Оглавление

Даулет Арманович

Көттi қысқан бай болар

Бұл кітапта пирамида, спортқа бәс тігу және басқа да кәззап ұтыстарға жатпайтын тұрақты қаржы құралдарын таба аласың. Бұл құралдарды мен, менің студенттерім, клиенттерім, достарым және Forbes тізімінің үштен бірі қолданып көрген. Бұл кітапта көрсетілген стратегиялар миллионды бір айдың ішінде жинақтауға мүмкіндік бермейді. Дегенмен кітапты оқып шыққан соң, сол миллионды, уақытыңды бостан босқа сауда-саттық, талдауларға жұмсамай, жайлы өмірден бас тартпай, қалай табуға болатынымен таныса аласың.

Бұл кітапта атауында көрсетілгендердің бәрін табасың. Оқып шыққан соң ең тұрақты, классикалық, консервативті қаржы құралдарын пайдалана отырып (пирамида, Форекс, спортқа бәс тігу және басқа да күмәнді табыс табуға жатпайтын) бір миллион доллар табу капиталының қаржы жоспарын құрастыра аласың. Бұл құралдарды мен, менің студенттерім, клиенттерім, достарым және Forbes тізімінің үштен бірі қолданып көрген. Бұл жерде көрсетілген стратегиялар миллионды бір айдың ішінде жинақтауға мүмкіндік бермейді. Дегенмен кітапты оқып шыққан соң, сол миллионды уақытыңды бостан босқа сауда-саттық, талдауларға жұмсамай, жайлы өмірден бас тартпай қалай табуға болатын жолымен таныса аласың.

Ата-анама арнаймын — олардың көмегісіз мен де, әрине, бұл кітап та болмас еді. Әке, анам! Алдарыңда бас ием, сіздерге деген алғысым шексіз!

Кіріспе

Қымбатты оқырман! Осы кітапқа көңіл аударғаныңызға ризамын. Қазір қысқаша бұл кітаптың кімге, не үшін, өзі үшін пайдалы не табатыны және менің кім екенімді айта кетемін.

Танысқаныма қуаныштымын, мен-Дәулет Арманұлы, кәсіпкермін. Екі бизнесім бар: жаттықтырушы залмен кішігірім коммерциялық жылжымайтын мүлік. Және де ХБА бакалавриат студенттеріне дәріс беремін, оған дейін бүгінгі AlmaU мен Қазақстан-Британ техникалық университетінде (Қазақстаннан болсаңыз олар туралы естіген боларсыз) жұмыс істеп көрдім.

Дәріс беру менің негізгі ісім еместіктен пәндерім аз, дегенмен менің сабақтарымды студенттердің көпшілігі нағыз адал, қызықты да өте пайдалы деп санайды. Пәндерім «Кроссмәдениетті менеджмент», «Практикалық менеджмент», «Business communication» деп аталады. Жеке қаржы мәселесін үнемі қозғап отыратынмын, бірақ пәндерім мен берілген уақыттың шектеулігіне байланысты студенттеріммен өзімнің, өзгелердің ақша жұмсау тәжірибесімен бөлісе алмадым.

Бұл мәселе студенттердің қызығын тудырғанымен, студенттік кезең ұзақ, бірақ тұрақты инвестициялық табыстың артықшылығын аса түсіне бермейтін кез екені бәрімізге мәлім. Менің ақысыз кіру мүмкіндігі бар жеке қаржы туралы дәрістерім 30-дан асқан аға буындарды қызықтыратынын байқадым, себебі инвестиция мәселесі олар үшін өзекті мәселе де, студенттерге қарағанда жеке қаржыны басқаруға ықпалдары үстемірек.

Бұл кітап өзі, ата-ана, бала-шаға, тума-туыстары үшін мойнына жауапкершілік алған тұлғалар үшін жазылған. Егер де бұл жауапкершілік сізде болса, бұл кітап алдымен сіз құрған капитал мен сіздің араларыңыздағы жүкті дұрыс бөлуге, содан соң жауапкершілікті капиталға аударып, қаржы қиындықтарды барлық деңгейде өзіңіз, ұрпақтарыңыз үшін шешуге көмектеседі. Ал егер де бұл жауапкершілік сізде болмаса, дұрыс қаржылық бағытын сілтеу арқылы көптеген долларлық миллионерлер құрған қаржылық әдеттерді бойыңызға сіңіртуге мүмкіндік береді. Ол үшін биткоин, бюджетті қысқарту, лоторея, тендер, «пирамида», наркобизнес дегендерден аулақ болу керек. Сіз әлемнің ақша жетіспеушілік жағдайда өзіңізді қалай ұстайтыныңызды, одан шығу жолдарын, ең күрделі сұрақ-ақшаны қайда салу керектігі жайлы біле аласыз.

Жоғарыдағының негізінде бұл кітапты жазбауыма болмады. Өмірбаяныңды, танымал жұлдыз болмасаң, жазбауға болар, себебі ол ата-анаңнаң басқасына бәрібір. Менің Қазақстандағы тұрып жатқан 4 жыл ішінде байқағаным: адамдардың, тіпті бай адамдардың сәтсіз қаржылық шешімдері арқылы банкротқа ұшырауы таңғалдырды. Қазақстанда небәрі он мыңға жуық жеке инвестициялық шоттар (ЖИШ) ашылған, ал бұл дегеніміз банк картасының аналогы, ол арқылы биржаға инвестиция құюға болады. Бұл ЖИШ тек еліміздің 0,06% халқында бар болса, оны үнемі қолданып жүргендер саны 2000-ға жуық, немесе Қазақстан халқының 0,01% ғана. Мұндай көрініс бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде де кездеседі, бір қызығы, мемлекет кінәлі емес, білім, тәжірибе мен мамандардың жоқтығы -ең басты себеп. Олар қайдан болсын, капитализм біздің елге 30 жыл бұрын ғана келсе.

Сіз — қайдағы жоқ бір дәріс беруші мен жаттықтырұшы зал иесі жеке қаржы туралы бір кітап жазатындай қайдан білсін деуіңіз мүмкін. Ал мен 7 жыл Ұлыбританияда тұрып оқыдым; Өкінішке орай, қаржы ісі бойынша емес. 10 жылдан аса кәсіпкерлікпен, инвестициямен айналысамын. Әр қимылым жаңа білім, тәжірибе мен жаңа таныстыққа толып жатыр. Англияда гольфты жиі ойнайтынмын, сол кезде Exeter қаласында оқып жүріп, осы қаланың инвестиция қорының иесімен таныстым. Оның басқаруындағы капиталы 500 миллион фунттан астам, ал бұл, айтпақшы, аталған салада көп емес.

Қазақстанға қайта оралған соң көптеген, сіз олардың қызметі тұрмақ аттарын да естімеген, брокер, инвестор мен миллионерлермен таныстым. Бұл кітапта өз ойымнан шығарылған ештеңе де жоқ — бәрі баяғыдан ойлап табылған, ал менің ойым — тек ТМД елдерінің қазіргі жағдайына сай, сол бір миллион капиталды қалай жасауға болатын туралы үлкен мақсат пен жиналған тәжірибемен алмасу.. Кітабым сіздің үлкен шыңға шығатын қадамдарыңыздың біріне себепкер болып жатса, мен де сізбен бірге қуанамын. Сондықтан оқып болған соң өз жетістігіңізбен бөлісе отырыңыз. Менің Инстаграм парақшам @realprepod немесе email realprepod@gmail.com.

