автордың кітабынан сөз тіркестері  Қабуснама

Әділбек Нәби

Сөз үш топқа бөлінеді. Біріншісі – білуге де, айтуға да қажеті жоқ сөздер. Екіншісі – білуге де, айтуға да қажетті сөздер. Үшіншісі – білудің қажеті жоқ, бірақ айтуға болатын сөздер. Шешен адам осы қасиеттің бәрін білуі шарт.

Екінші түрі – біледі, біле тұра білмеймін дейді. Бұлар ұйқыдағы зұлымдар, олардан сақ болған жөн. Үшіншісі – білмейді және білгеннің тілін алмайды. Олар – ессіз, надандар. Бұл сияқтылардан аулақ жүру керек.

Адамның бірінші түрі – біледі және білген сайын білгісі келеді, бұлар ғалымдар тобына жатады

Адамның күші – тамақ ішкенде көбейеді, ақыл-дың күші – хикмет үйренгенде кемелденеді, – деп жауап беріпті.

Ақыл екі түрлі болады, біріншісі – тума ақыл. Оны табиғи деп атайды. Бұл адамдағы табиғи қымбат қасиет. Екіншісі – кәсіптік ақыл, яғни еңбекпен табыл-ған ақыл. Бұл кәсіби ақылды данышпан дейді. Егер табиғи ақылың болмаса, оған ешбір лаж жоқ. Енді кәсіби ақылды игеруге бар күшіңді жұмса. Ақылдылар қауымынан болмасаң да данышпандар тобына қосыл. Екеуінің біріне ие болғаның абзал.

Адам аспанға қарап, жұлдызды санап, тауға тамсанғанда ақылы шарықтайды. Пікір етіп, ойланады. Отқа қарап адам бойына ашуды дарытады. Күннің суығынан ызалануды үйренеді. Аяздың мінезіне қарап, қаталдықты сіңіреді. Судың ағысына қарап отырып тазалық, кеңдік сияқты қасиеттерді үйренеді. Тасқа қарап шымыр, сірі болуды тәлім етеді. Құмға қарап сабыр мен шыдамды өнеге етіп алады. Құнарлы топыраққа қарап жомарттық мінезді үйренеді. Осы сияқты өз бойында бар қасиеттерді адамзат табиғатқа қарап үйренген деседі.

Әй, ұлым! Егер Атымтайдай сақи болуды қаласаң, әуелі жомарттықтың не екенін және оның қайдан келіп шығатынын білгін. Ине жалаңаш жүріп – бүкіл әлемді киіндіреді деген. Жомарт болып өзгені тойдыру үшін, ең алдымен өзіңнің аш болып қалуың мүмкін екенін сезін.

Адамның адамдық қасиетінде үш нәрсе бар. Бұл үшеудің бірі – ақыл, екіншісі – туралық, үшіншісі – жомарттық

, ұлым, бар асқақ арманыңның ең соңғы нүктесі – кішілік деп білгін. Сақтықты соқырдан үйрен, кішілікті түйеден үйрен. Себебі түйенің үлкені көпірден таяқ жейді. Дәулетке мастанып, тәкаппарланба. Тәкаппарды Тәңірім сүймес. Тәкаппардың жүрегі, көк тіреген таумен тең. Жаман достың тілеуі, жасырынған жаумен тең деген

Әй, ұлым, ақындықты қаласаң, оның мынадай тәсілдерін үйрен: сөздегі үндестік, теңеу, пішіндеу, қайталау, дамыту, ұлғайту, теңдестіру, құбылту, астарлау, ажарлау, айшықтау, шендестіру, үзінділеу, асқақтату, жұптау, түйдектеу, баяулату, перделеу, қалыптау, кейіптеу, меңзеу, ырғақтау, бейнелеу, табу, бұрмалау, егіз ұйқас пен мадақтау сияқтылар.

Патшадан алтын тон алсаң да, көппен бірге бол! Көппен болмаған көмусіз қалады. Патшаға жағып алғысын алма, көпті кері итеріп, қарғысын алма. Көп білсең де, көптен артық білмейсің. Себебі көптің көзі – таразы