Ян Чачот

Узногі

«Гэй, хамы нягодныя! Я вам дазволіў

У лесе маім браць - і то па білету -

Падгнілую леж усяго, і каб болей

Не ссеклі і розгі - запомніце гэта!

Гэй, хамкі нікчэмныя! Красці - даволі!

Каб болей ні ягадкі з лесу, ні грыба!

Ну, хіба ж вы сеялі іх тут, палолі?

Маё усё гэта, мая тут сядзіба!

І вашыя душы, як гэтыя дрэвы,

Належаць мне толькі па праву.

Каб зналі: не будзеце слухаць мяне вы -

Знайду на вас хутка я ўправу!

І ты будзь жа пільны заўсёды, ляснічы,

Ды пушчу вартуй адмыслова.

У тых, хто залезе сюды па здабычу,

Здзірай кажухі з плеч без слова!

Ніводны звярок і ніводны арэшак

Прапасці ў мяне не павінен!

Запомняць хай добра: не любіць пан смешак.

Усіх пакарае, хто вінен!..

Няхай толькі трапіць мне ў рукі каторы -

Да тысячы розгаў ён зведае з плота!

Панюхае й воцату ўжо. Аж да зморы

Хвастаць буду злодзея тога з ахвотай!..»

Такія пагрозы кідаў пан вяльможны,

Што жыў у маёнтку Узногі.

Як чорта, яго, пана ўзногскага, кожны

Здалёку абходзіў - быў гэтакі строгі!

Ды хто ж гэта жыць мужыку забароніць!

Ці ж можна уседзець у цёмнай хаціне,

Дзе ў місе крупіна крупы не дагоніць,

А скваркі, малой хоць, няма і ў паміне?

А прыйдзе вясна - скрозь падчысціць падполлі,

Не знойдзеш нідзе і з мякінаю хлеба.

Адна крапіва. Ды і тая без солі.

За нешта ж купіць яшчэ соль гэту трэба.

Таму вось мужык красці дрэва і лезе,

На рынак вязе - хоць на грошык разжыцца.

Дармо, што бізун панскі бачыцца ў лесе -

Ну, хіба ж жывому ў магілу лажыцца?

У хаце унь жонка ўжо ледзьве жывая,

Як цені, дзятва згаладалая ходзіць.

Яго ж і самога - вось напасць якая! -

Таксама у бокі ад голаду водзіць.

Нястача навокал. І пуста і гола.

Схудалыя волікі ён запрагае,

За пояс - сякеру. Так роспач ды голад

Вядуць яго ўночы па дрэва да гаю.

Нібы ліхадзей, чалавек паважаны

Між дрэвамі крадзецца - доля такая!

Сучок які трэсне, і ён, напужаны,

І чуйны, як звер той, увесь замірае.

І вось ён на месцы. Ледзь дрэва асіліў!

На воз яго цягне, знямоглы, аж млее.

Ды толькі былі яго злічаны хвілі:

Яго ўжо ляснік бізуном сваім грэе!

Натоўк яго, світу мужычую ў спеху

Садраў і сякеру з рукі ўзяў аслаблай:

Над ім яшчэ пан заўтра справіць пацеху,

Пасвенціць гарэлкай ды воцатам, д'ябла!

Так, не дараваў пан: хай знае галота!

«Лупіць, каб запомніў!» - загад быў суровы.

І вось прывязалі ўжо да пераплота,

Хвасталі бічамі - за тыя ўсё дровы!

Дамоў ледзь зайшоў, і ўжо сілы не стала:

Сканаў на парозе гаротнае хаткі!

А там нежывая і жонка ляжала -

Без бацькі ўжо дзеці, без маткі!

Яшчэ з імі дзед ледзь жывы быў. Што ж есці

Яму, бедным дзецям, што з голаду млелі?

Сястрычка старэйшая ўздумала весці

У лес іх - там ягады, кажуць, паспелі.

Ах, пане! Ці ж ты сеяў ягады тыя,

Ці ж твой гэта, скнара, набытак?

Засеяў сам Бог скрозь гароды лясныя -

Нам, бедным, бяздольным, на ўжытак.

