автордың кітабын онлайн тегін оқу  Бацькава воля

Гартны Цішка

Цішка Гартны

Бацькава воля

Завещаны каня на прыгумень, Зося барджэй забегла у хату, каб перакуещь, вымерхаушыся за дзень; i вось, тольт яна перастушла парог, як раптоуна з

хаты наустрэчу ёй кшулася яе малодшая сястрычка, тлявая замурзаная Тэкля, i, падаючы ёй лiст, пралепятала:

— Вось табе, Зоська, л1ст прынёс паштальен, яшчэ з самага ранку. Я хаваю

яго, нават i маме не паказала.

Зося, нiчога не кажучы, спрытна выхапша лiст з рук сястрычш i, забыушыся

нават пра яду, вярнулася назад у сенцы.

У сенцах яна скшула з сябе старую пашар паную свiтку, парудзелыя

шкарбаны i зблеклую шалшоку, узяла на столжу газнiцу, якая заусёды стаяла

у сенцах пад рукам! на усяш неспадзяваны выпадак, запалила яе i, прысеушы

на услоне, далжатна i з нейкаю трывожлiвай асцярогаю абадрала з самога

беражку руды, прымяты канверцж, дастала адтуль скрэмзаную гранату ным

атрамаптам паперачку i пачала чытаць.

Прачытаушы гэта, Зося весела завярцела галавою, прыжмурыла вочы i учутю, не стрымаушыся, праказала: «Ах, як жа было б добра! Няужо я усяго гэтага не

сню? Ой, прыйдз1 ты скарэй той чэрвень месяц».

Гук яе слоу данёсся у хату, дзе знаходзишся Тэкля. Дзяучынка, пачуушы

Зосшы словы, падбегла да дзвярэй, ушчышла ix крыху i запытала:

— Чаго хочаш, Зоська? Ты мяне клiчаш?

— Шчога не хачу... I цябе не клшала,— вырачылася Зося на сястрычку, не

адварочваючыся ад лнзта.

«...Так вось жа,— nicay пад канец Рыгор,— чакай мяне напэyна, Зоська, на

чэрвень месяц — я прыеду.

А тым часам, бывай здарова i шчаслша. Жадаю табе усяго найлепшага тваiм

жыцць Шчыра цябе виаю i цалую.— Твой Рыгор».

Дачытаушы да канца, Зося вярнулася зноу да пачатку, паглядзела на першыя

словы, пачакала з хвШнку i прынялася пауторна чытаць, ужо выгаварваючы

мнопя словы учутш. Чытаючы, яна запамятавала, што час быу позш, i жыццё

на вулщы пачало глухнуць; пра яду яна таксама забылася. Гэты лiк ад Рыгора, якога Зося чакала ужо цэлы месяц, так зарадавау" яе, што, апроч л1ста, ёй, здавалася, больш шчога не трэба было на свеце...

Але Зося не паспела дасягнуць да канца свае рассуды, як чыйсьщ гоман на

дварэ, якраз ля дзвярэй, nepa6iy яе. 3oci паказалася, што то няйначай як

Ваciль з яе бацькам гамонщь. Не хочучы спаткацца з iMi у сенцах, яна хутчэй

схашла са стала л1ст, згарнула яго некалью. столак i схавала за пазухай, сама

ж затушыла газнщу i ускочыла у хату.

— Зоська, га, Зоська, вунь Васiль да цябе iдзе; пераадзенься хаця,— стрэла

на парозе Зосю Тэкля.

— А табе якое дзела! Яшчэ, бок, што. Не мела чаго раб1ць. Шышка вельмi вялжая Вашль,— недавольна адказала Зося i занырпалiла у мыцельнжу, каб

чаго знайсщ перакусiць.

— Тэкля, щ не аставШ мне чаго-небудзь з'есцi?— абярнулася яна да

сястрыцы.

— Пачакай крыху, паспееш, вымерхалася вельми вось увойдуць у хату мама

i будзем разам вячэраць.

— А дзе ж тая мама?

— На дварэ, вунь, зараз увойдуць.

Не чакаючы, аднак, пакуль увойдзе у хату мащ, Зося напала у коушыку на

кусочак сала, адламала яшнага блшца i усмак пачала аплятаць.

Не больш як праз пяць хвшн у хату увайшлх: Зоciн бацька, здаровы, чорны i смуглы, але яшчэ малажавы мужчына. 3 расчэсаньпуп на прадзел валасам1, ён быу адзеты у чыстую крамную картовую жакетку, у гэтюя ж самыя nopTKi, выпушчаныя праз халявы элегантных, лашраваных ботау, з густымi, як у

гармошку, складкам!, работы самага лепшага майстра — Самуся Пыця.

Рэзвы, з патайнаю хгграсцю ды пранырлiвасцю, М!кола Прыдатны бы?

вядомы на усю воласць.

Услед за iм перамтупiу парог Вастль Бераг, малады i моцны, але нехлюяваты, сутулы Ткасы; хлапец, сын Янкi Берага, аднаго з сищоусшх багацеяу, памёршага некалькi гадоy назад ад тыфу i пакшуушага свайму адзаму сыну

багатую спадчыну. У канцы за iMi увайшла Марта, мащ 3oci, трывалая, карчукаватая, але рухавая i вёрткая кабета, гадоу так пад трыццаць пяць —

сорак, з полным чырвоным тварам i з непамерна пукатымi грудзьм! ды

шырошм крыжам; шбы заведзеная машына, яна бесперастанку лепятала, ушчаушы яшчэ з надворку. CeaiM лепетам Марта ажывша хату.

— Няхай бы ты хаця троху пададзелася. Эх, эх, неахайшца ты, як я бачу! —

вырачылася яна на Зосю, убачыушы яе у тым адзент, у як!м тая пасвЬга

каня.— Вось жа не бачыш xi6a, што у цябе пад бокам хлапец, як золата: чысценьк!, акуратненыи, ажно м!ла падзiвiцца на яго,— паказваючы пальцам

на Васшя, дабавЬ ла Марта i пры гэтым жартоуна падм1гнула яму

праназаватым! вачыма, ажно той не Уцярпеу i ухмыльнулся.

Гледзячы на яго, стала весела i школу, скора Увайшоушы у хату, барджэй

хващуся за люльку i перасыпку тутуню з пачка у капшук.

— О, братан Вааль! — весела загамату М!кола, не вымаючы люльм з

зубоу,— каб табе ды бог памог дастаць такую бабу, як мая Марта... Салдат —

не баба...

— Вось годз! хаця балхвiць лiха ведае што,— незадаволена адсекла

гаспадару Марта,— яшчэ хаця толью каб наша Тэкля пайшла па 3oci, то я б не

жадала б... А то...

— Та, ша, ша, ша! я ж тякай ганьбы на Зоську не уЧжладаю,— cTpyciy Мисола, перацяушы жонку на слове.

— Вось, будзе вам сварыцца, а то за мяне ды гатовы яшчэ за чубкi уштлщца.

Клопат вам вялжi аба мне; якая ужо ёсць — такой i добра будзе,— уткнула

бацькоу Зося, стоячы пры стале.

Васiль маучау: яму неяк тякавата было слухаць чужую спрэчку, i ён, шбы не

звяртаючы на яе паважна i самавгга праходз!? па хаце то уперад, то узад, выводзячы сабе пад нос нейкую зацяжную няродную мелодыю. Час ад часу

ён падымау к стол! галаву, aзipaу? сцены, карцшы, якiм быу убраны увесь

покуць i дзве сцяны, ад траму адна i да першай бэлькi — другая, дваровая. 3

стол! ён апускау вочы ктзу i naeipay на стол, а адтуль — на твар 3oci,—

малады, свежы i жыццерады. Яму, Васино, вельмi хацелася сёння

перакшуцца з Зосяю хоць некальк!м! словам!, выказаць iмi тыя душа, ятя ён

бярог для гэтага ужо многа часу i yee не меу выпадку, а то i не асмельвалiся ix выказаць. Любячы Мшалашгку (так празывал! Зосю) моцна i горача, як можа

толыа люб!ць чалавек з яго розумам, з яго палажэннем, Вааль мучыуся увесь

час адным: яму усё думалася, што Зося яго 3yciм не кахае, а кал1 зрэдку i сустракаецца, а стрэушыся перакiнецца некалькiмi словамi пд пройдзе крыху, то гэта усё так сабе, па далшатнасщ. толькi сэрца ж яе ляжыць зуам к

другому: к таму, як вщаць, «гарадскому жулжу i арыштанту» Рыгору

Нязвычнаму. Ён ужо ад мнorix чуу, што Зося абменьваецца лiстамi, што

заусёды забегвае да Стэпы, яго мацеры, каб праведаць аб iм; ды нават

заусёды апроч гэтага, i з iм, Васiлём, у гутарцы яна шзвання не саромеецца

успамшаць яго самага большага ворага. I гэта усё так прыкрыла Васiлю, так

мучыла яго, што ён не ведау, яим! б лекам! збавщца ад гэтай хваробы...

«Ах, ах,— пачасту раздумвау ён,— хай бы яго там якая немач прыдушыла, каб

ён не мог ужо вярнуцца сюды i чмущць болей Зосю... Або... не... каб як, здаецца, яе бацькоу падбухторыць, то яны б яе скора аднадзiлi б ад яго...

Толыа, апроч усяго, дзiвуе мяне адно: i што гэта за дурасць найшла на

дзяучыну? Xi6a ж яна тчагутм не разумев i не бачыць той вел!зарнай рознщы, якая ляжыць пам!ж мною i тым галяком, збегляцом тым?.. Але — тчога: бацью яе хiтрыя i, як бачу, бацька крута схiлены к таму, каб яна шачай

думала».

I цяпер, тупаючы па хаце, ён у соты раз перадумвау блытаныя, неразгаданыя

свае думга... Нешта нашэптвала яму, каб ён асмелiся i пазвау Зосю выйсщ на

вулщу, прысесц! дзе на прызбе удваiх i расказау ёй усё тое, што сабралася у

яго на душы, вылажыць усе свае тайны; але нейкая нясмеласць, нейкая

цёмная, дзщячая баязлiвасць стаялi папярок i нахабна стрымлiвалi яго

рашэнш, прасцерагалi давер'я да 3oci.

I няведама, чымсь бы i як усё гэта скончылася: пазвау бы ён Зосю сам щ яна б

мо намякнула яму сама, а мо i Hi ён, Hi яна не абазвалкя б словам, i з яшчэ

болынаю пустэчай у душы прыйшлося б Васино моучкi пакшуць хату

Прыдатных, каб — як на тое — не Марта, каторая трапна усё вывела на

новую дарогу.

— Зося, га, Зося! — абярнулася яна к дачцэ.— Вось на, бяры, скарэй

павячэрайма да выйдзi сабе крыху на вулщу пагуляй; тольм адно, дачушка, не бауся, а то завтра з рання трэ будзе ехаць пазяблщь у Лагорах ганоу з

чацвёра папару...

— Ды не рупся ужо так аб папары: я i сам здужаю зрабiць гэта,— умяшаyся

Школа.

— А у вас xi6a яшчэ не пазяблены папар? — Hi то здз1улена, Hi то са

скрытаю Усмешкаю праказау Вамль.— А я паспеy ужо yсё скончыць; цяпер

толькi скарэй бы тая касьба падыходiла...

— Ну, ты, вядома, як рупны ды старанны гаспадар, ды яшчэ пры тым

малады i здаровы хлапец, а мы... што нам раyняцца,— з гэткаю самаю

думкаю адказау Школа, i ушчлiва-калючая ухмылка зрабала плыценую

маршчынку на яго гладкам пукатым шбе.

Зося таксама епатайку yхмыльнулася i, каб Вамль не прыкмещy гэтага, апуснyла галаву к зямл!, быццам чагось шукаючы, потым барджэй адбеглася

ад стала i кшулася к вулiчнаму акну.

— Вунь дзяУчаты ужо гуляюць у Прахора на прыбе,— праказала яна, угледзеушы, што на суседняй прызбе сышлася зборня,— дайце-тaкi хутчэй

вячэраць да выйду крыху пагуляю,— абярнулася яна да мацеры.

— Ну, добра, ну, усядайцеся за стол, я даю, вось. Доуга не чакаючы, Школа

памыу pyкi i палез на покуць; ля яго, з правае pyKi, як i заусёды, уселася Зося, па другую ж руку — маленькая Тэкля.

Васигь незмi гутна сачыу за кожным паваротам 3oci i сядзеу як на шылах, дрэнчучы, каб хаця уся гэта цырымотя з вячэраю скарэй скончылася. Але выю

ходзiла супроць яго чакання; Марта, вясёлая i рэзвая, быццам найшло на яе

нейкае натхненне, хутка выбегла у сен! i праз хвгпю вярнулася у хату з

бутэлькаю гарэлкi, густа закрашанаю вiшнёвым узварам свайго гатунку; потым спрытна зняла з rpaтayкi дзве фарфуровыя талерш i на адну з ix палажыла тоустых кускоу удалага жоутага сыру, а на другую — нарэзанай

мерным! крыжэншам! каубасы, i усё гэта паспешна прынясла i паставiла на

стол, засланы прыгожым квящстым абрусом.

— Ну, Василь, проша з нaмi за стол,— абярнулася Яна да Вааля, яш зразу, толыи скмещу у Марцшых руках гарэлку, перамяту настрой i чакау нечага

щкавага для сябе. I калi Марта яго запрасiла за стол, ён стаy далiкатна

аднеквацца:

— Не, не, цётачка, дзякую вам, дужа дзякую за вашу просьбу; я толечкi што

ад вячэры; не хачу; не, шзвання не хачу.

Марта, перш вырачыушы вочы, паглядзела на яго, потым непрыкметна

падмаргнула Мiколу.

— Ды годзi табе аднеквацца,— прагудзеу той да Васiля,— калi тое

трапляецца: гады у рады; вось дзiуны яю. Taкi ж ты гэткх блiзкi наш сусед, ды

яшчэ уздумау саромецца. Садзкя вось, калi не пагарджаеш нашаю ласкаю. Га, Васiль?

— О, не, не, што вы кажаце,— утрауся Васигь, але раптам пачау мякчэць.

— Вось як xi6a трэба з табою, вось як... Годзi табе аднеквацца, годзi, дз!вача. Вось чаго добрага ды зяцем нашым станеш...

Васiль болей не спрачауся, а з нейкаю надышоушаю к яму смеласцю, залез за

стол i усеуся побач з Зосяю.

Выказаная к яму яе бацькамi гасщннасць i цёплая, сямейная Увага тронулi яго

за жывое, ажно зразу ён пачуу у сабе гардую вагкасць багатага i знатнага

чалавека, з ягам нездарма гэткiя паважаныя У Сьлцах мящчане, як

Прыдатныя, льчацца i якога, вiдаць, шануюць.

«Няужо я сумею дачакацца таго, што Зося, нарэшце, кше гэтага галяка?» —

падумау ён ды зноу паглядзеу на 3ociн твар.

У яго нутру забурлила прагнае хаценне, але хмурная мiнa 3oci атручвала яго

сэрца, i ён моцна злавау.

— Ну, будзь здароу, Васшь!— налiушы кишлак гарэлк1 i падняушы яго

высока у руцэ, паабяцау к Baciлю Мiшола.

— Дзякую; пще на здароуе! — шчыра адказау Ваiаль, не адщмаючы вачэй

ад 3oci.

Мшола спрытна перакшуу юлпдак у шырока адчынены рот, налгу яго зноу i, падаючы Ваалю, праказау:

— Ш, нябожа! Дачакацца б таго, каб мне у цябе на вяселлi выпщь...

— Дзякую, дзядзьку! — адказау Вааль i вышу.

— Мо i ты, Зоська, паспытаеш? — абярнууся да дачи Школа.

— Ды не, я не хачу; адкаснщеся вы! —сярдзгга адказала Зося.

— Та чаго ты усё капрызинся? Чаго табе не стае у нас? — сур'ёзна прагукала

Марта.

— Гэта, яна, мамачка, сёння nicv з пошты атрымала i мумбыць аб ш так

заклапащлася! — рагочучы, весела пралепятала Тэкля.

Зося гнеуна паглядзела на сястрыцу.

Настрой ycix разам перайначыуся: Мшола з Мартаю здзiулена пераглянулiся

памiж сабою, потым ашнулi узрокам дачку, якая раптоуна уся так i загарэлася

ад ускiпеушай злосцх на Тэклю... Васiль ажно змяyшуся на твары, якi адбiвау

сабою трывогу i вялiкую, горкую крыyду.

— Ну, а калi i атрымала, дык што? — з нядобраю ухмылкаю адказала Зося.

— Шчога, бач. Толыц, скажы хаця ад каго? — xiтра пащкавiлася.

— Та бярэце хаця закусвайце,— упрашвала Марта.

Але Васшю i яда не лезла У горла.

Затое ceaix прасщь не трэба было: яны уплятал1 пастауленае на стале i хутка

апаражнiлi абедзве талеркь

Марта паспяшыла папоунщь закуску смятанаю з блiцамi.

— Вось, закусще яшчэ! — папрасiла яна.

Але, апроч 3oci, Hi таго, Hi другога ужо HixTo i не паспытау.

Вылезшы з-за стала, Ваиль падзякавау за выказаную яму гасцшнасць i пацалавауся з гаспадарамi дома.

— Ужо бадай што к поуначы блiзка,— праказау ён з намёкам на патрэбу

пайсщ з хаты.

— А ты, нябось, ведзьмы баяуся,— пасмяялася Марта.

— Не тое, што ведзьмы баюся, тольш... запозна...

— Ды шчога, паспееш яшчэ,— разуважыу Мшола: — можна яшчэ з гадзшу

якую пасядзець.

— Ой, што вы!

Васшь павярнуз? да дзвярэй. Зося пайшла правеснi.

— Не забывай нас, Василька!— паслал1 услед яму f адзш голас М1кола з

Мартаю.

— Ды не, не; чаго ж.

У сенцах Васiль спыюуся i нясмела запытау:

— Зося, га Зося, а можа мы выйдзем крыху на вулщу?

Зося шчога не адказала.

— Выйдзем, га?— перапытау Вааль.

— Нешта няма ахвоты,— спаць хочацца,— схлуcina Зося.

— Спаць? спаць!.. ня^жо ты не вытрымаеш i гадзшк! лiшняе? — папракнуу

Вас1ль.

— Няyжо ты не верыш!

— Вядома, што не веру, бо ты узнарок са мною Hi гуляць, Hi гаварыць не

хочаш.— Ты думаеш, я шчога не ведаю! Я Усё ведаю: вось i cemii — атрымала

лiст ад Рыгора, дык на мяне i не дз1впнся. Але, ня-ай!— поуным абурэння

голасам дабавiу ён.

— Ну, а кал: так... а калi атрымала дня ад Рыгора, то што мне за гэта

будзе?— задзiрна адказала Зося.

— Ды шчога, што ж я пры гэтым голые!,— змякчэу Васiль i ласкава

паглядзеу на Зосю.— Дык можа мне зусiм не хадзщь да вас, Зося?

— Я не ведаю. Шчога я не ведаю. Дзела тваё.

— Скажы мне, га?

— Што табе сказаць?

— Няyжо ты мяне шзвання не цэшш?

Гадаючы над гэтым, ён прастаяу моучк1 яшчэ некалькi хвiлiн, потым, бачачы, што яму шчога ад 3oci не дачакацца, выйшау з сянец.

— Та бывай здарова!— вымаувiу Васьяь, думаючы гэтым тронуць Зосю.

— Бывай здаро?!— суха адказала яна.

Вашлю стала млосна, i, поуны гнеунай гордасщ, ён ад сек:

— Дабранач, калi так!— i пайшоу.

Зося зачышла дзверы, заперла ix на закрутку i вярнулася у хату.

Бацьк! i Тэкля ужо был! у пасцелi, але яшчэ на стале свiрэла уверчаная у

самую машынку лямпа.

Зося падышла да стала, выкрущла у лямпе агонь, прысела на Делоне i, дастаугны Рыгорау лют, разгарнула яго, нашла i прачытала у iм тое месца, дзе

Рыгор nicay што к чэрвеню прыедзе дадому; потым зноу дасщпненька

захавала яго за пазуху. Пасля затушыла лямпу, а сама падышла к акну, прыадчышла яго i пачала цешыцца ноччу.

На вулщы было вдха: гуляушыя дзяyчаты раэышлicя. Стаяла цёплая, ясная i щхая ноч: не чуваць было жаднага шуму, тякага стуку, нi нават сабачага

брэху. Усё — мэрам зачараванае нейкаю таемнаю ciлаю, нерухома, бязмоуна, нiбы мёртвае — прытагушыуся, маучала. Ад хат i дзярэ? з левага

боку цягнулкя цераз вул1цу рагатыя, вострыя i тупыя, доуггя i кароткiя, страшныя i смешныя цеш; пахла свежею зеленню, адправаючаю зямлёй i расквiтшым бэзам.

«Так, дык значыць ён прыедзе! Прыедзе, значыць, у чэрвеш Рыгор,— iгралi у

Зосшай галаве рэзвыя думki: — а кал! той чэрвень? Здаецца, ужо незадоуга...

Чакай а дно: я вырахую: тыдзень i тры... не... тыдзень х два... да што я! У

мшулы чацвер было дваццатае, а сёння нядзеля; значыць: ад дваццатага

яшчэ дзесяць дзён, а ужо тры дш мшула... Так, так — ужо за тыдзень... Ах, Рыгору мой даражэнью. Як я цябе чакаю, як я лрагну з табою убачыцца!»

Зося абедзвюма рукамi хатлася за грудз1, быццам стараючыся стрымаць у ix забурл!ушае прагнае чуццё. Па яе чыстаму i ружоваму твару прабегла

вострае хаценне; празрыстыя вочы яе зацягнула тонкаю смуглаю плевачкаю

лёгкае слязлiвае. Зося салодка, утомна пацягнулася yciм целам, здаровым i маладым, поуным кшучага жыцця, i на момант друи мэрам замерла. Потым, крыху спуешушы, разам ачнулася, шырока раскрыла вочы i акшула

развiтальным узрокам усё, што ляжала перад яе вачыма, ды адышла ад акна.

«А трэба такi лажыцца спаць»,— рашыла яна, раздзеушы верхнюю вопратку

да апошняе сарочкi i лягла у ложак.

Палоса ерэбнага святла расцягнулася ад акна да парога.

Васiль нездаволена ювау галавою. Ацяты клопатам, ён непрыкметна для сябе

дайшоу у канец вулщы i тольщ пачау спускацца з узгорка, ад якога мо за

пауганоу — не болей стаяла яро хата, яшчэ зус!м новая, ашаляваная дошкамi убраная для акон, у шчытку i на капяжы пекнаю рэзьбаю i акрытая жоyтаю

смалютаю гонтаю,— як раптам, 3yciм несиадзявана, спаткнууся з Янкам

Грыбам.

— А як маешся, Baciль? — жартоуна агукнуу ён Вашля,— адкуль так позна

клыпаеш?

Ваедль ухмыльнууся i мякка адказау:

— Адтуль, куды ты вдзеш...

— Не можа быць.

— Я табе кажу.

Абодва весела рассмяялкя.

— У 3oci быу? — падказау Янка.

— TaKi i угадау,— прызнауся Василь.

— Вось щ не лады тамя-сякая ты прабавау рабiць? — паджартавау зноу

Янка.

— Ты не смейся; так i думау, тольга... заусяголау яны,— махну унты

нядбайна рукою, адказау Вааль.

— А чаму?

— А таму... гэта зараза, Зоська, бач, так уляпалася У Рыгора, што am рады; вунь л юты ад яго мае, ды што... Бацьщ ведаеш,— та яшчэ можна зладзщь з

imi, а яна — губу хмылщь...

— А знаеш? Ну?

— Дуршца яшчэ: не разбiрае шчога. А вось няхай тольш крыху пацешыцца

тым голжам, тады eyciм пераiначылi,а Павер,— няйначай к табе вернецца,—

пачакай адно... А тым часам, ты падкочвай усё бл1жай к яе бацькам, падгаварвай ix i... справа сама прыйдзе да жаданага канца... Вось успомшш

мае словы... Не тужы тольш, не жалуйся.

Васино таварышавы словы так спадабалюя, што раптам развесялиа яго, разагнал! усе чорныя думю.

— Ды я мала зусгм i клапачуся,— цвёрда i рашуча адказау ён Янку i прытупнуу нагою.

— А так i трэба, непрыменна так,— пахвалау Янка, палопаУшы злёгку Васiля

па плячы.— Ну, бывай, пара дахаты, вiнее...

— Та пастой яшчэ крыху,— nanpaciy Вааль, пераняушы Янкаву руку i пащскаючы яе.

— Не, не магу. Дабранач! — развiтауся Янка i хутка схавауся за вуглом

Щшкавай хаты, якая шмат вышрала тыльнаю сцяною на вулiцу, дзе

пачынауся уклон.

Васшь паглядзеу услед таварышу, пастаяу крыху i пачау спускацца к рэчцы, цераз якую была паложана кладка якраз супроць вешнщ у яго двары.

Kani Вааль падышоу к вешшцам, насустрач яму выбег яго любiмы сабака Нщ.

Весела i прыветна матаючы хвастом i галавою, радасна скавычучы, сабака

пачау церцюя каля Басаевых ног, нюхаць яго i лашчыцца. Вас1ль некальк!

разоу пагладзiу яго па галаве, пахвал1у за тое, што ён не сшць ноччу, а

старанна i пхльна сцеражэ хаты, потым, увайшоушы У сенцы, адламау ад

бохана кавал хлеба i пачаставау. Сабака Удзячна завишу хвастом, хващу у

зубы хлеб i адбегся к плоту.

Вашль зачышу сенцы, запер ix на закрутку, раздзеуся упоцемку i улёгся спаць.

Лажучыся, Зося зуам не хацела спаць i мо цэлую гадзшу варочалася на

пасцелк ёй перш раб1лася горача, утомна i млосна, i яна здымала з сябе

дыван, расшпьльвала на усе ryeiKi сарочку i адгортала голае цела, белае, як

крэйда, i чыстае, як тая ж крэйда. У галаве снавал! цёмныя, нез'яснёныя

думи, у вачах лунал1 мары. Калi знятая апранаха не злегчвала душнаты i утомы, яна падымалаея з пасцел!, падыходзьла к акну, прачыняла яго крыху i чакала, пакуль халадок не пройдзе целам.

Знадворку цягнула свежым, лётом i апойным паветрам. 3oci рабiлася легка i прыемна...

Зося ужо на золку адышла anouiHi раз ад акна i лягла з намерам, каб заснуць.

Правда, сон ужо яе шльнавау, i тольш яна сщшылася, як разам апутау яе сваь

Mi моцным, алойным! кайданамi. Зося смачна заснула i нават не

агледзелася, як шпарка прамчалася ноч.

I вось, калi мащ назаутра ранщою стала яе будзщь, 3oci так не хацелася

yставаць, так цяжка было расставацца з пасцеллю, што, здавалася ёй, яна б

нямаведама што дала б за лiшню хвiлiнку, за адзш квадранец, каб яе пусцi паспаць. Але трэба было прачынацца i уставаць. Зося, пазяхнуyшы разоу

пяць, салодка пацягнулася, потым швыдка саскочыла з пасцелi., памылася, адзелася i пачала збiрацца у поле.

Хоць было яшчэ yciм рана, але Мiколы ужо не было дома: ён раскатурхауся з

досвiтку i задауна да усходу сонца адправiуся у Мастш карчаваць пасеку, каб

паспець к восет прырыхтаваць яе пад жыта. 3oci самой прыйшлося збегаць

на прыгумень па каня, прывясц! яго на двор, запрагчы, прытатовщца i ехаць.

Усё гэта ёй было знаёма i зуом няцяжка: старанна i спешна яна справится з

yciм i адправ1лася У поле.

Дарога, кудэю 3oci трэба было ехаць, выходзша якраз з тае самае

СДвулшскае вулщы, на якой яна жыла i на каторай, ганоу на дзесяць ад хаты

Прыдатных, туды пад поле, за горкай, стаяла Ваалёва хата. 3oci не раз i не

два ужо траплялася праязджаць гэтай дарогай, i кожны раз, кал! б яна нi ехала, як на прымху, яна спатыкалася з Васишм, каторы або стаяу ля ceaix вешщц, або глядзеу у акно i кожны раз — няйначай уздымау першы гутарку i вымушау Зосю адказваць на яго запытанш.

Зося чакала, што i на гэты раз ёй не абысщся без стрэчы з Ваалём, якi —

напэуна падшльнуе яе, спынiць ! пачне вязацца у вочы з запытанням! i надаедлiвымi жартам!. А к гэтаму якраз учора так шякавата выйшла, што

пасля гэтага не толькKi гаварыць, a i убачыцца неяк сорамна.

I Зося, пад'ехаушы да цiшкавай хаты, дзе пачынауся уклон, злезла з воза i павяла каня eyiм у друп бок, на вулачку, якая перасякала гароды мяшчан i служыла пагонам.

Гэта вулачка таксама выводз1ла на палеткавы гасцiнец, як i тая дарожка, што

пнла мiж Басаеву хату, толью ганоу са двое трэба было зрабщь лiшнi. Зося

згадзiлася на апошняе, абы тольш не наткнуцца сёння на Васiля.

Звёушы каня з ropki, пагнала трухам.

Жыццё Ужо усюды кi!пела: на гародах бабы садзi i палiвалi расаду, некаторыя ужо варочалюя з поля i няслi мяшкi, паунюсенька найтыя травою.

3 выгану даноауся рэзвы зык пастуховай трубы i чууся дзесь на гуменнях

адчаянны брэх сабак.

Пагода выдалася цёплаю i сонечнаю: чыстае i, здавалася, невысокае неба, як

дарап блаштны дыван, абвасала над радаснаю красуючаю зямлёю. Ранняе

чырвонае сонца моцна грэла, папiваючы праменнем выпаушую ноччу

серабрыстую крышталёвую расу.

Зося, хоць i несщхана падганяла каня, ехала няшпарка, i патрабавалася каля

гадзiны часу, пакуль яна прыехала на месца ворыва, у Лагоры.

Прыехаушы ж к сваей палосе, яна нейщ час пастаяла ды палюбавалася

вакольнымх вобразамi, перанеслася думкамi да Рыгора i, успомшушы пра

лiст, усунула плуг у зямлю.

Каняка была цдхая, смiрная i к пахаце прывычная: хоць малому дзщящ дай, дык i тое справщца з ёю. Вось i Зося так люб!ла сваю рахманую Гнедку, што

наурад пд магла б кaлi прывыкнуць да другой, каб гэта хто адняу яе.

— Но-о-о! Но-нно! — час ад часу выкрыквала Зося, павольна праводзячы

роуную шырокую баразну.

Але яна выкрыквала не затым, каб хто, пачуушы гэта, думау, што Гнедка

ленаваусяi. Не i не! 3oci проста не хацелася быць нямой, маучлiвай.

Гнедка няспынна клыпау мерным, цвёрдым кронам, як тое i патрэбна, а Зося

весела i задаволена ступала свежаю пахкаю каляшкаю, адчуваючы у

падошвах ног прыятны халадок i пакщаючы за сабою выразна слядк!.

Цягнула свяжыстым вятрыскам, як1 злёгку абдавау яе шчош i трапау

распушчаныя косы, павылаз!Ушыя з-пад новай чысценькай хусцiнкi i расшданыя на плячах.

Правёушы некалькi баразён, Зося спынялася, прысядала на мяжу i, прысеушы, глядзела то на сонца, то на цень, якую змярала, каб вытпчыць, якая пара i колькi удалося узараць.

3 поля дамоу Зося таксама праехала абходнаю пагоннаю сценкаю, каб

абмшуць Ваолёву хату; але абмiнуць-то яна хату абмшула, толью ёй на гэты

раз не Удалося абмшуць Ваоля. ПраУда, сама стрэча з Ы выпала зусiм

асаблiвай, нават непахожай на стрэчу, ды Вааль, бадай, 3oci не прыкмещу, расхадзiушыся у лаянцы. Тым не меней Зося пасля гэтага адвярнулася ад яго

яшчэ больш.

Зося яшчэ пры выездзе з пагону пачула нейк! крык, падобны на сварку, а, уехаушы у вулачку, ёй з першага Узроку кшулася у вочы цэлая грамада

людзей: баб, мужыкоу i дзяцей, яКiя таушлкя ля студт, моцна гаманип, рагаталi i выгукваль Пад'ехаушы к грамадзе, Зося хутка спышлася i, злезшы з

воза, пачала распытваць, у чым справа.

— Вой, вой, галубачка ты мая! — ахвотна наведала ёй Вася, спагадлiвая i чэсная бабулька, якая за усе свае шэсцьдзесят гадоу жыцця школ!

— Каб ты ведала, Зосечка, каб ты ведала, котка мая. што тут дзеецца, што

тут чаупецца! Аяй, аяй, якi грэх цяпер у свеце трымаецца, якi...

— Дык што ж тут, што? — з вострай щкавасцю перабала Зося.

— Ого што, ого! Гэта ж, каб ведала, галубка мая, вунь што выйшла: бач, Стэпа гэта, ну, Рыгора Нязвычнага мащ, нясла, ведаеш, бярэмейка галяйка з

naceKi; а гэты, во, ведаеш, Вдаль Берагау, стрэушы яе ля студнi, спышу i давай

лаяць: «Што ты, кажа, пакрала з мае naceкi галлё?» Тая бажыцца ды

заклшацца: «Я, кажа, набрала у казённым лесе».

Але Бераг ёй не паверыу, адабрау галлё i яшчэ ciберна наштурхау старую

кабету. Бедная Стэпа раскрычалася, расплакалася,— вось i збеглася цэлая

чарада людзей.

Заехаушы дадому, Зося хутка Управiлася з канем: распрагла, нашила, завяла

у хлеу i падкшула у яст. ахапак свежага дзяцельншу; сама ж увайшла у сенцы, пераапранулася У чысцейшую вопратку i барджэй кiнулася к ложку, каб

крыху спачыць. Марта, убачыушы гэта, падбегла к дачцэ i з трывогаю пачала

распытваць, што з ёю, чаму яна, шчога не кажучы паспяшыла У пасцель.

— Ды шчога, шчога, не пужайцеся велыуц гэтак, я так сабе прылягла; сон

пачау марыць — вось i задумала прыдрамнуць... На вячэру Узбудзще.

— А я думала, што ты, Зосечка, мо занядужала?.. Спачынь, спачынь, я

разбуджу цябе вячэраць,— спагадлiва праказала Марта, апрануушы дачку

новым стракаценьшм дыванчыкам.

Зося сцiшылася i хутка прыдрамнула. У сенях быу пограб i ад гэтага было

мнавата; мух таксама Hi адной, i спалася смачна i прыятна. Здавалася, яна

праспала б цэлую пору, каб не трывожыу; тольщ яе скора раскатурхалi i пазвалi вячэраць. Не хацелася, страх як не хацелася 3oci падшмацца з ложка

ды iсщi

У хату, але манд так нагальна прыкастлася, што яна не магла як адмовщца i муала паслухаць.

ПавячэраУшы, Мшола вылез з-за стала i скарэй жа хващУся за люльку. Марта

пачала прыб1раць пасуду, а Зося кiнулася у акно.

— Як, хаця, ты там, Зоська, справЬтся з ворывам? — цмокаючы люльку, запытау Школа.

— Як, ш справится? — перапытала Зося.

— Ды бач, цi скончыла, вд яшчэ асталося крыху?

— А яшчэ, татка, крыху асталося,— не вылазячы з акна, адказала Зося.

— Але ганоу з шасцёра загарала?

— Э, болей. Ганоу з васьмёра.

— О, ты сёнш малайчына... Апошняе скончыш на гэтым тыдт i У суботу, на

дзяды, якраз можна будзе грэчку засеяць. Я думаю, яшчэ не будзе пазнавата.

— Ды яшчэ зуам не пазнавата,— аказалася з мыцельнiцу Марта: — яшчэ i людз! тольш што прынялюя сеяць. Цяпер троица ранняя, зямля тольш што

паспела адапрэцца.

— А як жа ж, дала вялш1 ахапак дзяцельншу,— скарамоуна адказала Зося i ветрам вылецела з хаты, не успеушы нават прычынщь дзвярэй.

— Што яна за цшавасщ убачыла там, што памчалася, як кручаная,—

здзiвалася Марта i падышла к акну.

Стаушы колшкамi на лаву, яна чуць не да паяснщы прасунулася у акно i некальш раз азДрнулася ва усе баш; потым спышлася вокам на маленькай

грамадцы людзей, ятя стаял1 ля платоу Прахоравага агародчыка i тльна, уголас, размахваючы старанна pyKaMi, аб нечым гутарыль Шж iншымi1

кабетам1 Марта ясна адлiчыла Сымошху, Саламею Янкаву i Нязвычнага

Стэпу, Рыгораву мацеру: яны трое стаял1 у самым асяродку грамадш i шльней ycix былi заняты гамонкаю. Марта бачьтла, як Зося настойна

працiснулася у гурток i пачала лавiць кожнае слова Стэпы, якая скардз!лася

жанкам на Беражучка за яго непамерную нагласць i хщвасць. Да Марты

даходзШ то цэлыя словы, то кусочкi ix, i яна, зацшав1ушыся, пачала тльна

прыслухвацца к гамонцы, паварочваючы галаву у той бок, скуль яна чулася.

— I ты нешта убачыла там цшавае,— паткнуу Мшола.

— Чакай троха, дай адно прыслухацца лепш,— махнуушьт прасаджанаю

назад рукою, уняла Марта мужа.

Але ёй доуга слухаць не давялося: гурток жанок неяк раптоуна ускалыхнууся i пачау раставаць, расходзячыся ва усе бак! вулщы. Зося адлучылася ад ycix i бягом павярнула да сваей хаты; яна паспела прыбегчы, калi Марта не

завiхнулася яшчэ вылезщ з акна.

— Што там трашлася такоускае? — запытала яна дачку.