Бұл кітапты қалай оқу қажет

Егер де сіз қаржы әлемінен бейхабар болып, кәдімгі бизнес пен қарапайым жұмысыңыз болса, кітап дәл сіз үшін. Ал егер де жеке қаржы мәселесінде шебер болсаңыз, бұл кітап сіз үшін өте пайдалы болмас, пайдалы болса — сіз шебер емессіз. Кітаптағы менің негізгі ойым: біз тек адамдармыз, әркімнің өз мамандығы бар, жаңа мамандық іздеп жүрген жоқпыз, сондықтан бұл жерде биржадағы алып-сатарлар үшін ештеңе жоқ. Бұл кітап бір миллион табу мақсатын қойған, шыдамдылық танытып, инвестицияға ісіне жылына 2—3 сағат уақытын бөлуге дайын адамдар үшін. Практика көрсетіп отырғандай, ондаған жылдар ішінде жылына 2 сағаттың өзі жеткілікті.

Кітаптың басылып шыққан нұсқасы болса, қолыңызға маркер мен қалам алып, пайдалы жерлерін белгілеп отырыңыз. Мөлдір бетбелгіні алып, маңызды жерлеріне жабыстырыпқойыңыз, кітаптың шеттеріне жазыңыз, Инстаграмда жариялаңыз да, мені «realprepod» деп белгілеуді ұмытпаңыз. Егер электронды нұсқасы болса скриншот жасаңыз да, сізге пайдалы да маңызды жерлерін жария ете беріңіз, күмән тудырса, қаржы мәселесін білетіндермен, сенетін адамдарыңызбен талқылаңыз. Сұрақтарыңыз болса маған Инстаграмға жазсаңыз болады, міндетті түрде жауап беремін. Аудио кітап форматын таңдасаңыз, онда тек талқылалай аласыз (2—3 жылда бір рет болса да тыңдап тұрыңыз).

Кітапты қарапайым, түсінікті тілмен жеткізуге тырыстым, күрделі терминдер көп емес, ал егер оларды кездессеңіз, түсіндірмелерін осы кітаптың беттерінен немесе Гуглдан таба аласыз. Көптеген тарауларда сіздерге түсінікті болу үшін өзімнің, достарымның, кеңес алған клиенттерім мен студентерімнің өмірінен мысал келтірдім. Және де үй тапсырмаларын кездесесіз, оларды мұқият орындауға кеңес беремін. Олар өте оңай болғанымен, тәртіп пен тұрақтылықты қажет етеді.

1 -ШІ тарау. Ақшаны қайдан алу және бизнес нұсқалары

Ақшаны қайдан алуға болады? Инвестицияға қолданыланатын ақша көзі, шынайына келсек, өте көп. Бұл жалақы, үнемделген ақша, бизнес, кездейсоқ тапқан табыс, сатылған жылжымайтын немесе басқа да мүлік болуы мүмкін. Ең бастысы өз-өзіңді инвестиция 100500 миллионнан доллардан басталады деген оймен жей бермеу керек. Биржалық нарыққа кірудің бастапқы соммасы 100 $ басталады. Казір сол дереккөздерімізді талдайық.

Бизнестен бастайық. Қарапайым адамдарға тән 3 бизнес түрін анықтайық. Яхта сатып алушылар Forbes тізімінде болмайды. Олардың бизнесы қандай болуы мүмкін? Қазақстанда қазынаға салықтың бір бөлігін төлейтіндер мұнай және де басқа мемлекеттік кәсіпорындар делік. Бұл экономиканың айтарлықтай әлсіздігін көрсетеді. Қазіргі уақытта, 2020 жылдың сәуір айының басында, карантин кезінде Алматыда кітап жазып отырғанымда, бұл өте айқын байқалды. Мұнай бағасы 25долларға құлдырап кәсіпкер мен жалақы алатын жұмысшылар арасында дүрбелең басталды. Олар ащы шындыққа көздері жетіп, негізгі «касса» жасайтын өнімнің сұраусыз қалғанын, ал басқа халықаралық нарықта сатылатын өнімнің қазірше жоқтығын түсінді. Ал екінші жағынан, егер сіз Америка, Қытай, Ұлыбританияны алсаңыз, олардың экономикасы аз үлесін бірнеше ғана компаниялар мен салалар құрайтынын көресіз. Қызметтердің үлкен үлесін шағын бизнес пен жеке дара кәсіпкерлік құрайды. Сондықтан олардың экономикасы тұрақты да мықты болып табылады.

1.1 Кәсіпкер

Бизнестің 3түрін анықтайық: шағын бизнес, орта бизнес және өзін-өзі жұмыспен қамту. Егер сіз осылайша ақша тауып, үнемдей алсаңыз, бұл бизнес түрлері инвестиция құюға өте қолайлы екенін байқайсыз. Неге десеңіз, бізде, кеңес үкіметінен қалған инвестор — кейпі бай, ақшасы сансыз адам ретінде санамызда қалыптасып қалған. Оларда бәрі де бар: қымбат машиналар, элиталық мүлік, ал инвестициямен басқа ісінің жоқтығынан айналысады деп ойлаймыз. Ал шынайы келсек, ол басқаша. Менің ойымша инвестициямен кедейліктен бір саты жоғары тұрғандардың барлығы айналысу керек. Себебі инвестиция өсуге, ақшаны көп табуға, өміріңді жақсартып, келе жатқан ұрпағыңа актив пен мұра қалдыруға мүмкіндік береді. Сізде бизнес бар болса, ол дұрыс жолдағы бизнес болған жағдайда, сіз үлгілі кәсіпкерсіз. Ал үлгілі кәсіпкер болсаңыз, онда ақшаны қажеттіктен де арта таба аласыз.

1.1.1 Шағын бизнес

Шағын бизнестің қызмет көрсету саласындағы жақсы жақтары неде? Ол — аз уақытта тәуір ақша тауып капиталды жинап алу. Қызмет көрсету саласындағы бизнес едәуір инвестицияны қажет етпейді, көбіне жарнама мен үй-жайларға саласыз. Бизнестің алғашқы кезеңін алсақ, мынадай математика шығады: сіз 100 мың саласыз да (2020 жылдың тамыз айының доллар бағамы 240$), 1 айдың ішінде қайтара аласыз. Сөйтіп бір жылда бір айлық пайдаңыз 100 мың боп тұрады. Ал бизнесіңізді дамыта берсеңіз, өсімі де көбейе береді; миллион, 5 миллион… Қызмет көрсету саласының бір жақсысы — тез кеңейте аласыз, мысалы, онлайн арқылы бүкіл елге немесе әлемге де шығуға болады. Бұл бизнес сізден тек бастауды, көңіліңіз, күш-қуат пен көзделген мақсатыңызды талап етеді.