Дае дзецям лубкі і, рада не рада,

У лес з імі ціха дзяўчынка пляцецца.

Яна не забылася панскіх загадаў,

Але не спыняецца ўсё-ткі - дзе ж дзецца?

Ідуць, бы зладзеі, пачцівыя дзеці,

Кідаючы ягады ў лубкі.

Трасуцца, як пырхне дзе птушачка ў вецці,

Пужаюцца нават галубкі!

Ляснік прасачыў такі. Б'е ўжо дзяўчыну,

Схапіўшы знянацку за косы.

Дарэмна сваю выкладала прычыну,

Дарэмна маліла нябёсы.

У двор прыцягнуў. І вось розгі ўжо носяць.

Загадвае пан агаліць небарачку.

Тут пана ўжо нават дамашнія просяць,

Ды пан і не слухае: дай ім патачку!

Дачка дарагая! Унучка мая ты!

Каб быў там я ў гэту часіну,

Я ганьбіць цябе не дазволіў бы катам,

Лепш сам пры табе б я загінуў!

Лепш лёг бы няхай у зямлю я сырую,

Чым даць памагатым таго ненажэрца

Зняважыць тваю сарамлівасць святую,

Цнатлівасць дзявочага сэрца!

Прыбілі дзяўчыну, дахаты паволі

Пайшла, ну а дома скруціла нябогу -

Памерла ад голаду, сораму, болю,

Адпомсціць за ўсё даручаючы Богу.

Цяпер хоча вылезці дзед з беднай хаты,

Пайсці жабраваць - мо дзе выпрасіць хлеба,

Адзеўся ў старыя падраныя шматы,

Паплёўся. Ісці ж праз той лес якраз трэба.

Ідзе ён, няшчасны, ледзь цягне ўжо ногі,

Кіёк хоча выламаць - будзе падмога.

Ды выламаў толькі - ляснічы з дарогі

Падбег і ўжо цягне ў маёнтак старога!

Было толькі ўдарыць, слабога, даволі -

Упаўшы, пры пану сканаў ля парога,

Адпомсціць за здзекі усе, за нядолю,

За гібель сям'і даручаючы Богу.

Адны засталіся драбнюткія дзеці.

Іх голад пагнау жабраваць да суседзяў.

А пан - дзе ёсць прагнасць такая йшчэ ў свеце -

І ў горы сірочым карысць сабе ўгледзеў:

Жылі тры браты, шчыра так працавалі,

Ды кепска для пана: усе ў адной хаце,

І паншчыну, як ні лічы, адраблялі

Адну яны - страта на страце!

І ён аднаму з іх, старэйшаму брату -

Хай сам за сябе цяпер дні адрабляе -

Ва ўласнасць аддаў апусцелую хату,

Што кінулі дзеці ў адчаі.

Яшчэ меў карысць пан з сям'і той няшчасця:

Не пойдзе ўжо ў лес больш галоты дружына,

Не пойдзе туды састарэлы дзед красці,

Не пойдзе і тая дзяўчына.

А хто пабяжыць, у куратніку будзе,

Нібыта злачынец, замкнёны.

Наслухацца зможа там, седзячы ў брудзе,

Ад пана абразаў шалёных.

Во лета мінула. Паспелі арэхі.

Ніхто не крануў іх - усе-ўсе для пана.

Сабраў ён сваіх - будзе гэтулькі ўцехі! -

І ў лес выпраўляецца рана.

Ідуць з ім вясёлыя дзеці і жонка

І ўся, што на Ўзногах, прыслуга,

Хто з лубкай, хто з лёгкай вярэнькай, пляцёнкай,

Хто з возам - усе пацягнуліся цугам.

А лес той пануры і цёмны, як хмара -

З нябёсамі тут ён гамоніць спрадвеку.

У ім госціць звер толькі ў норах, выжарах -

І следу нідзе чалавека.

Ідзе грамада ў лес - галёканне, крыкі,

Гуляе між дрэў, абудзіўшыся, рэха.

Трасуць лузганцы ў кожным закутку дзікім,

А іх - нібы сыпле хто з меха!