— Што? Нават i казаць брыдка; лiха ведае што. Вунь, гэты самы Вааль Бераг, ведаеце, угледзеyшы, што Стэпа нясе бярэмейка галяйка, спышу яе ля студHi, абламзау i давай спавядаць, лаяць ды, нават, штурхаць. «Гэта,— кажа,—

няйначай, ты пакрала мае галле, швалдыга ты няшчасная», ды рзяу i адабрау

дровы ад Стэпы; вось яна цяпер i скардзiлася жанкам.

— А яно так i трэба,— злосна Уставе М1кола,— хай гэта голь не вучыцца

абкрадаць чужых пасек ды абрываць лугоу, гародау i Hif.

Бацькавы словы 3oci не спадабал!ся, але яна шчога на ix не хацела адказваць, каб не уразщь бацьш, а спакойна i маучл!ва паднялася з месца, выйшла у

сенцы i пачала збiрацца ка сну.

На дварэ ужо цямнела; сонца схавалася за лесам, хоць яшчэ апошшя

праменнi яго пекна залацШ заходнi край неба i гэтым не давал! змроку

акурат зацьмщь зямлю.

А мо дзеля таго яно i не хацела сходзщь з неба, што не Усе яшчэ альчане

был1 гатовы да адпачынку i на вулщы чууся клапатл1вы гоман i крык. Але

3oci стала неяк не па сабе, нудна i утомна, пачау марыць сон, i яна сёння

раней, як заусёды, рашыла не заседжвацца i ткуды не icui.

Тыдзень мшуу так хутка, так непрыкметна, што Зося не успела i агледзецца, як чэрвень апынууся перад парогам. У суботу зранку выехала яна з банькам

пасеяць грэчку.

Дзень выдауся цёплы, u,ixi i ясны, i сяубу iм удалося скончыць да абеду.

Адсеяушы грэчку, Мшола з дачкою паехал! дахаты, каб разам, усёй сям'ёю, паабедаць.

Паабедаушы, доуга не заибаючы, ён адправдуся на пасеку, а Зося паехала

скародзщь.

Паводзячы каня i сочачы за бара ною, каб яна не скакала, а iшла роуна i добра, дробна разбiвала груды,— Зося бесперастанна кидала Узрокамi туды, у левы бок яравых палеткау, пад Жмыгшскi лес, мiж якога inioy Лiцкi гасцiнец, убягаючы у Сшцы з пауночнага боку.

Гледзячы на дарогу, Зося старалася угледзець — прыкмецщь белую буду

балагола. Яна зуйм забыла щ мо знарок не хацела верыць, што сёння ж

субота i яурэ1 святкуюць, а значыць i балагол напэуна не ездзщь. Але ёй

хацелася думаць, што гэта не павшна служыць перашкодаю таму, каб хоць

раз у год балагол праехау i у суботу. Яна не паюдала сачыць.

ПрайшоУшы апошш раз бараною паузмежжа, Зося не зауважыла, як

скончыла скароджанне. Яна спышлася i праказала:

— А то ён i не прыедзе! Тады няужо ды ён хлуау?

I дзесьщ глыбока У яе нутру пачала варушыцца сумная думка, ад якой ёй

раб!лася млосна i адваротна. 3 воетрай прагай чаканы чэрвень паказауся ёй

зусхм не цшавым, зyciм не завабным.

Вясёласць i жывасць, з якiмi Зося выязджала зранку у поле, змяшлiся

шэрым1, заусёднымi вобразамi,— аднастайнасщ, надаедлай будзённасцю.

Па дарозе дамоу, Зося прыпомнша бацькава вяление заехаць на пасеку па

чатыры бярвенцы. Яны акуратна ляжал1 У кусвдках, прыкрытыя галлём i ламачам, каб тхто не паспеу захващць раней за яе.

Бацыа ужо на пасецы не было: ён з гадзшу уперад пайшоу дахаты.

Уск1нуушы на драбшы бярвенцы, Зося павярнула на прадольную сцежку, выехала на гасцшец i пагнала каня.

3 ycix бакоу, куды яна нi глядзела, па кожнай сценцы, чуць не па кожнай

мяжыне, то пшц з сякерамх ды граблямi, то ехалi з баронам!, карчамi i плугамi сяляне. Стй.яу грукат i стук, уздымауся пыл. Кончыуся працоyны

дзень, людзi са спакойным сэрцам ехалi дадому.

Назаутра, нядзеляю, Зося прачнулася куды пазней, чымсь прачыналася

6yflHiMi днями Каня яшчэ з досвiтку павёу пасвщь знарок наняты хлапец.

Бацька ж адпрауляецца агледзець жытт палетак; а таксама пашкадавала

разбудзщь Зосю, дазвол!ушы паспаць ёй датуль, пакуль яна не здаволщца.

«Хай сабе Удосталь паспщь»,— разважала сама сабе Марта.

Але Марце будзiць дачк1 не прыйшлося. Зосю абузiу рык прыгнаных на paHKi кароУ i прарэзлiвыя гуш пастуховай трубы.

У сенцах было цёмна i прахладна. Праз маленькае, як валова вока, акенца

ул!ваУся знадворку пучок сонечных праменняу i залатою пухкаю стужкаю

разгортвауся па зялёным пахучым плюшншу.

Зося працерла рукою вочы, адгарнула назад i завязала косы ды саскочыла з

ложка.

— Зося! Зоська! — пачула яна воюпч мацеры, даносiушыея з хаты.—

Уставай, галубка, дзесятая гадина. Каровы прыгналi на paнкi.

— Ды я ужо устала, я чую! — адгукнулася Зося i адчынiла сешшнi» дзверы.

Празрыстасць блiскучага сонца i яркая зелень дзярэу, палггая яго праменнем, асляшл! Зосцны прыспаныя вочы; яна yдвойчае працёрла ix рукавом кашут

ды пачала глядзець то на зелень, то на сонца.

— Трэба адзявацца ды выходзщь на месца,— падагнала сама сябе Зося i хутка павярнула y хату...

А праз гадзшу, не больш, яна ужо паспела памыцца, нарадзщца i выйсщ на

вулщу.

3 канца у канец вулща была запруджана людзьмд: бабы i мужыш, дзяучаты i хлопцы, падпасш i дзещ — адзетыя панядзельнаму, прымытыя, ахаеныя, весела спяшыл! у бок рынку: iimii, гаманЪн, смяялюя, гутарылi.

Недалёка ад рынку, на левым баку вулщы, кал1 icni к месту, стаяла Рыгорава

старэнькая, з трыма трохшыбным! акенцам! хата. 1дучы на рынак, Зося

пайшла пауз самыя платы гародау i прызбы хат. Кал1 яна параунялася з

Рыгораваю хатаю, то на момант спынихася i зазiрнула у акно; зазiрнула, i ёй

паказалася, шбы сядзiць за сталом мужчына i чытае газету.

Прыйшоушы на рынак, вялаш чатырохкантовы пляц, агароджаны кругом

сцяною будынкау, абсаджаных высоглм! старым! бярэзшамь ясеням! i клёнам!, Зося нашравалася да крам. Рынак кинзу людзьм!: усе лаут i ганка

был! як мухам! аблеплены iMi. Мiж нашкаваных вазоу таiлося процьма

дзяучат i хлопцау.

Зося усё гэта ведала i ясна бачыла, што яна мнопм коле вочы; але ёй гэта

было няуцямш, бо думка яе спынялася тольш на Рыгору, яна была занята

тольш 1м адным. Зося дапускала, што калi ён прыехау, то няйначай павшен

выйсщ на рынак, i яна Угледзщь яго хоць здалёку. Ходзячы па рынку, яна

тльна углядалася у людз!, але У ix не магла угледзець Рыгора.

— Зоська, га, Зоська! — раптам пачулася У яе над вухам, кал! яна абходзхла

друп раз мiж мануфактурных крам.— Што ж ты ад на блытаешся?

Зося аз!рнулася i тут жа убачыла перад сабою дзвюх ceaix таварышак: Ярмалаеву Вольку i Гэлю Ciдорышку.

— Дык вось, выйшла адна на рынак i усё шукаю, каб каго спаткаць,—

адказала яна.

— Дык хадзем разам,— запрапанавал! дзяучаты.

— 1дзем! — згадзшася Зося.

I, пабраушыся за рут, усе yrpaix, жартуючы i смеючыся, пусцiлiся у абход. Праз

каротш час яны прашнуравалi вакол крам разоу з дзесяць, ажно паружавелi ад утому.

Зося ужо некальш дзён як не страчалася з таварышкамi, i у яе сабралася

стольш гутарш, што яна нават не чула рыначнага шуму, разгутарыушыся з

дзяучатамi.

— Дык, ведаеце, мае галубш,— хвалiлася яна звонкiм рассыпчатым

голасам,— а мне ж тыдзень таму niсау Рыгор, што няйначай к чэрвеню

месяцу прыедзе да-дому. Вось я усё i шльную, усё i сачу за кожным, стараючыся яго найсцi,— з лёгк1м сорамам закончыла Зося i паглядзела

вакол сябе.

— Але, але, яго мащ i мне паказвала лiст, у ягам ён тша, што няйначай

мусщь прыехаць на свята,— дабавiла Волька.

— А мо ён ужо i прыехау, ды дома сядзщь,— дагадна праказала Гэля.— Ну, але, бок; а з Ваалём ты тага i не сустракаешся? — пащкавыася яна.

— Волька, цудная дзяучына. Плявузгае лiха ведае што,— з лёгшм гняуком

адказала Зося i нядбайна kiyiнула рукою.

— А я чула, што ён няйначай думае сватацца к табе. Мне i надоечы

Хлорыха, яго дзядзша, казала: «Майго Хлора нябог, кажа, не ведае, як троицу

прычакаць, каб паслаць да Мiшала iнш сватоу». «Ды яна ж не пойдзе за

яго»,— кажу я. А Хлорыха так i спыняе мяне: «Маучы, дзгуная ты, вунь бацьш

яе не мусяць, як скарэй даждацца сватоу; яны з вялжаю ахвотаю згодзяцца

выдаць Зосю за Берага».

— Ты не хлусiд, адно? — запытала Зося, ш то сполахна, Hi то злосна.

— Дальбог, ну,— не зважаючы гэтага, падмацавала Гэля.

— Хай iM не думаецца тольш,— цвёрда праказала Зося i змоукла.

— А што ж ты зробiш з iMi, цудная? — мякка i разуважна ваткнула Волька.

Зося крыху падумала, азiрнулася вакол i, адчаянна махнуушы рукою, злосна

адсекла:

— Ды не бядуй — сумею зрабщь.

— Эх, эх, Зоська! Маучы, я табе кажу, маучы; дальбог жа маучы. 3 бацькамi шчога не парадзiш; ixня воля над табою: што захочуць — тое i зробяць; забачыш сама — праканаешся.

— Вельмi ты угаднща вялжая; не дужа я палахлiвая,— недавольна адказала

Зося: —што ж, калг яны бацьш, дык маюць права мяне жываалам пёрнi туды, куды я сама не хачу? Kaлi тольш уздумаюць так рабщь — дык няхай

убiраюцца да д'ябла са ceaiM бацькоуствам.

— Ой, не кажы! — шунуУшы пальцам, спышла яе Волька.

Пакуль яны хадзШ ды гутарьш, надышла другая гадзша дня. Людз1 пачал1

раз'язджацца i расходзщца па хатах: рынак увачаввдш пусцеу.

— Ну, трэба, xi6a, i нам icni абедаць,— парадзiла Гэля.

Дзяучаты пакшул1 рынак i нaкipaвaлi у вулiцу, хутка згубiу у густым натоупе

людзей.

Пасля таго як Вааль, да болю рассерджаны на Зосю за тое, што яна не

захацела выслухаць яго споведзi,— так тыдзень таму назад,— i гэтак рэзка, шбы варожа, абышлася з iM, праз увесь тыдзень Вааль не змог спагкацца з

Зосяю, каб па-людску пагаварыць з ёю. А яму, не патураючы на Усё, вельмi хацелася стрэцца з Зосяй, каб выказаць сваю крыуду i перамовiца некальшм1

словамь Вааль кожны дзень, з самага ранку, сачыу за кожнаю праязджаючаю

шж яго хаты фурманкаю, што хвiлю na3ipay у акно, але, тбы якая прымха

мяшала таму: Зося не нападала на вочы. Нават i тады, кал! ён цэлы крымшал

развёу ля студнi са Стэпаю, яму не удалося прыкмецщь з дзесяць стаяушую у

людской грамадзе Зосю. Прауда, у той момант яму не вельм! б i ёмка была

стрэча з ёю, i ён потым быу здаволены, што не прыкмецiу яе, але тачыла

крыуда на тое, чаму-тaкi не удалося стрэцца?

Злы на ycix i на самога сябе за таш зварот справы, Вааль увесь тыдзень

працягауся, як саулук, нудны i маркотны. Работа, каторая заусёды гарэла у

яго руках, раб1лася нядбайна i вяла. Усе тэрм1новыя, неадкладныя думш яго

паб1вал1ся адною, зацятаю i надаеднаю думкаю аб «упартай i няуледнай

3oci».

Па некальш разоу у дзень Васшь перадумвау спосабы стрэчы, уражанняу пра

гульню да позняе ночы, пра спацыр, гутарш i пацалунш.

Нават кожны раз ён пераноауся у думках у той, чаканы для яго час, калi яна, Зося, стане яго жонкаю, будзе кахаць i шанаваць тольш яго аднаго i будзе iм

a6aiм тады весела i шчасна.

Але гэтыя выростаючыя перад iM уражанн1 засмучалкя нейшм густым, л1пшм туманом, кал1 раптоуна, суйздром, прылятаУ нямаведама скуль

вобраз яго ворага — Рыгора. Услед за гэтым успамшауся вечар апошняй

нядзел1, л1ст да 3oci з горада, няйначай, як ад таго самага Рыгора, i у скутку

гэтага — сумнае i млоснае адчуванне. Адваротна рабшася на душы, тольк1

натугаю вол! Вааль сШуся згладз1ць гэта; ён пераноауся барджэй да Мжолы i Марты i anipaycH на ix, як на каменную гору.

«Яе бацьш хванабэрыстыя i наравютыя. Яе бацьш усё пераробяць, а

пастановяць на csaiM, не дапусцяць m за што апаганщь свайго слаунага i знатнага котль шча. Ого, яе бацьш золата, не людз!!» — мерна i цвёрда

выб!вал1 Васхлёвы думю гэтыя радасныя i сцешныя словы, i быццам хтось

мёдам змазвау яго нутро, яно святлела i асвяжалася: прад вачыма праясняуся

нудны хмарны небасх1л, заб1вала крынщаю надзея, i ён прагна чакау

выпадку, як веруючы збаулення.

Ваздлю не цярпелася, каб выбраць удзячны момант i зайсщ да Прыдатных. К

гэтаму ён рыхтавауся з тае хвiлiны, калi у нядзелю вечарам састушу з ix парога. Кожным днём ён прыдумвау новыя спосабы, будавау шiныя планы. К

канцу тыдня Басить меу у запасе гутарыш на цэлы дзень; гэтаму паспрыяла

наступнае.

— Чуеш, Ваалька, мы гэта сядз1мо ды думаем-гадаем, як цябе засватаць ды

ажанщь?

— Ну,— зрабiушы сур'ёзную мiну, защкавiуся Хлор.

— Без «ну»,— з гэтакаю ж сур'ёзнаю мiну адказау Вааль.

— Ой, ой, чаму ж не так!

I Хлор з нечаканасщ ажно падняУся з месца, падышоу к Васино i, выказваючы

пахвалу, пашлёпау яго рукою па плячы. Хлорыха i Ваалёва мащ, бачачы гэта, весела зарагаталь

— Чуеш, Тадося, дык нам жа бясёда складаецца,— абярнуУся к братавай

Хлор.— Як ты, згодна жанщь сына? — дабав!у ён.

Тадося порстка усхатлася з месца, абярнулася да Хлора i, склаУшы pyKi на

грудзях, загутарыла:

— Гм, гм! Вот кал1, вот кал!, Хлор. Яшчэ трэба пытаць. Не тольш, Хлорык

мой, гатова, а хоць i завтра, хоць ! цяперачк!. Я Ужо дауно кажу свайму

Ваальку: жатся, сынок мой, жатся, даражэньш; не патурай друпм i не жалуй

маладосщ. Ужо ж пайшоу табе дваццаць друп год, ды я, бачыш, старая, знямоглая ayciM. Пд ж гэта навуды? Людз1 нават яшчэ у маладзейшых гадах

пажашлюя i жывуць, i добра. Сам! маладыя, а дзетю, каб хаця не урачы ix, ужо нелапыя. Ого, гэта тольк! мы кашсь з тва!м бацькам был! дурныя, што да

трыццац! гадоу дацягнул1. Вось за гэту дурасць i прыходзщца расквивацца: яшчэ не паспел! выгадаваць дзяцей, устанавщь ix на ноп, як ужо апынулюя

каля маплы... Не, не. Цяпер людз1 куды разумнейшыя за старасвецшх... свет

таксама шакшы.

— Так! ты прауду, Тадоська, кажаш, шчырую прауду, галубка,— згодл!ва

матаючы галавою, падтрымала Тадосю Хлорыха.

— Дык я ж кажу,— ахватней пацягнула сваю гутарку Тадося,— я некальш

раз ужо наб!валася к Ваську з гэтым! думкам!, але ён i слухаць не хацеу.

«Рана яшчэ, мащ, паспею яшчэ, родная»,— тольш i чула ад яго. Не ведаю, щ

не хацеу ён, щ мо пужауся чагось — хто яго ведае. Грошы, прызнацца, у нас

пад рукам! заусёды ёсць; якое хоцьш вяселле можна справiць... Пазней —

раней — мне усё роуна, абы здаровай дачакацца гэтага. Ой, мой ты Хлорык, мая Юстынка, вы не можаце сабе уявщь, як я зарадавалася, калi тольш

пачула згоду,— Васшёву згоду на жанщьбу; быццам мне хтось акно адчышУ у

новы нязнаны i няведамы мне свет — я уся так i абмерла ад радасщ. Балазе

ён згодзен. Ды... чаго ж чакаць? Дакуль чакаць? У любы дзень заходзь да нас, захващм з сабою кварту гарэлш i проста да Прыдатных.

Адчуваючы гэта так выразна, як добрае люстэрка адбiпае твар таго, хто У яго

глядзщца, Вааль, аднак, пакарыуся хаценню, падмалёванаму угаворамi мацеры, i раптам, рашуча казау:

Дык, ну, дзядзька Хлор, так i быць. Пойдзем у ауторак да Прыдатных.

— Няужо ты не кпйн? — захацеу яшчэ раз упэуна Хлор.

— Калi кажу, то не кплю,— так сур'ёзна i цвёрда заверыУ Вааль, што Хлор

ужо болей не хацеу i гаварыць аб гэтым.

За гутаркай яны i не прыкмецШ, як падкрауся змрок i у хаце начало цямнець.

Выпадкам кшуУшы Узрок у акно, Хлор ажно жахнууся i голасна праказау:

— Вось загаварылюя, дык загаварылюя. Гэта ж ужо вечар на вул1цы, з!рнеце, адно.

Усе паглядзел1 у акно.

Хлор падняуся з лауш, пастаяУ з хвалшку, потым абярнуУся да жонк1:

— Хадзем, нябога, да гасподы, а то там дзецi прачакаюцца.

Яны павярнул1 к дзвярам i скора схавалiся за iMi.

Вас1ль прайшоу за дзядзькам! на двор, развiтауся з iMi на ганку, пажадау

усяго лепшага i вярнуyся у хату.

— А ведаеце, мащ, што? — загамату Вааль да мацеры.— А я таю не на

жарты надумау папробаваць пасватацца да Мжалагаш... Але...

Лап. и. няуверана паюваУ галавою:

— Няведама щ выйдзе што, щ не. Щ захочуць яны за мяне выдаць Зосю?

— Ой, ой, яю ты дзiуны! — не даючы сыну скончыць, пераб!ла яго Тадося.—

I што ты ушалопау сабе?

Прыдатны не аддасць за ця-а-бе-э дачкi? Щ ж не пара? Альбо каго лепшага

яны нойдуць? Хай яшчэ падзякуюць богу, што мы цябе згодны жан1ць з ёю.

Ой, сынку, клапащцца аб гэтым няма чаго. А кал! што j закапырсщцца —

плюнь i Усё: у мястэчку дзяУчат давол1, любая пойдзе — адно зажшся.

— О, не, не у гэтым справа! Тут рэч не У жанщьбе, а У 3oci. Кал1 жашцца —

то тольш з Зосяй.

Э, ды пакшь, пакшь ты. А Луцэя Сымонава чымсь вадмць? А Гануля

Пранукова? ДзяУчаты, пане мой, што твая вярэя: здаровыя, гладшя, работы

— адно палюбавацца. Ды i бацькi ix усе са знатнага роду: гэта ж яшчэ ix дзяды

былi войтам!.

Вааль на гэта шчога не адказау: яму зуам не думалася аб кoго-небудзь

iншым, акром 3oci: хоць бы яна была не толью што дачка Прыдатных, а

панская служка, i то б ён Hi на нжога не памяняу яе: тут асабовы падыход.

Эх, эх, ну што ты, мащ, гаворыш. Табе няведамы мае думш i пачуццё. Табою

шруюць твае рашчоты»,— думаУ ён, тупаючы па хаце ды пазiраючы y акно.

— Чуй, мащ,— спышушыся пры печы, вымавiу,— я рашыу на тым, што яшчэ

гадоу са тры не буду жашцца, кал! тольш Мжалашка не згодз1цца выйсщ за

мяне.

Тадосю гэта азадачыла, i яна перш намерылася шануцца на Угаворы сына, але, убачыушы, а яшм настроем i з якою цвёрдасцю той праказау свае

рашэнне, згадзiлася лепей змаучаць, чымсь уздымаць гутарку. Прауда, ёй

TpomKi неяк прыкра стала, што сын упорна задумау пастанавiь на ceaiM, што, па яе меркаванню, ён многа абмыляецца, думаючы так, але, добра ведаючы, што не У алах пахiлiць яго у свой бок, тольк! недавольна кiунула галавою...

— Можа, вячэраць думает, сынку? Я дастану табе чаго-небудзь? —

запытала Вааля.

— А таш i дайце чаго, а то захацелася еащ.. спаць-то яшчэ не думаю,—

адказау Васшь.

— Думает icni куды?

— Але.

— А куды ж пойдзеш?

— Ды вось, на вулiцу выйду; прайду да рынку i вярнуся. Заутра ж свята —

можна i больш паспаць... — Ды чаго, пакшь.

Але Вааль мацеры i у гэтым не паслухау: кончыушы вячэру, ён барджэй вылез

з-за стала, апрануу чысцейшую жакетку, узлу" у рут траснднку i, пасвiстваючы, выйшау на вулiцу.

Пагода стаяла добрая; была нерухомая, зачарованая цш; быццам бы хтось

загаварыУ усё: Hi зыку, Hi голасу было не чуваць. Тольш булькаценне

невялхчкай рэчга у каменнях у заломе яе з горш даноалася да Ваалёвых

вушэй.

ПрастаяУшы хвипн пяць, Вааль азiрнууся па вулiцы i украдкаю, на насках, падышоу к акну, падняУся на прызбу i шнуу узрокам у хату: кшуу i хутчэй жа

адхашуся; потым зноу паглядзеу, ужо смялей. Усе опалк сам Школа

Прыдатны ляжаУ на шырошм тапчане, прыстауленым да вузенькага палка; на

ложку спала яго жонка, Марта, з меншаю дачкою, Тэкляю. 3oci не вгдаць

было на другiм ложку, яш стану заланым посщлкаю, як i днём, Hi на палку, ля

печы. «Яна, напэУна, сшць у сенцах»,— м1гнула у Ваалёвай галаве

дагадл1вая думка, i шбы нейю голас падшапнуу яму на вуха: «Падыдз1

щхутка к акенцу у сеняй сцяне, запалх сяртчку i палюбуйся Зосяю».

Якраз у гэты момант у друпм, супрацьлеглым кан-цы вул1цы, ля царквы, куды намерыуся прайсщ, пачулася траскатня брашчотш вартавога. Рэзшя, зычныя гут грамацелi па ycix Сшцах, уцякаючы у поле i адзываючыся дзесыц

ля лесу.

Вааль мiжвольна спышуся i пiльна прыслухауся да траскатш, мо з паугадзшы

стаючы на адным мес-цы, то уз!раючыся усцяж вулщы, то аглядаючыся

назад. «Не лайду далей»,— вырашыу ён, завярнуУ назад i дробным!

спешным! крокамi, падганяны надышоу-шым сумам, пайшоУ дахаты.

Лёскат варты не перасщхау зрывацца з брашчоткi i рэзвым зыкам гнауся за

iM услед.

— Ажно апрацДвела. Вось разляпаУся, дуршла,— вылаяуся Вааль.

Скора, аднак, ён спусщуся з горш i апынууся ля свае хаты; пащхеньку, з

нейкаю асобнаю асцярогаю адаткнуу запёртыя вешнщы, прачьшту ix, увайшоу у двор ды зноу ix акуратненька прыткнуу i схавауся У сенях.

Назавтра Васигь прачнууся а дзевятай гадзше ра-нщы, яшчэ да прыгону кароУ

з поля. Ен хутка усхатУся з ложка, памыуся, апрануУся i тольш распара-дз1уся, каб мащ аддала 1гнатаваму Юзшу каня, як выйшау з хаты.

Вааль быу багамольным хлопцам i ншоднага свята, тводнае нядзелi не

прапускау, каб не наведаць у цэркау. У цэркв1 ж ён лю&у стаяць ад пачатку

да канца службы, i кожны чалавек, хто тольш кал1 Hi за-ходз1у у цэркву, заусёды мог убачыць там Вааля Бе-para, яш стаяу ля правага кл1раса, прычэсаны, прылЬ заны, i шчыра жагнауся на кожнае слова папа i дзя-кана, а

затым голасна падводзiу дзяку. Увайшоушы ж у цэркау i становячыся на

свадм месцы, ён масщта i далакатна тры разы швау галавою на тры баш, зп-

наючыся ажно да пояса i аддаючы гэтым yciM, хто б н! быУ у цэркв!, свае

прыв1танне.

СшцоУсш поп, бацька iгнат, чалавек скнарны, па-борны i злы, ненавщзеушы

местачковую моладзь за яе нявер'е i басяцтва, за нядбанне да царквы, да

Вааля меу асобую, нейкую цёплую i жывую прышльнасць 1 кожны раз, пасля

абедт, каш Вааль падыходзiу к яму цалаваць руку i крыж, пагладжвау яго па

галаве i давау проскварку, ужо зараней прыпасеную для яго. Вааль не тольш

быу гэтаму рад, а нават гардавау i хванабэрыуся «бацюшкавай» ласкаю.

Ваалёва мац! вельм! ганарылася папоускаю увагаю да сына. «Дык ведаеш, мая Парулька, дык ведаеш, мая Аугенька,— пераймала яна суседак,— дык

сёння ж, мае мшыя, бацюшка спышу майго Вааля ды кажа яму: «Хай бы ты

жашуся ужо, Бераг; хаця б пагуляу у цябе на вяселлх».

А у той самы час, кал1 Зося выйшла на рынак i зра-б!ла першы абход вакол

крам, а Васшь, стоячы ля клЬ раса, падпявау дзяку, Рыгор нашравауся па

вулщы Сшцоу к сваей хаце. Плаусш карчмар Шэя па просьбе Рыгора уехаУ у

Сшцы цинком; ён злез з воза i, тры-маючы каня за лейцы, iiuoy побач

падводы i пераш-дауся словам-друпм з Рыгорам, яш сядзеу на аглабше

драбш i тльна аз!рау кожную рэч, якая пападалася яму на вочы.

I вось, кал! тольш Рыгор увайшоу у станцыю, як Шэя раптоуна, убачыушы яго, кшууся насустрач i перагарадзiу дарогу.

— Пан Нязвычны, як се маш!

— Ах, гэта ж Шэя! — узрадавауся знакомаму чалавеку Рыгор.— Яшм

спосабам ты ачууся тут? — едзеш куды, щ што?

— Ды няхай яно залядзеецца, няхай; гэта ж я узяу ды у пятнщу прыехау

сюды па адным штэрасу i запазшуся; вось i вымушаны быу заначаваць. Чорт

ведае што! А сягоння, думаю, выбегу на станцыю, праканаюся, щ не

здарыцца часам у падарожныя хто...

— Ай, ай, як добра, што ягомасць якраз nanay пад тахту, а то змурзау бы

зуciм i сёння дзень.

Следам ён пагладзiу сваю доугую ciвую бараду:

— Сусед Нязвычны, а, сусед Нязвычны, а скуль маеце прыязджаць?

Рыгор, якому хацелася барджэй ехаць дамоу, якога рымсщла хутчэй папасщ у

Сищы, убачыцца з мацерай i са знаёмым1, перш памкнууся перабщь Шэю на

слове i прымусщь яго нечакана пускацца У дарогу, а потым слышься, весела

ухмыльнууся i адказау голасам:

— 3 Pbiri еду, сусед Шэя! Еду дахаты, ды вось i слышься: трэба паспяшаць.

— Ну, едзем, едзем, Шэя! — панукнуу гаманлiвага Рыгорa.

— Вось, вось, я ураз збегаю за канем; бач, мае падводы тут яшчэ няма. Я у

Хацкеля, у Падлужжы, начавау.

— Дык яшчэ доУга прамарудзнп? Э-эй-э! Шэя, Шэя!

— Не, не, адна хвшша! — затрапятау рукам1 Шэя i выбег.

— Тольш ж хутчэй, тольш ж хутчэй,— падагнау" яго Рыгор, рагочучы з

рухавага вазшцы.

Калi Шэя схаваУся за дзвярыма, Рыгор узяу свае клуши, падышоу к лауцы i прысеу; потым дастау згорненую у чатыры столш газету, i пачау бегаць

вачыма па усёй яе шырызне.

Нягледзячы на тое, што Рыгор не спау амаль усю ноч, а тольш прыдрэмл!вау

злёгку, ён чуу сябе бадзёра i cayciм нясонна.

— Я Ужо гатоу, сусед Нязвычны! — далшатна i услужна npaMoeiy Шэя, шустра выбегшы на платформу i тузнуушы Рыгора за рукау жакеткь

— Дужа хутка, няма чаго казаць,— пасмяяуся з яго Рыгор.

О-о-о! У мяне заусёды скора! — не зразумеушы кшнау, адказау Шэя.— Я хоць

i стары, а жвавасщ ды рухавасщ маю досыць, з любым маладым магу

справiцца,— хвалько дабавДУ ён i лкуцва ухмыльнууся.

Хоць ты i лёгшм атэстуешся, а нам трэба яшчэ лягчэй ехаць,— смехам

праказау Рыгор i пабег на станцыю, пакшуупш Шэю аднаго; а покуль той са

сваёю рухавасцю Увайшоу у станцыю, Рыгор паспеУ ужо захапщь свой

куфзрак, выбегчы з iM на вулщу i схаваць яго на возе у саломе.

— Ай, ай, няхай бы, сусед, мне дау, я б сам усё гэта 3pa6iy, навошта суседу

мардавацца,— выбачауся Шэя Рыгору, бачачы, як той гаспадарыць у яго возе.

— Шчога, шчога, я хоць не швыдка ды хутка,— зноу падпусщу шпшьку

Рыгор.

— Не, бач, нашто ж суседу, кал1 я сам. Ну дык прош сядаць,— звярнууся

Шэя к Рыгору.

Рыгор спрытна ускочыУ на воз, nanpaeiy пад сядзеннем салому, прыгарнуушы яе i заслаушы нейкаю старою, забруджанаю дзяругаю, аз!рнуУся на станцыю i праказау:

Рыгор не спускау вачэй з вакольных ту. Яму на станцыю Лщк, уперад таму

гадоу некальш, траплялася ездзщь вельм1 часта, па тры, па чатыры разы у

тыдзень, i усе гэтыя месцы паабапал Лщкага тракта был! яму досыць знаёмы i памятны. Трэба было кшуць першым узрокам вакол сябе, як тоненьк! туман, зацягнуушы памяць, раптам распыл^ся, зшк i усе дэталi знаёмага i бл1зкага

вобраза мхгам бл1снулЬуваскросл1 перад яго вачыма: лясш, cipaMiBbM

грушю ды яблынш, ядлоуцавыя кусщю па межах, старыя замшалыя платы.

Пасля двух год разлуш знаёмыя мясцшы паказаль ся яму ташм1 бл1зшм1, што ён 3yciM не прыкмячаУ тае мяжы, якая двухгадовай прагалшай ляжала у

яго жыцщ.

Там, у глыбш1 яго нутра забурлЬга к!пучая хваля любовш i нейкага

неаказнага натхнення... Верылася i у той час не верылася, што ён жыве, чуе i бачыць усё, яго апяразваючае, што то не сон, не мары, а яу, сапраУдная, жывая, што можна абмацаць рукамш i праканацца.

«Дз1уная рэч — гэта людское жыццё! — пачалi вiца у яго галаве рэзвыя

зайчыш раздумення. — Пасля разлуш, доугай, вымушанай разлуш, так

прыятна, так радасна i3Hoy сустрэцца, i3Hoy злiцца з адноуленымi перад

табою вобразамi. Быццам бы перш жыу, потым щбы анямеу, адранцвеУ, затым i3Hoy акрыяу, схамянууся, шырока расплюшчыу вочы, паглядзеу i убачыу: ты тут — там, у друпм месцы, шдзе не быу, ты... Тое, што яшчэ учора

было новым, змятушы старое пазаучарашняе, сёння Ужо зноу старое i патрабуе перабудовы ды падбудоуваецца само, сшаю i воляю моцнага

непарушнага закону, яш у сва1м поступе усё перабудоувае з горшага на

лепшае, з лепшага яшчэ на ляпейшае, з разумнага на разумнейшае, з

дробнага-нядобрага на нявыказана добрае. I мне,— зварочвауся Рыгор да

сябе: — i мне беднаму, цёмнаму паумужыку, а ужо напаурабочаму, сыну

убогага, нячэмнага мястэчка iшоу, мне, незайздроснаму, не хщваму, напраназаватаму — здаецца, што з часам свет гэты будзе так миг, так люб

кожнаму чалавеку, кожнаму стварэнню, што нiколi жывое нават i не падумае, каб гэта маракаваць на жыццёвыя нелады i цягчыцца надавам экыцця. Згше

енк, высахнуць слёзы, перастане стогн; радасць запануе, расютым отсветам

забл!шчаць вочы, шауковаю травою, беларуцянаю, расквиуць надзе!, ажыццявяцца шляхам упартага пераможнага змагання за сацыяльнае

вызваленне, за зшшчэнне цяжкага класавага у щеку... А ? Патрэбен напдек, упор, намаганне, патрэбны ахвяры. Вось гэтага i баяцца тыя, хто крохщ

вераю, ломкi духам; замест таго, каб icui i вясщ за сабой друйх — яны, трусы, малаверы, драбнадушцы — чакаюць. Цi ж вас забграе сумненне у" тым, што

творчы iMnar працоуных гушчау зруйнуе на сваiм шляху усе перашкоды i звядзе на зямлю панства сацыяльнае роунасщ? Прыслухайцеся: сапе вецер

жыв1льнай сiлы, разганяе полах цёмных хмар. Хто спау — драчынаецца i хто

маучау" — пачынае гаварыць; хто цярпеу — пратэстуе, хто паддавауся —

змагаецца, necHi жалю змяняюцца. Якраз, шбы на вясне, калi прыгрэе цёплае

сонца, растопщь гурбы снегу, зазелянщь жоутыя паплавы, убярэ хмурныя

лясы... Наперад, да боек!.. Дык спявайце ж песш паустання, векавыя рабы, мшьённыя гушчы працоуных... Спявайце!..

Гэй, ты там! — голасна прагукау; ён раптоуна схамянуся, павярнууся крыху

на бок i кшуу узрокам наперад.

— Праязджай, праязджай, што там распяуся на дарозе! — прагукау Шэя.

— Паспееш там, надрэнщла лiха,— адгыркнууся селянe шбыта той.

— А лайдачына ты, а хамутшк гэташ. А вунь што iздумау: пераняу дарогу ды

яшчэ i лаепда.

— Не лайся, не лайся вельмi так: сам лайдак наганы...— не асталiся вшным

селяшн.

— Нядобра, дзядзьш. 3-за чаго i нашто вам сварыцца?

— Не, бо прэ еярод дароп, на яго усё лiхое, i яшчэ не любщь. Каб i не хацеу

што сказаць, дык мусiць.

Апошшя словы Рыгор npaмовiy так уверана, што Шэя не мог шчым

пасупярэчыць i тчога не адказау. Адвярнуушыся к каню, ён тузнуу лейцам!, выця? яго злёгку пугаю па крыжы, нукнуу i задудоту сабе лад нос якуюсьцД

рэзвую мелодыю.

Рыгор жа i3Hoy пачау авадаць узрокамi вакольныя галы, лясы, вёсю i панешя

маёнтю. У галаве яго новым роем захадзi рэзвыя думкi.

— Я у хату унясу куфэрак, га? — запытау" Шэя.

— Ай, не, не трэба, не трэба: лiшняя турбацыя,— слышу" Рыгор.

— Вось лепей скажэце, кольта трэба за хурманку? — дабавiу ён

ухмыляючыся.

— Ну, што там яшчэ гаманіць... Я пэвен, што Нязвычны мяне не ашукае і...

не пакрыўдзіць... А ведаючы гэта, ці ж трэба таргавацца?

— Так-то яно так, але скажэце ўсё-ткі, каб выйшла па-людску,— настойваў

на сваём Рыгор.

— Дык што ж, калі так, то хай рубель, не будзе замнога?

Рыгор не думаў: рубель за дваццаць сем вярстоў — варта заўсёды даць.

Шчога не кажучы, ён выняў з кішэні паралез, дастаў рубля і даў Шэю, праказаўшы:

— Дзякую, Шэя, што добра давезлі.

