Змитрок Бядуля

Адплата пану

Там, дзе стромкія бярозкі, 

Сіднем селі хаткі вёскі.

Каля вёскі,— выган роўны,

А за выганам — загоны.

За загонамі — лясок.

За ляском за тым ускок

Лез у неба, лез да зорак

Адзінокі стромкі ўзгорак,

А на ўзгорку — роўны пляц, 

Дзе свяціўся дом-палац.

Шбы злое бяльмо-вока,

Той палац бялеў здалёку.

Шыў па ўзгорку па крутым

Пан сляпы ў палацы тым.

Людзі скардзіліся надта

На благога папа-ката.

Не за цяжкую работу,

Не за вечную турботу,

А за іншы, горшы здзек

Слязьмі плакаў чалавек.

Не мазоль людзей палохаў.

Не ад працы бедны вохаў,

Не ад горкае нядолі

На шырокім панскім полі,

Не ад крыкаў цівуноў,

Не ад свісту бізуноў.

Бо на панскіх па загонах

Так-сяк звыкліся з прыгонам, 

У хацінах курных цесных

Часам цешыліся песняй;

Песня емкнулася ўгару

На высокую зару,

I адтуль чырвоным птахам

Біла крыллямі аб дахі:

Зыкі брызгалі яскрава

На абшары, па дубравы.

Дзеі горшыя былі,

К ім прывыкнуць но маглі:

Вочы панскія сляпыя,

Як ражднішчы, страшныя, Б

едных рэзалі-калолі

Аж да страшнага да болю:

Той сляпы, той папскі зрок

Пранікаў людскі куток

I даводзіў да дрыготаў.

Адпадала і ахвота

Жыць на свеце — бельмы пана

Аж да вечара ад рана

Ўсіх калолі, як сукі,

Як сталёвыя цвікі:

Пан сляпы, а заўжды знае,

Дзе дзяўчына маладая,

Дзе красуня-маладуха,—

Да яго даходзіць слуху.

Да сябе з вясковых хат

Згоніць пап усіх дзяўчат;

Корміць мясам, поіць мёдам, 

Кружыць гучным карагодам.

Граюць скрыпкі і басэтлі

На ігрышчы панскім гэтым

Дзень за днём, за ночкай ноч,

 На благія жарты-кпінкі

Пан ім ладзіць вечарынкі.

Ён у шумным карагодзе

Страхаццё па іх наводзідь, 

Бо іх мацае рукой:

Робіць спробы над красой.

А каго з іх спадабае —

Застаецца пасля балю...

Быў тут сведкай слёз і стогнаў

Бедны стараста прыгонны.

Ён зганяў сюды дзяўчат.

Воля пана — то не жарт.

Раз пад всчар громка, строга

Кліча старасту старога

Пап сляпы к сабе ў камору, 

Кажа: «Во якраз у пору

Ты прыйшоў! Наладзь гульню, 

Знаеш, так, як я люблю!

Калі не, дык закатую,

Галаву здзяру пустую!

Пасяку цябе на мяса —

Маім выжлам на каўбасы.

Мой фурман на гэта зух,—

Выб'е твой мужыцкі дух!»

Мужычок стаіць, трасецца:

«Дзе схавацца? Дзе тут дзецца?

Заклююць, з'ядуцъ сяляне,

Мне жыццё пякельняй стане.

Вось паганства, вось брыда, 

Проста гора ды бяда!»

Выйшаў стараста з пакояў.

Над зямлёю зорак роі

У сінявых у пасцелях

Люду штось казаць хацелі.

Во-во скажуць слова, сказ, 

Шэпнуць люду ўніз хоць раз...

А над гаем над хваёвым,

Пад абшарам пад сталёвым

Ціш вісела ільдзяная,

Ціш смяротная, нямая;

Жудзь дрыжэла на палях,

На цяністых пустырах.

«Гэй, нябёсны божа, дзе ты, 

Ў рызах вогненных адзеты?»