Бірақ сізде бұл бизнеспен қаншама уақыт айналаса аласыз деген сұрақ туындауы мүмкін? Жұмыс жасамай, сол өсімнің пайдасымен өмір сүру уақытын аңсаймыз, дегенмен ол тез арада болмас. Бұны тек мен ғана емес, көптеген кәсіпкерлерде де кездесетін жағдай. Бұны сол деңгейге жеткендер ғана түсінетін шығар. Сол себептен шеберлік пен дағдылыққа апарар жол ұзақтау. Статистикаға сүйенсек, неден жоғалтып, неден пайда көретінімізді анықтауға болады. Бізде осы бизнеске құйған 100% ақшаны жоғалту қаупі бар делік, егер де бұл іспен айналысу қиындық туындатса, өсімінен де айырыламыз. Бұл, мысалы, капиталымызды құрған 100 мың теңге (2020 жылдың тамыз айының доллар бағамы 240$). Ықтимал пайдамыз -1200$, бұл көрсеткіштің сәттілігі 20-ның ішінен 1-і ғана болуы мүмкін.

1.1.2. Кәсіпкер мінезі

Бизнеспен айналыспақ болсаңыз, оны қалай жасау керектігіне тоқталу қажеттік етпес, кітап ол туралы емес. Сіздің уақытыңыз бен осы іске назар аударғаныңыз қажет. Бизнес ашсаңыз, сіз ол жерде ұзақ уақыт өткізесіз.

Бизнес дегеніміз кәсіпкерлер айналысатын іс. Кәсіпкер деген ерекше тәжірибесі, ақылы, мінезі бар адам. Сіз шынайы кәсіпкерсіз бе? Шынайы болсаңыз –керемет! Бизнесіңіз инвестициялық кірістің негізін қалаушы болар. Сіз кәсіпкер болып, жасыңыз 20-дан төмен болған жағдайда осы істе өзіңізді сынап көре аласыз. 20 жаста бизнестегі ақшаңыз да көп болмас, сондықтан жоғалту қаупі де жоғары емес. Бұл жаста бизнес үшін инсвестицияның да керектігі шамалы.. Мен шағын бизнестің кірісі өте жоғары деп айтып кеткенмін. Айына 100% табыс әкеледі. Бұнымен кішігірім бизнесқана күресе алады. Дегенмен, бұл белгілі бір деңгейге, кішігірім сомаларға дейін. Табысты бизнес ашу үшін сіз кем дегенде 20-ға жуық сәтсіз бизнескеректігін естіген едім. Бұған дейін сіз өзіңізбен болып жатқан жағдайды сабақ ретінде қабылдап, кәсіпкер болу үшін керек білімді теріп жүресіз. Кәсіпкерлер туралы сөйлесейік. Өзім немесе таныс кәсіпкерлер туралы айтайын. Кәсіпкерлерлікпен 14 жасымнан айналысамын. Қазіргі уақытта 27-демін. Мен Алматыдағы AlmaU мен Қазақстан-Британ техникалық университеттерінде дәріс беремін. Жаттықтырушы залым мен бизнес орталығым бар. Оған дейін неше бизнесім болғанын санап шығу қиын. Көп нәрсемен айналыстым. 20 шақтысы сәтсіз аяқталды. Инвестор мен кәсіпкер деген екі жол, ал мен үшін жұптасқан жол. Кей кәсіпкер таныстарымды инвестиция тіпті де қызықтырмайды. Олар үлкен қатерлі табысты тез арада табуға ұмтылады. Олар маған соғыстан қайтқан ардагерлер тәрізді — соғыстан қайтып, бейбіт адамзаттық өмірге үйрене алмай жүргендердей. Бірде консалтингпен айналысатын танысыммен сұхбаттасып отырғанда оның айтқаны: «Дәулет, мен 1 айда 2—3 миллион рубль табыс тапсам, келесі айда сол соманы жоғалтып та аламын» дейді. «Бұл саған ұнай ма? -деген сұрағыма жауабы- бұл қызықты өмір, әрине, тұрақтылық та көбірек болса дейсің». Адамның мінезімен байланыс көрініп тұр. Оған не жарасады, өмір тәжірибесі қандай, өзін неше уақыт дайындағаны — бәрі көрініп тұрады. Біріншісі, бозбала кезінен бастайды. Инвестиция мен бизнесті салыстырсақ, жас кезіңдегі бизнесің инвестицияны көбірек қайтарады.

Ал енді сәтсіз аяқталған 20 бизнес бастамаларыма оралайық. Өзімнің, таныстарымның, достарымның тәжірибесіне жүгінсек, бұл, айына 100 мың теңге табыс әкелетін, сәтсіз аяқталатын 20 бизнестің заңдылығы екен. Бұл жердегі математика басқаша: 100 мың теңгені (стартаптың орташа құны) 20-ға көбейтсек =2 млн шығыс, 2—10 жыл аралықта осы үшін кеткен әрекеттер, сонда ғана айына 100 мың теңге табыс беретін бизнес сізде деуге болады. Мүмкін бұл нақты емес те шығар, дегенмен құны қандай екенін түсіну керек.

1.2. Несие мен ірі бизнес

Ірі бизнестің артықшылығы-инвестиция сияқты қайтарымында. Оны өз ақшаңызға жасамайсыз, себебі капиталыңыз сомақты болу қажет. Ол үшін кепілдікке мүлік қойылады. Ақшаңыз жоқ болып, несие алғанда, сіздің шығыныңыздың тәуекелі банктік тәуекелден жоғары боп тұрады. Себебі кепілдікте сіздің мүлігіңіз. Бұл ірі бизнес казинодағы рулетка ойыны тәрізді. Алайда нәтижесі дағды, тәжірибе, сәттілік, эмоциялық жағдай тағы да басқаларына байланысты.

Сіз, банк несие беруге бас тартқанда, автоломбардқа келдіңіз делік.

Көлігіңіз 2 млн теңге (27$ мың 2020 жылдың тамыз айында) тұрады делік. Сізге ақша өте қажет боп тұр делік, бірақ той, немесе басқа несиені жабуға емес. Автоломбард сізге бірінші аптада несиені төлемейсіз, ал сол аптаның ішінде қарызды толық қайтарсаңыз, несие пайыссыз болады дейді. Сіз авто құнындағы 2 млн теңге емес тек 500 мың теңге алдыңыз делік. Ары қарай не болмақ? Автоломбард несие пайызы өте жоғары болады. Төлемді кешіктірсеңіз, банк автомобиліңізді алып қояды. Ол қалай болмақ: алған ақша қалтада, бір апта өтеді, санауыш қосылады, пайыз қосылады, сіздің несиеңіз өсе береді, көлігіңіз қамалады, айыппұл тұрағына жабылады. Тағы бір апта өтеді, несие пайызы да өседі, сөйтіп қарызға белшеден басып, соны жабу үшін басқа жерден несие алуға тура келеді.

Сонда сізге N-сомадағы ақша қажет болғанда, актив ретінде ақша түратын тек көлігіңіз қолданды. 2 млн тұратын автоны кепілдікке беріп, небәрі 500 мың теңге алдыңыз. Сіздің тәуекеліңіз 125% құраса, банктікі керісінше. 25% алып 100% жоғалта аласыз. Бұл математика сізге жаман көрінгенмен, ломбард үшін бәрі керемет. Банк несиесі де тура сондай. Олар несиені кепілдікке жылжымайтын мүлікті қойғанда ғана береді. 100 мың$ тұратын пәтер немесе үйіңізге тек 50 мың$ бере алады. Сол 50 мың$-ға бизнеспен айналысасыз, оның да тәуекелі бар. Сонымен, сіздің тәуекелдеріңіз ықтимал табысыңыздан асады. Несие алған адамдардың жағдайы осындай болады.