— Дзякую шчыра Нязвычнаму; каб весела адпачываць.

— Дзякую! Бывайце здаровы! — схінуўся Рыгор і крануўся дваром к

старэнькаму ганку.

Шэя павярнуў каня; затарахцелі драбіны. Рыгор азірнуўся, але ўгледзеў толькі

пыл з-пад калёс. «Хай едзе!» — сказаў ён сам сабе і ўзяўся за клямку, каб

адчыніць дзверы, але тут ён пачуў, што яны адчыняюцца самі, і спыніўся.

— Рыгорка мой, сонца мае, ясачка мая! — з радаснаю горнасцю ў голасе, трупцявым голасам загаманіла Стэпа, нарасхлест адчыніўшы дзверы і

шырока растапырыўшы рукі настрэчу сыну.

— Дзень добры, як маешся, старая? — тронутым голасам адказаў Рыгор; кінуўся да мацеры, абняў яе худую, крохкую постаць, схінуў голаў і прыпаў

вуснамі к яе шчакам.

Сэрца выбівала радасную стрэчу... Доўгі, шчыры пацалунак засвечваў яе.

— Сонца маё, ясачка мая! — пераказвала Стэпа; потым узяла сына за руку

і, забыўшы нават зачыніць дзверы, павяла яго ў хату.

— Вось цябе ўжо каторую пару чакаюць таварышы,— паказваючы пальцам

на двух маладых хлопцаў, Сёмку і Петруся, якія сядзелі ля стала і з шырокімі

цёплымі ўсмешкамі на маладых здаровых белых тварах упарта глядзелі на

дзверы.

— Госцю мой даражэнькі, госцю мой доўгачаканы! — вылівала сваё

пачуццё Стэпа.

— А, браткі мае, Сёмка, Пятрусь! — толькі пераступіў парог — голасна

прывітаў Рыгор і кінуўся да стала ды павіс на шыі перш Сёмкі, потым Петруся.

Пацалаваўся з абодвума шчыра і зацяжна.

Рыгор нейкі час як бы не мог апамятацца і маўчаў, пазіраючы то на маці, то

на таварышаў, а радасная ўхмылка нібы замерла на твары і ў гэтай сваей

замерласщ цвіла.

Стэпа ўзяла куфэрак і падсунула яго пад пол, некалькі разоў пераставіла, бразнула замком.

— Ах, як жа я рад, што вы... А як жа жывіцё хаця, браточкі? — звярнуўся

Рыгор да таварышаў, потым абярнуўся да мацеры і таксама запытаў:

— А вы, мама?

— О, брат, мы-то жывём! У сваём кутку, у сваіх Сілцох, як у Хрыста за

пазухаю,— весела адпавеў Сёмка.

— Ды жыву, сынку, марнею памаленьку,— дабавіла Стэпа.

— Раздзенься хаця ды спачынь крыху з дарогі. Я дам есці — падмацуйся.

Але Рыгору і няўцям было, што ён не спаў ужо цэлую пору і што не вельмі

быў сыт ядою.

Нічога, маці, не клапаціся,— адказаў ён, махнуўшы нядбайна рукою, а сам не

сціхаў распытвацца аб усякіх сілцоўскіх навінах ды расказваць усё тое, што

яму даводзілася чуваць і бачыць за тэты час на свеце. Гаварыў урыўкамі, кусочкамі ад кожнага здарэння; а здарэнні выбіраў такія, што трапляліся на

адгон адно ад другога на месяцы часу. Дзіўнага, смешнага і цікавага было

процьма, і Сёмка з Петрусем, а таксама Стэпа так былі захоплены яго

апавяданнем, што кожнае Рыгорава слова нібы ўбіралі ў сябе і смакавалі.

Рыгор стаяў, як прыехаў: у капелюшы, у паліце, запылены; забылі ўсе

папрасіць яго прысесці, а ён сам не дагадваўся ці не хацеў.

— А за-а-аво-оды, заводы!!! — з асобным прыціскам зацягваў ён.— Каб вы

толькі пабачылі: аграмадныя такія дамішчы; даўжынёю, напрыклад, як ад

рэчкі да рынку; у тры, чатыры, а то і ў пяць этажоў. А пры боку трубы

высачэзныя высачэзныя — цягнуцца к самаму небу і бессціхання сапуць

чорнаю сопухаю. Цікава паглядзець збоку. А калі ўвойдзеш у такі завод —

колькі там народу-у-у! Як мурашак, як на пажары: кішаць, бегаюць, лётаюць.

Машыны гудуць, калёсы верцяцца, шум, стук, грукат, свіст... Вось на адным з

такіх працую і я...

I спыніўся, нібы што забыў.

— Ах, хаця раздзецца трэба; я і забыў.

— Але, але раздзенься, раздзенься, Рыгору,— у адзін голас праказалі

Сёмка, Пятрусь і Стэпа.

Рыгор паціху стаў раздзявацца.

— Ад Рыгі як рукою падаць узмор'е: ездзіш туды; устанеш гэта раніцаю, пап'еш чаю, купіш чаго з сабою і на цягнік. На ўзмор'і народу — калі ні

прыедзеш — процьма, кішмя кішыць. Ды і ёсць чаго туды прыязджаць: толькі

кінеш вокам — шыр неабмерная; вада, вада, то — неба адно... Стыне сэрца

ад захаплення... Паветра, як малако: п'еш, і ўсё мала.

Пакуль Рыгор апавядаў, маці ўгатавала закуску і падала яе на стол.

— Вось, наце перакусеце, хлопцы, разам з госцем, а тады ўжо будзеце

гутарыць колькі ўлезе,— праказала Стэпа, падаючы на стол бухоную, свайго

ўпёку, кіпку, нарэзанай каўбасы і сыра.

— Прасі, Рыгорка, таварышаў,— абярнулася яна да сына.

— Ды нічога, нічога, не патурайце аб нас, цётка; чаго добрага, а бессаром'я

ў нас даволі; самі ўсядземся; добра, што дачакаліся Рыгора; за яго здароўе

чаму ж не пагасціцца,— смяшліва адказаў Сёмка і першы ўзяўся за відэлку.

Есці прыняліся ўсе ўтраіх. Стэпа не захацела садзіцца за стол, а ўзяла ў руку

кусочак сыру і кавалачак кіпкі і, адсунуўшыся крокаў на два ад стала, неслыхаць жавала мякіш булкі з сырам.

— Хай бы ж і вы прыселі, мама! — папрасіў Рыгор.

— Але, цётачка, прысядайце з намі! — пазваў і Сёмка і пасунуўся на лаве, каб даць месца Стэпе.

— Ды нічога-нічога, дзеткі,— пра мяне не клапацецеся,— ласкавым і зусім

слакойным голасам адказала Стэпа.

Сказала і змоўкла. Яе істоту захапілі неадчэпныя ўпартыя думкі. Сын — перад

ёю, якога яна так доўга не бачыла! Два гады-ы! Колькі часу! Як ён

перамяніўся. Жывучы ў Сілцах, Рыгор заўсёды хадзіў чорным і брудным, цяжка і многа працаваў, і на падзёншчыне, і за балагола. А цяпер — не

пазнаць: чысценькі, беленькі, у новым гарнітуры, у чорным капялюшы, у

манішцы. Прычэсаны, прыгладжаны, гасцінны, далікатны! Не той, зусім не

той!

Стэпе ўспаміналіся часы даўно мінуўшых дзён, калі яшчэ жыў яе гаспадар

Міхась; як ён, бывала, зарадаваўся, калі ў іх радзіўся хлопчык! «Некалі,—

казаў Міхась,— як вырасце наш Рыгор, мы яго няйначай вывучым на

грамацея. Усю працу трэба ахвяраваць, але не дапуспдць, каб ён увесь свой

век працаваў так цяжка, як мы».

Праз два гады, якія яму было суджана пражыць пасля нарадзін Рыгора, Міхась бессціхання цешыўся і бессціхання хваліўся ім перад людзьмі. Але

Міхасю не ўдалося не толькі вывучыць свайго Рыгора на грамацея, а нават не

прыйшлося дачакацца, калі яго сын вывучыцца літары: ліхая хвароба

падсачыла яго, прыліпла к нядушламу целу, улезла ў яго нутро і панавала

датуль, пакуль не звяла яго ў магілу.

Стэпа любіла свайго мужа, моцна-моцна плакала па ём і з-за вялікай увагі да

яго дала сабе зарок не выходзіць другі раз замуж, а ўсё жыццё аддаць на

гадаванне Рыгора. Праўда, калі мінула гадоў са тры пасля смерці Міхася, Стэпа, пражыўшы гэты тэрмін удавою, многа паспытала гора, добра

праканалася, што значыць жыць адной ды яшчэ і дзіця гадаваць. Цяжкія

варункі жыцця вымушалі яе шукаць якіх-кольвек падпорак для далейшага

валтузання з жыццём, застаўлялі забываць аб зароку і наводзілі на іншыя

думкі: «Чаму ж не выйсці і замуж? — разважала яна: — Я яго любіла, покуль

ён быў жывы, покуль было каго любіць... Міхася няма, а я ўсё-ткі жыву і

хочацца жыць, як і ўсім людзям, хочацца радасці, як і другім; бо я гэткі самы

чалавек, гэткае стварэнне, як і іншыя... Дьі і сына выгадаваць лягчэй будзе».

Гэтыя думкі з кожным часам усё больш і больш яе чмуцілі, пільней і

нагальней лезлі ў галаву, і хаценне расло. Толькі доля стала наперакор яе

жаданням: пара мінала, час праходзіў, а к Стэпе, яшчэ не зусім старой тады і

здаровай кабеце, ніхто не сватаўся, быццам бы і не ведаў, што яна ўдава, і ёй

трэба было мірыцца са сваім палажэннем. Яна старэла і мірылася. Павінна

была мірыцца, хоць гэта яе змірэнне многа прыносіла ёй гора і многа слёз з

яе выточвала! Стэпа старэла, жыццё даражэла, заработкаў рабілася менш і

менш, а жыць — жыць было трэба... I яна уставала да сонца, зімою хадзіла да

багатых мяшчан мыць падлогу, цёрці лён, а вечарам — прасці; летам

наймалася ўвагул жаць, капаць картоплі.

Доўгія дні, а часта засаб і ночы прастойвала яна за працаю, не адгінаючы

спіны, перакусіўшы нішчымнага хлеба; потым канчала работу і па дарозе да

хаты забягала ў казённы лес, збірала там ламачайка ды галяйко і цягнула на

плячах дахаты. Прыходзіла змардаваная, змучаная, засопшыся, з рагамі поту

на жоўтым маршчыністым твары; Рыгор спатыкаў яе ля вугла хаты галодным, недагледжаным і бясконца быў рад, калі яна прыносіла яму маленькі

кавалачак сітніцы, купленай па дарозе з лесу ў Міхлі.

Потым Рыгору збылося дзесяць год; ён вырас і стаў годзен у пастухі. Чаму ж

не аддаць яго на службу? I Стэпа засаб пяць год гадзіла яго пастухом у сваім

мястэчку. Ад Юр'я да дзядоў Рыгор быу не яе: начаваў па людаях, прачынаўся

досвіткам і цэлы дзень ад сонца да сонца знаходзіўся ў полі. За гэту службу

яго кармілі і плацілі па рублю за штуку. Рыгор зарабляў да трыццаці рублёў у

лета; аддаваў грошы цалкам мацеры і, вядома, многа-многа дапамагаў ёй

гэтым.

Зімою ж праз тры гады Стэпа аддавала Рыгора вучыцца да дарэктара; грамата Рыгору падабалася, і ён браўся, як лепш было не трэба: ішоў

уперадзе ўсіх сваіх таварышаў-вучняў. Дарэктар часта радзіў Стэпе, каб яна не

пакідала свайго сына вучыць, а аддала б яго ў вышэйшую школу: «3 яго можа

выйсці граматны чалавек ».

Ды Стэпа і сама добра ведала, што ў яе сына захаваны вялікі талент, толькі

няма рады, як яго поўнасцю выявіць... Пры гэтым яна ўспамінала нябожчыка

Міхася і казала сама сабе:

«Міхаську мой мілы, як бы ты быў рад, каб дажыў дагэтуль! Такім разумным, такім хітрым удаўся твой сын!» Балела кабеціна сэрца. Але Стэпа была адна: ні помачы, ні спагады чакаць ёй не было адкуль... Уся радня як па гаспадару, так і яе - вымерла яшчэ да таго часу, калі Стэпа выйшла замуж; нават, трэба

сказаць, што яны з Міхасём і пажаніліся ўжо сіротамі, адзінотамі. I Стэпе

нічога другога не аставалася рабіць, як пакінуць і думаць аб далейшым

вуланні сына,..забыцца пра тэта... I вось, кончыўшы сельскую школу, Рыгор

стаў наймацца. Кончыць пасвіць каровы і ідзе на хвальварак малаціць або

адпраўляецца з местачковымі балаголамі ў павятовы горад. I на службе і

прыйшоўшы са службы Рыгор не расставаўся з кніжкаю.

Так прайшло цэлых тры зімы. Тым часам Рыгору пайшоў васемнаццаты год.

Ад свайго бацькі Рыгор пераняў яго добрую широкую натуру, мяккі і гасцінны

выгляд; ні ростам, ні сілаю ён не паходзіў на яго ні каліва, ні звання: высокі, белакуры, плячысты Рыгор выглядаў статным і паважным. Hi пагарды, ні

сораму ён не баяўся. А да розуму ён меў ад роду непакорную душу і прагу да

свабоды. Разлука з маткаю, блуканне па людзях многа ў ім перамянілі, ніякая

работа не пужала яго. I вось, калі Бэрка Шкляр пашырыў свае балаголства і

пачаў шукаць сабе наймічоў, Рыгор барджэй пайшоў да яго і наняўся за

пятнаццаць рублёў у месяц.

Праца была нялёгкая. Хто не ведае працы балагола?.. Уставаць трэба было да

сонца, а не то — дык цэлымі начамі быць у дарозе, не даядаць, не дапіваць, мокнуць пад дажджом; за ўсякую вінную і нявінную псуту ўручанай рэчы —

адказваць сваім незавідным, нікчэмным заработкам. Цяжка і неўмагату

рабілася Рыгору тэта служба, але ўсё-такі ён не сумаваўся — праслужыў у

Бэркі болей двух гадоў... і мо служыў бы яшчэ шмат болей, каб не прыйшлося

перасварыцца і атрымаць рашчот. Расшчытаўся Рыгор у такі час, калі некуды

было кінуцца, за невашта было ўзяцца. Што ж? Сядзець склаўшы рукі? Пры

яго палажэнні — аусім нельга.

Прагуляўшы нядзель са тры без усякае работы, Рыгор адважыўся рызыкнуць і

наўгадай адправіцца ў горад шукаць работы на заводзе. Задумаў і перш

трымаў пры сабе, а потым рашыў і мацеры сказаць.

— Маці, што ж мне тут нудзець без працы; паеду я ў горад, а ну ж і

ўстрамлюся дзе-кольвек.

Маці гэта азадачыла.

— Рыгор, сынок мой, з кім жа я застануся? — схамянулася як ад спуду Стэпа.

— Да ці ж я загіну?

— Ды не ў тым рэч, але мне тут аднэй...

Рыгор быў неўгамонным. Вечарам, з серады на чацвер, на другім тыдні пасля

багатніка, ён развітаўся з мацераю і, каб болып ніхто не знаў і не бачыў, з

торбачкаю за плячыма выйшаў з двара. Пасля яго выезду Стэпа доўга не

магла згадзіцца з яго адсутнасцю і нават ночы не спала: плакала, бож-кала, скардзілася на сваю долю.

I толькі калі праз дзве нядзелі ёй паштальён прынёс ліст сына, болыш-меньш

супакоілася...

Усё гэта хутка праняслося ў яе галаве, устрапянула сэрцам і зноў адляцела

кудысьці...

Хлопцы сядзелі за стадом і абгаварвалі бягучыя пытанні. Рыгора цікавіла

палажэнне ў Сілцах, становішча ў мясцовай арганізацыі, доля арыштаваных і

сасланых у 1906 г. за рэвалюцыю сілкоўцаў. Сёмка і Пятрусь не сціхалі

распытваць пра Рыгу.

— Ой, браткі, у Рызе не па-вашаму! — хваліўся Рыгор.

— Ну, ды там не па-нашаму: зразумела, горад — не мястэчка. Што ў нас: пятнаццаць — дваццаць хлопцаў, і ўся арганізацыя... Сто тысяч рабочых —

гэта не жарты!.. Сацыял-дэмакратычная арганізацыя налічвае...

Прысутнасць Стэпы паперашкодзіла хлопцам гутарыць на гэтую тэму, і яны

перайшлі да дзяўчат.

— Ты, пэўна, і не ведаеш, што табе Васіль Бераг ставіць падножку,—

заўважыў Сёмка.

— У чым? — пацікавіўся Рыгор.

— Зарыцца на Зосю! — Сур'ёзна?

— Вось дзіўны які, дык гэта ж пазаўтра маюць адбыцца ўладзіны, а на

Петра х сваты,— упэўнена сказаў Сёмка.

— Не, гэтага-то мо яшчэ і не будзе... толькі...— не згоджваўся Пятрусь.

— Я табе кажу,— перабіў на паўслове Сёмка,— ты мо нічога не ведаеш, а

мне надоечы Янка Грыб перадаваў, што Васіль сам яму хваліўся пра гэта.

— Мала што Грыб будзе брахаць; гэта ж усё наперекор, на колькі

намерана...

— Ды што ты, сапраўды...

— Ну, можа быць,— сумеўшыся, дапусціў Пятрусь,— толькі мне заўчора

яшчэ Зося казала, што ў іх хаце нічога такога не чуваць.

— Хлусіць, хлусіць,— нечакана ўкінула і Стэпа,— і я чула, што няйначай, як у

аўторак адбудуцца сваты.

— А паганскі гэты Бераг хлопец; такі хуліган, такі абармот; ды ці ж хто ў

Сілцах не ведае іх котлішча?!.

— Але, але; знатны, падумаеш, дзедзіч... увесь час ні з кім, апроч як са

стараставым ды з ураднікавым сынамі. Ды, прахвост, удае кожнага. Думаеце, Юстын Корч не праз яго ласку ў Сібір угадзіў?.. Ого-а!

— Гэта яшчэ ў сёмым годзе? — справіўся Рыгор.

— Але... Вось такому злыдню... Дурная Зося!

— Ну, што ж парадзіш,— сціснуў плячыма Рыгор,— на тое, мабыць, ідзецца.

— Няўжо-такі бацькі згодзяцца за такую неўдаль выдаць яе? — закінуў

пытанне ні то аднаму сабе, ні то на разгадку ўсім Пятрусь.

— О, чаму не; дзяўчына яшчэ зусім маладая і нявопытная, бацькі пагнуць у

той бок, куды толькі ім захочацца: пачне спрачацца — то найдуць раду...

Пакуль — бацькава воля...

— Ды апроч гэтай бацькавай волі, яшчэ і слаўнасць гэта іх, вядомасць гэта

старасвецкая, многаму перашкаджае. Ого, што знача Бераг! Гэта не нам, голікам ды дэмакратам,. раўня,— пасмяяўся Пятрусь.

— Праўда, сынок, праўда — вось гэта рацыя! —. махаючы галавою,

«адмацавала Петрусёвы словы Стэпа.

У гэты момант з вуліцы данёсся прарэзлівы крык; хлопцы раптам кінуліся ў

вокны і выглянулі на вуліцу: ля суседняе хаты Сідара Кажуха стаяла грамада

людзей, вакол якіх, як шалёныя, бегалі дзесяткі дзяцей.

— Давай яму, давай!

— Адчынеце вокны! — парадзіла Стэпа.

Сёмка адчыніў акно і падазваў хлапчука. Той шустра і рухава падбег к акну і

тоненькім, рэзвым галаском прапяяў:

— А то Юзя з Гапай б'юцца!..

— А за што яны?

— Талеся Юзіна з Юзікам Гапіным пабіліся-а,— развёў шапялявы хлапчук. Усе

разрагаталіся.

— Ну, і дурніцы ж, зноў сварацца,— праказаў Сёмка і першы вылез з акна. За

ім адхіліліся і Пятрусь з Рыгорам.

— Хіба трэ ўжо адпраўляцца дахаты,— зірнуўшы на гадзіннік, праказаў

Пятрусь: — ужо пятая гадзі-і-іна-а! — завёў ён і ўсхапіўся з месца.

— Няўжо? і можа? — здзівіўся Сёмка.

— Во, пабач, калі не верыш,— паднёс к яго вачам Пятрусь чорны сталёвы

гадзіннік, падвешаны на тоўетым жоўтым, ні то масянжовым, ні то новага

золата, ланцужку.

Сёмка паглядзеў на цыферблат і пажартаваў:

— Ты-то не хлусіш, а гадзіннік, нябось, крыху кламіць?

— А можа, наадварот? не дапускаеш?

— Чаму не, колькі хоць!

— Не, па праўдзе кажу,— перайшоў на сур'ёз Пятрусь,— учора адвячоркам

звяраўся на пошце: кропля ў кроплю з паштовым.

— Эй, а паштовы-то думает сапраўдны? і там не вельмі сочаць за гэтым,—

праказала сваю думку Стэпа.

— Не, цётка, вы так не кажэце: там гадзіннік заўсёды верны,— разуважыў

Пятрусь.

— Ды будзе ўжо шалабоніць — хадзем; а то і гадзіннік таго не варт, каб аб

ём столькі гаварыць,— пазваў Сёмка таварыша.

— Гэта праўдзівей усякіх гадзіннікаў, што ад самага рання прасядзелі тут.

Бацькі, напэўна, чакаюць мяне.

— Ды і мне маці здорава шпэлаху ўсыпле. Мне яшчэ зранку трэба было

парадзіцца з ёю наконт адной тэрміновай справы, а я і нібыта той... Хадзем-

такі, хадзем,— зарухаўся Пятрусь.

Сказаўшы гэта, ён хутка схапіў шапку, неахайна ўздзеў яе на голаў і, тузануўшы Сёмку за рукаў, павярнуў к парогу.

— Ты толькі, Грышка, вечарам не баўся дома; прачынайся раней і прыходзь

да Ліня,— праказаў Сёмка на хаду.— Ага, бок! — ён спыніўся: — ты мо ўжо

забыўся, дзе жыве Лінь?

— А такі і гатоў заблудзіць,— смеючыся, адказаў Рыгор.

— Ды на Ляшы, у тым жа рове; там, брат, цяпер зрабілася такая зборня, што хоць куды! Траха не з усіх вуліц сходзяцца дзяўчаты, прыходзіць часта і

яўрэйская моладзь. Калі туды ні трапіш — паўнюсенька

хата: пяюць, крычаць, жартуюць, а Лініха — ні слова: глядзіць ды толькі

цешыцца.

— Бачыш ты?

Сапраўды, вось прыходзь — праканаешся... Ды і Зося сённі, бадай, там

будзе,— з таемным смяшком дабавіў Сёмка.

Рыгор, дагэтуль спакойны, задаволена рассмяяўся і каўтнуў сліну. Стэпа ж

увесь час не пакідала ўсміхацца: вясёлая усмешка быццам урасла ў яе твар, каб не стухнуць цэлы дзень.

— А вы там скора будзеце? — запытаў Рыгор.

— Вось хай толькі крыху сцямнее,— у адзін голас адказалі Пятрусь і Сёмка і

пераступілі парог.

— Бывайце здаровы, цётачка, дзякуем за пачостку; жадаем на Рыгоравым

вяселлі паўторна сысціся,— ужо ў сенях пажадаў Сёмка.

— I вам шчыра дзякую, мае дзетачкі, што вы ўсё-ткі не забываеце нас...

Прыходзьце, даражэнькія мае, часцей: вы толькі і засталіся нашымі сябрамі-

дабрадзеямі,— паслала ўдагон ім Стэпа.

Але апошніх слоў яе хлопцы не пачулі: шчыльна зачыненыя дзверы

затрымалі іх у сенцах.

— Такі я лягу крыху задрамлю,— пазяваючы, праказаў Рыгор, увайшоўшы ў

хату.

— А як жа ж, а як жа ж! — падтрымала яго Стэ. па — Вось раздзявайся і

лажыся.

Рыгор моўчкі здзеў гарнітур і далікатна павесіў яго на сцяне, на драўляным

круку, які калісь яшчэ, колькі яму помніцца, ён сам абстругаў з дубовага

дручка і сам забіў у сцяну; затым ён ззуў чаравікі, падкінуў іх пад пол і прысеў

на гатовай пасцелі. Прысеў, а лажыцца штосьці не цягнула: у яго думках

панесліся ўспаміны. Следам перад яго вачыма, раптам, вырас вобраз Зосі.

Стройная і поўная жыцця, яна стаяла знаёмаю красуняю. «Няўжо за гэты час

яна зусім не змянілася? — запытаўся Рыгор.— Такая самая, вясёлая і

гаваркая, прыгожая і вяртлявая,— якою я яе пакінуў?.. Не, яна цяпер другая!..

А вось жа гавораць, што не сёння-заўтра к ёй будзе сватацца Васіль. Цікава, як аднясецца Зося к гэтаму!»

«I далей цікава таксама: няўжоткі Берагу гэта Ўдасца? Няўжо Зося і пярэчыць

не будзе? Ды, сапраўды, што я значу ў вачах Прыдатных? Галяк, дэмакрат, i толькі. А без бацькоў Зося не сумее і крону ступіць».

— Што з табою, сынок, чаму ты не лажышся адпачываць? Мо, баліць што?

— перабіла Рыгоравы думкі маці.

— Ды не, нічога, зараз лягу,— супакоіў Рыгор матку і тут жа лёг.

Стэпа ціха падышла да полу, далікатна і з асцярогаю апранула сына чыстым, толькі што сатканым дываном і адышлася к сталу.

— Вы толькі, матка, на змроку абудзіце мяне,— папрасіў ён, не

расплюшчваючы вачэй.

— Ой, чаму ж, чаму... Спі, сыночку, адпачынь з дарогі...

Рыгор як заплюшчыў вочы, так і заснуў, не паварухнуўшыся нават. Стэпа доўга

стаяла каля яго і замілавана глядзела ў сынаў здаровы, малады жыцце рады

твар.

Ох, ды Пятрусь, ох, ды Сёмка! Хто іх, гэтых двух хлопцаў, не ведаў у мястэчку?

Мала хто не хваліў іх бацькам ды не завідаваў ім! I было завошта! Высокі, стройны, з кудравымі русымі валасамі, сінявокі, бела-твары, з адкрытым

характерам, спакойны і цвёрды сын бедных сялян — вось быў Сёмка.

Чарнявы, з мерным носам, валасы зачэсаны на прадзел, злёгку сутулы, але

ростам сваім — кропля ў кроплю ў Сёмку — гэта Пятрусь, сын такіх жа, як і

Сёмкавы бацькі, небагатых мяшчан. Як быццам бы само жыццё звязала іх —

яны былі неразлучнымі ўдваіх. Прыходзілі на зборню, наймаліся ў заработкі

— «запісваліся» ў дэмакраты, хадзілі на няможныя сходы і спявалі

рэвалюцыйныя песні, хавалі лісткі і кніжачкі — усё ўдваіх, усё разам, неразлучна. Падружыліся і палюбілі Рыгора таксама аднакава, як адзін, так і

другі.

Сёмка, Пятрусь і Рыгор! Нашто, здаецца, ім было расставацца, калі Рыгор

выязджаў? Мусілі — вял ела жыццё. Затое, толькі ён прыехаў, вярнуўся, як ім

нудна была хвіліна ў разлуцы...

Так таварышкуюць толькі тыя, хто звязаны аднымі думкамі і аднымі

інтарэсамі.

Калі Пятрусь і Сёмка выйшлі з Рыгоравага двара і паглядзелі ўсцяж вуліцы, развярнулася цікавая карціна: уся вуліца ад Загор'я да рынку так і кішэла

людзьмі — ж'анкі, мужчыны, дзеці — як рой пчол гудзелі вясёлай гутаркай.

Цераз дзве-тры хаты прызба памостам была ўсаджана сілцоўцамі, на сёння

цераз. чур ужо гаманлівымі, асабліва рэзвістымі і жартаўлівымі. Ляталі, як

мухі, вясёлыя дзеткі, кожнае з пішчолкаю ў зубах, з ралачкаю бярэзіны ў

руцэ, з куском булкі ці блінца ў другой..Пекная, ціхая, хоць ад гэтага крыху

душнаватая пагода, прыдавала ўсяму прыгожы, жыццерады воблік.

Прайшоўшы кусок вуліцы ўдваіх, ля.трэцяй ад Рыгоравай хаты Сёмка з

Петрусём разышліся: адзін павярнуў у свой двор, а другі.пайшоў удоўж

вуліцы. Ісці выпала Петрусю.

Пры аднэй з запоўненых людзьмі прызбаў яго запыніла памежніца. Марцэля

Юркава і жартам запытала:

— Адкуль цябе нясе, Пятрусь?

Пятрусь ахвотна адказаў, што ён быў у Стэпінага Рыгора, які толькі што сёння.

прыехаў з Рыгі ў госці.

Усе здзівіліся, бо гэта было навіной у вуліцы, і бабы паслалі Петруею плойму

запытанняў: ,а што Рыгор расказваў, а ці палепшаў, ці здаровы, ці прывёз з

сабою грошы і інш. і інш. .Пятрусь спяшыў ды не хацеў аб усім казаць і, каб

адкасніцца ад жанчын, жартоўна адказаў:

— Вось іціму назад і ўсё раскажу.

Жанчыны пагразілі яму пальцамі, але ў адказ атрымалі яго мяккую ўсмешку і

заняліся сваімі гутаркамі.

Пятрусь дайшоў да хаты Прыдатных, перад якою раптоўна спыніўся і кінуў

узрокам у акно. На покуці, за стадом, падпёршы бараду рукою, а галоў

павярнуўшы ў акно, сядзела Зосіна маці і з нейкім пільна размаўляла.

Дзень добры, цётка! — гукнуў ёй Пятрусь. Марта раптоўна павярнула галоў у

той бок, адкуль данёсся к ёй гук, і, угледзеўшы Петруся, прыветна, з

шырокаю, гасціннаю ўхмылкаю на твары, поўным і румяным, адказала:

— Дзень добры, Пятрусь, дзень добры, сынок! Зайдзі на часінку пагуляць!..

— Ой, цётачка, калі я дамоў спяшу; не быў яшчэ ад ранку.

— Ай, што там дома — мацеры не бачыў, ці што...

— Справы ёсць...

— Ды пакінь ты: хай справы на будні застаюцца.

— А хто ў вас ёсць? — здаўся Пятрусь.

— Хто? — нікога! Вось я — ды Зося.

— Аз кім такую бяседу жывую развялі?

— Ха-ха-ха! — няўжо ты пачуў?

— Вось калі! Ды яшчэ ля Сёмкі чуваць.

— Ну, ну, зайдзі, зайдзі,— годзі жартаваць.

— Калі так, то заскочу. Хоць і спяшыў дахаты, але калі цётка Мікалаіха

просіць — трэба ўважыць; дамашнія хай прабачаюць мне — на тое ж

нядзеля,— пажартаваў ён.

— Вядома, я ж і кажу,— падмацавала Марта. Пакуль яны гутарылі, Зося і не

паказалася ў акне.

Затое, калі толькі Пятрусь пераступіў парог хаты, як яна кацёлкаю саскочыла з

лавы, прыбегла к мыцельніку насустрэчу яму і завіляла лісіцаю.

— Ну, мой госціку родны, ну, кумочак, што добрага скажаш? — лепятала

жартоўна Зося, закінуўшы на Петрусёва плячо руку.

Яна была адзета ў белае, з маленькімі пралесачкамі, лёгкае плацце, сцягнутае ў паясніцы шырокаю машастоваю стужкаю; два канцы стужкі

звісалі між хвальбон да самага краю падолу. На грудзях, паўз шыю, вымулёўваўся шырокі горе, выстаўляючы да сонца маладое, здаровае, поўнае жыццёвай сілы, цела. На ядвабнай жыжцы чырвонае мулі вісела

маніста караль, а ў самым тоўстым радку іх выдзяляўся сярэбраны, з сіняю

жуковінкай, медалік. Рукі яе былі аголены чуць не за локці і красаваліся

смуглаю загараю. А на твары так і трапятала, так і бегала заварожлівая

ўхмылка; Пятрусь не мог адарвацца, дый годзі, уталопіўшыся ў красуню.

— Адкуль жа, лыцар, клыпаеш?

— А нашто ведаць?

— Не, па праўдзе скажы, Петрусю,— ужо сур'ёзней папрасіла Зося.

— Ад Сымонавай Аўдоцці,— пасмяяўся Пятрусь.

— Ой, глядзі, скажу Гэлі, то будзе перцу.

— Не баюся!

— Ды ты ўсё хлусіш?

— А ты вельмі хочаш знаць?

— Вельмі.

— Ну, дык скажу: быў у Рыгора, у Стэпінавага Рыгора,— з прыціскам на

слове «Рыгор» адказаў Пятрусь і пачаў сачыць за Зосіным тварам. Ён

заўважыў, як Зося, пачуўшы гэта, раптоўна змянілася: украдкай зірнуўшы на

ўсю пору смяхлівую мацеру, яна ўздрыганула ад радасці і ні то з цікавасцю, ні

то міжвольна вымавіла:

— Прыехаў?!

— Прыехаў.

— Рыгор прыехаў, ты кажаш? — у сваю чаргу запытала Марта.

— А, мусіць, Рыгор! — спакойна адпавеў Пятрусь.

— У госці ці назусім?

— Жаніцца: думае да вас у сваты прыйсці,— пажартаваў Пятрусь.

— А, няхай ты залядзейся, няхай, як у цябе ніколі нічога не дапытацца,—

таўхнуўшы яго ў плечы кулаком, пракрычала Марта і за нечым выбегла ў

сенцы.

Ды і Зосі Петрусёў жарт прыйшоўся не па нутру: яна ні то засаромелася

мацеры, ні то ўспомніла апошняе наведванне Васіля і, кіўнуўшы галавою, адхілілася к акну.

Пятрусь пацяў плячыма: сказаныя словы яго нічуткі не смуцілі, і ён ні каліва

не каяўся, што іх сказаў.

Карыстаючы на хвілю запанаваўшаю ў хаце сцішу, ён некалькі разоў

прайшоўся па хаце і прасвістаў матыў «Варшавянкі».

— А, ты ўжо свістаць, чарцяка! — адчыняючы дзверы, ушчунула яго Марта, махаючы закасанымі па локаць рукамі.

— А што ж мне рабіць? Адна ўцякла ў сенцы, другая адвярнулася к акну, а

мне хіба моўчкі сядзець? Харошы госць, нечага сказаць.

— Уй, уй, каб ты лопнуў, каб ты! — раптам адхіліўшыся ад акна і стукнуўшы

далонню па спіне Петруся, пралепятала Зося.

Пятрусь ёмка абхапіў яе рукамі, прыціснуў на квадранец к сабе, потым

вырваўся і адбег к печы.

— А мо не праўда, га?

— Не шалеце, не шалеце...

— Ну, дык будзе... А ці пойдзеш сёння гуляць, Зося?

Зося крыху памаўчала, потым адказала:

— Не ведаю, вось Волькі Ярмалаішкі чакаю.

— А з ёю да Ліня пойдзеце?

Зося паглядзела на мацеру.

— Хто яго ведае. Як мама дазволіць. Далекавата, але парадзімся з

Волькаю.

— Ой, чаму: і маці пусціць, і Волька захоча. Прыходзьце; прыйдзем туды і

мы: я, Сёмка і Рыгор; Гэля таксама казала, што прыйдзе.

— Вы пусціце яе к Ліню, цётка? — запытаў ён Марту.

— Чаму не, галота хоць у балота,— адказала тая з іроніяй.

— Вось бачыш, прыходзьце, непрыменна...

— Траха што пры... Нехта, здаецца, дзвярыма бразнуў?

— А, а, на іх дохлае, на іх, гэта ўжо свінні. I чорт ix ведае, што з гэтымі

дзвярыма стала: няўшчыняюцца, ды годзі. Эх, эх, вот калі гаспадар! Не

ўпрасіць яго паправіць клямку,— сярдзіта крычучы, кінулася Марта ў сенцы.

— Ну, і я пайду... Прыходзь, Зося...

Пятрусь яшчэ нешта сказаў, але крык Марты заглушыў яго, і Зося не расчула.

Падышоўшы да акна, яна ўгледзела, як ён хутка падрабязіў за гору.

I толькі Мікола пераступіў парог, Марта, як бачыш, павесялела; заварушылася, забегала, не спускаючы з яго свайго ласкава-апытальнага

ўзроку, якога ён не змог спакойна перанесці і змушан быў чуць прыкметна

ўхмыльнуцца нейкаю патайною, хоць і мяккаю ўхмылкаю. Марта адказала на

гэта раскацістым рогатам.

— Дзе ж ты быў цэлы дзень? — запытала яна мужа.

— А табе цікава ведаць?

— Вядома, што цікава!

— Калі цікава, то вось жа не скажу.

Зося нібы не чула гэтых перагавораў: яна спакойліва, цішком сядзела на лаве, абапёршыся локцем на стол і моцна над нечым думала. Пасля раптам, быццам хто яе настроіў, усхапілася з месца, сарвала з вешалкі хустку, ускінула

яе на плечы і выбегла ў дзверы. Гэта ўсё яна зрабіла так хутка, што нават

бацькі не ўспелі агледзецца, як яе не стала ў хаце.

— Зоська, пачакай! Вячэрааць будзем,— пазваў Мікола.

— Я скора вярнуся! — ужо з двара адгукнулася Зося.

— А я і не скмеціў, калі яна вышмыгнула,— набіваючы пальцамі люльку, а

вочы ўшчэрыўшы ў капшук з тутунём, ні то жонцы, то самому сабе, праказаў

Miкола.

