Змитрок Бядуля

Жалезны воўк

I валіцца сонца

Чырвоным шчытом,

Пажарыць дубы і барыны.

I цепі ля пнёу,

Нібы козы, ляглі.

I туліцца вечар,

У долах чакае.

Змоўк рог паляўнічы.

Нямала сягоння над Князевы лук

Зганялі зуброў і казюль.

А князь быў стральцом самым першым,

 А князь быў стральцом самым трапным.

Так гутарка йшла,

Так усе гаварылі ільсціва.

Бо лепш паляванне ў лясах, 

Чым па гнёздах — па норах падданых.

Бо лепш хрыпы смерці звяроў, 

Чымся войкание, гвалты дзяўчат.

Змоўк рог паляўнічы.

Даволі.

Будзе досыць забавы крывавай.

I людзі, як псы,

I псы, нібы людзі,

Спацелі. У пене. У пыле.

Служылі. Гатовы служыць.

Спакора ў вачах.

Ці шчыра, пяшчыра — спакора...

Бы «нiшто» акружыла «усё», 

Акружылі ўсе Гедыміна.

I нехта за повад стрымаў ясарабца, 

I нехта к страмёнам прысунуў руку, 

I нехта сагнуўся, каб князю мякчэй

Было па спіне цяжкім чобатам стаць, 

I нехта прышоў злы бляск у вачах, 

I нехта праклёны шаптау...

Каня адвялі да пшаніцы, 

Князь прылёг адпачыць

На высокай гары над Вялейкай, 

Як і бьгў ён у зброі жалезнай.

I сонца кацілася ўніз ды уніз,

 I цені раслі і даўясэлі, 

I вечар туліўся, чакаў...

Стала ціха вакол.

Бераглі князеў сон, як збавение, як скарб; 

Сцераглі яго сон, нібы звера у клетцы.

Бо як спіць — не грашыць

Нават князь, нават цар.

Бо як спіць — няма гора нікому.

Зоркі зірк навакол, нібы вочы людзей, 

Нібы вочы адданых ваяк, 

Нібы вочы пуглівых дзяўчат, 

Нібы вочы мяцежых людзей.

Зоркі блішчаць.

Хай не думае хто,

калі спіць ясны князь, 

Дык і варта узбройная дрэмле, 

О, варта не спіць,

Хоць ніхто і не думае князя чанаць: 

Як навекі засне, будзе шмат князят, 

Будзе горш, як цяпер...

Зоркі ў небе гараць.

I кальчугаю шызаю — ноч.

I шацёрам закураным — ноч.

А вятры на гары, а вятры навакол

Баюць байкі далёкіх стагоддзяў: 

Далёкіх стагоддзяў, што зніклі, 

Далёкіх стагоддзяў, што прыйдуць.

Выюць вятры.

Хто знае — мяцеж ці пакора 

У сэрцы вятроў.

У той час:

Па дробных хацінках ля сіняй Віллі

Не бярэ нешта сон ратаёў,

 Што кормяць і князя і слугаў яго, 

Што плачуць з чыншоў і падаткаў.

Адляцеў ад іх сои лёгкай птушкай, 

Лебядзіным пяром ён панёсся

На сініх хрыбтах вейна-хвойных вятроў.

«Князь тут блізка цяпер —

Не да сну.

Князь тут блізка цяпер —

Што рабщь?» Спалох.

Неспакой. «Дзе схавацца?»

У той час:

У дубовым гушчары палае агонь.

Жрацы падліваюць жывіцы-смалы, 

Вандалоткі кладуць хварасцітту, 

Пахучыя зёлкі у вогнішчы —

У чэсць Перуну, у пашапу, 

На славу князям і харомам, 

На страх паспалітаму люду.

Усяродку, як сонца, агонь.

Ноч цемрыць цямней навакол.

I князь бачыць сон.

Князь глядзіць, што за цуд: 

Воўк жалезны стаіць,

Б'е хвастом па баках,

Абы звонам звініць медзь па медзі.

I вуголлем блішчаць яго вочы-агні.

Блізка воўк той стаіць —

Вось рукою падаць —

Мо на крокаў на дзесяць ад князя.

Воўк завыў на заход,

Воўк завыў на ўсход

I на поўдзень, на поўнач таксама.

I выццё — не выццё:

Праз жалезны прав рог

Хтось крычаў,

Хтосьці зваў,

Пагражаў.

I водгулле-рэха з пагоркаў, далін

Стогалоссем зычэла, гучэла.

Воўк заляскаў зубамі.

У князя п'яўкамі зрэнкі ўпіліся, 

Праніклівы грозныя вочы.