1.3.Өзін-өзі жұмыспен қамтушылар

Енді тұлға түріне оралайық. Өзін-өзі жұмыспен қамтушыларды алайық. Шағын бизнес дегеніміз- өзін-өзі жұмыспен қамту дегеніміз. Оны жалақысы жоғары табысты топ-менеджерлер немесе қызмет көрсету саласындағы өзін-өзі жұмыспен қамти алатындар құрайды. Өзін-өзі жұмыспен қамту-уақыты мен зияткерлік ресурстарын ақшаға айырбастады дегенді білдіреді. Бизнесте ақшаны адам емес жүйе табады. Енді кәсіпкерге тоқтала кетейік. Ол қандай адам? Мен білетін кәсіпкерлердің көпшілігі оқу орындарын оқымаған білімі жоқ немесе дипломды сатып алғандар, себебі білім алу бизнеске көп жағдайда кедергі келтіреді. Мен формалды, өз елімдегі университеттерді айтамын. Озат оқығандардың 3-ке оқығандарға жұмыс жасап жүргенін талай естіген боларсыз. Радислав Гандапас 3-ке оқығандар келісімге келе алатын, ережелерді айналып өтетін, алдауға жақындығы бар адамдар деп айтады. Осы қасиеттер кәсіпкерлікке өте пайдалы. Сондай-ақ өзін-өзі ұстау, жауапкершілік, қаталдық қасиеттері де бойларынан табылады. Жауапты адам жауапсыз кәсіпкерден әлдене құнды серіктес.

1.4 Жалақы

Бизнестен басқа менде жалақым бар. Университтерде сабақ беретінімді білесіздер. Бос уақытымның барлығынан, өзім де білім алып, оқып, ары қарай дамытқым келеді. Маған олар жеңілдік те жасап берді. Almaty Management University DBA бағдарламасын оқып жатырмын. Сол жердегі бакалавриаттарға өзімді сабақ беруші ретінде ұсындым. Аптасына бір-екі рет барып, едәуір жалақы аламын. Кітапты оқып жатқандардың көбісі мансапты қуатын болар.

Неге дейсіз ғой? Кәсіпкерлер саны жұмыс жасап жүргендердің санынан аз.

Тәуекелдері мен артықшылығына келсек, бизнес жүргізу қауіп-қатері бар іс. Ал мансаптың қауіп- қатері аса жоғары емес. Бұл еліміздегі халықтың 99 пайызының мансаптың арқасында, жалақыдан жалақыға дейін күн көріп отыр деген көрсеткіш. Бірақ сол карьера, мансап, бізге байланысты емес жағдайлар туындағанда, мысалы, жаһандық пандемия проблемасы сияқ ты, жоғалтып алуы да мүмкін.

Кәсіби спортшының мансабын талдайық. ТМД елдерінің арасында спорт мансабы — қайтарымы өте төмен, ең тәуекелді мансап болып табылады. Спортшылар уақыты мен денсаулығын қатерге тігеді. Олар өздерін спорттан кеткен соң өздерін қамтамасыз ете алатын дағдыларға жұмсамайды. Ал спорт тез бітіп қалуы мүмкін. Ярослав Радашкевич деген пауэрлифтингпен айналысқан жас жігіт туралы естіген боларсыз, Ресей, Еуропа, әлем рекордсмены, чемпион болып жүрген. Ал Еуразия чемпионатында штанганы көтеріп, тізе бүктіретін сәтінде, аяғында жарықшақ пайда болып 20 жасында мансабымен қош айтуына тура келді. Ол өзіне, осындай жағдайларға ақша жинап қойып па еді? Қайдам, пауэрлифтингішлер клиенттерін жаттықтырып, көп пайда табыс та таба алмайды. Ол сақтандырылған ба еді? Мүмкін, бірақ оның мөлшері өмір бойы жұмыс істемеуге жетпес. Біздің елде спортшыларды сақтандыру деген тиісті деңгейде емес. Сондықтан алдымен келесіні ұғып алу керек: бұл іспен айналысып жүргенің, өз рахатың үшін бе әлде табыс табу үшін бе? Спорттағы мансап қысқа, бәсекелестікке толы, жолы қауіпті, бір мезетте-ақ аяқталуы мүмкін. Сақтандыруды сатып алсақ та, жұмсаған уақыт пен еңбегіміз ақталмас.

Ал жай мамандықтарға келетін болсақ, көп нәрсе сіздің қайда жұмыс жасайтыныңыз бен қандай баға жетпес маман екендігіңізге байланысты. Кей қызметкерді батпаққа батырсаң меруерт алып шығады, ал кейбіреуі мөлдір судан да ештеңе таба алмай жатады. Бұның бәрі бірнеше факторға: сәттілік, өзіне, жұмысқа, өмірге, қоршаған ортаға деген көзқарасына байланысты. Бұл жердегі мансап та спортшыға қарағанда оңайырақ болады. Дегенмен, бизнес тәрізді, мансап та, тез аяқталуы мүмкін. Қолдарынан ештеңе келмейтін адамдарға қиын, әрине. Жұмыстан қысқартылуға түсіп қалуы жа ықтимал, себебі олардың келешекте сенуге болатын кәсіби негізі жоқ. Бұндайлар несие алып, аяқ астынан жұмыстан айрылып қалса ше? Банктер болса аямайды. Негізгі тәуекел математика емес, адамдардың тағдыры ұйымдардың қолында екенін көрсетіп тұр. Бір жұмыс беруші мен екіншінің арасында күн көру үшін жүгіріп жүр дегім келмейді, алайда бизнес те аяқ асты тоқталып қалуы мүмкін.

Жұмыс жасап жүргендерге келер болсақ, жасыңыз 25-тен, тіпті 35-тен асқан болар. Сіз, тәуекелді жақтырмайтын, кәсіпкер бойында табылмайтын: біркелікті іс-шаралармен айналысып, одан зардап көрмейтін қасиеттеріңіз бар консервативті тұлға боларсыз. Бұл дегеніміз — сіз кәсіпкерге қарама қайшы мінезіңіз бен шеберлігіңіз үшін ақы аласыз. Табысыңыздың мөлшері де аз болмауы мүмкін. Жалданып жұмыс жасаған адамның табысы аз дейтін қағида жоқ. Бұл адамдардың кәсіпкерлерден айырмашылығы — тәуекелге деген төзімділіктің төмендігінде. Ол әр кәсіпкерде табыла бермейтін тәртіп.