Па яго міне, па голасу і па Міколавай няўстойлівасці на нагах Марта зразу

дагадалася, што яе муж не без граху, што ён не абмінуў сёння чортавага

зелля. Як кабета дужа скпарная, хцівая ж без меры і надзіва скупая, яна

раптам так і ўскіпела ад злосці: ды чаму ён так не шануе грошы?.. Хоць такія

выпадкі ў ix хаце трапляліся гады ў рады, толькі святамі ды ў гадзіны бясед, але патом гэта не змірыла жаднае кабеты, у якой цалкам засталася паганая

натура Зэкавага котлішча, і кожны раз яна ўпікала Міколу. Праўда, Мікола

зусім мала патураў на яе выгавары і часта смяяўся з таго, што яго, прыкладна

пуцёвага чалавека, ды жонка на пуць наставіць хоча. На ўкоры Марты ён

адказваў жартамі, і ўрэшце заўсёды канчалася мірам. Дзякуючы гэтаму

асобнай грызні і сваркі ў іх хаце ніколі не было.

I сёння, калі яшчэ Мікола толькі ўзяў першую чарку у рукі зусім няжданна

стрэўпгыся з Васілём Верагам, то ўжо ведаў, што яму адказаць жонцы.

Міколаў смех быў іх змірыцелем, і Марта перш хацела ўшчаць гутарку, а

потым памякчэла і выгнала з галавы злую думку. Нядзеляю, верыла яна, грэшна злаваць не толькі на свайго роднага ці блізкага, а нават і на чужых

людзей, і ў яе грудзях раптам абудзілася новае пачуццё да Міколы: ёй

захацелася падысці да яго, абняць яго, пацалаваць і папрасіць прашчэння.

Перш ужо Марта намерылася гэта зрабіць, потым разам нібы сумелася і ніяк

не магла адважыцца. Ёй стала няёмка: яна апусціла голаў і задумалася. Але

хутка яе выручыў сам Мікола: набіушы люльку і прыпаліўшы вугальком з

ямкі, ён падступіў к Марце, палажыў ёй на плечы руку і задаволена ды

весела праказаў:

— Хочаш, я цябе пацалую?

— Уй, уй, адкасніся!

— Маўчы, прашу я! — і Мікола ёмка цмокнуў жонку ў выпуклы лоб.

— А ты ведаеш, Мартуля, з-за якой прычыны я сённі крыху пахмяліўся?

Ведаеш? Ад гадай, калі не ведаеш? Га?

Марта спярша маўчала і моўчкі адступіла крокаў два ад мужа, потым разам

ухмыльнулася, падняла галоў і запытала:

— А па якой?

— Ды гэта, ведаеш, Васіль Бераг сустрэў мяне на рынку, скора я выйшаў з

дому, ды кажа: «Хадзем, хіба, цесцю, ды паснедаем крыху». Я перш

адказваўся, але ён так прыстаў, што нельга было адгаварыцца, і я мусіў зайсці

з ім к Піню. Зайшлі гэта мы, вось Васіль, нічога не кажучы, паўбутэлькі на

стол, а далей закускі. Перш па чарцы, потым па другой. Загаварыліся...

Адкуль ні вазьміся — прыйшоў Хлор ды яшчэ паўпляшкі — і цэлая бяседа.

Вось за гарэлкаю Хлор і зварачваецца ка мне з гэткім пытаннем;

— Я, кажа, браце Школе, маю да цябе важны інтэрас!

— Выкладайце, кажу, яго на далонь.

— А вось, кажа, ці не пара стаць нам сватамі? Я думаю гэтага,—

паказваючы пальцам на Васіля, кажа,— хлопца ажаніць на тваёй дачцэ; думаю і сур'ёзна думаю. Я яшчэ так тыдзень у суботу мерыўся прыйсці к табе

ў сваты, але адлажыў на нейкі час... Ну як думаеш? Што скажаш?

— Чаму не,— адказваю я,— няхай бог спрыяе. Як толькі сказаў я так, дык

мой Васіль і сам не свой ад радасці: абвісае гэта на шыю, заве бацькам і

толькі; а Хлор таксама цалуецца бессціхання... Вось падумай, Марта, як жа

пры такіх умовах не выпiць? Будзь бы з табою такі выпадак, як бы ты зрабіла?

Марта крыху памаўчала, весела гледзячы Міколу ў вочы, а потым мякка

праказала:

— Так-то так... Але... а нам такі і ўпраўду трэба падумаць... Бадай Зосю і

пара ўжо замуж аддаваць...

— Ого-о! Чаму не,— адабрыў Мікола.

— Вось бачыш... А калі аддаваць, то трэба ведаць і за каго... Надоечы мне

Арына Самусёва казала, як сакрэт, што Берагі няйначай думаюць паслязаўтра

прыйсці к нам у сваты. Ліха ix ведае, мо і ўпраўду ўсё...

— А наша Зоська, відаць, не дужа гоніцца за Васілём. Вунь, ведаеш, Стэпін

Рыгор у яе на вуме. Вось і нядаўна забягаў да нас Пятрусь Прахораў і нешта

балхвіў, што быццам бы хоча і Стэпа пытацца нас, ці мы не згодзімся аддаць

Зосю за яе Рыгора. Па праўдзе сказаць, Рыгор сам сабою хлопец не брыдкі, толькі...

Марта развяла рукамі.

— Э, не, не, галубка, ты з гэтым маўчы-ч-ч! Што Рыгор, які там Рыгор,—

сур'ёзна адказаў Школа.— Ці ж нам рацыя згадзіцца сваю Зосю за яго

аддаваць? Гэта ж значыць — бясчэсціць сябе і ўвесь наш род!!! — ніколі, ніколі! Я, дзякаваці богу, яшчэ сума не сышоў і ведаю, і бачу, куды і як

пахіліць свае справы. 3 вума не выжыў... Вось хіба — Рыгор! Дурніца, і

ўляпала чортведама што. Дроў ніколі не насіла з лесу на плячах, дык

папрабаваць хоча. Не, не, гэтага не будзе, хай сабе не думав. I ты, глядзі, не

патурай ёй...

— Не, не, я згодна з табою,— падтрымала Марта. Щ згодна яна была з ім, ці

не — дагадацца было вельмі трудна, калі б судзіць па яе твару; скарэй можна

было паверыць, што яна толькі суцяшае, калі кажа, што згодна, а суцяшае

таму, што Мікола зразу насур'ёз паставіў справу.

Мікола важна праходзіў па хаце то ўзад, то ўперад і кожнае слова выгаварваў

так цвёрда, з такім націскам, што і сумнення не магло закрасціся, каб ён

згадзіўся перайначыць свае думкі, або каго-небудзь паслухаць ці ўважыць

старонняй просьбе.

Марта не раз чула ад Зосі, што яна не ўважае Васіля нізвання і нават слухаць

не хоча аб ім, калі толькі не напомні. Колькі разоў было, што Марта старалася

разуверыць дачку, але нічога не памагала; ёй думалася (бач, толькі гэтым

суцяшала сама сябе Марта), што дачка капырсціцца толькі датуль, покуль

справа не пастаўлена насур'ёз, што далей можна будзе яе ўгаманіць, але

ўсёткі Рыгора лічыла вялікаю стрэмкаю. Падумаўшы крыху, яна абярнулася

да Міколы:

— Ну, а што ты з ёю парадзіш, калі яна ўпнецца і не захоча ісці за Васіля, ды

і годзі?

— Я? Я?! што зраблю я? — злосна вырачыўся Miкола.— Што я зраблю з

ёю?.. Ты ўжо, галубка, мяне не навучыш таму, я сам добра знаю, што з ёю

зрабіць, знаю... А пакуль тое зраблю, то найперш, як ты, так і яна, не

забывайце таго, што я ёсць гаспадар у хаце, твой гаспадар і яе бацька; галоўнае — яе бацька... А з гэтага ясна, што толькі я павінен кіраваць усім... Ці

ж то можна, каб мяне ды не паслухала мае дзіцё? Каб мае, яе бацькі, волі ды

я не мог праявіць над сваім дзіцём? Што б то тады было б! Хоць бяры ды ідзі

тапіцца... О, не! Я ўжо даўно рашыў, што покуль буду жыў — буду цвёрда

стаяць на сваём...

К канцу гутаркі Мікола так падняў голас.што выходзіла не гаворка, а крык: быццам бы ён не з жонкаю радзіўся аб сваей дачцэ, а сварыўся з

шальмоўскім гандляром, які ашукаў яго на цэлую сотню рублёў. За гэта

казала і тая сур'ёзнасць, якою агарнуўся яго твар: падняліся кверху бровы, зморшчыўся лоб, запыхалі агнём вочы, заскіжаталі зубы, а за ўсім — стук

кулака праводзіў усё гэта.

Круты нораў Прыдатных Марце за дваццаць два гады яе замуства за Міколам

быў добра ведам; ніводная маршчынка на лбу, ніводная ўхмылка ў кутках

мужавых губ не былі ёй незразумелымі. Вось і на гэты раз Марта замаўчала

— хоць не ад таго, каб збаялася гаспадара ці засердавала на яго, а з-за таго, што ёй стала цёмна і глуха блізкае наступнае сям'і. Дагэтуль усё ішло як па

масле, як і трэба было, а тут разам, ні адтуль, ш адсюль пачаў у яе думках

завязвацца цесны і блытаны вузел і яе, хітрую і праназаватую кабету, мучыць

нейкім трывожным сумненнем і нагальным запытаннем: «Усё-ўсё праз Зосю!

I так неўспадзеўкі! Свае дзіця, і столькі клопату! Зося ж не хоча, а ён настане, што ж тады будзе?»

Марта, як маці, глыбей і мацней за Міколу любіла дачку, яскравей і чутней

адзнавала даччыны радасці і мукі, а ад гэтага больш і гарачэй жадала ёй

шчасця; затым яна з болыпай асцярогаю глядзела на ўсякія планы, якія дужа

легка, але з малою асцярогаю, будаваліся яе рызыкоўным і хванабэрыстым

Міколам.

«Добра-то добра аддаць Зосю за Васіля: і багацце, і знатнасць, і ўсё-ўсё; толькі ж трэба ведаць, што яна яго... не шануе... Ну, а гэтага, Рыгора, бач, хоць

і любіць — толькі,— мука адна будзе, а не жыццё... У нас яна прывыкла к

мяккаму хлебу, а там»,— думала Марта, і перш ей не хацелася пра гэта

гаварыць, а потым не стрымалася і праказала мужу:

— А ведаеш што, Школа?

— Ну?

— Я ўсё-такі думаю адно: нам трэба ўгаварыць Зосю, трэба перш уверыць

яе, а тады ўжо крутыя меры прыняць... Вось калі толькі яна захоча, дык чаму

ж не выдаць за Васіля! Як я буду рада гэтаму!.. Трэба няйначай папрабаваць

угаварыць,— няпраўда — здасца... Ну, а калі ўжо ўпнецца — тады можна

будзе і на іншыя рады пайсці...

— Э, пакінь! Нашла каго ўгаварваць! Гэта ж яшчэ дзіця... Як-то не захоча?

Чаму не захоча? А калі я, бацька, захачу? Павінна і яна захацець! — не

ўнімаўся і не адходзіў ад свайго Школа.

— Эх, і дзіўны ты, дзіўны мужчына! Непамяркоўны ты чалавек, як я бачу! —

расцяжна, матаючы галавою і разводзячы рукамі, прамовіла Марта; зварушылася з месца і прайшла к мыцельніку.

Школа нічога не адказаў: ён над нечым нібы прызадумаўся і, абапёршыся на

стол, апусціў голаў і маўчаў.

Марта выбегла пазваць Зосю. Зося стаяла ў гуртку дзяўчат ля Сёмкінай хаты.

Пачуўшы мацерын вокліч, яна хутка адлучылася ад сваіх таварышак і пабегла

дахаты.

— Такі не дачакаліся, пакуль сама прыйду,— заўважыла яна на бягу, параўняўшыся з мацераю.

— А вядома, што не! — суха адказала Марта.— Вось павячэраем, тады хоць

на цэлую ноч; ніхто табе і слова не скажа за гэта; а павячэраць-то трэба

разам.

— Няўжо ж! Яшчэ, бок! А вы мо б хацелі, каб я і нядзеляй трымалася за ваш

хвартух,— задзёрыста адказала Зося.

— Ну, годзі вышчарацца! Кінь людзей сарамаціць! — спыніла яе Марта і

прычыніла ды заткнула за сабою вешніцы.

Зося ўбегла ў хату і зразу заўважыла, што бацька сярдзіта настроен. Ён не даў

ёй нават сесці за стол, як суха загаманіў:

— А ведаеш што, Зося?

— Ну?

— А вось што; выслухай толькі: к нам думае днямi прыйспД ў сваты Васіль

Бераг.

На яго твары паказалася чуць прыкметная ухмылка. Зося ж маўчала.

— Як ты думаеш? выйдзе з гэтага толк ці не? Зося далей маўчала: яна гэта

запытанне пачула

ад бацькі першы раз за ўсё свае жыццё, і яго навіна, і голас, якім бацька яго

вымавіў, і ўсё тое, што таілася ў слове «замуж», моцна ашаламаніла Зосю.

Яна зразу не магла нічога адказаць бацьку, нават не ведала, ці адказаць яму

на гэта. «Замуж! Васіль!» гэтыя два нечаканыя няпрошаныя, неспадзяваныя

словы так ускалыхнулі ўсю яе істоту, узбаламуцілі думкі, што цяжка было

аглуздацца. Тут свята, Рыгор, спатканне з ім,— а побач Васіль, замуж, будні!

Дайце літасці! Хоць яна бокам і чула ад таго-сяго, што Васіль думае к ёй

прыслаць сватоў, хоць і маці ёй раз напамінала аб гэтым, але Зося нічому не

патурала, усё прапускала скрозь пальцы, лічыла несур'ёзным, далёкім, тым

— што, калі і павінна быць,— то не так скора, не ўрочана... А тут — на табе —

як гром з яснага неба! Звалі вячэраць, і яна барджэй прибегла, бо трэба

адбыць гэтую павіннасць і пайсці на вуліцу да Гэлі, а з тэю да Ліня, дзе будуць

хлопцы і дзяўчаты, куды прыйдзе і Рыгор. А тут яе спатыкаюць такімі

прапановамі: Васіль! Замуж! Яна сёння цэлы дзень занята Рыгорам, якога так

прагла прычакаць, не бачыўшы так доўга, а ён... Які ён стаў? Што ён думае аб

ёй? Ці не ўсумніцца яна пры першым спатканні з ім пасля доўгае разлукі? Усё

гэта запаўняла яе думкі, усім гэтым Зося толькі і жыла... Чаму ж к ёй

набіваюцца з Васілём? Што для яе Васіль? У свята ды думаць аб буднях, улетку аб зіме — ласне гэта можна; ласне не баліць сэрца? Зося гэтага сабе не

дазволіць! I яна изучала...

А Мікола задуменна то пазіраў на дачку, то адварочваўся на хату, то ізноў

кідаў вачыма на Зосю. Яму рабілася млосна, і ён злаваўся: чаго яна маўчыць

ды сумуе? Няўжо-такі і папраўдзе думае пайсці наперекор сваім бацькам?

Не, гэтага не павінна быць, ёй Мікола ні за што не ўступіць! Дачка павінна

слухаць бацькі, павінна споўніць бацькаву волю.

«Не, ні за што не папушчуся, на сваім пастаўлю!» — рашыў Мікола і тут жа

ўзняўся з месца, павярнуўся да Зосі і вось-вось намерыўся штосьці сказаць, як

раптам бразнулі дзверы, і вяселы лепет Тэклі, убегшай у хату, спыніў яго і

заставіў змаўчаць. За дзяўчынкаю ўвайшла і Марта. Мікола абярнуў узрок да

жонкі і таксама памкнуўся штосьці сказаць, але і тут асекся. Толькі матнуў

галавою і сеў ізноў пры стале.

Марта нічога не западозрыла і ў сваю чаргу маўчала. Толькі адна Тэкля не

ўнімалася.

— Тата, га, тата, а заўтра хто павядзе каня? — запыталася яна.

Гэта Міколу змякчыла настрой; ён абярнуўся к дачушцы і ахвотна адказаў:

— Заўтра папросім Юзіка, а ты пагуляеш дома. Маленькая Тэкля весела

ўхмыльнулася і барджэй

палезла за стол, прысела на каленях і пачала чакаць вячзры, перадаючы

ўзрокі то ў мыцельнік на мацеру, то на нудную, заклапочаную сястру. Больш

яна ўзіралася на Зосю: ёй рабілася незразумелым, чаму-такі сёння, нядзеляй

якраз, калі ўсе, каго яна ні бачыла на вуліцы і на рынку, такія вясёлыя, гаваркія, а Зося хмурная, жудлівая, маўчлівая? Хто яе пакрыўдзіў?

Тэклю так цікавіла гэта, што яна не магла змаўчаць, каб не праканацца.

Падсунуўшыся блізка да Зосі, яна з асцярогаю кранулася яе рукі і цішком

прашаптала:

— Што з табою, Зоська?

Зося маўчала, толькі ўкосным узрокам кінула на сястрыцу ды зноў зрабіла

нудную міну. 3 гэтага Тэкля выявіла, што Зося пэўна і на яе сердзіцца, і

задумалася: сваім дзіцячым розумам яна не магла дайсці, за што б на яе Зося

так моцна злавала, што і гаварыць нават не хоча? «Здаецца,— прыпамінала

яна,— я ёй сёння нічога такога не зрабіла, нават слова брыдкага не сказала.

Няўжо яна без прычыны? Дык чаму ж без прычьшы?»

Ёй стала горка і крыўдна; адсунуўшыся ад Зосі, i экля плаксіва праказала:

- Дык чаго ж ты на мяне злуеш? Што я табе зрабіла?

— Не чапай мяне,— агрызнулася Зося.

— А яй-яй! Пані гэткая! і аказацца нельга! — і маленькімі кулачкамі Тэкля

выцерла ў сініх вочках заблісцеўшыя слёзы.

— Што ўжо там за задзёры? — умяшалася Марта, уладваючы вячэру.

— Паненка наша нешта не ў ласцы сёння,— укалола сястру Тэкля.

— Чаго ж ёй не хапае?

— Не ведаю... Капырсціцца нешта!..— ваткнуў Miкола.— Чаго ёй не стае, чаго не хапае — то яна і сама не ведае. Вось толькі намякнуў ёй аб Берагах, дык гэтым так уразіў, што быццам язык адцяў.

— О, хванабэрыя вялікая! — у руку мужу падказала Марта.

— I дзе яна набралася яе? На што лепшае дык не сквапна, а на гэта —

адразу... Эй, дачушка мая! Рана ты пачула ў сабе моц, як я бачу!.. на

нядобрае гэта верне-э...

Мікола перамяніў голас.

— Ты ўсё думаеш, Зоська, што мы табе ліха хочам ці знарок на цябе бяду

наклікаем, калі хочам паставіць на сваём? Эх, эх, дзіўная ты! Мы, твае бацькі, дабра хочам табе; мы цябе ніколі на дурное на папхнём. Мы... мы заўсёды

стараліся для цябе лепшага. Васіль будзе цэлая знаходка як для цябе, так і

для нас; гэта ж цэлы скарб адкрыецца табе. Падумай толькі, нябога! Берагі!

Жарты сказаць! У адным гэтым слове хаваецца столькі паважнасці, столькі

самавітасці, што ўсім на завіду; хто ў мястэчку, а хто і ў ваколіцах. Падумай

ты, пасудзі ў сваёй галаве!

Мікола важна правёў пальцам па лбу і пацягнуўся ўсім целам, нібы гэтым

хацеў прыдаць большую вагкасць сваім словам. Але Зося імі не тронулася

нізвання, прапусціла іх між вушэй. У бацькі свой рашчот, а ў яе свой — хто ж

можа ручыць за тое, чый вярнейшы? Бацьку — бацькаў, Зосі — Зосін. Ці ж

гэта разгадка? I Зося ведала аб гэтым — затым і аставалася пры сваіх думках.

— Вось пакуль суд ды справа — наце вячэрайцеі — падаючы на стол міску

падагрэтай капусты, ад якой востры смачны пах напоўніў зразу ўсю хату, прамовіла Марта.

На гэта ніхто нічога не адказаў, і Зося, не ждучы, покуль бацька накроіць

хлеба.

Тэкля, гледзячы на яе, старалася не астацца. Усмак елі і Мікола з Мартай.

Пакуль канчалі першую страву, ніхто не прамовіў і слова, быццам усім так

спешна трэба было есці, што дорага была кожная хвіліна. Толькі тады, калі

Марта прыняла са стала зусім парожнюю міску і пайшла з ею ў мыцельнік за

другою страваю, Мікола аблізаў лыжку, акуратненька палажыў яе на стол і, карыстаючыся вольным часам, праказаў да Зосі:

— Па праўдзе, дачушка, скажы нам: згодна ты прыняць сваты ад Васіля ці не?

Нам жа хочацца заўчасна знаць. Скажы, Зоська?

Зосю гэта як нажом пырнула. «Значыць насур'ёз?» Яна так і пачырванела ад

злосці, так і затраслася:

— Ды адкаснецеся вы ад мяне з гэтым Васілём! Ушалопалі ліха ведае што!

Васіль, Васіль! Чхаць я хачу на яго і на яго сваты. Вам дорага яны, дык...

Зося хацела пусціць лаянку, але стрымалася. Мікола да таго раззлаваўся, што

ажно пабялеў і як у сударзе затрапятаў; не мог нават уседзець на месцы і

вылез з-за стала.

— Щ ты чуеш, Марта? Ці ты, маці, чакала? Щ я табе не казаў? Ласне можна

патураць ёй, га? Ласне можна здавацца? — голасна, проста крыкам, падступаючы к жонцы ў мыцельнік, гукаў Мікола.

— Праўда, церасчур ужо зазналася... Ну, супакойцеся крыху... Ідзі садзіся, Мікола... Павячэраўшы...

Мікола павярнуў да стала, але не ўнімаўся з крыкам:

— Дык калі ж ты так, дык і я так! — гразіўся ён Зосі, садзячыся за стол.—

Знай жа, галубка, што ты зробіш так, як я захачу, як я пастанаўлю, а не як ты...

Ён грукнуў кулаком па лаве, ажно Тэкля падскочыла.

— Будзе... яшчэ рана табе муштраваць нас; яшчэ рана хамут на шыю

надзяваць... Пачакай, пабачьш...

Зося маўчала; яе брала за жывое і ёй хацелася яшчэ раз якім словам

кальнуць бацькоў, але нешта стрымала, заставіла змоўчаць, затаіць злосць у

душы. Яна прыняла выгляд, што быццам нічога не прыкмячае, што нібы гэта

не к ёй нават гаворыцца. Прыгнуўшыся над міскай, яна старалася чым скарэй

кончыць вячэру і ўцячы з хаты, каб не чуць нічога і не бачыць.

Ёй усё гэта было адваротна і надаедна. Ці ж яна думала? Ці ж дагадвалася?

Адкуль навісла над ёю гэта цяжарная ўдушлівая духата, засмуціўшы яе вочы, здавіўшы сэрца, прыліпшы да ўсяго цела. Цяжка, брыдка на душы!..

Не помнячы, што робіць, Зося вылезла з-за стала, падышла да ложка і

прыпынілася, тут жа забыўшыся, чаму і па што яна сюды падышла. Потым

быццам ёй хтось шапнуў, што тут ляжыць яе паўсачак, што яна падышла яго

ўзяць. Зося накінула яго на плечы ды выбегла з хаты.

На вуліцы ўжо змеркла. Чэрвеньская ноч сходзіла на землю ў дзіўным пакою, у ружовых, смуглаватых затухаючых водблісках зайшоўшага сонца, у белай

пары, якая паднімалася з зарэчных паплавоў, як кадзільны дым, ціха і

далікатна. Змрок увачавідкі гушчэў, выпаўзаючы з усіх куточкаў ды

прытулачкаў, распаўзаўся смялей і смялей. Цёплы і пахучы, здэцца, гэта ён

выносіў з сабою на вольнае паветра з ачышчаючаю пыл вільгаццю і лёгкасць, і пах, і спакой.

— Куды ж мне пусціцца? — сама сябе запытала Зося, выткнуўшыся на

вуліцу; і толькі што ўзялася разгадаць, як раптам пачула:

— Куды ты?

Гэта клікнула Гэля, якая, прытаіўшыся, стаяла і чакала Зосю; Гэля з квадранец

назад як падышла к акну; Прыдатныя яшчэ вячэралі, і яна мусіла пасядзець, пачакаць Зосю. Стукнулі дзверы — Гэля настаражылася.

Заўсёды вясёлая, рэзвая і смышлёная, чорная смуглянка, з бяздоннымі

вачамі і прадаўгаватым носам на белым, армянскага тыпу твары, яна яшчэ

выдавала сябе бядоваю жартаўніцаю. Заўсёды над кожным яна адпальвала

якую-небудзь шутку. Паджартавала яна і над Зосяю.

— А каб цябе прогліца, каб цябе! — выклялася Зося на Гзлю, пачуўшы

раптоўны крык і садрагнуўшыся, як асіна, ад знянацкасці.

Гэля покатна зарагатала.

— Табе смешна, дурніца, а ў мяне душа ў пяткі ўскочыла.

— А яй-яй, няўжо?

— Ну, куды пойдзем? — запытала Зося.

— Вядома, што да Ліня,— адказала Гэля.

Пабраўшыся за рукі і ссунуўшы касынкі на плечы, яны з ціхім напевам

пусціліся ўздоўж вуліцы, проста да рынку.

Заснуўшы, Рыгор так смачна спаў, што нават ніводнага разу не перавярнуўся з

боку на бок, не хроп, як заўсёды, нават, здавалася, і не дыхаў, хоць было

відаць, як яго шырокія здаровыя грудзі, грудзі зусім не дваццацлдвухгадовага

хлопца, а саракалетняга мужчыны, як гэтыя грудзі мерна ды паважна

падымаліся ды апускаліся. Адна яго рука ляжала так, што пальцамі трымала

вуха, а локаць выдаваўся на хату; другая рука працягнута ўздоўж усяго цела, траха не да самых калень проста выцягнутых ног. Коўдра прыкрывала яго да

самай галавы і ляжала ўвесь час так, як палажыла яе маці. Хоць у хаце і

гудзслі мухі, але ніводная, як згаварыўшыся, і не пасягла садзіцца яму на твар

ці на руку. Многія нават і не падляталі блізка, а каторая знянацку спускалася, то толькі, здавалася, каб паглядзець на яго поўнае, маладое ліцо.

Стэпа, прылёгшы каля печы, спала не так смачна, не так спакойна, як яе сын.

Старыя гады, пакутнае жыццё аднялі ад яе гэта. Некалькі раз яна паднімалася

з полу, праходжвала па хаце, падыходзіла да сынавай пасцелі, умільна і

спачувальна ўзіралася ў яго заплюшчаныя вочы, абвітыя светла-шэрымі

дугамі броў, у роўны, стройнага абрысу нос, у поўныя губы, у белыя валасінкі

вузенькіх вусікаў. Узіралася падоўгу, запойна, і ў яе мацерыных грудзях кілелі

хвалі нявыказанай, нязмернай, неапетай нікім у канец любові к свайму

адзінаму сынку. Гэта яе любоў разлівалася на ўсім целе, кіравала ўсім чуццём

і думкамі і неабачным, схаваным ля вачэй праменнем пераходзіла з яе істоты

ў Рыгораву. Ёй, Стэпе, перацярпеўшай столькі нядолі і пагарды і дажыўшай да

таго, што яна мае свайго абаронцу, які ў кожны момянт_уступіцца за сваю

мацеру,— ці ж не вялікае шчасце, ці ж не глыбокая радасць?

«Чаго хацела — таго і дачакала!» і вольна і бязвольна шапталі яе губы, цюкала сэрца.

I хоць уперадзе бачылася і чакалася старасць, і хоць зналася добра, што

працаваць трэба будзе і тады, мо аяг да самай смерці, бо не працаваць, сядзець нядбайна,— ці ж можна? — хоць зналася гэта, патом нічуткі не

пужала яе, нічуткі не суміла яе думак і надзей.

У густым сплету жаданняў і радасці Стэпа прысядала на лаўцы ля акна, абапіралася барадою на далонь рукі і глядзела ўперамежку: то на пол, то ў

акно.

Рыгор соладка спаў,— гэта на палу, а на дварэ — бегалі дзеткі, разадзетыя ў

чыстыя, а некаторыя і ў новыя танныя гарнітурчыкі, важна праходзілі

знаёмыя і незнаёмыя мяшчане і мяшчанкі. Чуўся крык і гоман воддыхнага

вулічнага жыцця, але ўсё гэта праходзіла паўз яе, мэрам бы якая далёкая і

таемная здань мала ёй цікаўная і зусім яе недатычная.

Ад акна хвіліна ў хвіліну цягнула яе к полу, туды, дзе спаў Рыгор. Стэпе

здавалася, што не толькі яна, яго маці, з усёю істотаю аддаецца сёння сыну, a і ўся хата, кожная рэч у хаце, усё-ўсё, што яна бачыць вакол сябе, нячутнай

мовай вітае госця: дзве вешалкі, палічка ў мыцельніку, вярбінка з-за акна —

уперыліся адным супольным ласкавым узрокам на Рыгора. Калі для ўсіх

адпачынак — то для Стэпы ён і свята разам!

У салодкім пачуцці, у праявах ружовых мар, у абдыме надзейных думак

Стэпа зусім не прыкмеціла, як скончыўся дзень і ўцякло сонца з хаты, а на

змену яму паціхутку пачаў уваходзіць змрок падходзіўшай ночы. У яе ваччу і

без сонца ўсё сіяла, радавалася і смяялася...

Стоячы ў акне, Стэпа прыпомніла, што Рыгор, лажучыся спаць, прасіў

разбудзіць яго на змярканні; успомніла і нібы перапужалася, ці не дала толькі

яна пераспаць яму, ці не абманула яго. Адвярнуўшыся ад акна, яна хутка

падышла к полу, далікатна кранула Рыгоравай рукі і спынілася.

«Шкода будзіць,—прашаптала сама сабе: — так смачна спіць сынок мой. Але

ж ён прасіў няйначай разбудзіць яго». Потым пачала будзіць, прыказваючы:

«Рыгор, Рыгорка! Устань, сынку! Ты ж прасіў абудзіць цябе». Рыгор моцна

спаў і ляжаў не варушачыся, потым раптам павярнуўся і расплюшчыў вочы.

— Уставай, сынку,— пазвала маці мацней.

Рыгор пытальным узрокам акінуў маці і салодка пазяхнуў.

— Ужо вечар, Рыгорка! Ты прасіў абудзіць! — перасказала Стэпа, бачачы, што Рыгор не ўстае.

— Помню, помню, маці, зараз устану! — адказаў ён і злез з пасцелі.

— Вось выспаўся, дык выспаўся,— задаволена прамовіў Рыгор і пайшоў к

мыцельніку.

Стэпа дагадалася, што Рыгор хоча памыцца, і спешна апярэдзіла яго; хапіла

пітнічок, выбегла ў сені, начэрпала ў вядры вады і ўнесла ў хату: потым

падставіла макацёр і сама паліла Рыгору на рукі.

Рыгор памыўся, выцерся і пачаў апранацца. Стэпа і тут падсабляла сыну, стараючыся паказаць сваімі ўслугамі, наколькі яна любіць і цешыць яго. Але

Рыгору не трэба было нічога гэтага, бо ён і так добра адзнаваў і ведаў усё тое, што сядзела ў мацерыным сэрцы...

— Не турбуйся, маці, я сам, я сам,— стрымліваў ён.

Апрануўшыся, Рыгор выцягнуў з-пад лавы куфэрак і, адамкнуўшы яго, дастаў

два маленькіх вузельчыкі. Падаючы ix мацеры, ён праказаў:

— Вось вам, маці, гасцінец! Тут хустачка з кабатом, а гэта — мэшты: а ў

дабавак яшчэ гэта,— прыкладаючы з вузельчыкам некалькі зялёненькіх

паперачак, праказаў Рыгор.

Расплываючыся ад радасці, усё гэта ўзяла Стэпа з рук сына, кінулася к яму і

моцна і шчыра пацалавала яго ў шчаку.

— Дзякую табе, дзіцятка мае! — толькі і прамоувіла.

Далей слёзы затрымалі словы, і яна змаўчала.

3 паўгадзіны ў хаце было так ціха, што чуваць было, як бзынкалі мухі, як

шамацелі тараканы за печчу...

Чуваць было, як два родныя сэрцы, мацеры і сына, цюкалі ў грудзях, кіпучы

хвалямі мацнейшай любвi — мацеры к сыну і сына к мацеры.

Рыгор першы загаманіў;

— Дайце мне, мама, перакусіць чаго.

— А чаго ж табе даць, сынку?

— Што ёсць у вас.

Стэпа рухава пабегла ў мыцельнік і прынесла на стол кусок тае самае булкі, што ў абед не даелі, а да яс наліла кубак малака і падала сыру.

— Так, так,— падмацавала Тадося.

— То пачакаем, добра,— згадзіўся Хлор.

— А колькі часу цяпер? — запытала Тадося.

— Ды вось я пагляджу.

Хлор выняў з кішэні камізэлькі тоўсты сярэбраны гадзіннік, хвацка, прылоўчана адчыніў яго і, кінуўшы ўзрокам, праказаў:

— Ды ўжо дванаццатая пайшла.

— А, як скора прабег час! Здаецца, толькі яшчэ была раніца.

— Час скора бяжыць.

— Вось мо перакусім чаго, Хлор?.. Ды, бок, а жонка твая не загляне?

— Нашто яна! Жонка калі захоча, то і пасля паспее... А есці я яшчэ не хачу.

— Дык я ж дастараўся падмачыць яду,— падхапіў Васіль і, не чакаючы

адказу, хутка выбег у сенцы і прынёс кварту гарэлкі.

— Што ты, што ты! — замахаў аберуч Хлор, калі ўгледзеў у руках Васіля

чырвоную шапку бутэлькі.— Што ж ты гэта ўздумаў, нябог? Спакушаць

старога чалавека! — скарамоўкаю, разбаўленай сытым смехам, праказаў

Хлор, а ў самога, тым часам, на губах сабралася слінка.

— Не-э, дзядзька, не-э! Гэта-то ўжо трэба-а! — настойваў Васіль.

— Ах, надзіва, на ліха мне! — перабіла Тадося.— Толькі я нічагуткі не змагла

згатовіць... Што ж, няхай яечня за ўсё адказвае...

— Ды і што вы прыдумалі? Хіба і сапраўды мяне за госця лічыце? Вот табе і

на: з сваяка ды ў гоеця перавярнулі,— жартаваў Хлор.

— Вось ты толькі, швагрусь, пакінь усякія цырымоніі ды садзіся трактуйся,—

папрасіла Тадося.

Хлор быў заўсёды смелым у братавай хаце і нічуткі не саромеўся нікога і не

цырымоніўся. Вось і на гэты раз ён не заставіў на сябе доўга чакаць і першым

усеўся на покуці, як дома. Тадося ж, ахопленая з галавы да ног пачуццём

вясёласці, прысела да краю стала.

— Налівай жа, швагер! — папрасіла Тадося. Швагер не чакаў і хутка выпаўніў

просьбу братавай. Пачатак быў з лёгкай рукі: поўная чарка іх траіх

абышла па некалькі разоў і зрабіла з імі цэлую перамену: усе яны сталі

неймаверна вясёлымі, добрымі, гасціннымі і гаманлівымі; кожны стараўся

выказаць чымсь найболын добрых сваіх вартасцей, якія знайшліся ад гарэлкі.

Перш гаварылі так: адзін тлумачыў, а два слухалі, а калі заварушылася ў

галаве, гамонка ўсіх змяшалася ў адну.

За гутаркаю пасыпаліся песні; запявалам вызваўся Хлор, завёўшы

разухабістую вясельную песню. Хацела яму памагчы Тадося, але Янка сваім

раптоўным прыходам, якога не падсцярог нават і Васіль, паперашкодзіў

гэтаму.

— Дзень добры ў хату! — на ўвесь голас прагукаў ён, каб звярнуць на сябе

ўвагу.

— А, Яначка! Хадзі, братан, сюды, хадзі! — падскочыў да яго Васіль, абвіс на

шыю і некалькі разоў засаб пацалаваў таварыша; потым узяў за руку і павёў к

сталу.

3 прыходам Янкі Тадося, Хлор і Васіль яшчэ болын павесялелі, і маленькая

перакуска, на якую звалі дзядзьку і швагра Хлора Васіль з мацераю, разраслася і разбухла ў цэлую бяседу, якая зацяглася чуць не да вечара, толькі дзякуючы Янку, які піў мала і ведаў за чым прыйшоў, час ад часу даваў

ведаць аб сватах.

А калі ўжо змрок пачаў прыкметна лезці ў хату, то ён вылез з-за стала і

запрапанаваў:

— Ужо час! Ці вы забылі аб сватах? Янкавы словы мэрам абудзілі ўсіх.

— Але, але, трэ ісці,— азваўся і Хлор з-за стала, хутка адзеў шапку і

прыгатовіўся.

— Васіль, будзь гатоў! — напомніў ён Васілю.— А ты вось, маці, благаславі

Васіля! — абярнуўся Хлор да Тадосі.

Янка ўхмыльнуўся.

— Нічога, і без благаслаўлення дастукаемся свайго,— сказаў ён.

— Не, не, сынок, я благаслаўляю ўсіх,— настаяла Тадося.

I, устаўшы з месца, яна падышла да сына, перажагнала яго капу разоў, потым

абярнулася з гэтым к Хлору, затым к Янку.

Як Васіль, так і Хлор з Янкам пасля благаслаўлення перш пацалаваліся з

Тадосяй, потым перацалаваліся паміж сабою і выйшлі з хаты.