«Дзе ты?» — водгалас гавора

На шырокім на прасторы.

«Дзе ты?» — кажа цёмны бор.

«Дзе ты?» —крык плыве да зор.

«Што ж ты бедных не ратуеш?

Ці не бачыш? Ці не чуеш?

Мы ж паноў тваіх паілі,

Мы ж ксяндзоў тваіх кармілі, 

Мы ж маліліся шмат год

Да хмялення, да хрыгют...

Мы падлогу білі лобам,

Святкавалі свята добра.

У нашых хатах у старых —

Малявідлы ўсіх святых.

Над мядзянымі званамі

Чарпарызнікі над намі

Жартавалі ў тлустым целе,

Вартавалі нашу цемру.

Гулка бомкалі званы,

Ці не хлусілі яны?

Мо ўсё выдумкі і глумы?»

— Так старэнькі думаў думу.

А нябёсныя пустоты навадзілі на маркоты...

Дзед пусціўся нацянькі,

Дзе луналі аганькі.

Нібы кнігі-летапісы,

Хаткі-труны, хаткі-цені

Смалякамі ўсе мігцелі.

Пад нагой квахтала гаць.

Дзед пачаў дзяўчат збіраць...

«Гэй, на згон-прыгон да пана!

Пабалюеце да рана!

палацах пап сярдзіты,

У атлас увесь абвіты,

Ловіць зыкі, слухам сочыць,.

Жмур і жмур сляпыя вочы,

То не вочы — смерць вачэй, 

То сляпы агідны змей.

А музыкі ў гулкай залі

Ладзяць скрыпкі і цымбалы.

Вось прыносяць пачастункі —

Рознай ежы, розных трупкаў.

Сыплюць лёкаі слаўцы,

Сыплюць градам малайцы.

Скрыпы, рыпы, шэпты, піскі

Па кутках далёкіх, блізкіх.

Чэлядзь панская па модзе

Валаводывалаводзіць.

Што не йдзе сюды хутчэй

Гурт сягоняшніх гасцей?

Пан рукой сваей варушыць,

Увесь ён — слух, увесь ён — вутны.

Адкідае, як лупіны,

Шэпты слугаў, іх вазніну,

Ловіць шолах са двара.

«Што не йдуць? пара... пара...»

Разважае ён паволі,

Прыслухаецца ён болей.

Слух, як шпілька, навастроны.

Усе магчымыя законы

Праступае яго слух,

Як нялюдскі нейкі дух.

У яркасць дня, у цемеш. ночы

Папу слух — другія вочы.

Не пабачыць — слухам возьмо.

Не Дасць пудлы пан вяльможны.

Ён сляпы, ды хоць бы што —

Дзіўна чуе, як піхто.

Вось, здаецца, тыя «госці»...

Пан на дзверы вушы гострыць.

Так, ідуць. I толькі двое

Увайшлі ў яго пакоі.

Злосць сваю ён перамог:

«Гэта рух дзявочых ног!»

Крок саромлівы, пудлівы,

«Маладзонькая, так, так...

Вось у гэтым — самы смак...»

Крок лапцой тут не да толку —

Коліць слух калючай толкай.

Пап злуецца: што за ввода?

Хто ў лапцях тут робіць шкоду?

— Ты? мой стараста? Ну, пу?

— Дзеуку я прывёу адну...

— Ці л; адну? Ой, дам гультаю!

— Спадабае пан, я знаю!

Уцяклі усе. Дай, пан, веры,—

I старэнькі — шмыг за дзверы.

А дзяўчына слёзы лье.

Пан бярэцца за яе...

— Дык чаго ж ты? падыдзі жа!

Кажа пап.— Ты пакажся!

Я агледжу без прыпукі,

Замест воч — я маю рукі.

— Пан, злітуйся нада мною...

— Бач, і голас у дзяўчынкі, 

То не голас — ручаінка!

