Змітрок Бядуля 

Палескiя байкi

I туды і сюды навакола глядзі:

Толькі тхлань, толькі гідкае нетра.

Па карчах, па ламах цэлы тыдзень брыдзі,—

Цябе душыць гнілое паветра.

Сцераяшся дрыгвы, бо адразу глыне, 

Хтосьці ў процьму пацягне за ногі; 

Прападзеш пад карчом у дрыготнай багне, 

Дзе няма ні пуці, ні дарогі.

Сум пануе вакол, страхаццё і жуда, 

Плача каня ў кустах на балоце;

Адусюль на цябе паглядае брыда, 

Млее сэрца, дрыншць у самоце.

Зіхацела даўней тут вада, нібы шкло, 

Быццам неба было тут другое.

I палескай зямлі тут зусім не было,—

Быў абшар вадзяністы затое.

Толькі рыбкі ў вадзе мігацеліся тут

I блішчэлі хвастамі надзіва.

На жар-сонца глядзеў акунёў цэлы жмут, 

Карагоды кружылі гулліва.

Сонца ўсходзіла з хваль на надводны абшар, 

Бо пад коўдрай вады начавала.

Красавалі ўглыбі плоймы колераў, хмар.

Было сонечных косак нямала.

Неба ў люстра вады аж на самае дно

На бурштьш апускалася чысты.

I дрыжэла яно, і блішчэла яно

Перламутравай плахтай іскрыстай.

Т блакіт расцвітаў да нябёс ад вады

Абрусом-палатном з павуціны;

На блакіце — блакіт. За гадамі гады

Так ішлі векавечнай пуцінай.

Ветрык хмаркі ганяў, ветрык зыбаў віры, 

I была цішыня. Ні людзей, ні звяроў, 

Ні драўлякаў, ні траў, ні зямліцы...

Вадзяніцаю цьма з-пад шкляных пустыроў

Выхадзіла на ўзверх падзівіцца.

Быў нямы белы свет, нібы камень-скала, 

Быў нямы даль-абшар над вадою,

Цішыня, як мара, вандравала, плыла.

Шлі гады так капа за капою...

Ў кнізе белай у той было мудрасцеў шмат

Аб дабры векавечным, аб долі.

Ў кнізе чорнай у той было жудасцяў шмат

Аб смяротвых грахах, аб нядолі.

Паміж небам-зямлей самаграйка-дуда

На грудзях дзеда сонца вісела.

Побач ціха плыла сівых хмар грамада, 

Побач ззянне блакітнае млела.

Нібы птушкі ў гняздзе, спалі гукі дуды, 

Іх ніхто не будзіў навакола,

Так плылі, так ішлі за гадамі гады, 

Бы з вясёлак адвечнае кола.

3 валакністых агнёў ткала дал

ь паясы,

Аздабляла ў нябесныя краскі;

3 яркіх зорак-вачэй ткала даль абрусы, 

Дуда спала пад соночнай ласкай.

I дуда сніла сон, заварожаны сон: 

Матылькамі кружыліся зыкі.

Абляцеў белы свет дзіўны тон, вешчы тон

Пад рукамі сівога музыкі.

Спеў імкнуўся удаль лебядзіным пуцём, 

Дудар граў і спяваў грайкі-песні.

Бачыў хаткі сялян, бачыў панскі харом, 

Цэлы свет дудару быў зацесны.

Слёзы ў ясных вачах ззялі светлай расой, 

Акраплялі ратайскія грудзі.

Людзі йшлі на агонь.

Людзі рыпулі ў бой,

Згадаваныя працаю людзі.

Нібы хваля плыла, ірвануўся сыр-бор, 

Грамада йшла, гуляла, спявала.

I глядзела ўгару на нябесны прастор, 

I жаданне ў вачах красавала.

Колькі моцы было ў гучных песнях людзей, 

Радасць хлынула светлай навалай.

Гукі шчасця раслі з гарапашных грудзей, 

Зычным выраем песня лунала.

I дуда скіла соті: абяздолены край

Між балот і лясоў дромле ціха.

Па лугах і палях жабраком ходзіць бай, 

Па шнурах ходзіць злыбеда-ліха.

Край той сніць, як стары занядунчаны дзед

За цямшоткай, за курпай пячуркай, 

А над краем відаць светлы зорачны след, 

Захаваны пад шэраю хмуркай.