Тадося павяла іх у двор, зачыніла за еабою еенцы і стала на парозе ды

ўмільна глядзела ўслед ім да тых пор, пакуль яны не зайшлі за горку і не

схаваліся з вачэй.

Калі Рыгор памыўся, адзеўся, крыху перакусіў і выйшаў з хаты, каб пайсці к

Сёмку, то яму прыйшлося толькі прайсці сенцы ды пераступіць адною нагою

сенішні парог.

Сёмка, зрання сядзеўшы і нудзіўшыся ў дому, таксама задумаў перабегчы да

Рыгора, каб удваіх з ім аб сім, аб тым пагутарыць, а потым пайсці дзе-небудзь

гадзіну-другую пагуляць.

Стрэціўшыся якраз на парозе, яны абодва на момант замяліся: ніводзін не

ведаў, што сказаць. Але гэта зараз прайшло, і Сёмка першы, зарагатаўшы, праказаў:

— Вось дык стрэча!

— Але. Я направіўся якраз да цябе.

— Ну?

— Сапраўды.

— А я таксама: давай, думаю, праведаю яго, можа, ці жыве ён... пасля

ўчарашняга дажджу. Здорава, усёткі, нахвастаў ён цябе ўчора.

Рыгор ухмыльнуўся.

— Можна было на гліну раскіснуць.

— Не болей, як вас.

— Чаму ты так думаеш?

— Ды проста... Я бачыў, як вы сцігалі вуліцаю...

— Не можа быць?

— Сапраўды.

— А дзе ж ты быў? — здзівіўся Сёмка.

— Ого! не скажу! — пацвіліўся Рыгор.

— Чаму? Не можна?

— Я вяртаўся дамоў і прыпыніўся крыху пад капяжом свае хаты, каб

палюбавацца навальніцаю. Стаю і думаю: якаво гэта з імі. Нябось, дзе-

кольвек і іх засцігне дождж. Аж раптам чую твой голас. Перш думаў пазваць, а потым рашыў: *хай бягуць».

— А... Праўда... Апаласкаў крыху...

— Здаровы дождж, спаць было смачна.

— Ну! А я доўга не мог заснуць. Што ж мы стаімо так? — перамяніў гутарку

Рыгор.— Мо ў хату ўвойдзем? — запрапанаваў ён, усю пору стоячы адной

нагою ў сенцах, а другой на ганку і трымаючыся рукою за клямку дзвярэй.

— Па-мойму — не варта: я дасюль у хаце сядзеў,— не згаджаўся Сёмка,—

лепей пяройдзем да Волькі: там павінны быць Гэля, а мо і Пятрусь. Маеш

ахвоту?

— Ці ёмка туды ісці: мо бацькі не ўзлюбяць, занятыя чым...

— Нічога, нічога; яе бацькі дужа добрыя і прыветныя людзі... яны любяць, калі хто прыходзіць к ім. Ярмалай, бач, Вольчын бацька, як пачне табе баяць

усякія байкі ды спавяданні казаць, дык ты і вушы развесіш. А Юстына, брат, толькі смяецца ды ліслівенька ў вочы паглядае, быццам мые цябе сваім

узрокам... Слухай, пяройдзем, тады забачыш, што праўду кажу... Ты мо

сумляваешся, што Свістуны...— угаварваў далей Сёмка Рыгора.

— Не ведаю. Неяк ніякавата... Як падумаю аб бывалішнім, калі заўсёды

Ярмалай сцябаў мяне пугаю, злавіўшы ці ў гародзе, ці з канём, дык і цяпер

валасы дыбам становяцца.

— Яшчэ чаго не ставала. Прыпамінаць уздумаў. Хіба і цяпер ты думаеш у

гарод залезці, а потым ужо ісці ў хату... Ідзем, ідзем.— I Сёмка хапіў Рыгора

за руку і сцягнуў з парога, а сам усчыніў дзверы.

— А ты зашчапі або прысунь,— сказаў ён Рыгору, засмяяўшыся.

Рыгор паслушна прасунуў руку ў акенца, дастаў у сенцах закрутку і спусціў яе

з падчэпленае нітачкі, потым папрабаваў за клямку, стукнуўшы каленам у

дзверы, і, праканаўшыся, што яны туга запёрты, сышоў з ганачка. За ім услед

саскочыў і Сёмка.

— Я б, ведаеш, хацеў наладзіць хоць адзін сход нашай арганізацыі, калі яна

яшчэ трымаецца,— падаў думку Рыгор.

— А гэта было б не дрэнна... Перад тваім прыездам мы рабілі маёўку ў

хвойніку. Было чалавек дваццаць нашае і яўрэйскае моладзі... Ты б расказаў

нам пра Рыгу штокольвечы. Гэта трэба перадаць Петрусю, ён зробіць.

— Я сам з ім пагавару на гэту тэму.

— I то рацыя...

— Пра ўсё парадзімся ўтраіх. Добра? А цяпер ідзем да Свістуноў...— Ідэя!

Яны пайшлі ўсцяж вуліцы да Волькі Ярмалаішкі.

Хата Ярмалая Свістуна стаяла па тым самым баку вуліцы, што і Рыгорава, так

мо прымерна хат на восем далей, наўскасяк Прыдатных. У Ярмалаевым

дварэ быў маленькі гародчык, у якім Юстына кожны год рабіла тры градкі і

сеяла на іх шчаўе. Між плота, у дкух вуглах гародчыку, раслі дзве кудравыя

ігрушкі-дзічкі, а пасярэдзіне некалькі штук вярбін; яшчэ ў ім былі кусты

вяргінь і мяты. Хата мела ў сабе пяць вокан: тры на двор, а два на вуліцу; усе

гэтыя вокны былі пахварбаваны ў ружова-белую мулю і парэзаны рамкамі на

пяць шыб. За хатаю ішлі сенцы, потым камора, а далей некалькі хлявоў для

двух коней і трох кароў. 3 самага ж краю быў прыбудованы невялічкі

сметнічак, на гоны ад якога, у канцы пляца, стаяў новы пекны свіронак.

Адным словам, будоўля Свістуна ні на чуткі не рознілася ад будоўляў усіх

сілцоўскіх гаспадароў-се-раднякоў.

Ідучы да Свістуноў, трэ было мінуць хату Прыдатных, і вось, калі Сёмка з

Рыгорам параўняліся з ёю, дык абодва наіскось паглядзелі ў яе вокны; але ні

той, ні другі нічога там не ўбачылі і маўчліва направіліся к Вольцы.

Нечаканы іх прыход здзівіў Вольку, а таксама і зарадаваў: яна весела

адскочыла ад акна і апавясціла Гэлю, якая ўжо гадзін са дзве гуляла ў яе; за

Гэляю яна сказала і бацькам.

— Ну, дык што ж. Міласці просім! — праказала Юстына, пачуўшы бразг

дзвярмі.

Яна сядзела ў запечку ў чорным кабаце, без хусткі і Ў брудным палапленым

фартусе.

— Хаця хату ім адчыню,— дабавіла яна і, як белка, рухава і рэзва, знялася з

месца і падбегла к дзвярам.

Ярмалай жа, як ляжаў на палку, палажыўшы абутыя ў боты ногі на прымурак, так і не паварухнуўся. На ём была апранута старая пярэсценькая камізэлька, з-пад каторай выходзіў вялікі каўнер белае, старасвецкае кашулі; на галаве

доўгія валасы яго былі змазаны салам, бо добра зіхацелі, і прычэсаны

акуратненькім прадзельцам. Твар Ярмалая паходзіў на твар біблейскіх

людзей: мерны, зарошчаны шырокімі бакамі і доўгаю барадою; сінія, мяккія

вочы, буйны, прадаўгаваты нос. У губах ён трымаў люльку і бессціхання

цмокаў ёю. Ляжаў незварушана, нібы толькі напалавіну жывы, быццам

упіўшыся тутунным хмелем.

Калі Сёмка з Рыгорам увайшлі ў хату і ў хаце падняўся гоман, смех і жарты, тады і Ярмалай час ад часу даваў аб сабе знаць, што ён не спіць, а ўсё чуе і

бачыць; а знак аб сабе ён даваў тым, што пасмейваўся і калінікалі ўтыкаў у

гутарку свае словы.

— А я думаў, што дзядзька ўжо сабраўся спаць,— пасля некаторага змоўку

праказаў Сёмка, падышоўшы к Ярмалаю.

— А што ж, браток, мая справа такоўская: свята — спачывай, будні — працуй.

Была пара, вандзігаў і я так, ого-о!

— А чаму б не выйсці куды пагуляць?

— Ды я думаў таксама, толькі, куды ісці. Пагода няважная, на вуліцы гразка, а

на места — лянуюся, прызнацца; к суседзям жа не маю хэнці.

— Ну, а заўтра дзядзька думае рабіць што, ці яшчэ свята? — запытаў Рыгор.

— Ды яно, як бы табе сказаць... ні то свята, ні то будні... пэўней, што свята.

Градавая серада, з даўных святкуем, чаму ж і цяпер не святкаваць...

Папрабую, пашлю Вольку ў Паплавы, хай назбірае там воз — другі камення; а

болей — нічога. Коням авёс пакуль што ёсць — няхай жуюць на здароўе,—

паведаў Ярмалай і зацягнуўся: з губ вылецела доўгая стужка густога дыму, які

цэлаю хмараю разаслаўся пад столлю.

— Я гаксама думаю гуляць.

— Вядома, ды і ўсе будуць святкаваць...

Пакуль Сёмка гутарыў з Ярмалаем, Рыгор спакойна, нібы баючыся ці

саромеючыся, падышоў к сталу і ўкрадкі, непрыкметна пазіраючы на Юстыну, якая тое і рабіла, што толькі ківала галавою, пераносячы вочы з Сёмкі на

Рыгора, а з Рыгора на Сёмку, прысеў разам з Волькаю насупроць Гэлі, якая

стаяла, абапёршыся рукою на стол.

— Вось яны там няхай аб сваіх справах балакаюць, вядома, як гаспадары, а

тут мы, давай, аб свае,— абярнулася Волька к Рыгору.

— Вядома. На свае справы і мы будзем гаспадарамі.— адказаў Рыгор,

— Ну, дык я пачынаю: як вы хаця заблудзілі сюды? ..

— Я і сам не прыдумаю. Гэта, бач, усе Семка састроіў: стрэў мяне на вуліцы і

так прыстаў, што я мусіў паслухаць — ісці за ім. Такім манерам і прыйшлі.

— Ну, Сёмка на гэта мэт,— ціха праказала Волька і азірнулася на мацеру.

— I дзякуй яму,— праказала Гэля, пачуўшы, аб чым Волька кажа.

— Гэта на шкоду нс пойдзе,— умяшаўся і Рыгор. I прагавораныя ім словы

рассмяшылі абедзвюх

дзяўчат. Найболей смяялася Волька, хоць не адставала ад яе і Гэля. Рыгор

глядзеў на іх і таксама ўхмыляўся.

Юстына стаяла ў тыльным акне і раз-поразу кідала ўзрокам на вуліцу.

— А бачце, бачце! — раптам загукала Юстына, перабіваючы і гутарку

Ярмалая з Сёмкам, і смех Рыгора з дзяўчатамі.— Ці не ў сваты толькі вунь ідзе

Васіль Бераг з сваім дзядзькам і з Янкам Грыбам.

Усе замоўклі і, хто як сядзеў ці стаяў, разам пакідалі свае месцы і пазбегліся к

вокнам. Рыгор, Гэля і Волька згрудзіліся ў вулічным покутным акне. Юстына ж

з дзецьмі і Сёмка ўлезлі ў тыльнае. Нават падняўся на палку і Ярмалай і, хоць

не злез з яго, але стараўся ўгледзець у верхнія шыбы, стаўшы на каленьках.

А ў гэты час Хлор, Васіль і Янка ўжо былі якраз ля Прыдатных, і Янка, ідучы з

правага боку, першы захіліў у двор. Іх праводзілі вачыма чуць не з кожнае

хаты, між якую яны праходзілі, а таксама і стрэчна ішоўшыя па вуліцы жанкі і

мужчыны.

— Вось і на нашай вуліцы будзе вяселле. Гатоўся, Ганна! — казала адна

кабета другой, сустрэўшыся і спыніўшыся якраз перад вокнамі Ярмалаевай

хаты.

— Мне, як мне,— адказвала другая,— а табе-то напэўная бяседа склеіцца.

— А глядзі, які дасціпны гэты Хлорык,— цягнула далой гутарку першая, зусім

не патураючы, што іх слухаюць каля дзееяці чалавек з акон тае хаты, ля якой

яны стаяць,— гэта дык Хлорык! Гэта дык ён! Гэта ж, бач, ушчуў, што прыехаў

Стэпін сын у госці, дык барджэй напяроймы. I што ж ты думаеш, Ганулька, гатоў адбіць Мікалаішку за свайго Васіля... А мне здаецца, па праўдзе

кажучы, гэты самы яго нябог, Васіль — хоць ужо ён мне і прыходзіцца нейкім

сваяком — і нагі не варт Стэпінага сына: той, галубачка мая, хлопец — толькі

пацешыцца ды палюбавацца ім, а гэта — салоха, нягеглец... Будзь бы на

мяне, я б ніколі сваёй дачкі не выдала б за гэткага, як Бераг, нягледзячы, што

ён багаты ды знатны...

Юстына зацікавілася іх перасудамі і гатова была сама адчыніць акно і

памагчы ім, але гэтаму перашкодзіў Сёмка, які раптам адвярнуўся ад акна, выйшаў на хату і з пагардай праказаў:

— Цьфу! Згінь, прападзі! Дурная будзе Зося, калі папруцінаю не выпрэ з хаты

ўсю тройцу...

Усе зірнулі на Сёмку.

— Пакінь брахаць. Каго ж лепшага яна можа чакаць! — стрымала яго Юстына.

Дзяўчаты ўкрадкаю пераглянуліся.

Ім няёмка стала за Рыгора, які, аднак, мала патураў таму, што бачыў. I сваты, і

гутарка жанок за вокнамі хаты, і тая цікавасць, якая захапіла Вольку ды Гэлю, здаваліся яму зусім звычайным, добра яму вядомым з'явішчам. Гэтага і трэба

было чакаць, бо гутаркі, што і да яго даходзілі, будаваліся не на пустым

паветры.

Але Рыгора займала Зося, як чалавек. Апошняя гутарка з ёю асабліва яскрава

падкрэслівала ў ёй характэрныя ноткі нездавальнення сваім палажэннем і

хоць не напружнае, але выразнае жаданне знайсці з яго выйсце. Магчыма —

Рыгор дапускаў — што дзяўчыніным настроем кіравала часткова і пачуццё

любові, усё ж Зося цягчылася тых абставін, у якіх яна знаходзілася і якія

ўскладняліся бацькаўскім намерам звязаць яе замуствам з Берагамі.

Успомніўшы рашучыя заявы Зосі не папусціцца бацькавай волі, Рыгор не быў

упэўнены, што Зося падніме бунт супроць бацькоў. А калі і паспрабуе

пасупярэчыць, то з гэтага выйдзе мала толку.

Рыгора займала пытанне, якім парадкам яму паперашкодзіць Берагаваму

замаху на Зосю? Што зрабіць, каб дапамагчы ёй выбрацца з багны зацвілае

шляхецкасці і ступіць на шлях новага, інакшага жыцця.

Задача была не з лёгкіх. Рыгор гэта прадбачыў. Тым не меней, ён не думаў

выпусціць з рук тых магчымасцей, якія ў яго меліся. Гэтыя магчымасці, у

асноўным, заключаліся »а ўгаворах Зосі. «Дзяўчыну трэба ўгаварыць, заверыць, упэўніць у тым, што не на Сілцах сходзіцца свет і не ўсе дарогі

вядуць у кулацкія хаты праз гвалтоўны замуж»,— раздумоўваў Рыгор, плануючы, як і што сустрэцца з Зосяю і яшчэ раз пагутарыць на гэту тэму. Яму

цікавымі здаваліся і парады Сёмкі, ад якога можна заўсёды атрымаць

разумныя і талковыя думкі. Рыгора цягнула абгаварыць гэта пытаннс з

таварышам, і ён запрапанаваў Сёмку выйсці прагуляцца. Сёмка не супярэчыў, і яны хутка пакінулі Свістунову хату.

— Паглядзі во,— пачаў першым Сёмка, калі яны ачуліся на вуліцы,— як піць

даць Зося апыніцца ў Берагаў.

— Ты думаеш? I нічому ўжо ніяк нельга паперашкодзіць?

— Дзе ты бачыў? Прыдатны сагне яе ў барані рог.

— Няўжо гвалтам?

— Або ты не ведаеш таго? Калі табе прыйшлося забыцца!..

— Шкада Зосі... як чалавека і харошага таварыша...

— Так, яна, бадай, адна ўвесь час знаходзілася ў нашай кампаніі; пры ёй

можна было гаварыць і аб сакрэтах... Яна не чужылася страшных і

зненавісных другім дэмакратаў... Нават, ты ж памятаеш, колькі разоў Зося

наведвала нашы маёўкі... Тым часам — во... У адзін момант апыніцца ў

абоймах гэтага дзедзіцкага вырадка...

— А я думаю яе і надалей падагітаваць... Авось у дзяўчыны знойдзецца

смеласці, і яна задумае паспрачацца з бацькамі... Ты ж, з свайго боку, Сёмка, паспрабуй уплыць на яе... Свая дзяўчына...

Сёмка няўверана паглядзеў таварышу ў твар.

— Сумняваешся?

— Так... Мяне дзівіць, Рыгор, што ты судзіш так, мэрам бы табе наша

сілцоўская сапраўднасць зусім невядома.

Яны прайшлі вуліцу і па Сівулінскай дарозе выйшлі ў яравыя палеткі. 3 поля

нясло вільготнай свежасцю, але руцянеўшыя ўсходы цешылі маладым

жыццём. Дзесьці, па другі канец палеткаў, зычэлі гукі пастуховых берасцянак

і плаксіва залівалася нудлівая жалейка. Пры бліжэйшай вёсцы махалі

скрыдламі пару ветракоў. 3 дзесятак падвод, нагружаных мяшкамі збожжа, накіроўвала да іх вузкімі завілымі сценкамі. Нечакана з Сівуліна ехаў

тамтэйшы ўраднік, вядомы кожнаму сілцоўцу па дзевяцьсот шостаму году, калі ён на працягу ўсяго студня месяца рабіў аблаву на сілцоўскіх сацыял-

дэмакратаў... Ураднік пільна паглядзеў на знаёмых яму хлапцоў, правёўшы іх

узрокамі. Але ні Рыгор, ні Сёмка не прыдалі гэтаму жаднае ўвагі. Яны

завярнулі направа, да гуменішча, не пакідаючы абгаворваць закранутае

Рыгорава пытанне. Сёмкаў песімізм не здавальняў Рыгора, і ён стараўся яго

развеяць сваімі довадамі.

— Ты, браце, паддаешся нецікавым настроям... цябе ўпарта зацягаюць

сілцоўскія інтарэсы дробных...

Рыгор не дасказаў, бо зусім нечакана для іх абодвух як з зямлі вынік Пятрусь.

Ён вяртаўся з працы, з сякераю за плячыма, падперазаны саломенным

перавяслам, у старых, растрапаных лапцях.

На разыходзе яны абгаварылі справу наладжання сходу мясцовай

арганізацыі с.-д., даручыўшы гэта Петрусю. Пятрусь ахвотна даў абяцанне

падгатрвіць сход на суботу і апавясціць Рыгора.

— Ну, ты зробіш паведамленне аб становішчы ў Рызе iдзе?

— Ідзе!

На гэтым хлопцы разышліся па хатах...

Пакінем на кароткі час Рыгора, Сёмку і Петруся ў доме, а самі прасачым, з

якою цікавасцю страчалі Прыдатныя сватоў і як іх стрэцілі; потым паслухаем

іх гутаркі.

Якраз у той самы час, калі Хлор Бераг, чырвоны і поўны, з Васілём Берагам і

яго таварышам Янкам Грыбам, вясёлыя і бравыя, пад хмяльком, падыходзілі

пад хату Прыдатных, а Янка зрабіў ужо першы крок у двор, Мікола Прыдатны

важна стаяў у хаце супроць дваровага акна і штосьці задуменна пазіраў на

садок, які ўжо адцвітаў і белым уборам пахучага квету, як макам, засыпаў

гразкаватую чорную зямлю між новага частаколу. Марта ж, яго жонка, за

нечым была выйшаўшы ў двор. Зося знаходзілася ў хаце: яна стаяла ў запечку

перад вешалам і пільна шукала між павешанай вопраткі хусткі, якою яна

хацела акінуцца, каб перабегчы на часінку-другую да Волькі.

Мікалай, угледзеўшы іх, порстка замітусіўся і пачаў шукаць вачыма Марты.

— Тэкля, дзе маці? — шэптам запытаў ён дачку.

— У сенцах,— адказала тая і выбегла.

— Зоська, прыхарашыся! — абярнуўся ён да Зосі, якая знервованай стаяла на

адным месцы, пад вешалам, ашаломленая тым, што вакол яе рабілася.

А тым часам госці набліжаліся да сяней. Марта, нібы швайцар, ёмка

нарасхлест адчыніла дзверы і, стаўшы наўпрост, гасцінна захісталася перад

гасцямі.

— Добры вечар, дарагія мае! Ці не заблудзілі толькі, родненькія? — разлілася

яна і папрасіла ўвайсці ў хату.

Госці паціснуліся з Мартаю за рукі, а Васіль, здаецца, і пацалаваўся.

— О, суседухна! Нас выпадак прыслаў за вялікім дарам да вас,—

пераступіўшы парог у хату, весела вымавіў Хлор.

— Не за дарам прыйшлі, а малойца прывялі вам у дар! — паправіў яго Янка, вітаючыся з Міколам.

— Ці за дарам прыйшлі, ці дар прыняслі,— мы вам дужа рады! — адказаў

Мікола, нізка схінуўшыся і папрасіўшы сватоў сесці.

Для Зосі ж іх прыход быў настолькі непрыемньш, што яна ўся разгубілася: не

ведала, што гаварыць, ці мо зусім не гаварыць; нават Янку і Васілю, каторыя

першыя загаварылі з ёю, яна адказала змоўкам. Яна як абярнулася пры

ўваходзе гасцей у хату тварам к дзвярам, так і стаяла, не хочучы парушыцца з

месца. Хлор з Янкам паказаліся ёй тымі махлярамі, якія кожную восень

прыходзілі к яе бацьку і да другіх мяшчан купляць коні і таргаваліся да

ачамернасці, а потым ішлі на барышы: піць гарэлку.

— Зоська, га, Зоська! Ты прыадзенься хаця крыху, такі-та ж госці прыйшлі к

нам,— шапнула дачцэ Марта.

— Адкаснецеся вы са сваімі гасцямі! — злосна адказала Зося, адвярнулася к

акну і ўзорылася на вуліцу.

Марта зазлавала даччыному адказу і моцна ўстрывожылася. Гм, гм! і чаго яна

капрызіцца? Вось, на яе цураха, якая ж такі яна ўпартая! Гэта ж трэба, яшчэ

неіірыемнасці нарабіць!» — прабегла ў яе галаве, і Марта зноў падышла да

Зосі ды ўжо ласкава папрасіла яе выйсці на слова ў сенцы. Зося маўчліва

адвярнулася з акна, зняла з вешала хустку і ў справоджанні Янкавых ды

Васілёвых узрокаў пайшла следам за мацераю.

— Спацыруеце? Шчаслівыя! Нават градавую сераду святкуюць — чым не

любата,— загутарыў Пятрусь.

— А сам зверадзіўся, бедны,— адказаў Сёмка.

— Болей вашага. 3 восьмай гадзіны вось дагэтуль гваздаў сякерай за восем

злотых...

— Наймаўся?

— А то ж што... Гладышы хлеў становяць і вяршкі нанялі агаляць...

— Затое грошай назбіраеш...

Яны накіравалі вулачкаю ў мястэчка. Рыгор увёў у курс гутаркі Петруся і

папрасіў яго думкі на закранутае пытанне. Пятрусь заняў сярэдзіну між

Рыгорам і Сёмкам, аднак стаяў за тое, каб Рыгор паспрабаваў яшчэ агітаваць

Зосю.

— Зоська! Та чаго ж ты капрызішся? — зачыніўшы за сабою дзверы, запытала

Марта.

— Ды вот так! Вы самі павінны гэта ведаць! — коратка і злосна адказала Зося.

— Дык, значыць, ты хочаш сораму нарабіць? — спытала далей

неяадаволеная Марта.

— К чорту я іх пасылаю! — голасна, што мо зачулі і ў хаце, адказала Зося.

— Ша-ша-а! А то яшчэ пачуюць! — стрымала Марта дачку, паднесшы к яе

вуснам далонь, а потым злосна вырачылася:

— Чаму не патрэбны? А каго ж ты будеш чакаць? Мо гэтага галадранца?

Глядзі, адно, глядзі... Нешта вельмі смелаю стала: не спытала мусібыць доўга

бацькавай пугі? Гэй, дачушка!

Зося разгорнілася і заплакала.

„ Ну» дык добра, добра! Кідайце мяне жывою У яму!

Зося закрыла вочы рукамі і кінулася тварам у халаднаватую падушку.

Марта не паспагадала дачцэ, а яшчэ болей раззлавала на яе: у злосці, як у

агні, уся чырвоная, з пенаю на губах, яна прабегла некалькі раз па сенцах, выскачыла на хвіліну ў двор, вярнулася і, бачачы, што Зося ўсё яшчэ стаіць, утуліўшыся ў падушкі, падбегла к ёй і сіберна тузнула яе за рукі.

— У хату ідзі, я табе прыказваю! Ідзі ў хату, ведзьміна адроддзе!

— А вось не пайду, не пайду! I што вы мне зробіце! — агрызнулася Зося ды

зноў уткнулася ў падушку.

— Ну, глядзі ж, нябога! Каб гэта табе омегам не вылезла,— паківала Марта

пальцам у бок Зосі і пакінула яе адну.

Пакуль Марта з дачкой валэндаліся ў сенцах, у хаце Мікола прыняў на сябе

ролю гаспадыні і паспеў рассадзіць гасцей за стол, падаць ім гарэлкі і

прыгатаванай Мартаю закускі.

— Не адказвайцеся, вы ж у нас рэдкія госпада! — запрасіў Мікола і аглянуўся

на дзверы.

Якраз з сяней увайшла Марта. Яе выгляд кінуўся ў вочы Міколу.

— Што гэта з табою? — запытаў ён.

— А нічога! Не клапаціся! — супакоіла мужа Марта.

— Не, ты скажы, скажы! — не адставаў той. Пры гэтых словах госці паглядзелі

на Марту, потым пераглянуліся між сабою.

— Не дурыся! Не перашкодзь людзям.

Мікола не стаў далей нічога казаць і хутка выбег у сенцы. Зосі ён не

прыкмеціў у пацёмку. Падышоўшы к хвасе з жытам, ён выняў гарэлку і хутка

павярнуў у хату.

— Што ж! Для мілых гасцей...— праказаў Мікола, стукнуўшы поўнаю

пляшкаю аб стол.

— Справы, справы! — падхапілі ўсе агулам.

I бяседа шырылася. На ўсіх найшла нейкая асаблівая вясёласць. Хлор, Янка, Васіль, як Мікола і раптам перайначаная Марта, нават і Тэкля,— усе

наперабой гутарылі, смяяліся і жартавалі, запіваючы ўсё гэта гарэлкаю і

закусваючы сырам, каўбасою і булкамі. Аб Зосі, здавалася, і забыліся!

Здавалася, прыйшлі толькі з тым, каб папіць, пазакусваць.

— Што ж, суседзе Міколе! — заводзіў голасна Хлор, трымаючы ў руцэ

кілішак, калі ўжо сцямнела і ў хаце Прыдатных зажухацела лямпа.— Што ж!

Трэба сёння прыйсці да ладу, няйначай. 3 хаты не выйдзем... Мне так мой

нябог вялеў! Хлор палопаў Васіля па плячы.

— А што ж! Можа, думаеш, сусед, мне не пара яго жаніць? О, не думай! Самы

раз... А табе зноў!

Ён прыстукнуў кулаком па стале. Усе паглядзелі на Хлора.

— Я ж кажу, суседзе, што табе таксама пара дачку выдаваць. Хваліцца я не

люблю і ніколі не хваліўся, заўсёды кажу адну праўду: а то праўда, што нашы

дзеці, бач твая Зося і мой нябог Васіль, як лепш не трэба, адно да другога

падходзяць. Маладыя, здаровыя, прыгожыя абое! А знатнасці таксама не

пазычаць. Гэта зусім не тое, што які там Самусь ці Габрусь, а ўсёткі Бераг або

Прыдатны. Ці ж не праўду мо я кажу! Га, Мікола? Я ведаю, што тут гаманы

мала можа быць. Кожнаму відаць усё, як на далоні... А калі відно кожнаму, то

табе, суседзе, я думаю, яшчэ болып і ляпей, як другому... Вось, я ж цябе і

запытаю цяпер: згодзен ці не ты аддаць сваю дачку за Васіля? Адкажы мне

праўду і зразу ж адкажы, прашу я.

Мікола, разявіўшы рот, з тлустаю ўхмылкаю на твары, выслухаў Хлора і

адказаў:

— Вунь! Чаму ж не! Вельмі-вельмі рад я гэтаму, даражэнькі суседзе! Дужа

рад! Твой Васіль ужо даўно ў нас з Мартаю на прымеце... , яшчэ якая лахва! А

што ён якраз падыходзіць да мае дачкі — то і казаць нечага. Толькі, сваце...

— Што, што, што «толькі»? — перабіў Хлор.— Ты не мей у навыку «толькі»

адгаворвацца, а то гэтыя «толькі» рвуцца на столкі. Чаму ж? Калі мелі Васіля ў

ваччу, чаго адвільвацца? Хіба мо наадварот кажаш? Мо думаеш адно, а

гаворыш другое — тады, вядома, рэч іншая. Я буду ведаць, як адказаць.

Хлор нацягаў сур'ёзную міну.

— Што ж! Папрашу выбачыць за лішні клопат і... за дзверы...

Сказаўшы гэта, ён весела рассмяяўся. Мікола яму памог сваім смехам.

Абодва зразумелі адзін другога і былі вельмі рады, што справа бярэ добры

паварот.

Марта не ўпільнавала, з чаго пачалася гутарка ў Хлора з яе мужам, бо сама

яна была занята з хлопцамі: з Васілём ды Янкам. Але калі вясёлы смех Хлора

заглушыў усё, яна барджэй пакінула хлопцау і абярнулася к мужчынам.

— Што, што, што? Што думае рабіць Мікола? — запытала яна Хлора.

— Рабіць-то нічога не думае, але нешта вожыкам узірацца пачынае на нас.

— да гэта? Што сват гэтым хоча сказаць? — перапытала Марта.

— Як відаць, то не вельмі вы збіраліся нас спатыкаць; а можа, зусім і не

чакалі?..

— Што гэта, што? Чаму сват так гавора? Што магло трапіцца гэткае! I калі

гэта? — Мікола, га Мікола? — абярнулася Марта да мужа.— Што ты сабе

дазволіў нагаварыць?

— Ды нічога, нічога! Сват пажартаваць хоча,— сцешыў жонку Мікола.

— Вы для нас, сваце,— зноў перайшла Марта к Хлору,— вы для нас — самы

даражэйшы госць, якога мы калі мелі шчасце страчаць. Мы цалюсенькі

тыдзень больш ні аб чым і не думалі, апроч як аб вас... мы вас чакалі. Што ты

ўшалопаў сабе, Хлор? Ось калі, ось калі, які ты дзіўны!

Хлор і не думаў еердзіцца, а цяпер, калі яшчэ Марта так перад ім раз'ехалася, да таго павесялеў, што не мог нацешыцца.

«А я ўмею, як справу паставіць!» — задаволена падумаў Хлор, а праз хвіліну

запытаў:

— А Зося ж то дзе?

Яго словы пачулі ўее і як адзін азірнуліся на хату. Адсутнасць Зосі, пра якую

ўсе забылі, зараз ставіла ўсіх у няёмкасць. Кожны ў думках пытаў еябе: «А дзе

ж Зося?» Але адказаць не давялося, бо якраз адчыніліся дзверы і Зоея

ўвайшла ў хату.

— Зося, Зоська, хадзі сюды! — абярнуўся да яе Хлор.— Дзе ж ты ходзіш? Хіба

мы табе не любы?

— Ды не, яна сёння рана прачнулася і мусібыць спаць захацела,— адказала

Марта.

Зосі ж, быццам, гэтага і трэ было: усё тое, што залягала ў яе на сэрцы, не

давала паварушыцца языку; а вусны не выпускалі слоў. Як загіпназаваная, села яна пры ложку і маўчліва сядзела. Ні ўходы за ёю мацеры, ні разувага

бацькі, ні жартлівая гутарка Хлора, ні цёплыя словы Васіля — нічога не

кратала яе і не мела жаднага ўплыву. Зосіны паводзіны былі капляю дзёгцю ў

бочку мёду.

Тым часам ужо на дварэ падыходзіла к поўначы...

Але на вуліцы адчувалася шумлівае ажыўленне. Сваты выклікалі шырокую

запДкаўленасць, і каля хаты Прыдатных таўклося шмат сілцоўцаў, не толькі

моладзі, а і пажылых. Вакол здарэння ішлі разнастайныя гутаркі і перасуды.

Імёны Зосі, Васіля і Рыгора скланяліся на ўсе лады, абгаворваліся з усіх бакоў.

Чуліся спачуванні аб Зоеі, якой «нямаведама за вошта ўхапіцца». Васілёва

заможнасць ставілася на высокую ступню, як моцная перавага над Рыгорам.

Тым не меней і за Рыгора раздавалася многа галасоў. Узважыўшы, можна

было смела сказаць, што за Нязвычным аставалася амаль не цалкам

сімпатыя ўсёй моладзі. Рыгор браў сваім знадворным выглядам, сваім

палажэннем гарадскога чалавека і тымі якасцямі таварыша і сябра, якія

адчуваў кожны, хто б з ім не меў тых або іншых адносін. Не ставала аднаго —

гэта матэрыяльнае базы. Уласніцкая нотка прабівалася амаль не ў кожнае

жанчыны, якая не пашкадавала часу, каб прыйсці пасудзіць з суседкамі пад

хату Прыдатных. Гэта зычэла будзёншчьгаай, сухім дзяляцтвам, але мела пад

сабою грунт у абставінах местачковага жыцця. На Нязвычных глядзелі, як на

брукавых людзей, не звязаных ні з зямлёю, ні з рамяством. Найміцтва Рыгора

з ранніх гадоў і пабіранне Стэпы трапунковаю падзёншчынай былі вядомы

ўсяму мястэчку. Пры гэтым Нязвычныя не мелі жаднай родавай сувязі, а

аставаліся адны, як беспрытульныя. Зразумела, што Рыгорава паездка ў

горад і яго падтрыманне адтуль мацеры патроху пераіначвалі да іх адносіны

мяшчан. Знаходзіліся гэткія, што прарочылі Рыгору бяспечную будучыню, а

Стэпе — сталую дапамогу.

Усё ж дзедзіцтва трымалася сваіх поглядаў. Нязвычныя выкрасляліся імі з

самавітых людзей і бязлітасна ненавідзеліся, як дэмакрацкае адроддзе.

Водгук дзедзіцкай варожасці да сілцоўскае беднаты знаходзіў некаторую

падтрымку і сярод тых сілцоўцаў, якія па свайму маемаснаму стану бліжэй

стыкаліся з беднякамі, ніж заможнаю верхавінкаю мястэчка. Многа было

гэтаму прычын, а галоўнейшая заключалася У адсутнасці належнай

свядомасці.

Гэта не было навіною ні для кога. Тым болей ведаў пра гэта Рыгор. I выйшаўшы да Сёмкі, а з ім падышоўшы да грамадкі лгодзей, ён якраз

наткнуўся на абгавор сябе.

— Што Рыгор,— казала якаясьці жанчына: —як верацяно без пражы: куды

ткнуў, там і месца. Бачыш, мая сястрыца, маці век грады поле, а восенню

дровы цягае з лесу... Прыйдзе зіма — то кудзелю смугліць — талек са тры на

тыдзень высуча, лічы, што за заробак... Якое ўжо там жыццё. Вось можа

цяпер крыху акрыяе, калі Рыгор узаб'ецца на якое-кольвечы сталае месца, а

так... Іншая рэч Бераг... Тут ужо голымі рукамі не схопіш, не... Паглядзі — хто

яму не льсціць: і старшыня, і поп, і кожны сілцоўскі гаспадар... Прыдатных не

абыдзеш — яны чуюць, адкуль смачна пахне...

— Ды ўжо ж,— адказвала другая,— кожны шукае сабе, што выгадней.

Хараством не наліжашся, калі ў жмені няма чаго сціснуць. А Берагавы хваскі

ды кубельчыкі, нябось, лопаюцца ад перапаўнення. Сувойчыкі, бачыш, усе

паплавы ўсцілаюць палатном. Кароўкі ідуць — мэрам дваровыя, адна ў адну.

А дроў не трэба бярэмем з лесу цягаць: кастры стрэхі распіраюць... Нажыліся, ліха ім, як п'яўкі на чужой крыві...

— Кінь, Саламея... Сваімі сіламі: скнары, бачыш, прайдзісветныя; душацца

голаю бульбаю, а ўсё ў панчохі чырвонцы тохцяць. Тадося, дык хто ж не

ведае, праз усё лета посціць, каб лішні фунт масла збіць да саракоўку ў

скарбонку ўкінуць... Так гадамі і накідалі... Зразумела, што і без нячыстых

спраў не абышлося... Людзі круціць умеюць...

— Ого, яшчэ як!.. Берагі! Каму невядомы іх суды з Бусламі? Бач, дзесяцін тры

сялібнае зямлі нізавошта адцягалі... Крывасмокі... Каб на мяне...

Сёмка тузануў Рыгора за рукаў, і яны адышліся да суседняй хаты.