1.5 Инвестициялар

Біз қызығушылығымызды тудыратын ақша көзіне де жеттік. Оның ең бірінші артықшылығы-ешнәрсемен шектелмегендігінде: уақыт, географиялық тұрғыда. Мансабыңыз болған кезіңізде тәуліктегі 24 сағаттың сегізі ұйқыға, сегізі басқа: отбасына, жолға, ойын-сауыққа тағы басқа нәрселерге кетіп жатады. Жұмысқа уақытыңызды көп жұмсай алмайсыз. Біреуді жалдасаңыз, оларды қадағалап басқару керек. Ол үшін адамдармен қарым-қатынас жасай білу үшін тәжірибе, білім, эмоционалды күш-қуат қажет.

Бұл бизнесіңіз болса да, келесі көрініс орын алады. Өз қолыңмен әртүрлі он шақты бизнесті басқару қиын. Сіз ол үшін көмектесетін адам жалдап, ақысына ақша төлейсіз. Үнемделген ақшаңыз күннен күнге өсе беруі мүмкін. Көз алдыңызға өсіп тұрған гүлді елестетіңізші: жан жағына ұрығын сеуіп, ол ұрықтардан тура сондай гүлдер өсіп жатса. Бұл гүл құмырамен шектелген боп тұр. Бір гүл жылына тура сондай гүлді өсірсе екі гүл болады. Жыл сайын бір гүл- екіге, екі жылда-төртке, үш жылда-алтыға көбейе береді делік. Инвестицияңыз да сол сияқты, мұнда бір ғана «гәп» бар-оның капитал сияқты құмырасы жоқ. Бұл жақсы. Біз гүлді құмырада өсіреміз, себебі оларға құмыра далада өскеннен гөрі ұнайды. Бұл жерде де солай: біздің қаражатымыз «құмырасыз» жақсы өседі. Олар көбею арқылы өсіп отырады. Сондықтан ірі капитал құруға көп жинақтар қажет емес, ең алдымен тәртіп пен ертерек инвестицияны бастау керек. Тағы да нені айтып кетсек болады? Мүмкін, сіздер инвестиция арқылы көптеген бай адамдардың одан ары байығаны туралы білмейтін шығарсыздар. Әрине, бұл өте тамаша, ал оны пайдаланбағандық — ақымақтық шығар.

1.5.1 Масштабтау

Менің, пандемия кезінде жабылған, жаттықтырушы залым бар. Мен дағдарыс біткен кезде бір емес екі жаттырықтушы зал ашқым келер делік. Ол үшін бизнес жүргізуді өзгерткенім жөн. Әрине, оңайға соқпас, дегенмен, оларды еңгізген соң тағы екі жаттығу аппаратын сатып ала аламын. Сосын жиырмасын алғым келер. Қайтадан өзгеріс енгізу қажет, бұл басқарудың өзге әдіс түрлері боп келеді. Ол да өзгертілген жүйе. Ал бизнесім бірнеше жерде болса, қадағалап басқару қиынға соғады емес пе? Онда басқару жүйесін қайта өзгертемін. Содан соң 100 жаттығу аппараты алғым келер. Тағы қосымша тәуекелдер кездесер: брендті басқару, бәсекелестерді ойлау дегендей. 100 жаттығу аппараттарым болған соң, Қазақстанда нөмір бірінші инвестор бола алам. Бұл деген тәуекелдер мен уайымдар.

Алайда, менің де 1000$ капиталым 100 мың $ болса десем, өз тұлғамды түбегейлі өзгертпес едім, қымбат оқуды ұзақ оқымас та едім. Ресурстарымды бұл іске жұмсамас едім. Күштің зоры осында. Сондықтан ірі капиталдың едәуірі инвестиция арқылы құрылған, ал дарынды инвестор данышпан кәсіпкер болуға қарағанда әлдеқайда оңай.

1.5.2 Инвестордың имиджі

Кейбіреуіңіз, осы жерге дейін оқып болмай тұрып, кітап инвестиция туралы емес Forex тәрізді қор биржасында сауда жасау туралы деп ойлауыңыз мүмкін. Шынында бәрі кинодағыдай емес: галстук таққан ер адамдар телефоннан түспей бүкіл залға «Сатып аламын», «Сатылды» деп айқайласатын. Инвестиция- қызықсыз, ішті пыстыратын, күш пен уақыт аз бөлінетін нәрсе. Ол жалғыз нәрсені — тәртіп пен көп жылдарды талап етеді.

1.5.3 Бір миллионердің әңгімесі

Ең алдымен Карл Дженсенмен таныстырайын. Ол Америкада бағдарламашы (программист) болып жұмыс істеп, жылына 100 мың $ тауып, жұмысы шиеленісті атмосферада өтетіндіктен, кезекті бір жұмыс күнінің аяғында өзіне зейнетке қалай тезірек шықсам деген сұрақ қояды. Әйелі екеуі 5 жылдан соң қомақты 1 миллион доллар ақша жинап, өз еркімен зейнетке шыға алатын жоспар құрады. Дәл солай болды: 43 жасында 1—2 миллион доллар жинап, зейнетке шықты.

Ол не істеді:

— ипотекадағы зәулім үйін сатып, кішігірім қарапайым үй сатып алады;

— кейбір тұтынушы дағдыларынан арылып, қажетті заттарды қолжетімді супермаркеттен алып, үйін өзі жөндейді;

— отбасылық шығындарын азайтып, жұмыстан бос кездегі уақытын жанұясымен өткізеді;

— өзінің жылына 40 мыңға$ дейін табыс беретін пассивтік портфеліне өмір сүреді, ол болса табыстың үштен бірі, ал қалған үштен екі бөлігін қайта инвестицияға жолдайды.

Сізді ол тек Америкада, жалақылары қомақты елдерде, бізде жылына 100 мың$ табу қайдан болсын деген ойлар торлай бастар. Ал негізінде бәрі әлдеқайда оңай екенін айтқым келеді.

1.5.4 Нағыз бай адамның әңгімесі

Бай болу үшін көп ақша табу керек емес. Сіз ақшаны көп табу орнына аз жұмсаңыз. Мысалы, мен кеңес берген адамым 49 жаста, слесарь болып жұмыс істейді, айына 300$ дей табысы бар, оның 150$ жұмсап, қалған 150$ жылына 10% беретін инвестицияға салады. Есептегенде он жылда 31мың $ жинақтай алады екен, оның жылына 3100$, айына 258$ тауып, жұмысқа жұмсалатын шығындардан арылып, жұмыс жасамай-ақ жай-барақат өмір сүре алады екен. Әрине, ол миллионер бола алмайды, дегенмен Қазақстан, Ресей, Украинада немесе басқа да ТМД елдерде тұрып жатқандарға зейнетке уайымсыз шыға беруге болады. Бұл деген біз бен сіздің азаматтылығымыздың жақсы жақтары.

1.6 Кездейсоқ табылған табыс

Бұл сізге біреу ақша сыйласа. Менің бір танысымның әйелінің ұлты — кәріс. Кәріс ұлтында бала дүниеге келгенде думандап той жасайтын дәстүр бар. Сөйтіп менің досыма сыйға 10 мың$ тартыпты. Ол ақшаны инвестицияға құяды. Бұл кездейсоқ табылған табыс болады. Сондықтан ондай ақшаға көлік, үйге жөндеу жасамай — инвестицияға салыңыз.