Валасы твае, як пух,

Словам, стараста мой — дух!

Шчочкі гладкі — маладая.

Тварык — жар, то кроў жывая, 

Мабыць, чырванее цела.

Во халодная — збляднела...

Губкі пухлыя маўчаць,

Грудкі поўныя дрыжаць...

Пан ёй гладзіць рукі, плечы, 

Штось балмоча недарэчы,

А яна глядзіць на бельмы

Злой, агіднай, дзікай шзльмы, 

I нязнаны смертны страх

Б'ецца ў тронаткіх вачах:

Пад схаванай панскай грозьбай

Скамянолі яе просьбы.

— Ой, панок, хай будзе досьтць,—

На каленях шэпча-просіць.

— Ты чыё, дзіця мае?

— Дочка старасты твайго.

— То няпраўда! — кажа хтосьці.—

То няпраўда, ягамосце!

Далібог, не доч мая,—

Кажа стараста,— твая!

Пан калісь і маю бабу

Да сябе ў пакоі вабіў.

Ты пакінуў тады ёй

Водслед похаці тваёй.

Гадаваў тваю дачку я

I цяпер яе шкадую,

Так чыпіць бясконца здзекі

Непрыстойна чалавеку.

У грудзях тваіх цяпер

Вые, рвецца дзікі звер.

Пан, дастаў ты асляпленне

I на вочы, й на сумленне,

Вось цяпер на папа-ката

Надышоў і час адплаты.

Я ў граху табе служу,

Я пакутаваў — не жыў,

Як дугу, ты гнуў мой карак, 

Праз мяне ты знойдзеш кару.—

I дзяўчыну дзед спакойна

За руку вядзе з пакояў.

Пап крычыць: «Сюды! Гайдук!»

Будзе старасту каюк.

Восень. Цемрадзь.

Ноч сляпая,

Вельмі ціхая, глухая.

Спіць палац у жудкіх чарах, 

На нябёсах хмар атара.

У ваўнянай паласе

Патанулі зоркі ўсе.

Цьма сляпым бяльмістым вокам

Абхапіла свет шырокі,

Загуляла з цішынёю,

Наплыла над шырынёю,

Усе запоўніла куткі,

Пустыры і хмызнякі.

Чуць шапталіся бярозкі.

Спала поле, спалі вёскі.

Сон з дрымой удвух лупалі

Па-над змрочнай,

Сажу сеялі уніз

Сярод хатак, сярод хмыз.

Што за крыкі апаўночы?

Мо каго хто рэзаць хоча?

Чаму неба заквітнела?

Чаму глеба счырванела?

Што за ночны нейкі сход?

Куды ймкнецца так народ?

Панскі ўзгорак грае, ззяе: 

Вечарынка агнявая.

Нібы сонцам асвятлёна,

Цветам пышным аздаблёна.

Панскі дом па той гары

Як бы ў водблеску зары.

Як удзень, уночы светла,—

Гэтак цёпла, гэтак ветла,

Варна, нібы сярод лета.

Што за дзіўная прымета?

Папскі дом блішчыць, як жар,—

Тэта бухае пажар...

Асталіся там на ўзгорку

Толькі печ і падмуроўка,

Да апошняй галавешкі

Спанялілася ўсё рэшта.

I загінуў пан благі

У тым пажарышчы-агні.

А назаўтрае па вёсках

Пайшла чутка-пагалоска,

Абы стараста з дачкою

У ночы папскія пакоі

Падпалілі, уцяклі,

Бо нідзе іх не знайшлі.

Вельмі скора, вельмі хутка

Гэта спраўдзілася чутка,

Як агонь найшоў гуляці

Над суседнім над палацам,

Як маёнткі паміж сёл

Пагарэлі ўсе вакол.

Доўга помнілі сяляне

Той палац сляпога пана,

Яго жудасныя балі.

I папы не забывалі

Цэлай папскай грамадой