келген жауапты азамат ата-ана атанбай тұрып-ақ ұрпақ тәрбиесі жайлы ойлағаны абзал. «Баланың жүріс-тұрысын қалай түзетеміз? Оның бойындағы қабілет пен дарынды қалай дамытуға болады?» деген секілді тәрбие барысында туындайтын түйіткілдің, өзімізді мазалайтын мәселенің шешімі мен жиі қойылатын сауалдың жауабын іздеуіміз керек.
Ата-ана балаға қамқоршы ғана емес, тәрбиеші де болуы керек. Себебі тәрбие мен қамқорлық арасында үлкен айырмашылық бар. Қамқорлық – баланың тамағы мен киім-кешегі, тұратын баспанасы сияқты материалдық қажеттілігін қамтамасыз ету. Ал тәрбие – мінез-құлқы мен жүріс-тұрысын түзету, жақсы қасиеттерін көре білу, бойына ізгі қасиетті қалыптастыру әрі баланың қабілетін дамытуға ықпал ету.
Қадірлі ата-ана! Бұл еңбекте баланың әртүрлі жастағы болмысы, ерекшеліктері жөнінде сөз қозғалмайды. Бұл кітап ата-анаға арналған. Тәрбие мәселесін түсіну үшін ең алдымен айнаға қарағандай өзімізге үңілген дұрыс. Тәрбиелеуге мұқтаж екенімізді бірінші кезекте бала емес өзіміз екенімізді естен шығармаған жөн. Өзгерту мен түзетуді қажет ететін тұлға – әке мен ана. Құранда:«Расында, бір қауым өзін өзгертпейінше, Алла оларды өзгертпейді»1 – дейді.
Демек, баламызды тәрбиелемес бұрын, өз жүріс-тұрысымызды жөнге салу қажет. Бұл мәселенің маңыздылығын әрбір ата-ана сезінуі керек. Үлкен жауапкершілік жүктелгенін түсінгені дұрыс. Бұл ұл-қызыңыздың тәрбиесімен шектелетін іс емес. Ол – ертеңгі ұрпақты тәрбиелеу. Келешек буынның ортақ құндылықтарын қалыптастыру.
Неге әке мен ана ең алдымен өздерінің жүріс-тұрысын түзеуі керек? Өйткені баланың іс-әрекетінің қайнар көзі – ата-анасы. Көптеген ата-аналар: «Балам мазасыз. Ұрысқақ, тым ашушаң», – деп жатады. Баласымен ортақ тіл табысудың жолын іздеп кеңес сұрайды. Олармен біршама уақыт әңгімелесіп, ой бөліскеннен кейін ашу мен жүйкесінің шаршауына ата-анасының қатысы бар екеніне көзім жетті. Мұндай жағдайда баланың да ашушаң болуы табиғи құбылыс. Балаңыздың бойында байқалған ерсі қылықтың негізін әуелі өзіңізден іздеп көріңіз.
Осы жерде төрт жасар қыздың анасымен әңгімесі есіме түсіп отыр. Анасы қызына: «Абайла! Қолыңа ұстаған ыдысты үнемі сындырасың», – деген еді. «Дастарқанға қояйын деп жатырмын», – дейді қызы. Ақыры қаңғалақтап жүріп кесені сындырып алды. Ыдыстағы тамақ еденге төгілді.
– Өй, ақымақ! Айтқанымша болмады, әне, сындырып үлгерді, – деп ұрысты анасы. Қызы да қарап қалмады.
– Сен де ақымақсың. Өткенде асүйде тарелка сындырдың, – деді.
– Әдепсіз! Анаңа ақымақ деуші болма! – деді анасы одан сайын ашуға булығып.
– Онда, сен де әдепсізсің. Сен де маған ақымақ дедің, – деді. Осы кезде әлгі әйел маған қарап:
– Бүгінгінің балалары осы. Ұят дегенді білмейді. «Ә» десең, жауабы дайын тұрады, – деп ақталғандай болды.
– Қызыңның айтқаны қисынға келіп тұр. Ыдысты сындырып алған адам ақымақ болады деп үйретсең, бала да қолынан зат түсіретін әрбір адамды ақымақ деп санайды. Сондай-ақ ақымақ деп айтқан адам әдеп
Кез келген жауапты азамат ата-ана атанбай тұрып-ақ ұрпақ тәрбиесі жайлы ойлағаны абзал. «Баланың жүріс-тұрысын қалай түзетеміз? Оның бойындағы қабілет пен дарынды қалай дамытуға болады?» деген секілді тәрбие барысында туындайтын түйіткілдің, өзімізді мазалайтын мәселенің шешімі мен жиі қойылатын сауалдың жауабын іздеуіміз керек.
Ата-ана балаға қамқоршы ғана емес, тәрбиеші де болуы керек. Себебі тәрбие мен қамқорлық арасында үлкен айырмашылық бар. Қамқорлық – баланың тамағы мен киім-кешегі, тұратын баспанасы сияқты материалдық қажеттілігін қамтамасыз ету. Ал тәрбие – мінез-құлқы мен жүріс-тұрысын түзету, жақсы қасиеттерін көре білу, бойына ізгі қасиетті қалыптастыру әрі баланың қабілетін дамытуға ықпал ету.