Бір досым әрбір үй иесінің басынан өтетін таныс тағылымды оқиғаны айтып берді. Оның машинасының құны нарықта сатып алған бағасынан жоғары екен. Ол машинасын сатып, өзіне тура сондай машинаны төмен бағамен сатып алғысы келеді. Ал қалған ақшаны үнемдеп қоюға бел буады. Алайда машина іздеу айларға созылып кетеді. Ол болса өзіне ештеңеден бас тартпай, қымбат жерлерде демалады. Ақша әйелінің қымбат телефонына, мамасының үйін жөндеуге жұмсалып кетеді. Сөйтіп, оқиғаның немен біткенін өздеріңіз де сезіп отырған шығарсыздар. Ең соңында машинаны несиеге алуға тура келеді.

Бұдан алған сабағыңыз: кездейсоқ табылған табысты инвестицияға сал. Өзіңді сенде ондай ақша болмағандай ұста.

1.7 Үлкен сома

Адам қандай жағдайда бай бола алады? Оның табысы шығыннан асып тұрғанда. Мен үнемі: «100 миллион долларым болса маған ештеңе де керек емес еді» деген сөздерді көп естимін. Шынайына келсек, ол адамдар сол ақшаны неге жұмсайтынын да білмейді. «Хортица» атты арақ-шарап шығаратын Черняк атты украин олигархы бір сөзінде мотивация туралы айтады. «Ештеңеңіз жоқ кезде — ерте тұрып, жұмысқа бару мотивациясы оңай боп келеді. Ал бәрі бар кезде: машина, мүлік, жинаған ақшаң, бизнесің болғанда-қиынырақ. Бір миллион таптыңыз ба-керемет! Ендігі мақсатыңыз- 10 миллион табу. Содан кейін Forbes бетінде болғыңыз келер- боласыз. Forbes бетінде тұрған адамның мотивациясы қандай болу керек? Күрделі сұрақ.» Сол кезде залдан біреу:

— Черняк, тыңдашы! Ал егер менде болса…

Әңгіме оның табысының мол болғаны соншама, неге жұмсарын білмейді туралы еді. Сол кезде бір жас жігіт орнынан тұрып:

— Жоқ. Ақшаны жұмсау оңай ғой! — дейді

— Ал, жарайды- деп жауап береді Черняк.-Сенде 100 миллион доллар бар делік. Неге жұмсамақсың? Инвестициядан басқа нәрсе болу керек.

— Нью-Йорктан үй сатып аламын…

— Жарайды, сатып алдың делік…

— Ой, үй емес, пәтер.

— Нью-Йорк қаласында жақсы бір пәтер алдың делік. Құны 5 немесе 10 миллион доллар болсын… Тағы да?

— Мен Pagani Zonda сатып аламын.

— Жақсы. Pagani Zonda тағы 2 миллион тұрар. Сонда сен 12—15 миллион доллар ғана жұмсадың, әлі 85 мың бар. Ары қарай тағы не істейсің? Немен көңіл көтересің?

Әрине, ол жауап таппады. Сіз қарапайым лайықты жеткілікті деңгейде өмір сүріп жатсыз. Жақсы телефон, машина, пәтер бар. Ол үшін міндетті түрде миллионер болу қажет емес. Миллионер деген жылына ең болмаса 1 миллион табыс табатын адам. Бұндай нәтиже де міндетті емес. Алайда деректер бойынша ондайлар көп. Қытай елінде жылына 10 мың жаңа миллионер пайда болады екен. Тамаша көрсеткіш, дегенмен ондай болу мүмкін емес деуге болмас. Сондықтан, енді іс-әрекеттегіңіздегі бағдар туралы айтайық.

1.8 Іс-әрекеттегі бағдар — жеңіс кілті

Іс-әрекеттегі бағдардың екі түрі бар-қысқамерзімді және ұзақмерзімді. Олар ненібілдіреді? Бұл-сіз осы күнгі қажеттіліктерді қанағаттандырасыз немесе керісінше: болашақ үшін қазіргі кезді құрбан етесіз.

Жай ғана мыал келтірейік. «Сен біреуін таңда: бүгін 10 мың$ немесе он жылдан соң -100 мың $ аласың ба, жоқ 30 жылдан соң- миллион$ ба?» дегенге адамдардың 90% — 30 жылдан соң- миллион$ алу орнына он жылдан соң -100 мың$-ды таңдайды. Қарапайым математика. Миллион 100 мыңға қарағанда көп, 10 мыңға қарағанда тіпті көп. Дегенмен адамдар қазіргі уақыттағы оңай ақшаны таңдайды.

Ол негіз болып қаланып қалған инстинктке байланысты. Нақтылай айтсақ, мидың өзін-өзі сақтауы. Жануарлармен бірдей: тамақ, қорқыныш, секс, тағы басқа өзін-өзі сақтау инстинктіне жауап беретін мидың бір бөлшегі. Ол ата-бабаларымыз-бауырымен жорғалаушылардан келе жатқан өзін-өзі сақтау рефлексі. Қазіргі заманда ол қалай көрінеді? Қысқамерзімді бағыты бар адам — табысы соншалықты көп болмаса да, өзін ақшасы көп адам болғандай жүретіндер.. Қымбат жерлер мен клубтарда уақыт өткізіп, соңғы үлгідегі телефон ұстайды. Ондайларды «табынға» тән бренд пен мода, сән, жанжалдар қызықтырады. Күндері бір күндік, ертеңін ойламайтындар.

1.8.1 Адамдарды манипуляциялау: нарық vs реттегіш

Алайда, көпшілік қауіпті. Америкада реттегіш нарық ойыншыларын манипуляция үшін жазалайды. «Миллиарды» атты сериалын тамашаласаңыздар, Америка прокуратурасы осы жағдайларды қадағалайтынын көресіз. Ірі ойыншы құнды қағаздың нарықта құнсызданғаны туралы өтірік дүрбелең тудыртса немесе бағасын көтеріп, ішкі көздер ақпарат арқылы өсек таратса- АҚШ-тың құнды қағаз бен қорлар бойынша комиссиясының қаһарына ілігеді. Ол үшін адамды түрмеге отырғызып, лицензиясын айырылтуға дейін барады.

Ол неге заңсыз? Адамдар соған үйір. Баяғы «МММ» немесе басқа да қаржы пирамидалары сияқты. Адамдардың көпшілігі осындай ұйымдардың әділдігін растай бастағанда, бәріміз де сене бастаймыз. «МММ» де солай басталған, алайда бір кезеңде жабылып тынды. Болды. Манипуляция деген осы. Батыста бұндай пирамидалар заңсыз болып табылады. Ертең Дональд Трамп: «Мына, мына компаниялардың акциясын сатып алыңдар, оларға қомақты қаражат салдым» десе, не болмақ? Саларын салар, бағасы да өсер. Ал халық ше? Трамп өз ақшасын шығарып алар, ал компания болса құлдырайды. Ол үшін Трампты түрмеге отырғызар. Ал біздің елде бұл іс заңсыз болып саналмайды, сондықтан бұл іспен айналысатындар саны көп.

