Оглавление

ОҚИМЫН. ЖЕҢЕМІН. ТҮСІНЕМІН!

Түсінуден жазуға дейінгі техникалар

Академиялық мәтінді қалай оқу керек

ҚАНАТ ДӘУРЕНБЕК

«Оқимын. Жеңемін. Түсінемін!» сериясы — академиялық мәтіндерді оқуды (academic reading) жүйелі когнитивтік процесс (cognitive process) ретінде қалыптастыру және дамытуға арналған оқу-әдістемелік басылым. Серияда академиялық мәтіндермен мағыналы жұмыс істеудің әдістері мен стратегиялары қарастырылады. Бұған алдын ала талдау, аннотациялау (annotating), сыни оқу (critical reading), ақпаратты синтездеу, сондай-ақ академиялық жазу (academic writing) мен зерттеу қызметінде (research activity) дереккөздерді пайдалану кіреді. Басылымдар жоғары курс студенттеріне, магистранттарға, докторанттарға, зерттеушілер мен оқытушыларға арналған. Оларды жоғары білім беру бағдарламаларында, зерттеу дағдыларын дамыту курстарында және академиялық даму бағдарламаларында қолдануға болады.

РЕДАКЦИЯДАН

«ОҚИМЫН. ЖЕҢЕМІН. ТҮСІНЕМІН!» сериясы — бұл академиялық мәтіндерді оқуды оқудың, зерттеудің және кәсіби интеллектуалдық қызметтің негізгі элементі ретінде қалыптастыру мен дамытуға арналған жүйелі әдістемелік құрал.

Мәтіндерді оқуды қосалқы немесе интуитивті процесс деп санайтын кең таралған көзқарастардан айырмашылығы, бұл серия академиялық мәтіндерді оқуды саналы, басқарылатын және дамитын когнитивтік тәжірибе ретінде қарастырады. Назар аударатын негізгі мәселе — оқу жылдамдығы немесе меңгерілген ақпарат көлемі емес, түсіну сапасы, дәлелдемені талдау және оқығанды өз ойлауында мен жазуында қолдана білу қабілеті.

Серия біртіндеп күрделене түсу принципі бойынша құрылған. Бірінші кітап академиялық мәтіндерді оқу техникаларына (techniques) және мәтіндермен жұмыс істеудің базалық құралдарын қалыптастыруға арналған. Екінші кітап осы іргетасты дамыта отырып, стратегияларға (strategies) — мақсатқа, мәтін түріне және зерттеу міндетіне қарай оқуды саналы түрде басқару тәсілдеріне көшеді. Жалпы алғанда, бұл басылымдар академиялық мәтіндермен өзара іс-қимыл жасаудың барлық кезеңдерін қамтитын тұтас әдістемелік жүйе құрайды.

Серияның ерекшелігі — оның тәжірибеге бағдарланған сипаты. Ұсынылған техникалар мен стратегиялар когнитивтік процестер туралы қазіргі заманғы түсініктерге негізделген және нақты оқу мен зерттеу жағдайларына бейімделген. Сонымен бірге серия қатаң алгоритмдер немесе әмбебап рецепттер ұсынбайды. Керісінше, оқырманды мәтіндермен жұмыс істеудің өзіндік икемді жүйесін қалыптастыруға бағыттайды.

Басылымдар ақпараттық жүктеменің жоғары болуы және жазбаша жұмыстардың сапасына қойылатын талаптардың артуы жағдайында академиялық мәтіндермен жұмыс істейтін жоғары курс студенттеріне, магистранттарға, докторанттарға, зерттеушілер мен оқытушыларға арналған. Серияны өздігінен зерделеу үшін де, оқу курстары аясында, зерттеу дағдылары бойынша модульдерде және академиялық даму бағдарламаларында да пайдалануға болады.

Редакция «Оқимын. Жеңемін. Түсінемін!» сериясын қазіргі білім беру кеңістігінде тиімді оқу және ғылыми қызмет үшін қажетті мағыналы оқу және академиялық ойлау мәдениетін дамытуға қосылған үлес ретінде қарастырады.

«Оқимын. Жеңемін. Түсінемін!» СЕРИЯСЫНЫҢ АЛҒЫСӨЗІ

Қазіргі білім беру жүйесі студенттер мен зерттеушілердің мәтіндермен — оқу, ғылыми және аналитикалық материалдармен — өздігінен жұмыс істей білу қабілетіне барған сайын көбірек сүйенеді. Олардан көп көлемді материалдарды оқып қана қоймай, дәлелдемені терең түсіну, дереккөздер арасында байланыс орнату, ақпаратты сыни бағалау және оқығанды өз жазбаларында мен зерттеулерінде пайдалана білу күтіледі. Алайда академиялық мәтіндерді оқуға жүйелі дағды ретінде оның негізінде алу болжанған нәтижелерге қарағанда әлдеқайда аз көңіл бөлінеді.

