алуы қажет. Уақыт – тәрбиенің бір құралы.
Үшінші: Баланы ұру. Жоғарыда айтқанымыздай, ұру – шарасыз адамның ісі. Кейбір ата-аналар ұруды тәрбиенің жалғыз құралы немесе ең тиімді әдісі деп сенеді. Баланы қолымен де ұрып жатады, қолына түскен кез келген затпен де төмпештеп жатады. Баласын үнемі дастарқан басында ұратын аналар бар. Себебі бала анасы қалағанындай тамақ жемейді. Жоғарыда айтқанымдай бала өз қалауынша тамақтансын. Баланы қинап ешбір нәтижеге қол жеткізе алмайды. Ең дұрысы көмектесу, демеп, қолдау білдіру екенін ұмытпаған жөн.
Төртінші: Екі түрлі стандарттан аулақ болу. Бір құндылыққа екі түрлі көзқарас болуынан немесе тәрбие барысында бір қателікке екі түрлі тәсіл қолданудан сақ болу. Себебі мұндай әрекет баланың құндылықтарды түсінуінде кедергі тудырады. Бұл – әке-шеше балаға бір жағдайды
орындалатынын байқадым. Анасы үнемі үлгерімін жақсартуын талап етеді екен. Бұл жағдайға ана тек қызын кінәлап, өзінің қарым-қатынасынан ешбір мін көріп тұрған жоқ. Қызының оқуының ілгерілемеуі ананың іс-әрекетінің кесірінен екенін аңғармай тұр. Демек, баланың оғаш мінезі немесе оқу үлгерімі жақсармауының шынайы себебін анықтау маңызды.
Екінші: Баланың қандай да бір әрекеті түзелу үшін белгілі уақыт қажет екенін түсінгеніміз жөн. Айтылған сөз қалтқысыз орындалу керек деген түсініктен арылайық. Тәрбие сабырлық пен шыдамдылықты қажет етеді. Сонда ғана бала сіздің айтқаныңызды қорытып, саралап бірте-бірте істей бастайды. Ғылыми тұрғыдан бала бір қылығының дұрыс емес екенін түсініп, оны түзетуі 1,5-2 ай аралығындағы уақытты қажет етеді. Сондықтан ата-ана баланың жүріс-тұрысы реттелуі үшін уақыт маңызды фактор екенін назарға
қасиетті қадірлі етіп көрсетеді. Мысалы: Анасы баланың жылдам киінгенін қалап тұр делік. Бала көшеге шығатынын білсе, жылдам қимылдай бастайды. Осыдан бала жылдам киінуі оның көшеге жылдам шығуына себеп екенін түсінеді.
Мінез-құлықты жүйелеу қағидасы
Бірінші: Баланың бір ерсі әрекетінің түпкі себебін анықтау қажет. Бұл қылығы әдепсіздіктен бе әлде ата-анасына деген ашуы ма? Я болмаса бұл баланың болмысы немесе бала мұны түсініп тұрған жоқ па? Не болмаса, баланың бір нәрсені ұғып алуы қиын ба?
Қызының оқу үлгерімі ортадан жоғары екен. Анасы қызының оқу деңгейі өте жоғары болғанын қалайды. Қызы болса, оқуда белгілі бір қиындықтар мен кедергілерді сезінуде. «Қызыңызға үй тапсырмасын қалай оқытасыз?» – деп сұрадым. Анасының сөзінен үй жұмысы қаталдық, кейде ұрумен, қаттылықпен орындалатынын
Мінез қалай қалыптасады?
Неліктен кейбір бала айтқанға көнбейді, тіпті үлкендерге бой бермейді. Ал кей бала тілалғыш боп туады. Бала бойында әке-шешесінен, атасынан және нағашы жағынан тұқым арқылы кейбір қасиеттері болады. Бір бала атасын көрмесе де, кейбір қимыл-әрекеті атасынан аумайтын боп келеді. Демек, бала кейбір қасиетті еріксіз қанмен алады. Сонымен қатар, немере ағасы сияқты ашушаң боп келеді. Міне, мұның барлығы қан арқылы берілген қасиеттер. Мұнан кейін бала тәрбие алу толқынына түседі. Білім және бағыт-бағдар беру арнасында өмір сүреді. Осы кезде баланы жақсылыққа итермелейтін фактор қажет. Осы жағдай балаға белгілі бір қасиетті
Әрқайсыңыз қарамағындағыларға жауапты. Ел басқарушы басшы – бақташы. Ол еліне жауапты. Ер азамат бала-шағасына – бақташы. Ол отбасына жауапты. Әйел – күйеуінің шаңырағы мен балаларына бақташы. Ол шаңыраққа жауапты»41. Бұл хадис – тәрбиенің негізі және іргетасы. Тәрбиеде ата-ана бала үшін жауапкершілік сезінуі қажет. Баланың ертеңі үшін алаңдауға тиіс. Жауапкершілік сезіну керек. Аманат етіп алған дүниеге зәредей зиян тигізуден қорқу сезімін оятады. Бала – аманат. Алла Тағала алдында бала үшін есеп береміз. Осы дәрежеде мойнымызда жауапкершілік бар. Мына хадисте: «Әрбір туған нәресте туа біткен болмыспен дүниеге келеді. Кейін, оны әке-шешесі яһуди немесе христиан немесе отқатабынушы етеді. Мал да төлін енсіз етіп туғаны сияқты»42, – деп айтылады.