1.8.2 Қысқамерзімді бағыт алғандардың әдеттері

Қысқамерзімді бағыт алғандардың бір ерекшілігі-сараңдық. Бұрыңғы кеңес одақ кеңістігінде 10%, 100%, 200%,, 500% табыс табуына уәде беретін «Понци сызбалары» әлі күнге дейін бар. Себебі біздің халық оған әлі сенеді. Қысқасы: қысқамерзімді бағыт сізге — жау! Сіз алданып қаласыз! Ақшаңыздан айырыласыз! Соны ескеріңіз. Оған балама — ұзақмерзімді бағыт.

Герт Хофстед деген социолог қысқамерзімді және ұзақмерзімді теориясын дамытар кезде бірнеше нәрселерді анықтайды. Қысқамерзімді бағыттағы адамдардың басымы — қарапайым жұмысшылар тобынан шықса, ұзақмерзімді бағыттағылар-орта таптағы және буржуазиялардан шыққандар. Осылайша қысқамерзімді бағыт- кедей адамдарға тән, ұзақмерзімді бағыт-байларға тән боп бөлінді. Бұл ғылыми теория өмірде қалай көрінеді? Қысқамерзімді бағыттағы адам жайбарақат өз денсаулығын ойламай, зиянды дәмді тағамды жей береді. Ол оның әдетіне айналып, денсаулығы нашарлап, күткеннен ерте қайтыс болады. Ал ұзақмерзімді бағыттағылар денсаулыққа пайдалы тағамды жеп, өмірін ұзартады. Кока-коласын анда-санда ішеді. Қорқынышты ештеңесі де жоқ. Қысқамерзімді бағыттағылар айналасына әсер етуге тырысып, ақшасын шашып, қарызға батады. Ұзақмерзімді бағыттағылар бір күнгі қуанышын ертеңнің пайдасына құрбан етіп, сырахана, ресторандардың орнына жаттықтыру залына барады.

Ұзақмерзімді бағытты болу үшін өмірдің шұғыл қажеттіліктерінен гөрі инстинкт пен логиканы пайдалану қажет. Логика бізге шылым шекпе десе де, шылым шегеміз. Ал ішкі түйсігіңізді жеңе алсаңыз, логикаға жүгінсеңіз, шылым шегуді доғарасыз. Қысқамерзімді мен ұзақмерзімді бағыттағылардың айырмашылығы осыда. Осындай нәрселер таптық теңсіздікті тудырады. Кедей жерден болсаңыз — ұзақмерзімді бағытта болу қиындау болады. Бұл сіздің нашар адам болғаныңызға емес, тәжірибеңіз бен сіздің отбасыңыз қандай әдеттер мен құндылықтарды құрмет тұтатына байланысты.

1.8.3 Зефирлі тәжірибе

Зефирмен жасалған тәжірибе туралы естіген боларсыздар. Кішкентай балақайларды 10—15 минутқа зефиры бар бөлмеге қалдырып қояды да «Байқа! Сені осы зефирмен қалдырамыз. Жегің келсе жей бер, бірақ мен келгенше жемей күте тұрсаң, бір зефирдің орнына екеуін аласың. Сонда сенде басқалардан екі есе көп болады» дейді. Балалар «Окей, жақсы, түсінікті!» деп қала береді. Олардың жартысы өз зефирін жеп қойса, қалғаны жемей күтіп отыратыны белгілі.

Бұл өткізілген тәжірибесінің қулығы неде, не үшін сынаққа ұшыраған? Ең бірінші, жұмысшы таптарына деген біржақты көзқарас. Неліктен? Бұл тәжірибені алғаш рет байлардың балалары оқитын жекеменшік мектеп өткізілген. Басқа да көптеген мемлекеттерде қайталанған тұжырым: ұзақмерзімді бағыттағылардың мектептегі жетістіктері, жалақысы мен махаббатағы жетістіктері жоғары екен.

Кедей балалар оқитын мектепте өткізгендегі тәжірибе нәтижесі басқаша. Ол балалар неге қысқамерзім бағытын таңдаған? Себебі олардың жинаған өмірлік тәжірибесі басқа. Мысалы, ақшасы бар ата-аналар балаларына: «Сен мұздатқыштағы балмұздақты емес, көжені іш. Содан соң мен саған екі есе балмұздақ алып беремін, алдымен көжені іш» дейді. Қуатты жанұяда ата-ана балаларына берген уәдесін алдамай орындайды. Олар сол балмұздақты сатып бере алады, себебі оған ақшасы бар. Қысқамерзімді бағыттағы отбасындағы ата-аналар балаларын ақшаның жоқтығынан жиі алдайды. Әрине, ол оны қасақана істемес, жағдай сондайға келтіріп тұр. Бұл-кедей отбасынан шыққандардың шешім қабылдау механизмінің басқаша болуын айқындап тұр.

Бұл сізге нені көрсетіп тұр? Шыққан отбасыңыз кедей болып, қысқамерзім бағытта екеніңізді сезсеңіз, тезірек өзгеріңіз. Әйтпесе, капитал жинау сізге оңайға соқпас. Сізде 1000$, 5000$, 10000 мың долларлы капитал жиналса, тезірек жұмсауға асығып тұратын боласыз. Ол керек емес.

1.8.4 FIRE (FINANCIAL INDEPENDENCE, RETIRE EARLY) ҚОЗҒАЛЫСЫ

Неге осы тақырыпқа тоқталып отырмыз? Негізігі тақырыбымыз-үнемдеу. Статистика бойынша адамдар 25 жыл бойы өзінің табысының 20 пайызын инвестицияға құйып, зейнетке шыққанда жұмыс істеген кездегіден де жақсырақ тұрады екенін көрсетеді. Бұл дерек адамдардың қаражатты тезірек жинай бастаса, 45 жасынан бастап зейнетке шыға алатынын белгілейді. Сіздерді FIRE қозғалысымен таныстырғым келеді. «Қаржылық тәуелсіздігі немесе ерте зейнет» атты ұйымының қызметі жай ғана: табысыңның бір бөлігін жина, инвестицияға сал, нақты бір капитал жиналған кезде соның пайызына рахаттанып өмір сүр деген принцип. Мен ол принциптерге жиі тоқталып тұрамын, оны өзіңіз интернеттен немесе YouTube каналдарынан да таба аласыз. Әрі қарай армандаған миллионға жету жолының әр қадамын талдап отырамыз.

2-ші тарау. Ақшаны қалай басқаруға болады

Ақшаны қалай басқаруға болатын принциптің негіздерін талқылайық: қалай дұрыс жасау, тиімді де пайдалы болу үшін. Ақша таптық, әрі қарай не істейміз? Мысалы, 1000 мың долларлы капиталмен не істейміз? Осыған дейінгі кітаптағыны оқысаңыз, сізде ақша бар деуге болады, қалғаны техникалық сұрақтар.

2.1. Автокөлік

Ойыма келген ең бірінші ірі, керексіз, ысырап болған нәрсе — сатып алынған көлік. Әрбір адам оны алғысы келеді. Арзанынан ең қымбатына дейін. Дегенмен нені ескеру керек? Дұрыс таңдалмаған машинаның бір жылғы дұрыс күтіп айдау өз бағасының 30—40% құрайды. Ескі «Bentley Continental» маркасын аз дегенде 2 миллион рубльға сатып алсаңыз, күтіп ұстап айдауға жылына бір миллион кетеді.