«Оқимын. Жеңемін. Түсінемін!» сериясы осы академиялық ортаның талаптары мен мәтіндермен жұмыс істеудің нақты дағдылары арасындағы алшақтыққа жауап ретінде жасалды. Оның мақсаты — академиялық мәтіндерді оқуды қосалқы қызмет немесе туа біткен қабілет ретінде емес, саналы, басқарылатын және дамитын интеллектуалдық процесс ретінде ұсыну.

Серияның бірінші кітабы — «Оқимын. Жеңемін. Түсінемін! Түсінуден жазуға дейінгі техникалар» — іргетас қалауға арналған. Онда мәтіндермен жұмыс істеудің базалық және тереңдетілген техникалары қарастырылады: алдын ала қарап шығу, мақсат қою, белсенді оқу (active reading), аннотациялау, жазбалар жүргізу және қорытындылау (summarizing). Бұл техникалар оқырманға ақпаратты пассивті қабылдаудан мәтінмен белсенді өзара іс-қимылға көшуге және одан әрі академиялық жұмыс үшін берік негіз құруға мүмкіндік береді.

Екінші кітап — «Оқимын. Жеңемін. Түсінемін! 2.0» — осы іргетасты дамытады және тереңдетеді. Мұнда назар стратегияларға аударылады: мақсатқа, мәтін түріне және зерттеу міндетіне қарай оқуды саналы түрде басқару тәсілдеріне. Стратегиялық оқу техникаларды тұтас жүйеге біріктіруге, дереккөздер арасында байланыс орнатуға, дәлелдемені сыни бағалауға және оқуды академиялық жазу мен зерттеулердің негізіне айналдыруға мүмкіндік береді.

Маңызды ескертпе: серия әмбебап рецепттер немесе қатаң алгоритмдер ұсынбайды. Керісінше, ол тиімді академиялық мәтіндерді оқу икемділікті, рефлексияны және нақты контекстке бейімделуді талап етеді деген тұжырымнан шығады. Ұсынылған техникалар мен стратегияларды оқырман біртіндеп мәтіндермен жұмыс істеудің өзіндік жүйесін қалыптастыратын құралдар ретінде қарастыру керек.

Екі кітап те академиялық мәтіндермен жұмыс істейтін және оқудың саналылығын, тереңдігін және нәтижелілігін арттыруға ұмтылатын жоғары курс студенттеріне, магистранттарға, докторанттарға, зерттеушілер мен оқытушыларға арналған. Серияны өздігінен зерделеу үшін де, оқу курстары аясында, зерттеу дағдылары бойынша модульдерде және академиялық даму бағдарламаларында да пайдалануға болады.

«Оқимын. Жеңемін. Түсінемін!» сериясы қарапайым, бірақ принципті тұжырымнан шығады: оқу — бұл оқудың дайындық кезеңі емес, академиялық ойлаудың орталық элементі.

Техникаларды меңгеру негіз жасайды.

Стратегияларды ұғыну осы негізді жүйеге айналдырады.

Ал мәтіндермен жүйелі жұмыс өздігінен оқуға және интеллектуалдық жетілуге жол ашады.

КІРІСПЕ

Академиялық мәтіндермен жұмыс істесеңіз, сізге бұл сезім таныс болуы мүмкін: көп оқисыз, мақалалар мен тараулармен сағаттап айналысасыз, бірақ нәтижесінде қиындыққа тап боласыз — оқығанды өз мәтініңізге айналдыра алмайсыз.

Көбінесе мұндай жағдайда дайындық деңгейі немесе зейін қоймау себеп болып көрінеді. Алайда бұл қате қорытынды. Академиялық мәтіндердің көпшілігі әдеттегі, «мектептік» тәсілдермен тиімді оқуға мүмкіндік бермейтіндей етіп құрылған. Дегенмен бізді дәл осылай оқуға үйретті: дәйекті, сызықтық, мүмкіндігінше көбірек есте сақтауға тырысып.

Нәтижесінде оқу тым көп уақыт алатын іске айналады, ал дереккөздермен (sources) жұмыс үнемі жүктеме мен күдік тудыратын процеске айналады.

Маңызды жайтты түсіну керек: мәселе мәтіннің күрделілігінде де, оқырманның интеллектуалдық мүмкіндіктерінде де емес.