Қадірлі ата-ана! Бұл еңбекте баланың әртүрлі жастағы болмысы, ерекшеліктері жөнінде сөз қозғалмайды. Бұл кітап ата-анаға арналған. Тәрбие мәселесін түсіну үшін ең алдымен айнаға қарағандай өзімізге үңілген дұрыс. Тәрбиелеуге мұқтаж екенімізді бірінші кезекте бала емес өзіміз екенімізді естен шығармаған жөн. Өзгерту мен түзетуді қажет ететін тұлға – әке мен ана. Құранда:«Расында, бір қауым өзін өзгертпейінше, Алла оларды өзгертпейді»1 – дейді.
Демек, баламызды тәрбиелемес бұрын, өз жүріс-тұрысымызды жөнге салу қажет. Бұл мәселенің маңыздылығын әрбір ата-ана сезінуі керек. Үлкен жауапкершілік жүктелгенін түсінгені дұрыс. Бұл ұл-қызыңыздың тәрбиесімен шектелетін іс емес. Ол – ертеңгі ұрпақты тәрбиелеу. Келешек буынның ортақ құндылықтарын қалыптастыру.
Неге әке мен ана ең алдымен өздерінің жүріс-тұрысын түзеуі керек? Өйткені баланың іс-әрекетінің қайнар көзі – ата-анасы. Көптеген ата-аналар: «Балам мазасыз. Ұрысқақ, тым ашушаң», – деп жатады. Баласымен ортақ тіл табысудың жолын іздеп кеңес сұрайды. Олармен біршама уақыт әңгімелесіп, ой бөліскеннен кейін ашу мен жүйкесінің шаршауына ата-анасының қатысы бар екеніне көзім жетті. Мұндай жағдайда баланың да ашушаң болуы табиғи құбылыс. Балаңыздың бойында байқалған ерсі қылықтың негізін әуелі өзіңізден іздеп көріңіз.
Осы жерде төрт жасар қыздың анасымен әңгімесі есіме түсіп отыр. Анасы қызына: «Абайла! Қолыңа ұстаған ыдысты үнемі сындырасың», – деген еді. «Дастарқанға қояйын деп жатырмын», – дейді қызы. Ақыры қаңғалақтап жүріп кесені сындырып алды. Ыдыстағы тамақ еденге төгілді.
– Өй, ақымақ! Айтқанымша болмады, әне, сындырып үлгерді, – деп ұрысты анасы. Қызы да қарап қалмады.
– Сен де ақымақсың. Өткенде асүйде тарелка сындырдың, – деді.
– Әдепсіз! Анаңа ақымақ деуші болма! – деді анасы одан сайын ашуға булығып.
– Онда, сен де әдепсізсің. Сен де маған ақымақ дедің, – деді. Осы кезде әлгі әйел маған қарап:
– Бүгінгінің балалары осы. Ұят дегенді білмейді. «Ә» десең, жауабы дайын тұрады, – деп ақталғандай болды.
– Қызыңның айтқаны қисынға келіп тұр. Ыдысты сындырып алған адам ақымақ болады деп үйретсең, бала да қолынан зат түсіретін әрбір адамды ақымақ деп санайды. Сондай-ақ ақымақ деп айтқан адам әдеп
Үшінші хадис: «Жұмсақтық не нәрседе болса, оны көркем ете түседі. Ал не нәрседен жұмсақтық кетсе, ұсқынсыз етеді»8
Екінші хадис: «Шындығында, Алла Тағала барлық істе жұмсақ болғанды жақсы көреді»7. Кез келген жағдайда қаталдыққа жол бермеу. Қандай жағдай болмасын, ұстамдылық пен жұмсақтықты жоғалтпау – қарым-қатынастың алтын қағидасы.
Бірінші хадис: «Ақиқатында, Алла Тағала жұмсақ мінезді жақсы көреді. Басқа жағдайда бермейтінді жұмсақтықта береді»6. Жаратушы жұмсақ мінезді жақсы көреді. Қарым-қатынаста сабырлы, ұстамды және байыпты болуды құп көреді
Ең бастысы: «Уа, мүміндер! Аллаға әрі Елшісіне опасыздық қылмаңдар. Біле тұра аманаттарыңа қиянат қылмаңдар
Өміріндегі жаңа кезеңін қорқынышпен бастамауы үшін балаңызды бауырыңызға қысып, оның әрдайым қауіпсіздікте екенін сездіріңіз.
Жыласа болды, оны жұбатамын деп қолға көтере берудің қажеті жоқ. Әйтпесе, бала мұндайға үйреніп алады. Ал бұл тағы да бір қиындыққа жол ашады. Қолға үйренген бала көтер деп жылайтын әдеті емес пе?! Баланың мазасыздығына немесе жылауына ешбір себеп болмаса, қолға көтермеңіз. Өз бетінше жұбануын күткеніңіз дұрыс. Бұл қаталдық емес. Бұл – бала тәрбиесін жүйелеу. Бала күтіміне жұмсалатын ана күшін жүйелеу.
Екі жасар бала қолындағы ойыншығын қызғанады, әрі ешкіммен бөліскісі келмейді. Бұған қоса, басқаның қолындағысын тартып алуға дайын тұрады.