Ой, каб быў там пясняр, сівабровы дудар

У забытай, загнанай старонцы,—

Ён падняў бы людзей, разварухаў б абшар

I паклікаў бы ў госці да сонца!

Скарб багаты ў зямлі векавечна ляжыць, 

Сіла брызгае светлай крыніцай.

I прачнецца той край, будзе вечна ён жыць, 

Закрасуе зарой-зараніцай.

Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць

I людзей, і жывёлін, і птухаў;

I вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць, 

I сівую патыліцу чухаў.

Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду,—

Бог — вялікі штукар на ўсе рукі; З

ахапіў ён з сабой самаграйку-дуду,—

Маюць сілу вялікую гукі.

Лодзь падумаў загад — крышталёвы чаўнок, 

Як цудоўны мянтуз, паказаўся.

I сявалка ў чаўне. У той сявалцы камок, 

Як шаўковы клубок, развязаўся.

Развязаўся клубок: дыямептавы мак

Заіскравіў, напоўніў сявалку.

Бог бярэ на вагу, бог прабуе па смак, 

Такіх зерняў не еў ён і змалку.

«Вось насенне — дабро, вось насенне — адбор!

Гэтым свет тут засеяці трэба!

Тут хай будзе зямля, а над ёй — цёмны бор, 

I лужок, і ўрадлівая глеба».

Бог плыве на чаўле ды мяркуе туд-сюд.

Нібы рупны ратай гаспадарны:

Сыпне жменю дабра — і расце, проста цуд, 

Пушча-лес, нібы сад велізарны.

Вада шчыліцца — ўміг выступае гаёк, 

А за гаем — лугі, сенаніаці.

Зелянеюць палі, і шуміць каласок, 

Ажыла ўся зямеліца-маці.

Высгупаюць ушыр, разлягаюцца ўдаль

Лугі, понші, даліны і ўзгоркі.

Кветкі граюць, блішчаць, зелень ладзіць

свой баль,

Мігаціцца раса, нібы зоркі.

Прамяністым агнём сонца грэе зямлю, 

Аздабляе луг свежы і сочны.

Цеплыпя... Хоць дзіцё палаясы на раллю, 

Дык пачне тут расці відавочна.

Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць

Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.

Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —

I з'явіліся новыя скарбы:

Замільгаў матылёк, зашумела пчала, 

Зух-стрыгунчык між травак туркоча.

I зязюля пяе, кволы гук завяла, 

Громка болбатка ў лесе балбоча.

Грае бог на дудзе. Лось выходзіць на лог

3 лагавішчаў дрымотнага бору;

Тур лагодна глядзіць на атару ў палёх, 

Што пасецца на вольным прасторы.

Грае бог на дудзе, і плыве песня-гук, 

Бог насенне паўсюды кідае.

На паляне стаіць, нібы дуб, паляшук, 

Першы раз вольны свет аглядае.

Выкрасае агонь, дыміць люльку ўзасос

I магерку кідае на камень;

Зірк туды і сюды — уваходзіць у стос, 

Бурчыць: «Хату збудую тут. Аман!»

Шмат клапот, шмат турбот, паляшук, будзеш мець, 

Ты, глядзі, не спудлуй, а трымайся!

Прападзеш, як разок заваронішся ледзь, 

Над сабой пастыром быць старайся.

Дзеі-думкі твае, — гэта стада гаўяд

На даліне абшырнай жыццёвай,

Пуга-цямлівасць іх абароніць ад здрад, 

Будзе руппасць трымаць у захове.

Бог плыве на чаўне, а тым часам злы чорт

Круць і верць вакол божае вабы.

Чорт з рагамі, з хвастом і худы, як той хорт.

Чорт — гідкі і слізкі, нібы жаба.

Бог — слабенькі дзядок — слепавата глядзіць

На ясар-сонца — на вечны загарак.

«Эх» і «эх», «квох» і «квох», і дрыжыць

і дрыжыць,

А гады яму згорбілі карак.

Раптам лапу тып-мыц, цапнуў жменю дабра, 

Проста з рук вырваў божых чарцюга.

Ён насенне глынуў і паплыў, як мара, 

Рагатаў жарабцом, лайдацюга.

Бог маўчаў — яму што?

Кончыў працу. Назад

Па вяроўцы ўскарабкаўся ў неба.

На аблоках ляжыць.

Спачывае і рад,

Што нацацкаўся болей, чым трэба.

Кінуў з неба дуду на зямлю бог уніз, 

Паляшук ад яе слодыч мае.