— Чуеш?

— Чую. Як табе падабаецца гэта дыскусія?

— Плюнь. Ёсць да чаго прыслухоўвацца. Табе баб'ё столькі нагаворыць, што

вушы загразнуць.

— Цікава, аднак... Якое яшчэ ліпкае рабалеп'е перад знатнымі... Калі, нарэшце, людзі вызваляцца ад гэтага гіпнатызму!..

— Цемната, Рыгор... Балота... якое ўсё ж высыхае. Ты вось чуеш, калі хто

раней асмельваўся так востра характарызаваць нашых дзедзічаў? А зараз

кожная Саламея ці Прузына не палезе ў кішэню за словам. Людзі нутром

адчуваюць, дзе іх вораг і дзе блізкі. Вось прыедзь у Сілцы праз год, і ты

станеш агульным кумірам... Не смяюся... Калі б падзяліць сілцоўцаў па

накіраванасці іх сімпатый надвая, то павер, што за Берагамі ты знайшоў бы

куды меншую палову, ніж за сабою... Так.

— Магчыма.

— Не магчыма, а сапраўды... Тая самая Зося, каб яе ўзяў у зварот, ражном бы

сустрэла гасцей, але...

— А што ты казаў пра яе пару гадзін раней... Сёмка падаўся назад.

—Зразумела, што яна не Гэля. Каб ёй Гэліну рашучасць — тады б...

— Во бачыш... Ёсць вядома, што ў даным выпадку многае залежыць ад Зосі.

Знайдзіся ў яе болын смеласці,— можна было б выпрацаваць стойкага

чалавека...

— Лепі менш пра гэта думай...

Яны не заўважылі, як па суседству з імі, праз вуліцу, згуртавалася зборня

моладзі, і паўночная пара напоўнілася заводзінамі розных абрыўкаў песень.

Сярод апошніх можна было чуваць бадзёрыя напевы «Варшавянкі» і цягучыя, сумныя рэчьпатывы «Девушкi».

3 пераплёту рэзвай, ажыўленай гутаркі выразна адзначаліся звонкія, пераліўчатыя сказы неўгамоннай і заўсёды жывой у кампаніі Гэлі.

— Падыдам? — запытаў Сёмка.

— Давай! — згадзіўся Рыгор.

— Кінь думаць пра Зосю.

— Памыляешся, калі так думаеш.

Пры набліжэнні да зборні на іх накіравалі хлопцы пару зыркіх, бліскучых

электрычак, асвяціўшых перад усімі іхнія твары.

— Га-а-а! Таварышы дарагія! — выгукнула Гэля.— Прасімо да кампаніі.

Яна хапіла Рыгора за руку і ўсадзіла побач сябе і Волькі, з другога боку якое

прысеў Сёмка.

У тую ж хвіліну раздаліся стройныя ўздымныя напевы любімай сілцоўскай

моладдзю песні — «За заставай, у харчэўні ўбогай»...

Гэта было каля другое гадзіны ночы. Сваты яшчэ цягнуліся доўга, ажно іх

застала світанне. За ўвесь час гарэлкі было выпіта як мае быць, а нагаворана

ўсяго-ўсякага чортава процьма. У гаворцы, прыязненай, мяккай і гасціннай, даходзіла да таго, што Хлор ці Мікола раптам пачыналі злаваць адзін на

другога, паднімалі гучны гоман і насупваліся. А следам настрой мяняўся, і

сваты цалаваліся.

Толькі адзін Васіль цэлую пору быў хмуры, як вожык: яго рэзала за жывое, чаму Зося, седзячы пры ложку, не заікнулася да яго жадным словам. Чаму і за

што?

I яму яскрава ўспаміналіся спатканні з ёю, і дужа яскрава, выразней ад усяго, той вечар, калі Зося з ім і гаварыць не захацела. Усё гэта ўставала перад

Васілём у празрыстых, непрыемных для яго рысах, якія ўздымалі сумніўныя, няўвераныя раздумы, нараджалі неспакой і засявалі лёгкую падозранасць да

яе.

У гэтым настроі ён не мог вызваліцца ад ачамерных, цяжкіх думак, у якіх

аддавалася месца Рыгору, які, нібы прымха якая, не пакідаў яго ўражання, а

стаяў, як страшнае зданне, перад яго вачыма.

За сталом, пад хмель і вясёласць дзядзькі Хлора, таварыша Янкі, бацькоў Зосі

і яе маленькае сястрыцы, Васіль не перасціхаў думаць: «Няйначай як гэты

самы Рыгор усяму перашкодзіць! Іначай, няўжо ж бы Зося так вяла сябе тады, калі ў яе хаце сваты?.. А можа, тут што іншае мяшае: можа, яна нездарова?

Запытаю!»—рашыў раптам Васіль і праказаў да Зосі:

— Што з табой, Зося? Табе мо нездаровіцца? Чаму ты ўвесь вечар такая

нудная?

На яго запытанне Зося не азвалася ні словам, ні бедным, а яшчэ горай

нахмурылася, нібы даючы знаць Васілю, што яна не намерана з ім гаварыць.

Гэта Васіля абурыла: ён пачаў нерваваць, выразна неспакоіцца і пільна, да

недалікатнага сачыць за кожным моргам Зосі, за кожным кіўком яе галавы, за малейшым рухам яе губ.

Зося прыкмеціла гэта і адвярнулася ў акно. «Што ж такі ва ўсім гэтым

хаваецца?» — пытаў ён трывожна самога сябе і азірнуўся на дзядзьку.

Азірнуўся і ўбачыў на твары Хлора адбітак падобных сваім думак. Хлору

Зосіны ганоры не спадабаліся горай, чымсь Васілю; толькі ён ведаў сваё: Зося

сілы не мае — бацькава воля!

«Бэчся, бэчся, дзевачка — не ўстрашыш гэтым!» — смяяўся Хлор у сваім

нутры.

Урэшце сваты дамовіліся: зрабіць на Пётру ўладзіны, а ў дзве нядзелі пасля

Пётры — вяселле.

Шчырыя пацалункі Прыдатных з Хлорам, Васілём ды Янкам — служылі

пячаткамі для зробленай умовы.

— Хто іх пашкадуе, як не мы! — вылезшы з-за стала, разыходзіўся Хлор.

— Вядома, вядома, сваце! — згоджваўся Мікола.— Патураць ім не трэба ні

каліва, ні беднага. Яны яшчэ дзеці.

Зося стаяла ў мыцельніку і чула ўсё гэта; у яе нутры звёртваўся клубок цяжкіх

думак. Адваротна было да таго, што, калі Хлор з Янкам падышлі к ёй, каб на

прашчанне пацалавацца, яна злосна адмахалася рукамі.

— Пакінь ты, Зося, свае ганоры. Не думаў я, дзівача, гэтага, зусім не думаў,—

ківаючы галавою, нездаволена праказаў Хлор, і сытая, праназаватая ўхмылка

заліла яго твар.

— I навучылаея такіта ваша Зоська нейкай фанабэрыі. Няўжо гэта «гарадскі»

той адукорыў яе? — абярнуўся ён к Марце.

— Ды нічога, нічога. Яна зусім не фанабэрыстая. Можа, знябылася — воеь ей і

не на вуме нічога. Не патурайце, сваткі! — разлілася перад Хлорам Марта.

— А чаму сват так думае? — умяшаўся і Мікола.

— Ды вось я падышоў падзякаваць ёй, а яна і глядзець на мяне не хоча.

— Яна саромеецца...

— Ай, сваце, нашто шуткаваць. Яна церасчур хванабэрыстая ў цябе,—

наставаў Хлор.

— Павер, сват, зусім не... Нашто на ўсё звяртаць увагу.

— Ды яно ж то так, вядома, толькі...

— Нічога, нічога...

— Ну, та годзі аб сім... Дай толькі, сваце, іх звязаць разам, тады само жыццё

іх усцягне на дарогу... Я думаю, што з кожным з нас так траплялася ў тыя

часы, калі мы былі яшчэ хлопцамі: хто з нас не хванабэрыўся, хто не

капрызіўся. Бач, помніцца мне, як я сам, бывала,— не падыходзь ка мне...

Толькі, сваце, тое, што Васіль зусім ужо іншы чалавек, дык, здаецца, чаму б

яго злаваць. Будзь да яго добрай Зося — дык наколькі яшчэ ён палепшае-а-а!

Мяккасць заўсёды мяккасцю дастаецца... А то, я бачу, ён хіліцца да яе, а яна і

не дбае.

Мікола паважаў свата як разумнага і хітрага чалавека і да яго рэчы

прыслухваўся, як не трэба шчырэй. А словы Хлора лісцілі яго, казлыталі

пачуццё, і Мікола наперабой пераказваў: «згодзен, зго-о-о-дзен», а каб Хлор

болей верыў, абымаў яго і цалаваў. Марта стаяла паміж імі, злажыўшы рукі

на грудзях, і ўмільна давала волю задаволенай ухмылцы на паружавеўшых

шчоках. За кожным спадабальным ёй словам яна смяялася і азіралася на

дачку, якая ціхенька, непрыкметна стаяла ў мыцельніку, прыдаўленая

адваротным торгам.

Усе быццам і забыліся, што яны вылезлі з-за стала, каб ісці дадому; гутарка

абяцала не мець канца. Каб не певень, прагукаўшы за акном, у якое раптам

павярнуліся ўсе, дык яшчэ б ішлі рады, але Янка, абярнуўшыся к усім, праказаў:

— Вой, ужо ж раніца. «Едзьма, сваткі, дадому-у»... Хлор кінуўся Міколу на

шыю, расцалаваўся з Ім,

потым паўтарыў гэта з Мартаю і, хапіўшы Янку пад руку, зацягнулі ўдваіх

п'янымі галасамі песню і выйшлі з хаты.

Уся сям'я Прыдатных правяла іх на вуліцу... Васіль спыніўся, каб прайсці з

Зосяю, але Зося, як стаяла ў хаце, дык і не кранулася з месца.

— Зося, ну дык чаму ты так ганорна? — закінуў Васіль.

— Я? — нічога...— суха, упаўголаса адказала яна.

— Дык за што ж ты злуеш на мяне?

— Прашу цябе, Васіль, не раздражняй мяне...

— Нават так? — жахнуўся Васіль. Зося не адказала.

— Васіль, га-а, Васіль! — выйшаўшы на вуліцу, у адзін голас прагукалі Янка з

Хлорам.— Што ж ты, брат, ашукваеш нас? Зосі шкад... баішся пакідаць.

Нічога. не ўцячэ.

Васіль, пачуўшы вокліч, павярнуўся да выйсця.

— Дабранач, Зося! — праказаў ён і намерыўся заглянуць Зосі ў твар, але тая

ёмка адвярнулася, і Васіль абмежаваўся адным поціскам рукі. У гэты час

бацькі вярнуліся ў хату.

— А дзе ж Зося? — запытаў Мікола, пераступіўшы парог і не заўважыўшы яе.

— А чаму? — перапытала Марта.

— Так, ці не пайшла часам з Васілём?

— Э, не; яна ў сенцах, мабыць.

— Ах, на яе цураха, і што яна бочыцца ўсё. Гэта ж узяла і толькі брыдкасці

нарабіла, так абышоўшыся з імі. Скажуць: навучылі.

— Ды пакінь, гэтага не скажуць... Дурная яшчэ, я табе скажу. Унь ушалопала

сабе нейкага там Нязвычніка. Прогліца яго якраз прыгнала з горада...

Мікола паматаў галавою і задумаўся. Марта паглядзела на яго і прамовіла:

— Чаго думаеш!

Мікола раптам сышоў з месца.

— Э, нічога... Давай лажыцца спаць, заўтра абсудзім на свежую голаў.

Яшчэ толькі-толькі сонца паднялося з-за лесу і пачырваніла верхавінкі

сілцоўскіх хат, як у акно Нязвычных пачуўся стук і запытанне:

— Стэпа ўдому?

Рыгор прачнуўся і паглядзеў на хату. Маці была ў сенях — ён пачуў яе

ўвіханне з карытцам.

— Маці! — пазваў Рыгор.

Стэпа ўбегла ў хату і, скмеціўшы пад акном Лейзара Бірмана, адазвалася:

— Ты, Лейзар, хацеў мне што сказаць?

— Так. Ты час маеш?

— Маю.

— Пойдзем паграсаваць градак з дзесяць, га?

— Адна я?

— I Матруна Грышкава ідзе.

— Колькі ж дасі хаця за гэта?

— Гэ, не пакрыўджу. Або гэта ўпершыню табе. Тры злотых атрымаеш. Глядзі, во, паўдня ўжо на дварэ. Збірайся.

— Добра... Іду, толькі перакушу чаго-небудзь... Яшчэ ж толькі што каровы

пагналі.

— Кінь ты... Зараз на ранкі прыгоняць... Хутчэй. Лейзар адышоў ад акна, паглядзеў на сонца, пасля

змерыў крокамі ўласную цень і пакруціў галавою.

— Матруна! Не марудзь там! — гукнуў ён у бок Загор'я.

Стэпа порстка завярцелася па хаце, жуючы на хаду скарынку хлеба. Але

клопату аставалася поўна: адкуль ён браўся, трзба было дзівіцца: хата была

не падмецена, малако Рыгору не прыпасёна, да Песі не наведана за алеем...

А, галоўнае, Рыгор яшчэ не ўстаў. Яна бязмоцна развяла рукамі і не ведала, як ёй абысціся з сынам.

— Стэпа! — якраз пачулася з-за акна.

— Гэта ты, Матруна? — адазвалася Стэпа.— Ідзі, галубка, я даганю... Рыгор!

Рыгорка! — асцярожліва лазвала яна.

Рыгор падняўся і паглядзеў на мацеру.

— Ты ўжо тут, сынок, як-кольвечы ўладуйся без мяне: я перайду да Лейзара

зараблю якую двазлотку. Бсці табе... Надзіва мне... ну, што ж, убачай: адрэжаш у кубэльчаку сала, а то малако кіслае ў берасценчыку, во, у

мыцельніку, бульба ж за засланкаю ў печы... А прыйду на абед, можа

крупніку звару або чаго іншага... Калі ж пойдзеш куды — закруці дзверы і...

— Ах, ці варта было, маці, табе згаджацца.

— Дзе ж ты бачыў: цяпер работы так мала, а ў хаце добра і тры злотых...

Прыйдзе лета — та да жніва седжма сядзецьмеш, а гэта — добра, што пазваў.

Рыгор нічога не адказаў... Ужо ён зноў драмаў, калі маці бразнула дзвярыма, а следам — засаўкаю. Наступіўшая ціш дазволіла яму праспаць да дзесятае

гадзіны, калі папрыходзілі каровы з поля. Рыгор сабраўся, адшукаў пакінутую

мацерай яду і, паснедаўшы, выйшаў на вуліцу.

Вуліца была пустая. Каровы разышліся па дварах. Толькі адзінокія малышы

грыбкамі тырчалі пры вушаках пазачынятых вешніц, ды гультайна пераходзілі

з двара ў двор незанятыя ў стада свінні. Зрэдку выбягаў з двара ў адной

бялізне запознены гаспадар і хутка бег

у бок Загор'я з сякерай за поясам ці з плугам за плячыма. У яўрэйскім канцы

вуліцы было яшчэ цішэй. Субота мяртвіла ўсе праявы будзённага жыцця. На

дробных ганачках, пад капяжом, сям-там спакойліва адпачывалі старыя.

Моладзь яшчэ спала пасля ўчарашняе гульні.

Рыгор вярнуўся ў хату і прыняўся за кніжку. Першыя некалькі старонак

зацягальнае цікавае аповесці Горкага «Супругн Орловы» былі ім натуральна

праглынуты. Але хутка ён пачуў, што надалей тупее ўспрыняцце чытанага, і

загарнуў кніжку. Думкі пераносіліся ў Рыгу, напружана ловячы магчымыя там

адбыцца ў яго адсутнасці здарэнні. Яго знаходжанне ў Сілцах аднімала пажа

Ён барджэй хапіўся за гэту думку і пачаў будаваць схему сваёй інфармацыі. У

памяці аднаўляліся перажытыя ім моманты стрэч і знаёмстваў, удзел у

заводскіх сходах і ў сходах сацыял-дэмакратычных гурткоў, наспяваючыя

канфлікты ў галіне эканамічных адносін. На бледным фоне местачковай

штодзённасці праявы рыжскага рабочага жыцця выступалі багатымі, яскравымі прасветамі. Безумоўна, што, добра апісаныя і пераданыя, яны

пакінуць на слухачоў глыбокае ўражанне і паднімуць іх настрой. Толькі б

удалося Петрусю наладзіць сход...

Вакол гэтага пытання праз увесь дзень вярцеліся Рыгоравы думкі. 3 імі ён

хадзіў у лес і ў жытнія палеткі, з імі некалькі разоў прымаўся за працяг

чытання горкаўскіх твораў. I адвячоркам, апынуўшыся зноў у хаце, ён з

няцерпам чакаў Петруся. Але пачало ўжо змяркацца і нават маці вярнулася з

работы, а Пятрусь не з'яўляўся. Рыгор нарыхтаваўся самому пайсці да яго, калі той, засопшыся, убег у хату і стаў падганяць Рыгора спяшыць, бо ўжо яго

чакаюць. 3 гутаркі выявілася, што запозненасць у скліканні сходу атрымалася

адтаго, што доўга не ўдавалася адшукаць падыходзячай хаты. Перш

назначана было ў Хаіма Калеса, пасля перанеслі да Іцкі Хрома.

— Ну, а Сёмку паклічаш? — упэўніўся Рыгор, калі яны выйшлі на вуліцу.

— Я ўжо яму паведаміў...

— Калі?

— Нашоў час, не клапаціся.

Яны выйшлі на Жукаву вуліцу, каб абагнуць рынак і вакольным шляхам

спусціцца на Лог. Якраз быў час адыходу суботы, і вуліца кішэла людзьмі.

Вярнуўшыся з лесу, моладзь аддавала звычайную павіннасць рабочай біржы.

— Тут павінны быць і некаторыя з нашых,— заўважыў Пятрусь.

Аднак яны прайшлі ўсю вуліцу і нікога патрэбнага ім не напаткалі. Было ясна, што ўсе апаведамлёныя знаходзіліся на месцы. Гэта заставіла іх скараціць

шлях, павярнуўшы наўскасяк праз школішча.

Калі яны апынуліся на ўзгорку, за спускам з якога, прытуліўшыся да плота, стаяла некалькі старэнькіх хатак, то Пятрусь паказаў на адну з іх і прамовіў:

— Здаецца, нікога не відаць... Давай абыдам справа і зайдам з другога канца.

3-за белых занавесак у вокнах нікога не заўважалася, але толькі яны ўвайшлі

ў сенцы, як пачулі ажыўленую гутарку. У хаце, у бакавым маленькім пакоіку, яны засталі па пятнаццаці чалавек хлопцаў і дзяўчат. Быў ужо з імі і Сёмка.

— Позніцеся. Ужо Іцкаў бацька адчыняе курсы,— сустрэў іх Сёмка.

— Нічога, мы бацьку не паперашкодзім,— запэўніў Іцка.

Тым не меней было рашано пачаць сход. Старшынство адназгодна тісрадалі

Петруею, які, не адкладаючы, прачытаў намечаную раней павестку сходу.

У павестцы значыліся наступныя пытанні: становішча ў Сілцоўскай

арганізацыі с.-д., перадстаячая забастоўка гарбароў, інфармацыя т.

Нязвычнага і бягучыя справы. Па першаму пытанню ўзяў слова Пятрусь. Ён у

сціслых формах асвяціў палажэнне ў арганізацыі, стан яе працы і

перспектывы на бліжэйшы час. Петрусёвы вывады не выклікалі аспрэчвання

і, пасля некаторых дробных заўваг і дадаткаў, былі прыняты поўнасцю. Яшчэ

менш заўваг прыйшлося зрабіць па другому пытанню, каторая на гэты раз

выносілася ўтройчы. Згодна характарыстыцы Іцкі — справа з падгатоўкай да

забастоўкі развівалася нармальна і спрыяльна для гарбароў. Толькі

адзначаліся рэдкія перабоі ва ўзносе паасобнымі таварышамі адлічэнняў у

забастовачны фонд...

«Трэба сказаць,— пахваліўся Іцка,— што гаспадары насур'ёз занепакоіліся

нашаю рашучасцю змагацца. I ходзяць чуткі, нават і досыць упартыя, што

Евель Шмуклер намераны не дапусціць у сябе абвяшчэння забастоўкі. Гэта

нас абавязвае яшчэ з болыпай настойнасцю дамагацца сваіх патрабаванняў.

Патрэбна правясці паўторны сход рабочых, каб не даць аслабіцца ўвазе да

шчыльнай арганізаванаеці ў падыходзячай класавай бойцы».

Паведамленне Іцкі падняло настрой сабраных, і калі Рыгор пачаў рабіць

інфармацыю, яго слухалі з напружанай увагай. «Рыга, таварышы,— казаў

ён,— з'яўляецца вялікім рабочым асяродкам і буйным рэвалюцыйным

цэнтрам. I тыя здарэнні, што наспяваюць у гушчы рыжскіх рабочых, мецьмуць

агромністае, усерасійскае значэнне. А гэтыя здарэнні не звычайныя, тым

болей, што яны адчыняюць новую паласу ў развіцці рэвалюцыйнага руху.

Пасля некаторага перапынку, звязанага з развоем рэакцыі, рабочы клас

вяртаецца да новых боек, каторыя будуць рашаючымі. Я выязджаў з Рыгі, калі ішла спешная падгатоўка да забастоўкі на машынабудаўнічым заводзе...

Рад буйных пякарняў ужо баставалі... Адбывалася бурнае хваляванне

грузчыкаў... I майце на ўвазе, таварышы, адно цікавейшае з'явішча, што ўсімі

памянёнымі выступленнямі кіруюць сацыял-дэмакраты. Нанесеныя

правіцельствам раны ўжо зажываюцца, і рэвалюцыйна-сацыялістычны рух у

Рызе набывае новага развою. Можаце судзіць аб яго росце хоць бы па

аднаму таму, што наш завод налічае ў сацыял-дэмакратычнай арганізацыі да

сотні чалавек... Так што будзьце ўпэўнены, наперадзе ў вас знаходзіцца

магутны атрад перадавых рабочых... Часы рэакцыі мінаюць, і над краінаю

збіраецца новая рэвалюцыйная граза... Вось чаму і ў вашых умовах трэба

напружыць усе сілы да арганізацыі як местачковых рабочых, гэтак і

сялянства... Горад чакае падмогі ад вёскі, рабочыя — ад сялян. Няхай жыве

рэвалюцыя!»

Рыгоравы словы сход правёў ціхімі, але баявымі воплескамі. Гэта

маніфестацыя рэвалюцыйнага пачуцця напалохала Іцкавых бацькоў, якія

разам апынуліся пры дзвярах і пагражальна застукалі кулакамі.

Іцка выбег з пакоя і вярнуўся з угаворам сядзець цішэй, бо ўжо бацька заняты

з вучнямі. Дзеці настарожліва слухаюць, што робіцца за сценкаю, і

адцягаюцца ад вучэння.

У пакоі заўважна пацішэла, і запытанні да Рыгора пераказваліся паўшэптам.

Як і трэба было чакаць, яго інфармацыя гостра зацікавіла сабраных на сход, і

Рыгору многа прыйшлося гаварыць, каб задаволіць зацікаўленых рыжскімі

падзеямі з рабочага жыцця. Рыга вырасла ў выабражэнні маладых сілцоўцаў

у завіднае і прывабнае месца, куды паляцелі іх жаданні і думкі. Усе не маглі

захаваць у сябе вырасшай завіды Рыгору, які дайшоў да таго, каб стаць

прадстаўніком вялікага рабочага калектыву, каб зрабіцца трубкаю магутнае

машыны... Ведаўшыя яго да паездкі ў Рыгу, як Пятрусь, Сёмка ды іншыя, дзівіліея таму росту Рыгоравай палітычнай свядомасці, што яму надаў горад.

Скрозь роздумаў над ідучымі падзеямі не адзін з прысутных кранаў планаў

перабрання з Сілцоў у той ці ішпы прамысловы цэнтр. Многія прасілі Рыгора

парадзіць ім у гэтым.

Уражанні ад пачутага з Рыгоравай інфармацыі занялі шмат часу, і бягучыя

пытанні захапіла адзінаццатая гадзіна. Але позні час не палохаў ніводнага

ўдзельніка сходу. Іх цікавасць не аслабла да канца абгавору пастаўленых на

павестку пытанняў. Вадай, іх выплыла б і яшчэ, каб можна было

бескантрольна распараджацца памяшканнем. Ды гэтаму памяшалі Іцкавы

бацькі, якія папрасілі сына выправіць гасцей.

Сход разышоўся не разам, а парамі і тройкамі, Рыгор пакінуў Калесаву хату

разам з Сёмкам ды Петрусём.

Праведзены сход пакінуў на ім выразны адбітак задавальнення. Ён не

спадзяваўся, едучы ў Сілцы, што ў мястэчку захаваліся ажно дагэтуль

падобныя напатканым рэвалюцыйныя работнікі. Часы чорнае рэакцыі, балюча адбітыя на становішчы даволі моцнай раней Сілцоўскае арганізацыі, усё ж канчаткова не зліквідавалі сацыялістычнага руху сярод сілцоўскай

моладзі. I калі арганізацыйная сувязь цярпела ад недасканалай

наладжанасці, то якасны ўзровень уцалеўшых работнікаў шчасліва абмінуў і

паліцэйскія рэпрэсіі і ўплыў літаратурнага дэкадансу, страціўшы вялікую

колькасць меней устойлівых сяброў арганізацыі. Паведамленне, зробленае

Іцкам Калесам, пра надыходзячую забастоўку гарбароў асабліва моцна

кранула Рыгора. Яму выразна прадставілася грандыёзная карціна

ырокаразгорнутага наступу рабочых на ўмацаванні зусім не забяспечанага на

вечнае панаванне самадзяржаўя. Наяўнасць сацыялістычнага руху і рабочых

выступленняў у Сілцах і, чаго дзіўней, у вёсках, як выявілася на сходзе, была

знамянацельнай. Мястэчка ў яго набывала іншых адносін, якія маглі

затрымаць часта ўспыхваўшыя ў Рыгора жаданні як найхутчэй з ім растацца...

Увогуле Рыгорам апанаваў бадзёры, ваяўнічы настрой, у якім патанулі

нядаўна хваляваўшыя яго пытанні.

— Ну, як мая інфармацыя? — пацікавіўся Рыгор, калі яны прайшлі ў сваю

вуліцу.

— Дужа цікавая... Ты наглядаў мо, з якой увагаю мы цябе слухалі?..

— Да шкоды, я не захапіў усіх матэрыялаў... Аднак... вы маеце, хлопцы, на

вошта аперціся. Я не чакаў...

— Ды яшчэ чалавек з дваццаць добрых хлопцаў набярэцца... А сёе-тое і вёскі

прыбавяць.

У далейшым абгаворы выплываўшых з праведзенага сходу пытанняў яны

параўняліся з Сёмкавай хатай. I толькі намерыліся вырашыць, як быць, ці

разыходзіцца па хатах, ці яшчэ зрабіць праходку да Ліня, калі пачулі гучны

стук ні то калком па дошцы, ні то каменем у дах.

— Што за цуды! — праказаў Сёмка.

— Прабяжы ўдасканалься!

— Давай удвух.

Пятрусь упікнуў таварыша ў маладушшы, і той умомант аддзяліўся ад іх і

паскорана накіраваў у бок пачутага стуку. Але яны не паспелі перакінуцца

сказамі, як Сёмка ўжо стаяў каля іх.

— Ну? — справіўся Рыгор.

— Твой супарат выйшаў ад Прыдатных.

— Вераг? — праверыў Пятрусь.

— А які ж чорт... Ды, пэўна, п'янаваты, бо пайшоў, уючы абаранкі... Прапала, браток, Зося...— пацвіліўся Сёмка з Рыгора і развёў жарт з разухабістым

смехам.

— Што ж, памянем, калі так... I, памаўчаўшы, дадаў:

— Тут справа не ў каханні, браткі, а ў ратунку Зосі як чалавека.

— Ведаем,— упэўніў Сёмка за дваіх.— Ды ўжо позна. Усілілі птушку як мае

быць; згаварыліся на вяселлі, бачыце.

— Нават? — пацікавіўся Рыгор.

— А ці ж доўга ўмеючы!

— Астаюцца, значыць, памінкі...

Ужо над хвойнікам займаўся золак, калі яны, развітаўшыся, накіравалі ў тры

бакі, кожны да свае хаты.

Вялікую долю віны за тое, што Прыдатны гасцінна , і ласкава сустрэў сватоў, Рыгор гатоў быў ускласці на ; Зосю; самому сабе, дзяўчатам і таварышам —

ён ада; крыта наракаў на яе.

У гэтым, аднак, Рыгор перасаляў. Зося калі і была вінавата, то толькі ў сваёй

бязмоцнасці паперашкодзіць замахам Берагоў. Западозрыць жа яе ў

папушчэнні або ў спачуванні бацькаўскім намерам не магло быць і думкі.

Зося сама мучылася, бачачы разведзеныя закол сябе інтрыгі і не знаходзячы

ў сабе магчымасцей іх перапыніць... Назаўтра, з самае раніцы, скора яе

разбудзілі, Зося, мэрам непрытомная, з апутаным цяжкаю нудою целам, мо

цэлую гадзіну то і рабіла, што толькі тупала з хаты ў сенцы, то з сянец у хату.

Было ніякавата глядзець на яе: асавелыя, запаўшыя глыбока вочы, смуглы

ўзрок, авяўшыя і збялеўшыя шчокі. Бралася за работу, а работа выпадала з

рук, не рабілася. Нават гаварыць ёй было цяжка, і толькі на настойныя, па

некалькі разоў пераказаныя запытанні бацькі ці мацеры, яна невыразна

адказвала, а то ўсё маўчала. Бацькі бачылі гэта, толькі не хацелі прыставаць, дапэўняцца, што з ёю, і, прыпісваючы ўсё фанабэрыі, прапускалі паміж

вушэй. Не гэткай цярплівай была Тэкля: чымсь упарцей Зося маўчала, тым

наглей яна навярэджвалася гаманіць з ёю. Але Зося ні словам не

абмаўлялася: спушчала нават сваёй сястрыцы поскубы яе за рукаў, пацвільванні і дзіцячыя надазойлівыя жарты.

У Зосінай галаве грудзіліся чорныя, густыя, як гразь, і клейкія, як гліна, думкі; распіралі сабою балючую голаў, разганялі па ўсёй істоце адваротны цёк

нейкіх тупасці, бесцікаўнасці і аднакавасці ка ўсяму, што вакол яе. Калі бацькі

пазвалі яе снедаць, яна наадрэз адказалася і нават не захацела ўвайсці ў хату.

Зося не патурала і ўгаворам Тэклі. Як не хацелася нічога, так не хацелася і

есці. Ёй было ўсё роўна.

Так мінула паўдня, і калі падышоў абед, яна звярнулася да мацеры:

— Дайце мне чаго з'есці.

Марта была не ў сабе і маўчліва падала ёй вынутай з печы цёплай стравы, Запахла смачным, прыемным пахам. Зося ляніва прысела за стол і пачала

есці...

А ў гэты час Марта незмігутна сачыла за дачкою, нырпалючыся па запечку. Да

яе напрошвалася пытанне, ці здарова хаця яе Зоська, і засявала пужлівыя

гадкі. Але, помеж з гэтым, не тухла ў ёй і ўпартасць правучыць дачку. «Хай жа

сабе пакапрызіцца, паўпіраецца троха... Няпраўда, здаволіцца, надаесць... А

пасля... пасля такою мяккаю зробіцца, што пагнеш ва ўсе бакі... I чаго, бок, дурніца, ушалопала сабе ліха ведае што? Не, гэта, бач, адна ўпартасць тая

нямерная... Вось, што значыць, калі чалавек мала адукацыі жыццёвай мае. А-

яй-яй, як я падумаю сабе, які цяпер свет стаў цырымонны! Гэта ж... Не, нельга

змірыцца!» — судзіла сама з сабою Марта, скоса пазіраючы на дачку.

Гэта самае Марта некалькі раз пераказвала і Міколу, седзячы за снеданнем; пераказвала і другой дачцэ, Тэклечцы, якая ішла ў яе...

Пераказвала дзяўчынцы з вялікай ахвотай, бо бачыла, што тая пільна яе, маці, слухае.

Праз Тэклю Марта перадала Зосі вяленне ехаць зябліць папар. Але гэта не

прынялося Зосяю за крыўду, Наадварот, выезд у поле даваў ёй магчымасць

развеяць надазойлівыя думкі і цяжкае адчуванне.

Яна скончыла абед і выйшла ў двор. У дварэ, за плотам гарода, стаяў новы

панарад, на якім ужо быў паложаны плуг. Зося адцягла панарад на сярэдзіну

двара і пайшла за канём. Праз некалькі хвілін яна пакінула хату.Зося на полі

прабыла чуць не да самага цёмнага: не то, каб у яе было столькі работы (яна

мела пазябліць двое-трое ганоў папару), але ёй захацелася правясці чымсь

найболей часу адной. Работу яна скончыла ў тры-чатыры гадзіны, а ўвесь

апошні час праляжала на паплаўку, выпрагшы каня з плуга і пусціўшы яго

пасвіцца. Цёпленькі дробны дожджык ні каліва не мяшаў ёй ляжаць у тонкай

картуновай кашульцы пад пакрытым дзяругаю нарадам. Зося ляжала і, паглядаючы на неба, цешылася прабегваючымі па ім хмаркамі, любавалася

раптам выбліснуўшаю вясёлкаю.

Нежадана для самое сябе пракралася смелая думка: «А што б, каб гэтаД

нагадаў. ўяяцьлш ўцячы ад бацькоў і паехаць з Рыгорам у горад?». — За гэтай

думкай перад ёю паўстала здань невядомага ёй агромністага горада з

вычварнымі вобразамі яго будынкаў, пляцоў, фабрычных каміноў. Забегалі

тысячы нябачаных ніколі людзей, машын. Ад горада думка лёгка

перакінулася да Рыгора: паняслася перш у хвойнік, к таму месцу, дзе яны

былі з ім; адтуль памчалася ў яго хату; потым вярнулася ізноў на поле, к ёй, нічога не найшоўшы і нічога не сказаўшы, толькі пасеяўшы ў яе нутры

гарачыя, нестрыманыя жаданні як-кольвек яшчэ раз угледзецца з ім і доўга-

доўга гаманіць. Але толькі Зося абмалявала ў сваім уражанні ўсю прыемнасць

стрэчы, як перад яе вачыма раптоўна вырасла ў нешта дзікае і адваротнае

ўчарайшае здарэнне са сватамі. Васіль, Хлор, Янка. Сярдзіты і няўпрошаны

бацька, радасная, неўгамонная маці і вясёлая бесклапотная Тэкля... Сваты, гарэлка, гутарка — торжышча перад яе вачыма за яе істоту, зусім

няпрошаныя ёю жычэнні шчасця і долі... а далей... ой, далей — намаганні

Хлора да пацалункаў, выгавар ёй і бацькам за адмаўленне ёю гэтага, надаедлівае прыставанне Васіля... Нарэшце, удары аб рукі, умаўленні на лад і

намёкі пра згоду выпхнуць яе з хаты, звязаўшы яе долю з агіднымі Берагамі...

Усё гэта, сплыўшыся ў адну пляму, зацягнула яе небасхіл ды пачало

прыціскаць яе к зямлі. Зосі зрабілася млосна, нецярпліва. I Рыгор выяўляўся

зусім інакшым ад таго, якім яна яго стрэціла анэгды. «Можа, ён і гаварыць

ужо не захоча са мною, можа, і не гляне на мяне... Можа, і не паверыць, што

я зусім невіноўна... О, траха што не павера!»

I Зося стуліла голаў, заплюшчыла вочы, заткнула вушы і доўга-доўга так

ляжала. Толькі лёскат калёс праязджаючага па сценцы чалавека заставіў яе

падняцца і агледзецца.

Ужо змяркала і пара было збірацца дахаты. Яна злавіла каня і спешна

запрагла, але ехаць — ехала павольна, мяркуючы быць дома поцемкам.

«Сёння я на вуліцу не выйду»,— рашыла яна дарогаю. Так і зрабіла.

— А я скажу па праўдзе: з такімі людзьмі, як Прыдатныя, заўсёды можна

ладзіць. Я ніколі не думаў, каб яны абое, як Мікалай, так і Марта, былі гэткімі

простымі, адкрытымі і разумнымі людзьмі. А то ж яно так. Пацеха — і годзі!

Толкам растлумачаць табе кожнае слова — растаеш перад імі. Галубка, ах, Тадоська, маючы гэткіх сватоў, няма чаго казаць, што не па сваёй столцы мы

папалі. Мне, дурному, здаецца, што Прыдатныя на ўсім мястэчку толькі нас

адных і паважаюць, толькі і лічаць нас адных за людзей. Вось ведай, Тадося, і

яны за ўсё ў нашых вачах павінны быць паважанымі. Такія ўжо ўмовы —

фундамент да харошых спраў. А, Хлорка!.. а, Васілька! на цыпачках ходзяць

перад табою. На што Янка чужы, а і да Янкі — пёрайкам. Я спярша, калі ішоў, думаў: а вось — неўспадзеўкі мы ўрынемся ў хату, а яны і не чакалі нас. Ажно

зусім іначай...

Хлор сплюнуў і пагладзіў бараду.

— Паверыш, з самага ранку былі нагатове: усё было прыбрана, прыпасена. А

прыйшлі — ага-а, сваточкі, ага-а, даражээнькія. А дзе ж вашы жаначкі-і... А

дзе ж Тадося, а дзе Алеся...— «Прыйдуць, кажам, пасля». I думаю я: а трэба

было, надзіва, і вас пазваць.