Міне, бұл Алла Тағала жаратқан туа біткен болмыс. Демек, жоғарыдағы екі хадис ортасында әрекет ету қажет
Сондықтан ата-ана дәрменсіз күйге түседі. Кейбір аналар еріксіз көз жасын төгеді.
Бала бойындағы қырсықтық пен қиқарлыққа қатысты ең әуелі айтарым, жоғарыда талдап шыққан қателерден аулақ болыңыз. Себебі бұл қателіктер баланың қырсық немесе қыңыр болуына өзіндік әсерін тигізеді. Ата-ана мына бір жайтты назардан тыс қалдырмауы керек. Тәрбие – өнер және ғылым. Баламен қарым-қатынасымыз бен өзімізді ұстауымыз тұрғысынан – өнер. Сондай-ақ оқып меңгеруді қажет ететін ғылым. Тәрбие әке-шешенің баланы асырауы, материалдық қамқорлығы емес. Тәрбие – жүріс-тұрысты жақсарту немесе өзгерту. Сонымен қатар, бала бойында жоқ кейбір құндылықтарды қалыптастыру. Тәрбиенің мұраты – баланың болмысын және жүріс-тұрысын түзеуге және өзгертуге қолайлы жағдай жарату.
Абдулла ибн Омар (р.а.) риуаят еткен хадисте: «Сіздердің әрбіріңіз бақташысыз
мектепке барғысы келмейтініне мұғалімдерді кінәлайды. Мұғалімдер балаға жөнді қарамайды деп келесі мектепке ауыстырады. Бірақ проблема мұнымен шешілмейді.
Құрметті жас ата-ана! Сізге тәрбиедегі көп кездесетін жиырма бес қатені атап өттім. Баланы тәрбиелеу барысында аталған жайттардан аулақ болуыңызды сұраймын. Ең бастысы, кемшілік пен осал тұсты анықтау. Бұл еңбектің жағдайды түзеуге, ретке келтіруге үлкен ықпалы бар деп сенемін. Айтылған кеңестер балаңызды мейлінше жақсы тәрбиелеуге, бойына асыл қасиеттерді қалыптастыруға өзіндік септігін тигізеді деп үміт етемін.
Қырсық бала
Қырсық бала – тіл алмайтын бала. Ол пікірі теріс жолдас сияқты. Қырсық немесе қыңыр балаға айтқанды орындату өте қиын. Әр күн баламен күресумен өтеді. Мұндай бала ата-ананы қажытады. Қырсық баланы ынталандыру қиынға соғады
Алайда шектен тыс еркелетіп жатқан ата-ана бұл әрекет баланың құрдастарынан кенжелеп қалатындығын ұмытпағаны жөн. Себебі барлық еркелігін үйде көтергендіктен бала өзін ерекше, жөні бөлек баламын деп ойлайды. Соның кесірінен өз қатарымен дұрыс қарым-қатынас жасай алмай қиналады.
Ерке бала сәл қиындыққа
Ерке бала сәл қиындыққа тап болса лезде әке-шешесінің құшағына ұмтылады. Жауапкершілік дегенді жақсы көрмейді. Сонымен бірге ерке баланың іні-қарындасы туған кезде қатты қиналады. Біршама күйзеліске ұшырайды. Себебі ол енді бұрынғыдай ата-анасының жалғыз баласы емес. Бұдан былай еркелікті ұмытуға мәжбүр болады.
Ерке бала мектепке барғысы келмейді екен. Себебі мектепте ол өзінің еті үйренген қарым-қатынасты таппайды. Ең қызығы, бұл баланың анасы перзентін тым қатты еркелетіп жібергенін білмейді. Қала берсе мойындамайды да. Баланың мектепке