Скача поле і лес, скача звер

сярод хмыз,

Як ратай на дудзе тут зайграо.

I дабрэе злы воўк; ён глядзіць, бы ягнё, 

I ківае ў лад-тахт галавого.

Не кусае вужак; ён звярнуўся клубком, 

Заварожаны слухае гранне.

Хоць у рукі бяры, перазайся вужом,—

На цябе, як дзіцё тое, гляне.

Паляшук па дудзе пасля працы пяжкой

Грае цэламу свету надзіва.

Адыходзіць, як цень, пальба з цяжкай журбой, 

На душы — бы хто мажа алівай.

Плывуць гукі ў прастор, нібы птушкі нябёс, 

Разлягаюцца пошчакам дробным.

Рады краскі, трава; ў яркіх кропельках рос

Апранаюцца пышна, аздобна.

I журчыць ручаёк, байку-казку пляце, 

Дудару вельмі шчыра уторыць,—

Во ад чараў дуды ўся зямля запяе, 

Зараз камень нямы загаворыць...

Ой, на свеце няма прыгажэй і пякней

Вольнай песні, і простай і шчырай; 

Паляшук нават смерць забывае пры ёй, 

Яго сэрца ўзнімаецца ў вырай.

Думка рэчкай плыве праз краі, праз вякі, 

Думка ў небе гарыць зараніцай.

Сыпле кроплямі ўніз, як раса на лісткі.

Жыве сэрца яшвою крыніцай.

Чорта гне ў дугу, вельмы лезуць на лоб, 

Забурчэла унутры аж занадта.

Бы атруту глынуў, бы глынуў горкі боб —

То зашкодзілі божы зярняты.

Ён крычыць на жывот, бо начала расці

Раптам чэрава ў стог велічэзны, 

Распірае бакі, ні сапці, ні храпці,—

Распучыўся ўгару ваўкарэзны.

I пачаў ён бляваць, мэкаць, нібы каза,—

То вылазіць крадзёнае бокам;

Там, дзе плюне,— расце гнілы корч, 

і лаза, I ракіта, і лопух, і бабкат.

Чорт снуе, як павук, выпірае аж дух, 

Плюе, харкае серкай, крывёю;

Ён паганіць ваду цэлай кучай рапух, 

Рабакамі і дзікай травою.

Чорт снуе, як павук, рыгануў раз-другі, 

Плюпуў папам і яснаю папяй.

Пойдзе гора гуляць на шнуры, па лугі

I жыцце мужыка апаганіць.

Чорт снуе, як павук.

Ён усё — храк і храк:

Вылез поп з яго ляпы паганай.

Поп калматы такі.

Гэй, пільнуйся, бядак,—

Поп закурыць у вочы туманам.

Там, дзе плюне — багна і атрута-трава, 

Тхлань трасецца, лапоча, дрыгоча; 

Чадзіць голаў багун,

Чорт нарэшце за корч зачапіўся, рыгнуў —

3 жывата ўсё насенне рванула;

Забурчэла, аж бор удалі ўздрыгануў —

Аж сава спеў зацягнула.

Раптам выскачыў дзед — гэта злыдзень-шаптуп.

Яго вочы — два гнойныя бельмы.

А пад шапкай расце, нібы лямец, каўтун, 

Штось мармыча пад пос гэта шэльма.

Апаганіўся ўсюль чысты водны прастор, 

Стаў ён чортавым гідкім балотам:

Там пайшлі панаваць страхаццё, смертны мор, 

I начніца, і цмок пад чаротам.

Давай сонцам пячы, давай парыць ваду, 

Яшчэ болей расце, вырастав.

I мароз надышоў па лазу, па брыду,—

А лаза не баіцца, по дбае.

Зноў бярэцца яна на вясну, як вязель, 

Заглушае лугі і паляны;

Лезе ў вочы і ў твар, як дакучлівы чмель, 

Сваей лапай чартоўскай пагапай.

I злуе паляшук, і сякеру бярэ,

I кусты сам цярэбіць адважа.

Немаведама скуль насустрэчу чорт прэ, 

Секачу ён шапкуе паважна.

Загарыцца твой кут,— няма як ратаваць,—

Насагрэйкай сваей ты заняты.

Прыйдзе смерць па душу — няма як паміраць,—

Тытуну засталося багата.

За жыццё тытуну спаліш цэлы ты стог, 

На той свет ты паедзеш капяжкай; 

Гібель бочак віна выпівай, каб не ссох, 

Каб лілася, як рэчка, гамонка».