— Ды няхай, убачым на гэты раз,— перабіла Тадося, стаючы перад Хлорам у

ліслівай смірэннай позе.

— Не кажы, трэба было... Але хто ж тое мог ведаць ці думаць нават, што так

выйдзе. Выйшла ж як лепш не трэба, і, галоўнае, зусім неспадзявана ўсё.—

Табе, брат Васіль,— павярнуўся Хлор к нябогу, які сядзеў на ўслоне, між

мацераю і дзядзькам, падапёршы спіною стол,— табе, кажу, Васілька, трэба

паставіць Нязвычнаму Рыгору кварту гарэлкі. А ведаеш чаму?

— Чаму? — задаволена ўхмыльнуўся Васіль.

— А таму: каб ён не прыехаў у госці, дык ты б быў нядбайным і яшчэ не

падумаў бы жаніцца... А тут, як лепш не трэба — ён цябе сам на гэту думку

папхнуў. Вось цяпер толькі і ведай, што гатоўся да ладу ды да вяселля...

Няпраўда мо?

— Праўда, праўда,— у адзін голас праказалі і Васіль і Тадося.

— То-та ж... А Міколе Прыдатнаму, я і ўперад думаў, што не трэба

адказвацца. Так ён і зразумеў. Ой, ой! Ды хто ж не можа таго зразумець? У

жыцці ўжо прыпасен такоўскі закон, па якому яно кіруе думкамі людскімі, а

думка думку нойдзе.

Гэтак гутарыў Хлор, прыйшоўшы к сваёй братавай назаўтра пасля сватоў.

Гутарыў ды задаволена пасміхаўся, пазіраючы то на Тадосю, то на Васіля, якія

самі пад сабою ног не чулі ад гутаркі «ўдачнага» дзядзькі.

— Але, але, Хлорык дарагі,— казала Тадося, калі крыху прытаміўся Хлор і

змоўчаў, каб выкурыць цыгарку,— я ж кажу,— як я рада, як я рада ўсяму

гэтаму! Хоць яно і прыйшло зусім неўспадзеўкі, нягадана, нядумана, толькі, дзякуй табе, Хлорка, што так павярнулася. Ведаеш, даражэнькі, учора я не

магла як дачакацца Васількі. А калі ён прыйшоў і расказаў, чым кончыліся

сваты, мяне азіяла нейкая нябесная сіла, і я ўся нібы на дваццаць гадоў

памаладзела: ад радасці не магла заснуць, а сёшгі, зірні на мяне, і спаць не

хочу. А яй, ай! А і маладзец мой сынок, Васілька.

— Яшчэ, бок, не маладзец! — праказаў Васіль, крыху прысароміўшыся перад

дзядзькам.

— А чаму ж? Чаму не? Вось цудны! Табе смешна а маіх слоў. Эх, эх, сынок, ты

яшчэ не ведаеш таго пачуцця, якое ахоплівае мацеру ў той час, калі яна

занята лёсам свайго дзіцяці. Не ведаеш — затым і смяешся, цудненькі.

— А ты? Ты ж таксама дзіўная кабета! Ці ж плакаць яму ад тваіх слоў! Па-

мойму, Васіль добра і робіць, што смяецца; на тое ён вясёл і задаволен. Вось

нам ужо з табою, Тадося, прыходзіцца меней смяяцца, бо мы ўжо ўвесь смех

свой высмеялі. Праўда? А ён — ён толькі ў тых гадах, каб смяяцца. Яго чарка

поўная віном, дык чаму ж не піць, чаму не п'яніцца ёю!

Хлор узняўся з лавы, перайшоў два разы хату, потым паглядзеў у акно ды

зноў усеўся на сваім месцы.

— Ну, то ўсё добра, што добра. Адно адным, а цяпер давай пяройдзем да

другога. Як бачыш, Тадоська, справа навертваецца — давай жа парадзіцца

сённі аб пасагу; гэта такоўская рэч, што адкладаць не гадзіцца... Я, ведаеш, думаў і ўчора намякнуць, а далей, сабе думаю, не: трэба парадзіцца з

Тадосяю. За ноч надумаўся і прыйшоў да вас. Ну, што ж вы скажаце мне на

гэта?

Запытанне Хлора крыху мэрам смуціла як Тадосю, так і Васіля; апошні нават

задумаўся і прайшоўся па хаце.

— А давайце, дзядзька, папрабуем Язвішча папрасіць, ды к гэтаму яшчэ з

сотню грашмі. Не будзе многа,— праказаў Васіль, прыпыніўшыся тупаць па

хаце.

— Што ты, што ты, Васіль! Дык гэта ж усё роўна, што нічога не прасіць. Што

там Язвішча! Колькі яго? Гэць! Адно заікніся з гэтым — Мікола сам асмяе

цябе, не то, што ўсе мяшчане. Мікола з гэткім пасагам гатоў аддаць Зосю за

самага беднага хлопца. Ласне гэта пасаг? Кожны скажа: вось табе і Бераг. За

жонкаю атрымаў пасагу ўсяго кусочак поля. Калі ў той самы час Саўка Швец

за Гальяшоваю Васяю ўзяў цэлых пяць дзесяцін. А падумай, што ён варт.

Хлеба аднаму яму не хапала з яго заработку. А цяпер глядзі — не падступішся

к яму: гаспадар. Дык вось, калі гэткія бяруць такоўскі пасаг — то што казаць

аб нас? Па-мойму — давай Мікола чвэрць пахатнае.

Вось гэтым мы толькі і можам падтрымаць свой гонар. А Мікола згодзіцца —

павінен згадзіцца. Папраўдзе, калі судзіць, то ён павінен даць табе цэлую

траціну свае гаспадаркі, бо нашто ж яму. Траціна Зосі, траціна меншай дачцэ, а траціну можна да смерці за сабою аставіць. Усё ж роўна і яе давядзецца

аддаць. А ўсяго поля ў Прыдатных, нябось, звыш дваццаці дзесяцін... Але ўжо

няхай пяць дае пасагу. 3 другога ж боку — ці Міколу трэба вучыць, каб ён

гонар свой падтрымаў? Калі рабіць вяселле — дык, каб усе ведалі, што

вяселле. Нябось, захочам жа пазваць: і папа, і пісара, і старшыну. Гэ-э! Гзымс

патрэбен... Не праўда мо, Тадося?

Тадося ўсё яшчэ стаяла на старым месцы ў той самай позе, толькі відаць, што

ўжо ногі яе стаміліся, бо яна то напірала на адну, даўшы спачыць другой, то

наадварот. Садзіцца ўжо яна сабралася даўно, толькі з-за гутаркі Хлора ўсё не

магла сесці, баючыся ўпусціць хоць адно слаўцо. Калі ж Хлор абярнуўся к ёй з

запытаннем, Тадося перш паспяшыла сесці, а потым загаманіла:

— Ты ведаеш, Хлорык, нічога ўжо сапраўдней не трэба выдумаць, як твае

словы: здэцца, усё ты казаў, як здымаў з пісанага...

Акуратна!.. Чаму ж,— згодна з такімі словамі,— чаму ж такі і не даць Міколу

пяці дзесяцін зямлі ў пасаг? Вось калі. За першаю, ды гэткаю прыгожаю

дачкою... Няйначай, калі збяромся на Пятра на ўладзіны — так і пастановім: пяць дзесяціп — або...

— Што ты, што ты, маці,— перабіў Васіль,— мо хочаце сказаць: «Або не трэба

вяселля?..» Не, не, да гэтага не трэба даходзіць. А то мы гатовы папсаваць

усёй справе. Нельга забываць, што Зосю сцеражэ гэты голік. I, ведаеце, збівае

дзяўчыну з толку...

Хлор сурова паглядзеў на нябога і рассыпаўся ў разважанні:

— Да што-о ты, Васіль! Кінуў бы ўжо гаварыць дарэмшчыну... Рыг-ор-р! Што-

о-о знача твой Рыгор? Няўжо-о-о ж, ты думаеш, што Рыгор табе раўня?.. Хто ж

Рыгор з сябе? Лапатнік, балагол, галадранец. Ну, ушчапіў капялюх, дык ужо, думаеш, і паніч. Невялікая мацыя, невялікі хвэрт, нябось Мікола зразу

раскусіў — калі і заікнуцца не дае аб ём... А Зося — ну, што ж Зося? Кахае?

Плюнь, яе каханне, як туман: перад вачыма стаіць, а збоку зірні — пуста... Ты

думаеш, што ніхто не ведае, што Рыгор там у горадзе робіць. Э, невялікая

цаца! Увесь сэнс не ў тым, што ёсць цяпер, а як можна ўсё жыццё скарыстаць, перажыць. Вось у чым гвозд... Хто скажа, што Рыгор можа з табою

зраўняцца? О-о-о!

Хлор скончыў і зірнуў на Тадосю; тая падмацавала яго рэч паважным матком

галавы і гэткаю ж самаю, як і Хлорава, вясёлаю ўсмешкаю. А Васіль — Васіль

да таго быў угамонены дзядзькам, што далей не ведаў, што болып і казаць.

А такі дзядзька разумны чалавек! Ого-о-о!» — заключыў Васіль і маўчаў, маўчаў.

— Усё так, усё...— перабіла кароценькую ціш Тадося.— Твае словы, швагір,—

чыстая праўда. Аб нас усё мястэчка кажа, што Берагі — то гордасць Сілцоў.

Няўжо нам раўняцца з якім там Рыгорам?

— Во! во — разумна!

Васіль быў збіт з панталыку і мэрам замяўся, не ведаў, што казаць: потым

раптам схамянуўся, шырэй адплюшчыў вочы і ўверана праказаў:

— А ведаеце што, дзядзька? Калі так, дык папрашу вас узяць на сябе

турбацыю аб пасагу. Добра?

Хлор усцешліва засмяяўся.

— Вось калі, чаму не, я на ўсё гатоў, я нічога не баюся... I, ведайце, усё на

сваём пастаўлю,— прыстукнуў ён па стале кулаком.

— Ах, каб цябе, ды бадай цябе, які ты, Хлор, занятны,— пахваліла швагра

Тадося і залілася смехам.— Вось за гэна сядай ды паабедам за хэўраю, а то

ўжо, бадай, хутка і вячэраць прыйдзецца.

— Э, не, не і не думайце! Абяцаў дадому прыйсці на абед,— папрабаваў

адказацца Хлор, але Васіль з мацераю так прысталі да яго, што ён мусіў

здацца і палез за стол.

Тадося пачала ўвіхацца ля яды.

У пятніцу, на шэрай гадзіне, Сёмка пакінуў нераспрэжанага каня і запыленым, замурзаным, у старой будзённай жакетцы, босым і нават з дубчыкам у руцэ, пабег да Рыгора. Ён дужа спяшыў, бо нават забыў зазірнуць і ў акно, што

заўсёды не прамінаў, а зразу направіўся ў хату. Рыгор спакойна сядзеў за

сталом і вячэраў; побач з міскаю ляжала кніжка. Ён быў у адной сарочцы, толькі ўстаўшы з пасцелі пасля спачынку.

— Сёмачка-а мой! Зірні толькі на яго! Вось дзіўны які! Гэта ж ён так не мае

часу, што ў адну пору дзве справы хоча рабіць: і пад'есці і начытацца. Ды праз

цэлы дзень ён блізка ўсё чытае... 3 хаты нікуды не выходзіў. Зранку выйшаў

на часінку і хутчэй назад вярнуўся,— сустрэла Сёмкаў прыход Стэпа.

Сёмка выслухаў Стэпу, потым падышоў к сталу, зазірнуў з ліслівай ухмылкаю

Рыгору ў вочы і жартоўна праказаў:

— Што ж ты, браце, так запрацаваўся? Прыехаў к нам спачываць, гасціць, а

аддаешся працы з большым намаганнем, чым у горадзе.

Кепска, Рыгор! Не пахвалю за сё! Хай то нам — то іншая рэч. Нам самы

прыпар падыходзіць, сезон, як кажуць. 3 сонцам уздзірайся з пасцелі, а

лажыся спаць блізка не ў поўнач, і то з работаю не ўправіцца. Вось зірні на

мяне, як арыштант той: цёмны, чорны. А што маеш з гэтага? Ледзьве хапае да

вясны. Каб не зарабіў сям-там урыўкамі — то ў хаце і капейкі не было б.

Покуль збярэш — колькі мук вынесеш, колькі сэрца тваё перабаліць! Чакаеш і

думаеш: а тут град, а то няўрод,— ой, як цяжка жыць нашаму братуі Вось і

рыпаешся несціхана, як вол той, ярмо цягаеш... Ну, а ты? Робіш, а аб

гаспадару ды яго набытку і не думаеш.

— Затое ж восенню вы — панамі глядзіце: зберыцё з поля, змалоціце, і бочкі, і хваскі паўнюсенькі... Можна і свінчо падкарміць, і каняку выгадаваць ды

прадаць — вось грошы і ёсць. Што і казаць — усё-ткі гаспадарства — не наша

дзела. Нам жа — толькі рукі адказвайце на ўсё: дастаў працы — маеш хлеб, не — дык здыхай з голаду. А час няровен: сёння чалавек здароў, а назаўтра

— і не ўстаць,— выказала сваю думку Рыгорава маці.

— А ў іх? У іх таксама! — уставіў Рыгор.

— Эй, цётка, цетка, лёгка сказаць: гаспадарка-а-а! Можна завідаваць, чаму

не. А прыгледзішся — як тое зданне: тут ёсць, а тут няма.

Сухоты адны! Колькі таго поля, а падаткаў — сып асмінамі. Уся сям'я працуе

цэлы год, а ў канцы — нічагусенькі ў адплату. Наша гаспадарка... Адно слова

— гаспадарка. Яшчэ калі ўрадлівы год — то ні сё, ні то, а вось як леташні —

пяць коп саломы нажалі замест жыта ды коп па дзесяць саломы замест аўса з

ячменем... Каб не картоплі — выжыць нельга было б. Вядома, зусім іншая

рэч, калі ўзяць гаспадарку гэткую, як, напрыклад, Прыдатных, Берагоў, Грыбаў, ці другіх, падобных ім. Вось там ужо ёсць на чым развярнуцца: рукі

грэе яна добра. А мы — ні гаспадары, ні парабкі.

Сёмка схіліў голаў і нядбайна матнуў рукою. Стэпа пільна выслухала яго і

праказала:

— Ды яно-то так, вядома.

— Але, на іх ліха,— падаў сваю думку Рыгор, адзначыўшы захілам ліста месца

кніжкі, дзе спыніўся чытаць, і палажыўшы яе на лаве.— I обмарак ведае, я'к

гэта ўжо ім так пашанцавала? Пане мой, нажылі цэлыя маёнткі, маюць

тысячы грошы і нібы-то тыя: жывуць, цешацца ды толькі пасмейваюцца з

другіх. Нічога ім не трэба, ні да чаго іх не цягне. Як жывёлка... Вядома, мне

зусім незавідна, але гэты стандюдзей мне дужа адвароцен... усяму мястэчку

цяжка ад іх! За імі сонцу не праглянуць...

— А ты думаў што? Гэта — чортава насенне, гэта — атрута людская!..

Адваротныя людзі, смерць ненавіджу я іх з іхнімі фанабэрамі, з іх гонарам і

знацтвам! Гэта павукі, трутні, п'яўкі...

— Эй, дзеткі мае, вы ўжо маўчыце! Маўчыце, небажаткі! Ліха іх бяры з іхнім

багаццем: яны нам хлеба не даюць... Толькі б яны не прычэпліваліся к нам.

— Так, каб болынага клопату не было. Ну, другі раз няхай толькі паспрабуе

даць волю рукам... тады...

— А што тады? Паедзеш і толькі цябе бачыў, а тут маці адна. Праўда, на нас

ляжыць абавязак узяць старую пад абарону. I мы гэта зробім...

— Дзякуй табе, Сёмачка. Ты ж толькі і ёсць у мяне адна надзея.

— Нічога, цётка, не дамо вас у крыўду, будзьце пзўны... Ага, бок...

Сёмка абярнуўся да Рыгора: — Я, між іншым, выпадкова сёння стрэўся з

Зосяю.

— Ну-у-у?! — пацікавіўся Рыгор.— I як яна сябе адчувае?

— Або разбярэш!

— А дзе? як? і што? Нябось, абмяняўся словам-другім...

— Ды проста: мне якраз трапілася ехаць Папярочнаю сценкаю Выгану і між

Прыдатнага палосы. Яшчэ здалёк я ўгледзеў, што хтось арэ папар, а

параўняўшыся — бачу: Зося. Вось я і спыніў каня. Спыніў, а сам і думаю: гукну, калі не прыкмеціць. Доўга стаяць не трапілася: толькі павярнулася з

плугам, як зразу мяне ўгледзела і пазвала: «Хай конь пастаіць, а ты ідзі хаця

прывітайся. Чуеш, Сёмка?»

— «Слухай, табе, лепш каня пакінуць»,— адазваўся я. Яна, праўда, нічога не

сказала болей і хутчэй падышла да мяне. Падышла, прывіталася. Мне неяк

стала смешна, і я міжвольна ўсміхнуўся, а потым запытаў і аб сватах:

«Ну, што ж, можна прывітаць?» Зося перш мэрам бы засаромелася, а далей-

болей, патрошку разгаварылася і кажа: «Няўжо і ты, Сёмка, не давяраеш

мне? Няўжо і цябе трэба саромецца? Паверыш — сама не ведаю, што мне

рабіць і як быць! Мне вялікая крыўда, што Рыгору даводзіцца не верыць мне.

Але ён добра не ведае тых умоў, у якіх я знаходжуся... Няхай не думае, што я

хачу, таго, што робіцца са мною... Я прагуся ўсёй істотаю, б'юся як рыба аб

лёд, а ўсё на адным месцы. Будзе, кажа, залежаць ад яго: захоча—

дапаможа, не — што ж парадзіш»... Мне нечага было ёй казаць, хоць я і мала

ўпэўнены ў яе жаданні што-кольвечы зрабіць для гэтага.

Дзяўчына, разумееш, і не дурная, ды асяроддзе занадта ліпкае і гнускае...

Але ты з ёю сустрэнься і пагутары... Кідацца зразу нельга.

Рыгор з цікавасцю выслухаў таварыша. I яму стала ўцешна, што Зося не

пакідае пачуцця нездавалення і думак пратэсту. Пры наяўнасці гэтага можна

было глядзець на яе зусім інакшымі вачыма. Сустрэцца самому з Зосяю —

было б вельмі пажадана. I Рыгор не схаваў гэтага ад Сёмкі.

— Так, пацікаўся, пагавары. Напэўна, яна заўтра будзе ў Ліня. Я скажу Вольцы

— тая прывядзе яе...

— Ды ўжо б, небажаты, не варта было б залазіць у гэтую кашу,— умяшалася

Стэпа, пільна прыслухоўваючыся да хлопцавае гутаркі.

— А чаму?

— Або ты, Сёмка, не разумееш. Лішняя прычэпка ў Берагавых руках.

— Пляваць. На ўсякае чыханне не навітаешся.

— Го-а-а! Можа яно і так, усё ж, сынок, трэба ўлічваць кожную рэч.

— Ну, не Рыгору ж кланяцца кожнай ачамеры. Усякая дзедзіцкая сволач

гэтага хацела б, толькі — трасцу, не дажджэцца... Зломіць голаў сабе і ўсяму

свайму котлішчу. Не патурай, Рыгор. Заўтра вечарам...

— Заўтра?

— Заўтра!

— Вось у гэным і сэнс. Прычэпліваюцца! — пачаў Семка, садзячыся поміж з

Рыгорам.— Прычэпліваюцца, і здарок. Дагэтуль з Берагоў як бы ніхто і не

прыкмячаў, што ў Прыдатных ёсць дачка Зося, а трэ было Рыгору загуляць з

ёю, як уся банда Берагоў узварушылася: і тут жа сваты, і ўладзіны, і вяселле! А

вы думаеце, цётка, што не назнарок тут ідзецца? Ого-о-о!

— Гэта-то праўду кажаш, Сёмачка,— праказала Стэпа,— ды ці ж варта гэтаму

патураць. Каб толькі і бяды было, што гэта. Але тут справа іначай стаіць.

Нябось памятаеш, як злавіў мяне пры калодзезі з галяйком?

Рыгор матнуў рукою і з лёгкай іроніяй праказаў:

— Я зноў успомніў,— вярнуўся Сёмка да папярэдняе тэмы.— Вы кажаце —

гаспадарства!.. Ха-ха-ха. Гаспадарства. Толькі што завецца гаспадарствам, а

сапраўды... Ды дзе ж дзенешся... Бацькі пажылыя, а ў мяне ў руках жаднага

таленту. Чалавек, можа, кінуўся б у другі які бок, а што з таго выйдзе? Гэтак і

карпееш на загончыках ды ашматках... Я разумею, каб гэта таго поля, ну, дзесяць з дзесятак, валоку якую, а то э-э-эх!.. Ні богу свечка ні чорту

качарэжка, як тая пагаворка кажа. Ты, Рыгор, шчасліў, па-мойму. Сяк-так, урыўкамі, пазнаёміўся з слясаркаю і цяпер, глядзі, ужо апынуўся ў майстрах.

Молат, абцугі, напільнік узяў у кішэню і паехаў... Як птушка пяро... А калі і

гэтых прыладаў не маеш, то не бяда: кожны завод табе іх нарыхтуе — бяры...

Але ніякі чорт лысы цябе не прыкуе да аднаго месца. Не-э, дармо! А мне

ўжо... ах, вось і зараз трэба бегчы дахаты... Зусім забыў — каб ты спрахла, каб

ты! — што трэба было плуг падрапараваць... Ах!.. А то заўтра раніцаю...

прыйдзецца прасіць у каго... Так, твая справа, Рыгор...

— Не кажы, Сёмка... Мала чым выйграў і Рыгор. Вось, глядзі, вандруй па

свеце і развозь сілу. Як той прадавец, прынамсі... Што ж у яго, у Рыгора, бач, ёсць? толькі голыя рукі, якіх часта ніхто не хоча выкарыстаць. Так, так...

Паглядзі на мяне... Добра, калі за лета месяцаў паўтара паходзіш у заработкі, а то... сядзіш. Дроў вязачку прынясеш, калі яшчэ падсілкуешся, а не... нічога ж

свайго няма; кожнае каліўца купі — ад хлеба да запалак, ад...

— Пераменіцца, маці, нічога...

— Пераменіцца? Ды каб жа яно хутчэй... Але... прабавалі, вунь, у пятым

годзе, і што выйшла? Бачыце, параспіхалі людзей нямаведама куды і што, а

воз і цяпер тамака.

— Пераедзе на іншае месца...

Стэпа ўтулілася ў акно і з хвіліну разглядала панадворак.

— Хвароба іх ведае, бойся і сказаць што праўдзівае. Сабакі гэты, стражнікі, нябось, соўгаюцца па падвоканню. Вунь і надоечы, казалі, бачылі іх

пераадзетымі на нашай вуліцы.

Хлопцы сабраліся выходзіць.

— Хіба ж і ты, Рыгор, ідзеш? — запытала Рыгорава маці.

— Правяду Сёмку...

— Няхай бы пасядзелі крыху ў нас.

— Трэба, цётка, ісці спаць. Заўтра, толькі пачне світаць...

Яны выйшлі на вуліцу і толькі павярнулі ў бок Сёмкавай хаты, як іх пераняў

Пятрусь.

— Куды-ы?

— Я — дахаты.

— А я да цябе,— дадаў Рыгор.

— Сапраўды?

— Так, так.

Яны адышліся ўбок.

— У вёсцы Катлах, бачыце, таварышы, здарэнні... Пятрусь аглядзеўся па

баках.

Дарогаю праехала некалькі падвод балаголаў.

— Здарэнні,— з націскам паўтарыў Пятрусь.— Напэўна паліцыя ўжо там. 3-за

сервітуту выйшла. Ка-мянецкі забараніў катлоўцам""выганяць""кар6вы ў лес, а яны, вазьмі, ды не толькі на сервітут, а яшчэ і на паплавы дахітрыліся...

Незнарок... I калі аконам з парабкамі памкнуліся заняць у хлеў, дык яму так

уляпілі хлопцы, што той ледзьве ўцёк... I гэта не без удзелу нашых... Костусь

Варыёнчык, Саўка Піліпчук — то-а — зацятыя хлопцы.

Паведамленне, пачутае з вуснаў Петруся, ашаламіла Рыгора сваёю

нечаканасцю. Ён раптам паддаўся ваяўнічаму настрою.

— Глядзеце вы! Я гэтага не спадзяваўся. Цікава! Бурліць!..

— А ты думаў, вёска заснула? Ці мы тут кінулі працу?

— Малайцы, хлопцы!

— Бачыш!

Пятрусь з Сёмкаю весела ўхмыльнуліся. Да іх данёсся ляскат вартаўнічае

брашчоткі. Хлопцы сцішылі гутарку.

Хутка яны разышліся па хатах...

I Рыгор, лёгшы спаць, доўга не мог заснуць, захоплены бурлівым пачуццём

радасці з прычыны катлоўскіх здарэнняў.

Назаўтра дзень выдаўся ясньга, пагодным.

Рыгор а дзесятай гадзіне раніцы, з кніжкаю і палкаю ў руках пакінуў хату і

пайшоў у лес. Маці запытала.

— Не астануся начаваць,— адказаў Рыгор.

— Та ты ж прагаладаешся, сынок.

— Не клапацецеся, маці; захачу есці — прыйду.

— А калі хлопцы цябе запытаюць, што ім адказаць? — ужо на дварэ дагнала

Рыгора маці.

— Скажыце, што я ў хвойніку,— адказаў ён. Як сказаў, так і зрабіў: у лесе

Рыгор прабыў да вечара. I калі прыйшоў дамоў, то яму маці расказала

наступную гісторыю.

А сёмай гадзіне, хто праходзіў Сівулінскаю вуліцаю, стрэціў вясёлую і п'яную

кампанію, якую зложвалі сабою Васіль, Янка, Хлор і Мікола. Абняўшыся па

двух, Мікола з Васілём, а Хлор з Янкам, яны распяяліся на ўсю вуліцу і гэтак

ішлі з самага рынку. Ішлі — і то паспеўвалі, то ў покрык гутарылі. За імі цэлаю

грамадою беглі дзеці, крычучы і жартуючы з п'янымі. 3 п'яных пацвільваліся і

старыя жанкі ды мужчыны. Але гэта не смучала як Хлора і Міколу, так і

хлопцаў, Янку і Васіля. Наадварот: ім здавалася пад п'яную руку, што яны

сёння героі дня, лыцары; і чым далей адыходзілі ад рынку, тым гучней і

нахабней гутарылі. «ПІто мне гэты бізунец, гэны галадранец? што мне ён за

шышка. Нязвычны гэты?! Плюю я на яго! — драўся на ўсё горла Васіль: — Ён

думаў мне падножку зрабіць, а сам пакаціўся... Ха-ха-ха! Вось шчанюк, і куды

ён задумаў лезці. Гэ-э-э! Адзень, брат, перш порткі ды прышпілі добра, каб не

з'ехалі. Тады будзеш часцей і пабольш купляць у старца нажабраванага

хлеба... Ага! Ды дроў не забудзь купіць, каб другі раз маці не крала з маёй

пасекі, тады можна будзе і рызыкаваць... А цяпер — ой, яшчэ зялёны зусім.

Хі-хі-хі! I лезе, нябось, к Прыдатнаму. Пабачым яшчэ, пабачым... Не-е-э, брат!

Не на таго нарваўся, не з тым маеш справу... Вось шчасце тваё, што мы з

Янкам не падсцераглі цябе надовечы, а то б добры пачастунак справілі. Ой-о-

о! Ды яшчэ пачакай — гэта табе дарам не пройдзе: я паспею адрыгнуцца».

Васіль злосна скрыгітаў зубамі і вымахваў рукою ў паветры. Хлор

прытрымліваў нябогаву руку і адцягаў яе ўніз.

— На каго ён так гразіцца? — зацікавіўся адзін з мужчын, стоячы з суседам ля

вешніц свайго двара.

— Не ведаю. Нешта, мусібыць, мае к некаму,— адказаў другі.

— Ды гэта ж на Нязвычнага Рыгора,— паведаміў зацікаўленых, ушчуўшы іх

гутарку, пілявы хлапчук.

Мужчыны засмяяліся, адвярнуліся ўбок і прыняліся за сваю гутарку.

А Васіль не ўнімаўся:

— Ды не, не! Ты толькі, дзядзька, не лякайся — то ўсё будзе добра,—

супакойваў ён Хлора.

— А, не, не, я троха смялей за цябе: я хутка запраўлю яго туды, дзе Макар

козы пасе,— адказаў Хлор.

— А і варта, гада, варта. Н-не-э, братан, з намі табе не здабраваць, не!

— Што-о, што гэта... Хто там цябе, зяць, хоча крыўдзіць? — пытаў Мікола.

— Ды вунь з Рыгі прыехаў басяк нейкі... Стэпы Нязвычнай сын...

— А што там за ён? — і Мікола моцна топаў нагою.— Пакажыце хаця мне яго, што там за мацыя. Хто навязваецца мне ў зяці?.. Хэ-хэ-хэ! Няпрошаны зяць.

Не, брат! Мая дачка намнога даражэй за гэткіх зяцёў. Не надзейся-а! Мая

дачка з сягодняшняга дня не павінна і стрэцца з табою. Прры-ы-ка-а-жу! Не

дапушчу-у!

— А і праўда, а і праўда, сваце,— пахвальваў Міколу Хлор.— I не след, каб

твая дачка шаландалася з кім-небудзь... Люблю цябе за рашымасць, хвалю за

адважнасць. Давай пацалую. I Хлор перадлюдна абвешваўся на шыю Міколе і

цалаваў яго ў поўную сытую шчоку. Мікола не аставаўся ў даўгу. Гэта сцэна

смяшыла дзяцей, якія налпам крычалі:

— Во, во, дзядзькі, так! Гэтак!

Месяц прамінуў, як дзень: азіраючыся назад, Рыгор падводзіў вынікі гэтаму

часу свайго адпачынку. Ён памятаў, з якім узнятым настроем варочаўся з

заводскае канторы на кватэру з адпускным пасведчаннем. Многа розных

думак перабегла ў яго галаве, шмат невыразных чаканняў займала яго праз

усю дарогу. Рыгор маляваў сабе мястэчка водлуг ранейшых сваіх уражанняў і

перажыванняў.

Здалёк, будучы ў горадзе ў зусім інакшых абставінах, ён заўважаў, як гэтыя

абставіны выціскалі з яго ранейшыя настроі і сувязь з местачковымі ўмовамі

жыцця, з яго вузкім крлам інтарэсаў, з абмежаванымі магчымасцямі ў справе

рэвалюцыйнай чыннасці. Рыга адчыніла перад ім шырокі агромністы

небасхіл, увёўшы яго ў блізкае яму рабочае асяроддзе. Ён хутка асвоіўся з

новымі абставінамі фабрычнага жыцця, прасякся агульнымі настроямі

рабочых гушчаў, адчуў выразную цягу да цеснае злукі, да поўнага зліцця з

працоўным калектывам. Грукат машын у заводэе, гудкі на працу і

штодзённае наведванне з сотнямі таварышаў буйнога завода, астаўленне яго

пасля працы, калі сталёвымі грамадамі рабочых укрываліся вуліцы гарадскіх

аколіц — усё гэта ператварала з Рыгора найміта-падзёншчыка, звязанага з

мястэчкам, у Рыгора індустрыяльнага рабочага, у адзінку цеснага шчыльнага

калектыву працоўнай арміі. Лёгкая ўсвойнасць слясарскае работы таксама

спрыяла гэтаму. У Рыгора лёгка адмерлі ўсякія жаданні вярнуцца жыць у

мястэчка. Не, ен пра гэта не думаў і не дапускаў сабе гэтага. Але, едучы да

мацеры, ён цікавіўся паглядзець, азнаёміцца з Сілцамі, у

якіх прайшло яго дзяцяцтва і юнацтва, з якімі былі звязаны першыя

афармленні яго поглядаў і дзе яшчэ аставаліся блізкія таварышы.

Не пакідаў Рыгор думак і пра Зосю, якая першай дзяўчынай зараніла ў яго

нутро пачуццё кахання. Праўда, выязджаючы з Сілцоў, ён адчуваў сваю цягу

да Зосі куды вастрэй, як то было ў час намеру прыехаць на пабыўку. Але

апошнія два гады жыцця ў Рызе пакуль не маглі спаражаваць яго любові да

сілцоўскае мяшчанкі-дзедзічкі. Рыгор не хацеў раней аналізаваць прычыны

свайго зацягнення Зосяю, не крытыкаваў сваіх да яе адносін. I толькі стрэўшы

яе ў першы дзень прыезду ў Сілцы, пачуў, што справа кахання да Зосі не

такая непахісная рэч, каб без яе не можна было абысціся. Свой погляд на

Зосю ён грунтоўна пракрытыкаваў пасля гутаркі з ёю. I перад Рыгорам ужо

Мікала-ішка выглядала іншаю, як уперад. 3 пачуцця любові пачалі вытыркаць

вышэйшыя моманты ацэнкі яе, як чалавека... таго чалавека, з якога можна б

было атрымаць карысць для рэвалюцыйнага руху, для змагання за

вызваленне працоўных.

Той факт, што Зося доўгі час мела ў сабе цягу да таварышкавання з

сілцоўскімі дэмакратамі, сведчыў за гэта. Рыгор не мог не верыць Зосінаму

жаданню і намерам не паддавацца бацькавай волі, а змагацца з яго

мяшчанска-дзедзіцкім уздзеяннем на яе. Ён бачыў Зосіны непрыхільныя

адносіны да Берагоў, наглядаў патугі да супраціўлення замахам на яе. Гэтыя

Зосіны ўласцівасці расцэньваліся Рыгорам, як магчымасць не папусціць

дзяўчыну засмактацца местачковай багнай. Аднак час паказваў іншае.

Берагавы сваты казалі за тое, што Зося не мае сілы парваць прыгатаваныя

для яе сеткі. Не трэба было і завярэнняў Сёмкі пра Зосіну няўстойлівасць, лішнімі аставаліся і спробы Зосі выбачацца перад Рыгорам. Здарэнні не маглі

нават падняць буры ў шклянцы вады. Тым не меней Рыгору хацелася да

ад'езду ўбачыцца з Зосяю. Аставаліся лічаныя дні яго пабыўкі, а далей — хто

мог запэўніць, што ён мецьме выпадак яшчэ раз наведаць Сілцы? А калі б такі

выпадак і здарыўся, то што адбудзецца за гэты прамежак часу з кожным з яго

знаёмых, у тым ліку і з Зосяй?

Ідучы ранкам у лес ці выходзячы ў палеткі, Рыгор не расставаўся з жаданнем

напаткаць Зосю і пагутарыць з ёю начыстую. Але выпадкі не трапляліся.

Яксьці адбывалася так, што Волька і Гэля даволі часта сустракаліся з ім, а

Зося... Праўда, яе таварышкі паведамлялі Рыгора, што да Прыдатных амаль

не штодня наведвае Васіль. Абы пачало змяркацца, як ён і паўзе з-за гары... I чамусьці Зося годзіцца з яго прыходам, не пакідаючы хаты. Са слоў Волькі

можна было заключыць аб неадабрэнні Зосіных паводзін яе таварышкамі.

Гэтыя апошнія папікалі яе ў кутнасці, у надмернай пакорлівасці бацькам, нават у абабленасці. Аднак справа ад гэтага не паляпшалася. Зося вачавідкі

мянялася ў сваіх настроях.

3 гэткім вяселлем падвялі Прыдатнага да самае хаты.

Мікола ўсіх пацяг да сябе і вунь — глядзі — бясёда стаіць на ўсю хату.

— Дык, вось, сынку, што ў нас робіцца. Яшчэ добра, што не памкнуліся з

кулакамі да мяне. Ад гэтых паскуд можна ўсяго чакаць.

Рыгор, ахоплены вострым абурэннем, доўга моўчкі тупаў па хаце.

Адным разам Рыгору трапілася адзін на адзін пагутарыць з Гэляй. Ён

прагульваўся па жытніх палетках і знянацку стрэўся а ёю: Гэля хадзіла

аглядаць пшаніцу і варочалася дамоў.

— Ты, я бачу, Рыгор, запасісся на ад'езд водырам красуючага жыта,—

загаварыла яна першай.

— Так, дарога доўгая.

— I ўжо, напэўна, не гэтак хутка прыйдзецца ёю ехаць.

— Або я магу ведаць.

— Ну, ты ведаеш, што я б... так-такі і часта гэта рабіла.

— Табе так здаецца, Гэля.

— Магчыма... Яно, праўду кажучы, тут зусім невялікая мацыя. Іншая справа

горад... Ты ведаеш, Рыгор, што я мару аб тым часе, калі я пакіну Сілцы...

— Так, як і Зося...

Рыгор сказаў гэта так сабе... бо адчуваў, што Гэля гаворыць даволі рашучым

тонам. Наогул, Рыгор праканаўся ў пераважнасці Гэлінай цвёрдасці над

цвёрдасцю Зосі. Гэля прадстаўляла з сябе зусім інакшы тып; гэта быў тып

энергічнай, нягледзячы на жартаўлівасць і вясёласць, чужой мяшчанскай

сантыментальнасці дзяўчыны. У яе характары адмячаліся мужчынскія рысы. I калі гэтым яна зараняла ў Рыгору пачуццё сімпатыі да сябе, то Пятрусь сваю

сімпатыю да Гэлі яшчэ болей павялічваў. Рыгор некалькі разоў падмеціў

Петрусю, што той «не памыляецца, маючы гэткія адносіны да Гэлі».

На гэты раз Гэля прадставілася Рыгору яшчэ ў болып выгадным відзе.

Выказанае ёю жаданне пабываць у горадзе асабліва спадабалася яму.

— Я пастараюся цябе перабраць... Ды, напэўна, Пятрусь гэта зробіць хутчэй

майго.

Гэля недаверліва махнула рукой.