Академиялық мәтіндерді оқу (academic reading) — бұл бөлек дағды. Оны күтеді, бірақ сирек түсіндіреді. Студенттерден, магистранттардан және зерттеушілерден дереккөздерде тез бағдарлауды, дәлелдемені (argumentation) түсінуді, оқығанды өз жұмыстарында пайдалануды талап етеді, бірақ мұны тәжірибеде нақты қалай істеу керектігін іс жүзінде көрсетпейді.

Көптеген адамдар түсіну үшін оқиды. Академиялық жұмыста бұл жеткіліксіз.

Мұнда пайдалану үшін оқу қажет: мәтіннен идеяларды, дәлелдерді және тұжырымдамаларды алу керек, оларды курстық жұмысқа, мақалаға, зерттеу мәтініне бірден енгізуге болатындай етіп.

Осы кітап дәл осындай тәсілге арналған. Ол академиялық мәтіндермен жүйелі жұмысты қалай құру керектігін көрсетеді — оқу аз уақыт алатындай және жазу мен ойлаудың тікелей негізіне айналатындай етіп.

Осы кітаппен қалай жұмыс істеу керек

Бұл кітап әдеттегі мағынада «басынан аяғына дейін» сызықтық оқуға арналмаған. Мұндай тәсіл оның негізгі міндетіне — сіздің уақытыңызды үнемдеуге және оқуды жазу мен ойлау құралына айналдыруға — қайшы келер еді.

Академиялық мәтіндермен жұмыс сұрыпталуды талап етеді. Сондықтан осы кітапты да стратегиялық түрде пайдалану керек.

1. Бәрін қатарынан оқымаңыз

Сіз таңдап оқи аласыз және оқуыңыз керек. Кітаптың бөлімдері дербес және нақты міндеттерге арналған: мәтінде жылдам бағдарлау, негізгі идеяларды (key ideas) алу, аннотациялау (annotating), қорытындылау (summarizing) және оқудан жазуға көшу.

Егер уақытыңыз шектеулі болса, қазіргі міндетіңізге сәйкес келетін тараулардан бастаңыз:

— мәтін жазуға дайындық;

— ғылыми мақалалармен жұмыс;

— теорияны талдау;

— дереккөздерді жүйелеу.

2. Сұрақпен оқыңыз

Кітаптағы әрбір мәтін белсенді оқуды (active reading) болжайды. Бөлімді бастамас бұрын қарапайым сұрақ қойыңыз: мен осы фрагменттен өз жұмысым үшін нақты не алғым келеді?

Мұндай тәсіл ақпаратты «болашаққа» жинамауға, керісінше оқуды бірден пайдалануға арналған материалға айналдыруға мүмкіндік береді.

3. Бірден қолданыңыз

Кітапта сипатталған әдістемелер бірден қолдануға арналған. Оларды «мінсіз» мәтінде емес, қазір жұмыс істеп жатқан материалда — мақалада, оқулық тарауында немесе теориялық фрагментте — пайдалануға тырысыңыз.

Оқу тәсілін аздап өзгертудің өзі бірінші беттерден бастап-ақ айқын нәтиже береді.

4. Бейімдеңіз, көшірмеңіз

Ұсынылған техникалар (techniques) қатаң нұсқаулар емес. Олардың міндеті — сіздің міндеттеріңізге, пәніңізге және мәтін түріне сәйкес келетін өзіңіздің жұмыс стиліңізді қалыптастыруға көмектесу.

Кітапты ережелер жинағы ретінде емес, құрал ретінде пайдаланыңыз.

Бұл кітап кімге және неге қажет

Бұл кітап уақыты шектеулі және нәтижеге жоғары талаптар қойылатын жағдайда академиялық мәтіндермен жұмыс істейтіндерге арналған. Ең алдымен — мәтіндерді түсініп қана қоймай, оқығанды өз жазбаша жұмыстарында пайдалану қажет студенттерге, магистранттарға, докторанттарға және зерттеушілерге арналған.

Егер сіз оқу сағаттап созылатын, ал жазуға көшу қиындық туғызатын жағдайға тап болсаңыз, бұл кітап дәл сізге арналған. Оның міндеті — дереккөздермен жұмысты қалай құру керектігін көрсету, оқу дәлелдемені дамыту, талдау және мәтін жазу үшін тікелей негізге айналатындай етіп.

Кітап мотивациялық оқуға немесе тақырыппен жүзсоқтық танысуға арналмаған. Ол тәжірибелік қолдануға бағдарланған және оқырманның материалды оқу, аннотациялау және ұғыну процесіне белсенді қатысуын болжайды.

Кітаптың негізгі құндылығы — ол академиялық мәтіндерді оқуға жүйелі тәсіл ұсынады, бұл мәтіндермен жұмыс уақытын қысқартуға және оқу мен зерттеу қызметінің өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.