Бяруць і бяруць - у мяхі, у вярэнькі,

У кошыкі, шапкі, кішэні.

Набралі ўсе. Нават у дочак маленькіх

Арэхаў - паўнюткія жмені.

Ды з яснага неба над саменькім гаем

Раптоўна пярун тут ударыў!

Зірнуць не паспелі - агонь скрозь шугае,

Хвіліна - і лес у пажары!

Агонь аж раве, дым над дрэвамі - хмарай.

З нор выгнаны валам агнёвым,

Звер дзікі ляціць стрымгалоў ад пажару,

Ды гіне у полымі з ровам.

І птаства пячэцца - паны, ці вы рады?

Частуйцеся ж : ваша яно, не чыёсці!

У кухні пякельнай той варацца гады,

А во прыпякло і вашмосцям!

А з неба ні дожджыку нават, ні граду -

Што ж, божая воля такая!

Сярод той спякоты, і дыму, і чаду

Вады - хоць бы кропля малая!

Агонь жа нязбытны ўсё болей шалее,

Галосяць паны - дзе ім дзецца, не знаюць,

Паўзуць адусюль - о, бяда! - на іх змеі,

Іх шчыльна усіх акружаюць.

А з імі арлы, каршуны з крумкачамі,

Шулёнкі, сіпы, совы хмараю цёмнай

Ляцяць ды хапаюць паноў кіпцюрамі,

Ірвуць на шматы іх няўтомна.

Да неба сягалі жахлівыя крыкі,

Ды ўмомант замоўклі: усё спапялела,

У полымі страшным загінуў лес дзікі,

Стаў вугалем, пусткай счарнелай.

Цяпер на тым месцы балота, выжары,

А ў торфе там дрэвы з карчамі. Іх людзям,

Дроў смольных, што безліч ляжыць на абшары,

На тысячу год, пэўна, будзе...

Усё зарасло там бярозай куртатай,

Глухім багуном, лаханамі1.

Карчы ў Мыш з Баранавіч - так іх багата -

Шчэ пад лагуны2 й сёння возяць вазамі...

О панская сквапнасць! Во гэтакіх хіба

Паноў, як ва Ўзгонах, вы не сустракалі?

Усе яны дрыжма дрыжаць, каб і грыба

У лесе сялянкі хаця б не паднялі.

Нікому сарваць не даюць там нічога,

Пакуль у мяхі сабе не нахапаюць.

Як быццам гароды лясныя, што Богам

Усім дараваны, яны засяваюць.

Пад стражу ўвесь лес узялі - так пільнуюць,

Людзей жа за свет шлюць па дрэва гнілое,

За ўсякі крадзеж селяніна лупцуюць

Ці выкуп дзяруць - што ім скажаш на тое!

А глуміцца ж пушча! Яўрэй унь ссякае

Яе без шкадобы - гай робіцца галам!

Дый вецер віхурны наставіць, бывае,

Тут з дрэў піраміду - павал за павалам.

Лес - гэта ж багацце: каму невядома?

Калі ў год каторы не ўродзіць на полі,

Лес будзе ратункам: не дасць анікому

Ад голаду згінуць ніколі.

Дый хай мужыка пан навучыць талкова,

Як лес шанаваць, памнажаць дрэва тое.

Тады мо й не будзе караць так сурова

Яго за палена любое.

Мужык, кажаш, меры ніякай не знае?

Арэх рве з ляшчыны няспелы, зялёны?

Ды толькі дабру хіба ж хто навучае

Праз кары ды праз забароны?

Зірніце на нівы суседняга краю -

З лазы вінаград скрозь звісае там нізка.

Ніхто ж не сарве яго, хоць не ў звычаі

Ганебны бізун там і блізка.

Надзелены лепшай натураю, можа,

Насельнікі іншай, не нашай краіны?

Ці ёсць мо - хто мне зразумець дапаможа?

Яшчэ тут якія прычыны?

Зямля ў нас ліхая? Нічога не родзіць?

Ці тут гультаі? Праца ў нас не ў пашане?

Чаму ж селянін наш, як старац той, ходзіць,

Калі там панамі - сяляне!