«Достоевский не айтқысы келді екен? Сонда адам қалай қайғысына лайық болуы керек?» – деп түсіне алмадым дейді. Сол тіркестің мәнін Франкл концлагерьден босап шыққанда бір-ақ түсінеді.
«Эсестіктердің «тозағынан» құтылып шыққан күні тұтқындар әрі-сәрі күй кешіп, әртүрлі психологиялық күйде болады. Көбі не істеп, не қоярын білмеді. Қайда бармақ? Кімге жолықпақ? Не бітірмек? Басым көпшілігінің жақындары тегіс қырылып, ешкімі қалмаған. Олар бұдан кейінгі өмірде не істеу керектігін бір сәт түсіне алмай, мең-зең болып жүр. Бірақ тұтқындардың арасында не істейтінін анық білетін азшылық болды. Олар – неміс жұртынан кек алғысы келетіндер. «Эсестіктер біздің бала-шағамызды қырды. Өзімізді азапқа салды. Ендігі өмірімді кек алуға арнаймын. Ісім солармен болсын. Кем дегенде бір немісті өлтіріп тынамын. Үлкеніне шамам жетпесе де, балаларына әлім келеді», – деп өздеріне серт беріп жатты. Соларды көргенде ғана мен Достоевскийдің «қайғысына лайық бола алмағандар» деген сөздің мәнін ұқтым. Бұл байғұстар нәсілшілдіктің зардабын тартты. Еш кінәсі болмаса да, еврей болғаны үшін ғана концлагерьге қамалып, адам естімеген сұмдықтарды бастан өткерді. Еврей болғаны үшін бала-шағасынан айырылды. Былай қарасаң, эсестіктердің қателескенін, нәсілшілдік теориясының қате екенін, адамды ұлтына қарай бөлуге болмайтынын бізден артық түсінетін ешкім болмауы керек. Өйткені қан төгіп, жан беріп, жақындарынан айырылып жүріп сабақ алды. Бірақ бұл өмірде өзінің кешкен азабының мәніне жете алмай, сол эсестіктердің қателігін қайталауға аттанып бара жатқандардан өткен сорлы бар ма екен?» – дейді Франкл.