— Вы ўсіх нас перабераце,— іранічна заўважыла яна.

— Не мы перабярэм, а вось — падобныя Берагам вас перабяруць...

— Кінь, Рыгор... Або Зося, думаеш, цалкам віноўна за гэту гісторыю?

— Хто яе вініць!

— Чаму... Ведама гэта...

— Я толькі не думаў, каб яна аказалася зусім бязвольнай... ці мо яна мне

няпраўду казала, калі завярала, што будзе спрачацца бацькавым капрызам...

— Не вельмі паспрачаешся... Зразумела, кожны чалавек па сабе. На мой лад

— а мо так мне здаецца — я бы знайшла ў сябе сілы не паддацца...

— I мне так здаецца. Вось чаму, па-мойму, я не сумляваюся, што твае мары

аб горадзе могуць з часам стаць рэчаіснасцю...

Часта бывае так, што адзін выпадак адкрывае перад табою чалавека паўней, ніж доўгае з ім знаёмства. Так было і з Рыгорам. Гэля ў гэтай гутарцы выявіла

сябе Рыгору зусім інакшай, ніж ён яе ведаў дагэтуль. I ў гэтым новым яму

Гэліным я Рыгор бачыў тое, чаго не хапала ў Зосі.

Тым часам аставалася ўсяго некалькі дзён да ад'езду. Рыгоравы думкі

пераносіліся ў Рыгу. Цікавасць да Сілцоў меншала, хоць ён заўсёды любіў, як

найпаўней запамятаваць вобраз тых мясцін, з якімі расставаўся і з якімі не

быў пэўным сустрэцца паўторна. Як здарэнні павернуць справу ў адносінах да

Сілцоў, нельга было наперад угадаць. Рыгор не браўся заверыць сябе, што

больш не ачуецца ў родным мястэчку, але разам з тым у яго не было

ўпэўненасці ў тое, што хоць калі ды яшчэ раз яму ўдасца аглядаць яго

жывапісныя мясцовасці. У кожным разе будучае мецьме свае настроі і свае

адценні пачуццяў, а зараз... Рыгору хацелася выкарыстаць апошнія дні

аглядам сілцоўскіх летніх ландшафтаў, любаваннем росквіту зялёнага лета. I ён не спыняў кожнадзённага наведвання хвойніку, прагулак па яго

гушчарніку, асалодай яго парным пахучым паветрам. 3 хвойніку ён

накіроўваў або ў бок жытніх палеткаў, або ў супроцьлежны бок, дзе галелі

рудыя папары, стыкаючыся з гарыстымі сядзібнымі ўчасткамі сялянскіх

гародаў.

Вакола Сілцоў за кожным лалеткам, як вартавыя самадзяржаўнага ладу, ляжалі памешчыцкія маёнткі. Яны сціскалі сваімі агромнымі суцэльнымі

прасторамі вузкія худыя ніўкі вёсак і ўпарта напіралі на Сілцы. Кожны дзень, у

тым ці іншым канцы местачковых палёў адбываліся сутычкі між панскімі

паслугачамі і мяшчанамі — земляробамі: там стражнік пераймаў дзяўчат з

травою, там аб'ездчьк напатківаў бедняка-сілцоўца з пяццюшасцю

арэшынкамі на кашэль ці з веццем на венік і складаў пратакол, там

паплаўнічы лавіў выпадкам перабегшую ў лес карову і накладваў штраф за

шкоду. Націск цяжкай варожай рукі п'явак паноў адчуваўся даволі моцна. Ва

ўгоне за сялянствам, у дробных да яго прыдзірках ляжала помста паноў за

добра-памятлівы дзевяцьсот пяты і шосты гады. Напалоханыя ідучай

расплатай за векавыя здзекі, паны ў гэтыя гады яскрава адчулі на сабе

вачавідкую небяспеку. I калі самадзяржаўю ўдалося супыніць на нейкі час

расхвалёванае мора рэвалюцыйнага шторму, пачулі ў сабе моц і паны. I парушаныя, перацятыя на час іх замахі на сялян аднавіліся з новаю сілаю, аснашчаныя зверствамі і здзекамі. Рыгор чуў пра гэта амаль не кожны дзень.

Разнастайныя факты роўна сведчылі за абвостранне класавых адносін між

памешчыкамі і сялянствам. А падобныя катлоўскім здарэнні казалі за

надыход часоў адплаты з боку сялян сваім прыгнятальнікам. Рыгор зацяжна

марыў пра той момант, калі ўсе вунь тыя асяродкі панскіх умацаванняў, гнёзды эксплуататараў будуць разбураны паўстаўшымі працаўнікамі. Ён

уражаў сабе, як грамады беднякоў з вёсак і з мястэчак пераможнымі

калонамі накіруюць ва ўсе канцы і далучаць да супольнае ўласнасці гвалтам

прыгорнутыя, аднятыя ад працоўных землі. Ён слаба памятаў 1905 год, але з

яго памяці не згладзіліся прыгожыя карціны сельскіх дэманстрацый, якія

канчаліся мітынгамі на дваровых дзядзінцах. Памятаў Рыгор і тыя моманты, калі цёмныя лістападаўскія ночы асвятляліся вогненнымі факеламі з панскіх

двароў. Следам Сілцы наведалі паліцэйскія стражнікі. Пачаліся арышты, расправы, экзекуцыі. Але паліцэйскія ўжо былі не ў моцы знішчыць пачуцця

класавай варожасці ў сялянскіх гушчах. Яны не маглі астудзіць палкай веры ў

немінучасць прыходу новага рэвалюцыйнага ўздыму, які не пакіне пасля сябе

каменя на камені з будыніны самадзяржаўна-панскага ладу. Зноў жа Рыгор

браў за ілюстрацыю сваім прагнозам катлоўскія здарэнні.

Аднак, думаючы і мяркуючы аб наступных часах класавых боек у вёсцы, Рыгор памятаў адно і ў гэта адно, найважнейшае, верыў,— што вёска сама па

сабе нічога не зробіць. Кіруючую ролю ў наступных, як і ў мінуўшых, рэвалюцыйных схватках, мецьме рабочы клас.

I ў выніку сваіх разваг ён напружана імкнуўся назад у Рыгу. Там, у рабочых

кварталах, адбываецца бурны рост падгатоўкі да надыходзячых сражэнняў, там, пры свістах і вярчэнні машын гартуецца пралетарская ваяўнічасць.

...Над гэтым жытам, над зялёнай ярыною... залунаюць чырвоныя сцягі...

Кожны дзень, засуцэленым кругабегам, праносіліся перад Рыгорам бліскучыя

вобразы створаных ім у думках падзей. Гэтыя падзеі набіралі выразныя

формы, напаўняліся багатым зместам бадзёрых настрояў і справодзілі яго

дамоў у абдыме яскравай урачыстасці.

Рыгора абудзіў рэзкі бразг металу; ён прыслухаўся — кляпалі касу. Знаёмы, прыемны напеў прыпарнае працы. Касьба? У полі пачынала красаваць жыта

— Рыгор любаваўся перакатамі хваль, над якімі, як пырскі, шарым туманам

паднімаўся красоўны пылок. На шырокім галу сточаных каласамі ніў бегалі

палкія ўзрокі маладога рабочага. Але кляпанне касы?..

Калі Рыгор адзеўся і выйшаў на вуліцу, то пачуў, што бразг даходзіць з-пад

Сёмкавай хаты. «Няўжо ён збіраецца так загадзя да касьбы?» — праказаў

сабе Рыгор і накіраваўся да таварыша.

Праўда. Седзячы на акораным круглячку, Сёмка рытмічна ківаў рукою, выпускаючы бразглівыя стукі. Паўкруглая спіна свяціла на сонцы белаю

кужальнаю сарочкаю. Галава згіналася над парогам, дзе была ўбітаю бабка.

На дзеравяным гваздзе ў сцяне вісела доўгае белае кассё.

— Гатовішся да касьбы? — над Сёмкавым вухам праказаў Рыгор.

Сёмка кінуў стукаць і азірнуўся.

— Трэба, таварыш

— Скора касіць?

— Ды ўжо ж...

Абое прыселі на парозе.

— Не баўся, сынок,— даняслося з хаты. Следам выйшла Сёмкава маці.

— Дзень добры, суседзе. Вучышся косы кляпаць? Забыўся ў горадзе.

— Забыўся, хоць молатам б'ю не горай ад Сёмкі.

— Так, бач, молатам... А думала, можа пяром, часамі?

— Ёсць тыя, што і пяром, а мы молатам.

— Ды ўжо ж, радзіліся для працы: каму пры зямлі з сахою, каму з молатам

пры кавадле. А каму — гатовае.

— Выб'ем з рук, няпраўда...

— Не баўся, сынок,— тым жа тонам, што і першы раз, лраказала Сёмкава

маці і схавалася за дзвярыма.

— Трэба паехаць пазябліць ганкі-другія ды ўкасіць разам з тым бярэмейка

травы... Ну, што ж, збіраешся, Рыгор?

— Пара. Даволі гуляць — молат з напільнікам чакаюць.

— Або не пачакаюць яшчэ які тыдзень?

— Не магу без працы. Нябось сам і хвіліны не перадасі на гульню...

— Наша справа няроўня вашай... Так давай праедамся ў палетак.

— Чаго?

— Сустрэнем Зосю. - Дзе?

— У Лужках. Нядаўна паехала, таксама зябліць...

— Можа б пазней?

— Маці гоніць...

— Зараз не магу... Прызнацца, яшчэ не снедаў нават. Пасля.

— Прыходзь — табе ж аднака прагульвацца, ці ў хвойнік, ці ў Лужкі.

— А што думаеш...

— Сапраўды.

— Перайду да хаты.

Рыгор павярнуўся і выйшаў з двара. За ім панесліся адноўленыя ўдары

малатка. Але ён не дайшоў да свайго двара, як бразг сціх. На вуліцы заўважна

паспакайнела.

У дварэ ўвіхалася з вязкай дроў маці.

— Вы зноў з дрывамі?

Маці азірнулася. Запацелы твар выказваў балючую ўтому. На хударлявых

скронях чарнелі сляды слёзных рагаў. Асавелыя вочы тупа глядзелі на

Рыгора.

— Трэба, сынку. Каня не маю, на чым прывезці. А вазок дроў каштуе пяць

рублёў.

— Ну, насіць жа на плячах болей вярсты...

— Гм, цудны які? Усё жыццё носім. А хто ж мне прынясе. Вольны час — трэба

выкарыстаць, а пачнуцца заработкі — шкада... Ты ж мо яшчэ нашча зусім?

— А яшчэ-такі і не еў...

— Надзіва мне...

Стэпа, як стаяла, так кінула ашматкі патрапанай аборкі і жмах вышмуляных

ануч з пляча і панеслася ў хату.

Сухія ломкія ламачыны паваленым плотам ляжалі на камяністым грудку каля

парога.

Рыгор памкнуўся даць ім лад, але пачуў з хаты:

— Не чапай, сынок, я сама ўладую. Ідзі пасілкуйся. Гэта не твая справа...

Гуляй, бо зараз...

Яна недасказала, і, калі Рыгор увайшоў у хату, то ўгледзеў, што маці выцірала

слёзы.

— Ты мо гаварыў з Сёмкам наконт падводы?

— Згаваруся яшчэ, маці... Ды што гаварыць загадзя — паедзе, вядома.

Стэпа злажыла на грудзях рукі і доўга стаяла на адным месцы, пільна

гледзячы на сына.

— Падумаю, сынок,— паківала яна галавою,— і, здаецца, што б то было, каб

ды ты астаўся дома. Якое было бы шчасце мне... Але, ведаю, што гэтага

нельга зрабіць. Суджана, каб мы дажывалі па адным...

— Нічога, маці, сустрэнемся. Гара з гарою не сходзіцца, а чалавек з

чалавекам заўсёды.

Ён паглядзеў на гадзіннік, які паказваў першую гадзіну пасля палудня.

«Лужкі-ы? Так, болей двух вёрст».

Яго думкі вярцеліся каля Зосі. Сёння найлепшы выпадак угледзецца з ёю на

ад'ездзе.

— Ты будзеш дома, Рыгор?

— Чаму?

— Я думаю яшчэ раз прайсці за дрывамі.

— Кіньце, маці, што вы сабе ўзялі ў голаў.

— Няўжо ж у хаце сядзець! Усе людзі працуюць, як мурашкі бегаюць, стараюцца, а мне сядзець — не, сынок, брыдка... Калі яшчэ магу сяк-так, то

трэба цягнуць, а сцісне — тады... Ты пачытай, я доўга не забаўлюся...

— Я маю справу...

Яны разам выйшлі з хаты і адночас разышліся ў два канцы вуліцы.

Каб, падняўшыся на ўзвышша, за якім пачынаўся хвойнік, Стэпа азірнулася

направа, у бок Сівулінскае дарогі, яна б угледзела, як Рыгор мернаю ступою

адмяраў мяжою роўныя крокі напрамкам да Лужкоў. Яму ў палетку

сустракаліся рэдкія адзінкі сілцоўцаў, або аглядаўшых свае палоскі, падбіраючы каменні, або спяшыўшых у пасеку... Над зялёнаю рунню насіліся

вясёлыя жаўранкі, клубкамі падаючы зверху ўніз. Праляталі вароны ў бок

лесу ды ў шызай вышыні луналі буслы. Наперадзе тырчаў лысы курган, за

якім пачынаўся папар. Там, дзесьці, насупраць вунь тае дзічкі-грушкі, павінна

быць Зося.

Налева ад Рыгора цягнулася паласа Прыдатных. Густы, ядраны ячмень

выдзяляў яе з памежных вузенькіх ніў, засееных свірэпістым аўсом. Гэтая ж

паласа прадаўжалася і ў папарным палетку, але наварочвала яшчэ болей

улева.

Ужо ад кургана Рыгораў узрок дасягаў таго месца, дзе за сівым канём

мігалася белая хусцінка. Наводдалёк, управа, бачыўся другі араты, але Зося

была бліжэй.

Яна вярталася назад, ідучы настрэчу Рыгору, калі Гнедка натапырыў вушы і

чмыхнуў, угледзеўшы зблізку сябе незнаёмага чалавека. Зося хвасянула каня

бярозавым дубчыкам, не пацікавіўшыся з прычыны яго настарожлівасці.

Але Рыгор не хацеў паказацца Зосі знянацку. Ён аддалёк кінуў у дрэўца

камень, ажно гулка зашапацелі спакойлівыя лісця, адцягнуўшы на сябе ўвагу

аратага.

Ад грушкі Зосіны вочы перанесліся на Рыгора: знянацкасць не абмінула яе.

Зося ажно збянтэжылася, угледзеўшы яго перад сабою.

«Якім цудам і чаго ён?» — прамігнула вострая думка ў Зосінай галаве, але не

было часу для роздуму: Рыгор махаў ёй шапкаю, аддаючы ветлае вітанне.

— Адкуль ты ўзяўся?

Плуг выкаўзнуў з рук і пахіленым убок зрабіў доўгі агрэх. Гняды спыніўся.

— Чаго ты сюды?

— Я праходжваўся яравым палеткам, пасля...

— Не хлусі, Рыгор, табе хтосьці сказаў, што я сёння ў Лужках.

Зося пытальна глядзела Рыгору ў вочы. Рыгор гатовіўся прызнацца.

— Іначай табе не ўспала б у думкі.

— Ты думаеш?

Ён узяў яе за поўную патрэсканую руку і пачуў, што ў ёй заложана сталёвая

моц аратага.

— Чакай, Рыгор, я адвяду на паплавіну каня і прыпну яго на момант.

— Давай я правяду баразну. Зося ўсцешліва засмяялася.

— Папрабуй!

Гняды павярнуў да іх настарожлівыя ўзрокі, паставіў вушы і ўгледзеў, як Зося

падвяла Рыгора да плуга, прачытала кароценькую інструкцыю і гукнула:

— Нно-а, Гняды.

Пруткія Рыгоравы рукі здрыгануліся ад штуршка, але ён не выпусціў лемяша з

зямлі, а роўнаю струною накіраваў побач суседняе баразны. Размякчаны

суглей бярэстаю вывіваўся з-пад плуга, бліскаючы глянцам на адрэзаным

месцы. 3 свежае разоры нясло тленам зямлі і пахла сокамі закалупленай

цаліны.

Прайшоўшы з паўганоў, яны бачылі, як дападкія вароны старанна рэвізавалі

праложаную баразну.

— Утаміўся? — паіранізавала Зося.

— Сумею прайсці і назад.

Але з паваротам Гнедага Рыгор не ўправіўся, і Зося сама зрабіла гэту

аперацыю.

Рыгор цешыўся, гледзячы на спрыт і паваротлівасць дзяўчыны, з якімі яна

ўвіхалася на яго вачах. Плуг лёгка падаваўся Зосінаму кіраўніцтву, і на яе

твары блыскала ўхмылка, пакуль Рыгор не пераняў плуга з яе рук.

— Тут цвярдзей,— паскардзіўся ён.

— Не ў гэтым справа.

Зося заўважыла, што Рыгор пачырванеў, і яго белае, чысгае ад загару ліцо

абвільжылася тонкім наслоем поту.

— А ты думаеш, я ўтаміўся?

— Крыху падобна да гэтага.

Рыгор, аднак, не здаўся, пакуль не параўняўся з месцам, з якога пачаў

баразну.

— На-а!

Зося выпрагла Гнедага з плуга і прыпяла на паплавінцы.

— Падыдзі. Дык табе ніхто не паведаміў, а ты сам мяне знайшоў? —

праверыла яна паўторна.

— Або не ўсё роўна?..

Праз хвіліну яны ляжалі на разасланай дзярузе пры возе.

— Ты не чакала?

— Прызнаюся, што не.

— Паперашкодзіў працаваць?

— Хопіць часу.

Яе рука лягла на Рыгоравых плячах. Ён чуў яе ўзмоцненае дыханне і

пачашчаны пульс.

— Але ж ты зарабілася сёння... Бацькі...

— Не ўспамінай. Ці толькі сёння...

— Калі ж ты даарэш?.. Ты памятаеш хвойнік?

— Рыгор... я ведаю, што ты глядзіш на мяне іначай ад ранейшага. Я

заслужыла: імкнуся ды не выстарчае сілы. Нутром я твая, ну нада мною

бацькава воля, скавала мяне... Усё ж, дарагі мой...

Наступны момант аддаўся сузіранню нез'яснёнага хараства запаленай іх

выабражэннем прыроды, бяздоннаму шчасцю неперажываных хвілін, апойнасці заварожванага пачуцця...

Разгойданае цюканне сэрца, ненасытная прага салодкага эфірнага паветра, подыхі лёгкага ветрыку...

I прарэзлівы, нахабны, дзікі покат рогату:

— Ххі-ыхха! А-а-а-ххэ-эк!

Узнятыя ад нізу і пахіленыя налева ўзрокі праводзілі па сцежцы

траскацеўшыя драбіны вазніцы. Белая дробная каняка рыссю мчалася між

шэрага фону папарнага палетку. Водгукі сухога лё'скату калёс працягалі

інтанацыю людскога смеху.

— Хто б то быў?

— Ды не ўсё роўна, хто!

— Ён бачыў? Ой, бачыў, бачыў!..

Зося хапілася рукамі за голаў і заплюшчыла вочы.

— Няўжо-а ты, Зося-а-а, нагэтулькі маладушна?

— Маўчы-і...

Яна адышлася ад яго і нейкі час задуменна глядзела ў густую карону грушы.

Рыгор зрабіў некалькі крокаў ад яе.

— Чакай, вярніся. Праедзем са мною да выгану? Зося ўвішна хапілася

запрагаць каня.

Хутка Гнеды стаяў у аглоблях, пад жоўтаю кантоваю дугою.

— Садзіся...

Конь павярнуў насустрач асядаўшаму за лес чырвонаму агромнаму сонцу. Па

свежай раллі цягнуліся доўгія, вычварныя цені.

— Ты скора ад нас едзеш? — справілася Зося.

— Скора.

— Так. Калі мы сустрэнемся, Рыгор, яшчэ раз? I пры якіх умовах?

— Будучае пакажа.

— Ну, я цябе не...

— Ты думаеш?

Зося замаўчала, але ў яе вачах Рыгор прачытаў цвёрдае запэўненне сказаным

словам.

На зямлю спускаўся адвячорак.... Чыстае лазурковае неба разгорнутым

парасонам абнімала шырокія прасторы. Зямля дыхала маладымі, жыццетворчымі сокамі. Лёгкім парам цягнуліся ўгару яе вясновыя ўздыхі.

Над Сілцамі насіўся прыглушаны шум. Каля выгану Рыгор злез з воза, развітаўся з Зосяю і ўверанай хадою накіраваў у мястэчка.

Падыходзячы к свайму двару, ён спаткаў Іцку Хрома.

— Нарэшце!.. Маці затужылася.

— Але ты з якое прычыны ад мяне? Нешта ў лесе здохла.

— Няхай бы здыхала, толькі не тое, на вошта ты намякаеш. У нас і ў мястэчку

звяр'я хапае.

— Ты праў, Іцка.

— Я кажу пра нашых гаспадароў...

Яны вярнуліся ў хату.

Стэпа дбайліва ўвіхалася ў мыцельніку. Каб Рыгор пацікавіўся, то бачыў бы, як маці гатавалася да яго ад'езду. Яна старанна пакавала купленыя сыр і

каўбасу, абвязваючы іх у белыя завільжаныя анучкі. На лаўцы каля прыпеку

ляжала

акуратна згорнутая, чыста памытая і пакачаная бялізна. 3-пад полу выглядаў

адкрыты чамадан, на дне якога ляжалі першыя рэчы. Ацягнуты сумам

мацерын твар сведчыў лра жалобу, якую моцна перажывала старая. Яна не

абмінула, каб не выказаць Іцку сваіх расхваляваных думак і горкіх скаргаў пра

адзіночнае жыццё. Іцка разуважаў Стэпу, як мог, і таму яна радчэй і цішэй

уздыхала. Але старой цяжка было стрымаць напіраўшую горнасць.

— Будзем вячэраць?

— Не мяшае.

Стэпа ўвішна падала Рыгору ўсё, што магла згатаваць. Рыгор еў і слухаў Іцку, які падрабязна расказаў яму пра развіццё канфлікту ў гарбарскай

прамысловасці Сілцоў. 3 часу сходу ў яго на кватэры адбылося шмат змен у

развіцці перагавораў паміж рабочымі і гаспадарамі. Адзнакі ўступчывасці з

боку гаспадароў, пра якія можна было казаць раней, зараз абярнуліся ў

вострую апазіцыю заяўленым патрабаванням з боку рабочых. Мякчэй стаяла

справа толькі ў адной майстэрні, але стварылася небяспека, што і яе гаспадар

паддасца агульнаму прадпрыемскаму настрою. Гаспадарская

непрымірымасць сустрэла ў рабочых падвойную рашучасць да забастоўкі.

Многія адзнакі сведчаць за магчымую перамогу рабочых. Зробленыя заказы

на вялікі нарад выцяжак не церпяць адкладу.

Гэта штурхае гаспадароў на паскоранае вырашэнне канфлікту, але забастоўка

немінуча. I Іцка прыйшоў угаварыцца з Рыгорам, каб ён прыняў удзел у

сходзе рабочых.

— А на калі намечаны сход?

— Праз дзён тры... Я ўжо ведаю, што ты не магчымеш прыняць удзелу — маці

казала.

— Шкада, ведаеш, а хацелася б.

— Нічога не зробіш.

— Пажадаю вам паспяховай перамогі.

— Думаем не паддацца. Настрой гарбароў баявы. Хлопцы ўжо праводзяць

другую забастоўку.

— Наогул, гарбары перадавы атрад.

— Чаму, Сілцы, трэба аддаць справядлівасць, не спяць. Пра Катлы, зразумела, чуў?

— Падобнае днямі адбылося і ў Асінаўшчыне.

— Што ты кажаш?

— Перадаюць.

Іцка прайшоўся па хаце і перавёў гутарку на іншую тэму.

— Як бы ты думаў, Рыгор, наконт таго, каб мне паспрабаваць пераехаць у

горад?

— Адабраю думку.

— Сапраўды, цягне. Калі б можна было з Рыгі паведаміць.

— Пастараюся...

— Ты ведаеш, мястэчка засосвае. Не адчуваецца пралетарскага асяроддзя.

Здаецца, каб гэта ў фабрыку з тысячу рабочых... Армія...

Іцка завісліва паглядзеў на Рыгора і абярнуўся да Стэпы:

— Гатовіце сыну ў дарогу?

Кабета раптам адвярнулася на хату і глыбока, зацяжна ўздыхнула:

— Доля, сынок, ужо такая. Людскія дзеці пры бацьках, а гэта...

— Не тужы, маці...— суцешыў Рыгор. Выходзячы з хаты, Іцка падмацаваў яго

ўцеху заспакойваючым сказам да Стэпы:

— Ён бліжэй з вамі нааддалёк, ніж тыя, хто я іншымі зблізку...

Рыгор правёў Іцку да вуліцы і вярнуўся. Стэпа стрэла яго на парозе

наступнымі словамі: — Хоць пасядзі на расстанні з мацерай. Бо калі мы ўжо

ўгледзімся — хто можа сказаць... Яна разгорнілася і заплакала.

— Дай мне наглядзецца на цябе... Два ж даўжэрных гады не бачыліся, а гэта

колькі дзён, як квадранец. То мяне няма ў хаце, то ты ідзеш гуляць і толькі на

ляту, выпадкам прамігнеш... А тут — во — заутра ўжо і зусім пакідаеш. Як і не

наведваў, мэрам бы і не быў...

Вясёлкаю, бляскам, іскраю...

Апушчаная ў паднятыя плечукі галава сіратліва нахілялася ўправа. На плоскіх, выгнутых грудзях складзеныя накрыж рукі супакойвалі раз'юшанае сэрца.

Пад заўпалымі вачмі выдзяляліся смуглыя, зеленцаватыя дугі і па ссохлых

губах бегалі нервовыя дрыжыкі.

— Паглядзі, сынок, гэта я нарыхтавала табе ў дарогу.

Абое падышлі да мыцельнікава акна і прарэвізавалі ўзрокамі невялічкі запас

правізіі, што Стэпа прыгатавала Рыгору.

— Хоць на дарогу ды ў першыя дні па прыездзе. — Не трэба было, маці, дармо растрачвацца. Хавалі б лішнюю капейку, а я...

Дзве хударлявыя рукі растапырыліся выпрастанымі далонямі перад

Рыгоравым тварам. I палкія любоўю ўзрокі ўстраміліся ў яго спачувальны

твар.

— Што магла — прыдбала, а большага не прасі.

— Кіньце выбачацца. Ласне я нічога не ведаю?

— Ну, як жа такі, без нічога адпусціць. Такі-та ж я маці, і так шчасліва была

стрэцца з табою і... што ты кажаш, Рыгорка. Адна ноч і паміж намі зноў...

Замурзаны хвартух падняўся да заслежаных воч. Рыгор выняў з-пад полу

чамадан і палажыў у яго некалькі дробных пакункаў і пару кніжак.

— Хочацца гаварыць, а язык прыліпае. Горнасць сціскае грудзі. Хоць ужо

пішы мне, сынок; а то я буду маўкліва паглядаць на твой гасцінец і сіратліва

плакаць... Шшы, пішы! Каб я доўгімі гадзінамі не дарма ўглядалася ў вокны, чакаючы ўгледзець паштальёна. Каб ён не абмінаў хаты. Я калі слухаю твой

ліст, та мне здаецца, што ты стаіш перада мною і бачу цябе, як зараз. А хай

месяц не атрымоўваю твае весткі — нібы, як сопуха, і свет не мілы, ні каліва, Рыгорка, не мілы. Сэрца ныеные, як бы хто яго чэмерам змачыў. Туга, туга, о

цяжкая, кандальная туга... Ляжыш і дратуешся, ідзеш — нічога не міла.

Сёмку, Петрусю, Іцку, дзяўчатам — не даю праходу: а мо той што ведае, а мо

гэты чуў, а мо... I бачыш, як іншыя задаволена смяюцца, жартуюць, заўсёды

на вачах — думаеш: а Рыгор дзе? А што з Рыгорам? Шшы...

— Кінь, маці, жалобіцца.

Ён умільна паглядзеў на Стэпу.

— Або я ўміраю? Або навекі расстаюся? Кожны раз я магу кінуць завод і

прыехаць. Ніхто мяне не прывяжа да месца... Не ў адну Рыгу дарогі

сходзяцца... Будзе цесна ў Рызе — ёсць Пецярбург, Масква ёсць... Буду пісаць

і буду памагаць. А вы тут не звераджайце сябе праз меру. Колькі аднаму

чалавеку трэба? Запасіць — навошта...

— Ну, а скажы ж, Рыгорку, ці намеран ты хоць праз год наведаць мяне?

— Буду намагацца. Але год — гэта многа часу.

Ой, як многа! Магчыма, што я і вас страчацьму ў сябе, усё магчыма — год. А

бывае і раней года...

Стэпа няўпэўнена, з лёгкім недаверам паківала галавою. Потым падышла да

чамадана і праверыла паложанае ў яго.

— Заўтра булку спяку — пакінь мясцінку.

Яна прычыніла чамадан і заікнулася, каб пра нешта дапомніць Рыгору, як

стукнулі дзверы.

Абое абярнуліся да мыцельніку і настаражыліся.

— Позна, скажаце? То быў Сёмка.

— Добры вечар! Лажыцеся спаць?

— Не па-твоему.

— Ды ўжо відаць, відаць...

Ён акінуў узрокам хату і, заўважыўшы чамадан пры печы, праказаў:

— Рыхтуешся?

— Каб што лешпае, Сёмачка, рыхтуецца,— адказала за Рыгора маці.— Ці

даўно мы яго страчалі, а гэта, во, зноў у дарогу. Як табе падабаецца, га?

— Трэба!

— Нікому так, як яму. Табе не трэба, Петрусю не трэба, а Рыгору...

— Няўжо-такі вы не ўтамуецеся, маці? — сухаватым голасам пераняў Рыгор.

Сёмка змякчыў яго.

— Але, паверце, што не ён мне завідуе, а я яму... Паверце...

— Ды ўжо ж,— няўверана адказала Стэпа.

— Каб гэта ды разам з ім — чаго б больш я хацеў... Сілцы, думаеце, мацыя?..

— Не ў Сілцах справа, суседзе.

— Так, маці ёсць, зразумела, і адна к таму... А думаеце, падобнага не

бывае?..

Сёмка звярнуўся да Рыгора:

— Значыць а трэцяй?

— Лепей своечасова...

— Зразумела... Добра... Раніцаю праедуся на гуменні і...

— Чакай. Я папрашу зайсці да нас.

— Але, сынок,— дадала Стэпа.

— Будам бачыць... Бывайце...

Ён порстка выбег з хаты. Не паспела Стэпа засунуць дзверы, як Сёмкаў свіст

пачуўся з-пад яго хаты.

У лямпе выгарвала газа.

— Бачыш?

— Лажэмся ўжо...

Стэпа справіла Рыгору пасцель і патушыла лямпу.

За маленькім сталом сядзела адзін пры другім чацвёра мужчын і двое жанок.

То былі Рыгоравы таварышы, Сёмка і Пятрусь да Сёмкаў бацька — Хведар. 3

жанчын былі — Хведарыха і маці Рыгора. Яны сышліся правесці Рыгора, і

Стэпа не абмінула, каб іх пачаставаць.

— Гэта, можа, вяселле, можа... можа, першая і апошняя бясёда з-за Рыгора, мае суседзі дарагія...— спавядалася Стэпа.

— Кінь! Кінь, суседка. Вось я ўжо гэтага не люблю...— разважаў Хведар.—

Або твой сын навекі з табой расстаецца? Або ён адзін такі ў свеце? Хто

ручыць, што мы заўтра вось гэтых малайцоў не будзем праводзіць?

Хведар накіраваў два пальцы на Петруся і Сёмку.

— Не журыся, Стэпа, дарма. Чым дрэнна, што Рыгор звязаўся з горадам? Ты

пацешся ім, якавы ён у цябе. Людзям на завіду. Ты б хацела, каб хлопец, як

чарвяк, у зямлі калупаўся? Або за балагола цягаўся? Цудная! Найшоў талент

— няхай трымаецца... Добра... Каб у мяне не інакшае палажэнне — хто б

Сёмку пры куце трымаў? Бяда, што я нядушлы ды нейкі шматок зямлі

прыліпла да ног, а то б...

Ды мала яшчэ што выйдзе з часам. Бывае так, што кінамрынам зямлю і... Або

вось, Пятрусь, думаеш, не жыве думкамі ў горадзе? Не прападзе — э, таксама. Затое многа выйграе, ніж будзе тут па падзёншчыне цягацца... Трэба

цешыцца з сына, а не плакаць па ім.

Хведарыха дапаўняла мужа:

— Але, але... Стэпачка, я ж дык не здзіўлюся з Рыгора. Бярэ завісць, паглядзеўшы. Чысты, акуратны, белы, як пісар які. Паглядзі на яго і параўнай

з нашым або з Петрусём... Куды-і — там. Мне смешна, калі гэты дзедзічы

пачынаюць хваліць Берагоў. Каб на вас, думаю, прогліца, дурні вы, дурні, каналупы вы, куды вам раўняцца да...

Хлопцы не пярэчылі старым, час ад часу перакідаючыся між сабою

адрыўнымі сказамі.

— Табато і то, што вы ў нас адны і ёсць прыяцелі. Ці за дарадай звярнуцца, ці

папрасіць чаго — толькі да Пэўных... Рыгору ліст напісаць — Сёмка, прачытаць — ён жа... Каб не вы — хоць скрозь землю — вядома адна, як цвік, аднюшанька. Вось таму і баліць сэрца і рэжа ўнутры, што адна... Усякая

погань цябе чапае бяскарна... Ідзе вуліцаю — лае, сустракае з дрыўмі —

адбірае. Вядома ж, думаю... А пры Рыгору — зусім іншае.

— Не зачэпіць удвойчы, будзь пэўная... Хведар грозна патрос кулаком над

сталом.

— Кінь,— сутрымала яго жонка.

Хлопцы пахвалілі Сёмкавага бацьку за храбрасць.

Стэпа набралася бадзёршага настрою, і на яе твары заблішчалі просветы

надзей і ўверанасці. Яна жывей зарухала пры стале, змяніла тон у голасе і на

разважлівую гутарку Хведара адказвала крохкімі ўхмылкамі.

Але ўсё гэта зноў прапала, калі Рыгор паглядзеў на гадзіннік і папрасіў Сёмку:

— Можа б, пара было рыхтавацца?

— Якая гадзіна?

— Другая на сходзе...

— У мяне воз напагатове, але...

Сёмка пакінуў застолле і выйшаў з хаты. Усе, хто астаўся, бачылі, як Стэпа

ўверанымі вачмі праводзіла яго, ажно пакуль ён не схаваўся ў сваім дварэ.

Паеля яна праверыла сынаў чамадан, яшчэ штосьці ўпакавала ў яго і, упрошваючы Пэўных закусіць, чым ёсць, раз-поразу паглядала ў вокны.

Кожная хвіліна ўлічвалася Стэпаю ў актыў супакою, але разам з тым

забаўленасць Сёмкі расцягала Стэпіну напружанасць у чаканні.

I калі пачуўся першы стук калёс толькі кранутага воза, як яна змянілася ў

твары і праследжана паглядзела на Рыгора.

Рыгор вылазіў з-за стала; на яго паваротах і ў яго ваччу выразна адмячалася

развітальная спагада.

Ён абягаў узрокамі кожную хатнюю рэч, вешалку і траму, печ і кручкі ў

сценках, выпуклае бервяно ў тыльнай сцяне і закураны комін, пахілены

чатырохкутнік дзвярэй і сточанае шашалем абшаляванне вокан. Усё, здавалася, слала яму развітанне, канчаючыся ў пераплёце хатняй

мазаічнасці.

Хутка шчаўкнулі замочкі, і ён стаў дзяржаннем угору.

Хведар працягнуў Рыгору руку, а другою абняў яго праз плячо.

Яны пацалаваліся, і Стэпа адазвалася на гэта галосным усхліпам.

— Годзе-э, маці! — разважыў яе Рыгор, і яго голас паглынуў стук дзвярэй, упусціўшых Сёмку за чамаданам.

Сёмкава маці сваімі развагамі Стэпы скрала выхад Сёмкі.

Аднак выхаду Рыгора з хаты нельга было ўнікнуць ад Стэпінага

разжалобленага плачу.

На вуліцы Рыгор азірнуўся ў бок Загор'я і ўбачыў, як перад ім заматалася

некалькі рук. Ён углядаўся, ды зацягнутыя жалем вочы не маглі распазнаць

нікога.

(Між тым махаўшыя рукамі Гэля і Волька паспелі нагнаць яго пры павароце

на Сівулінскую дарогу.

Абедзве таварышкі пажадалі Рыгору шчаслівае дарогі і неадхільна сачылі, пакуль падвода з праважатымі не схавалася за заломам. Гэля і зараз не

забыла выказаць пажаданне ўбачыцца ў горадзе...

I як той раз атрымала ад Рыгора цвёрдае адабрэнне. За мястэчкам, на

Крыжавых дарогах, Сёмка спыніўся.

Рыгор аглянуўся на Сілцы і радасна ўхмыльнуўся: яны праводзілі яго зеленню

сваіх садоў і водсветамі цёплага сонца ў вокнах хат, бесклапотнымі дзецкімі

выгукамі і баявым нарастаннем гарбарскае забастоўкі.

3-пад хвойніку дзьмуў лёгкі ветрык, пасылаючы ўдагон водырны пах

красуючага жыта і пахкае хваёвае смалы. Рыгор апісаў у паветры шырокае

паўдужжа і расцалаваўся перш з мацерай, пасля з Петрусём.

— Варочайся, маці, дахаты і чакай першага ліста. Дзякую шчыра за гасцінцы...

А цябе, Пятрусь, чакаю ў госці да сябе... Бывай!