I хвастом ляснуў чорт — з-пад лазы гоц і гоц —

Скача пляшка за пляшкай сівухі; 

Паляшук п'е на гвалт, паляшук п'е на моц, 

Абліваецца чортавай юхай.

«Кінь лазу церабіць,—

кажа чорт,— лепш дуду

Жонка б'е мужыка той

чартоўскай лазой,

Паляшук нешта сп'япу бармоча.

Чорт вясёлы глядзіць,

круць і круць галавой,

I віляе хвастом, і рагоча.

Тутка рады пяма, сама баба пайшла

I цярэбіць лазу, дзярэ на лыка; 

Вяроўкі з лазы, супачыць прылягла,—

Дзень пагодны, лагодны, вялікі.

Прывалюхаўся чорт.

«Хто тут лыка дзярэ?

Ведзьма злая замовы шапоча.

А жар-месяц глядзіць па калматы гушчар, 

Нібы твар агняшчокі, чырвоны.

Ой, Палессе замрэ ў ланцугах ночных чар, 

У паганых кіпцях забабонаў.

Ваўкалакам страшным ведзьма душыць дзяцей, 

Лезе чорным катом у сялібы,

Губіць спрэсу народ, муціць бедных людзей, 

Кожны прэ па ражон і на хібу.

Плодзіць-родзіць чарцей, знахароў, ведзьмароў, 

Паслугачак-шаптух усголь мае;

I падвеем ляціць на гумно з пустыроў

Паляшучка, вядзьмарка старая.

На людзей, на быдлё шле бяду за бядой

Замятае сляды чараўніцкай мятлой.

Затуляе гнілою дзяругай.

Пусціць дождж на жніво, сыпне град ільдзяны

3 зачарованых горных харомаў;

Душаць кур, куранят каршуны-груганы, 

Губяць збожжа страшныя заломы.

Сонца паліць-гарыць, нібы прысак, пясок, 

Хоць пячы ў ім яйцо, як у печы.

Погаасць, трасца бярэ, есць дзяцей прагны

цмок,

Усіх поедам есць і калеча.

Расплятаюць тады бабы косы свае

I скідаюць апраткі дагола;

Грамада голых баб шумна песні пяе, 

Аб'язджае сахой вакол сёлаў.

I равок-баразна мае моц, як ніхто,—

Смерць яго не пяройдзе ніколі.

Дзед-паморак злуе, ажна плакаць гатоў, 

Ходзіць-бродзіць па чыстым на полі.

Шуміць бор векавы.

Кружыць чорт секача.

Не баіцца мужа,—

Дзераўлякі ён лысіці. сякеркай; 

Не заблудзіцца ён, бо да лесу прывык, 

Як да світкі сваей, да магеркі.

Валіць хвою і дуб, на будоўлю кладзе, 

Чысціць ланікла, рупна карчуе;

Жыта жнуць і пяюць, урадзіла зямля, 

Жнеям ладзіць даяіынкі араты.

Рэчка грае, бурліць; мёдам пахне ралля, 

Сонца грэе вясковыя хаты.

I пачаў будаваць шмат астрогаў.

А калматы «айцец» давай пеклам пуя«аць

I нябесным царом — гнеўным богам.

А дудар-паляшук на сваей на дудзе

Дзень і ноч сабе грае ды грае.

Аб мужыцкім жыцці, аб сялянскай бядзе

Плыве песня ад гая да гая:

«Ты не бойся, батрак, гэтай шэльмы-папа, 

Не давай ты яму падарункаў.

Лепш ты хату пільнуй.

Поп на жопку папаў,

Раз пайшоў паляшук аж на некалькі дзён

У багаты маёнтак на працу.

Ненарокам назад.

Ажна ў хаце смех-звон.

— Добры вечар, калматая цаца!

Дык ты часта, лайдак,

тут да бабы маёй

Валачэшся на гэткія балі? —

I давай лупцаваць, той попік: «Вой-вой!»

Па спіне яго граюць цымбалы.

Понік моліць яго і ад болю дрыжыць:

— Далібог, больш не буду, не буду...

Без кашулі стаіць, ды у плач, ды у плач, 

I дрыжыць яго цела ад лою. Не.

Не пройдзе дарма. Паляшук бярэ квач

I папа тага мажа смалого.

I папа-шальмяца усадзіў ён пасля

У курынае пер'е, у скрыню.