Да гэтакіх позіркаў князь не прывык, 

I Князева сэрца зайшло хадыром, 

I Князева сэрца — як люты груган, 

I Князева сэрца — пажар.

Нацэліў свой лук на наука Гедымін, 

Бо князь быў стральцом самым першым,

 Бо князь быў стральцом самым трапным.

I стрэлі ляцелі,

I стрэлы гулі,

Не стрэлы — крылатыя змеі, 

Не стрэлы — ігагібель, 

Не стрэлы — а смерць.

Нацэліцца ў грудзі — трапляе, 

Нацэліца ў карак — якраз, 

Нацэліцца ў кока — туды.

I стрэлы, бы рой камароў, Гулі і звінелі,

А воўк — хоць бы што.

Не баіцца тых стрэл воўк жалезны.

Не стрэлы — а мухі,

Не стрэлы — лучынкі,

Не стрэлы — пясок.

I спалохаўся князь,

Апусціў свой калчан.

«Што рабіць, о, Пяруи?»

Воўк раз'юшаны лезе і лезе...

Блінсэй і бліжэй...

Зараз кінецца...

Вось...

Прытаіліся псы.

I зніклі кудысьці ўсе людзі.

I людзі, як псы, I псы, Нібы людзі.

Князь адзін.

Яго сіла адпала, як струп.

Яго сіла адпала, як дым.

Сам-насам.

I жалезнуго ляпу разявіў

Жалезны разгневаны воўк...

Князь за грудзі схапіўся

I... . Сон.

Расплюшчыў ён вочы.

Ускочыў. Стаіць. Цішыня.

Месяц ціха плыве

Залатым чаўнаком.

За хмарку сівую

хаваецца ён. I зноў...

А хмары — як туры,

А хмары — зубры,

А хмары — алені,

А хмары — як войска,

Як грозны атрад.

Месяц ціха плыве

Залатым чаўпаком. Сон.

Дрэвы — людзі жывыя — шапочуць.

Дрэвы — рыцары-воі — дрыжаць.

Сон.

I ваякі і слугі стаяць навакол

I чакаюць загаду ад князя. Сон.

Князь ад вогнішча вечнага склікаў жрацоў

I свой сон гаварыў ім. Свой сон.

Гаварыў — і хаваў свой спалох ад людзей, 

Гаварыў — па баках аглядаўся.

Сон.

Першы Жрэц

Быў стары, у сівізне гадоў, 

3 мутным вокам, з гарбом, 

3 сінявасцю жыл на дрыжучых руках.

Ён тлумачыў:

— Вешчы твой сон, слаўны князе.

Гэта хартыя будучых дзеяў святых.

Дзе дрэмюоць цяпер шчыр-дубы і бары

Па нізінах, узгорках адвечных, 

Там горад устане вялікі.

Да зор, да нябёс будуць гмахі расці, 

Заварожаць наш край на гады, па вякі; 

I людзі з адалля і зблізку

Плысці будуць сюды на наклоны багам.

У абоймах Віллі між лясоў і палёў

Шмат вякоў будзе жыць гэты

Горад.

Жрэц другі

Быў сярэдпіх і муяшых гадоў.

Задумна, паваягаа і мудра

Ён голаў схіліў.

I вось як тлумачыў сои князя:

— Вешчы твой сон, наш саколе, 

Ад мілосных багоў светлым знакам дзе.

Шануй, ясна сонца, жалеза.

У моцных руках шчыр-адданых ваяк

Жалеза табе паратунак, Больш зброі! жалезнае зброі!

Толькі, князе, глядзі, каб па хатах па тых, 

Што, як гнёзды, растуць каля рэчкі,

Не было ні мячоў, ні нажоў ані-ні, 

Не было ні кавалка жалеза...

А то раб, а то хам

Бунтавацца начне.

Я сказаў...

I больш гаварыць мне нязручна.

Трэці яфэц

Юнаком быў з агнём у вачах,—

Хоць агонь той схаваць ён стараўся,—

Сон князя тлумачыў:

— Вешчы твой сон.

Ён — прароцтва нябёслае сілы, 

У вякоў аддаленні, што ўзыдуць сюды, 

Возьме верх над залогам жалеза, 

I апыніцца чорны метал у руках

Тых людзей... тых рабоў... ля Віллі...

I тады...

— Годзе! — крыкнуў вой-князь.

I радасць і гнеў

Пад грознай брывой яго

Гаслі-гарэлі,

Гарэлі. і гаслі.

Збудаваў Гедымін на высокая гары

Да хмар камяніцу-замчышча, 

Пад замчышчам — скляпы.

Шмат жалеза пайшло для скляпоў, 

Каб мацней трымаць тых, што

У хаціпках убогіх...

А вакол вырас горад вялікі, 

I завецца ён

Вільня.