Көлігі бар адамдар, әсіресе ескі машина айдайтындар, оны жөндеуге қаражаттың жиі кететінін білер. Люксты 2001 жылғы S-класты Merсedes автокөлігін қазіргі уақытта сатып алу көп қаражат қажет етпейді. Неліктен? Себебі ол қазір «Яндекс-Такси”жұмысына «Эконом» санатына жататын седандардың ішіндегі ең мықтысы болып табылады. Кейбіреу үшін ол машина әлгі күнге дейін мәртебе көрсеткіші болар, алайда оны сатып алып, өзін дүниенің қожайыны сезінетіндер күлкі келтіреді. Ондай машинаны жөндеп айдау көп қаражатты қажет етеді: жанармайды сужаңа көлікке қарағанда көп жейді, қосалқы бөлшектері де қымбат тұрады.

2.1.1.PORSCHE

Мен машина сатып алмаңыз деп жатқан жоқпын, дегенмен қажеттілік пен артықшылықты айыра білу керек. Егер такси айдаушы болып істесеңіз немесе жұмысыңыз алыс болса, онда машина қажет, ал тек мәртебе үшін болса, мәселе туындауы мүмкін.

Оқырмандардың да арасында автоны жақсы көрушілер табылар, мен де солардың бірімін. Менде сегіз машинам–оның бірі Porsche Сayman S, екіншісі-Merсedes SLK мен Audi, басқа да ақша жейтін көліктер болған. Олардың болғанына өкінемін деп айта алмаймын, дегенмен кеткен шығындар қынжылтатын. Қандай марка болса да бәрі-бір десеңіз, қарапайым үш-алты айлық табысыңызға келетінін сатып алсаңыз болады.

Неліктен тек үш-алты айлықтық табысқа? Одан да кеміне де болады, айына тапқан табысыңызға қарай. Бір танысым жылына 30—35 мың$ табатын, Қазақстандық өлшемдері бойынша бұл өте керемет табыс. Оған және басқа адамдарға тән нәрсе-олар автокөліктерді өздерінің жылдық табысына қарай сатып алады. Яғни, егер адам бір жылда 30 мың доллар тапса және оның 20 мыңын автокөлікке бөліп тастаса, ол жетіспейтін соманы несиеге алып, 30 мыңға автокөлікті оңай сатып алады деп санайды. Дұрыс-ақ шешім шығар, бірақ инвестиция жағынан емес. Жылына 30 мың$ жинап, оның 20 мың$-на автомобиль алу, ең сорақысы ескі спорткар алу — ақымақтық. Бір танысым солай істеді: менен сол ескі Porsche Сayman S спорткөлігін 20 мың $-ға сатып алды.

Бұл жақсы машина ма? Әрине! Жылдамдығы жоғары, осындай машинаның иесі болу керемет, әрине, бірақта елдің қызғанышын тудыратын: машинаға қоқыс та тасталды, жуғаннан кейін біреулер түкіріп те кететін. Бағасы жоғары болмаса да, оны күтіп ұстау қымбатқа түседі. Бір айдан кейін-ақ досым оған екі мың доллар жұмсады, әрі қарай шығынынан хабардар емеспін. Сонымен, машина керек болса-алу керек, дегенмен ең соңғы ақшаңызға емес. Мәртебе қумаңыз. Кейде айына бір рет адамдар: «О, машинасы мықты! Тамаша машина! Күшті өзгеріпсің! Жарадың!» деп айтады. Болды. Осымен әлеуметтік мақұлдау және әлеуметтік артықшылықтар бітеді. Тек жайлылық, ыңғайлық пен шығындар қалады.

2.1.2. Ақ піл

Ендігі әрекеттеріміз қандай болмақ? Роберт Кийосаки тапқан бір концепция бар: көлік құны сіздің үш айлығыңызға тең болу керек, немесе екіге, бір айлыққа ала алсаңыз тіпті жақсы. Үнді елінің байлары қолданатын «ақ піл» деген бір қулық бар. Біреуді жақтырмасаңыз — оған қымбат ақ піл, альбиносты сыйға тартасыз. Бұл ең қымбат сыйлық — Rolls-Royce немесе құны 500 мың доллардан асатын машина сыйлағанмен тең. Бұл машина, немесе ақ піл, тек қымбат тамақ ішеді, оны күтіп ұстау қымбатқа түседі, көп ақша қажет етеді. Уақыт өте келе, мұндай піл адамда қайыршы етер, өйткені оны сату өте қиын және ол жұмыс та істей алмайды.

2.2. Демалыс

Шығындардың бір көзі — демалыс. Өзіңіз білетіндей, демалудың әртүлді жолдары бар. Шығындардың үлкен бөлігін саяхат құрайды. Инстаграм пайда болғаннан кейін адамдар көбірек саяхаттай бастады десек болады, дәл сол жерге саяхаттары туралы көрсете бастады. Сонымен, демалыс кезеңі — бюджетіңізді едәуір шығынға ұшыраттаын кез, сол себептен оны дұрыстау пайдаланған жөн болар.

2.2.1. Туған еліңдегі демалыс

Бізде, Қазақстанда, Ресей немесе басқа да ТМД елдерінің халқы сияқты, Түркия мен Мысырда демалғанды ұнатады. Демалыс әдеттегідей 10 күнге созылады, онда ұшып-қону, «all-inclusive» -ті қонақ үй, экскурсиялар мен шопинг кіреді. Жақында әйелім мен кішкентай қызыммен бірге Түркияда демалдық. Осындай сапарларға неше қаражат кететінін санап көрсем: үшеуімізге 4500$ кеткен екен. Ол жылына 10 мың $ жинақтағанның өзінде. Мүмкін оған дұрыс қолданыс та табылып қалар ма еді.

Сол Түркия осы кеткен ақшама сай ма? Күмәнім бар. Тап сондай, сапасы да жаман емес, Түркияға сай жерлер өзімізде де бар ғой. Мысалы, Алматыда бірнеше қонақ үй кешкндері бар, бірақ теңізі жоқ, әрине, алайда құны 5—10 есе арзан. Түркияны қала сыртындағы демалысқа ауыстыру керек деп айта алмаймын, бірақ баламасы жаман емес екенін байқаған боларсыздар.2020 жылғы дағдарыс шетелде демалуға үйреніп қалған ТМД халқына лайықты болып табылды деп ойлаймын, өзіме келсек, баяғыда осындай шешім қабылдадым.

Бұл айтқандарымнан өмірдің рахатынан айырылтайын деп жатыр дегендер де басым болар. Олардың көбісі демалуға қаражатты несие мен бөліп төлеу арқылы алып, Инстаграм желісінде миллионерлердің өмір салтын көрсетеді. Бірақ, менің ойымша, осы кітапты оқып отырған сіз үшін де, мен үшін де басты мәселе — болашағыңыз үшін жыл сайын қанша ақша жинауға болады деген сұрақ. Ондай кезде демалыс рахаты кейінгі мәселе болу керек. Рахаттанып өмір сүру туралы айта кетсек, Қазақстан да Түркия да маған бірдей, дегенмен инвестицияға жоспарлағанымнан 50 пайызға артық салғанның рахаты артығырақ.

2.2.2. Отырыстар

Демалудың тағы бір түрі- отырыстар. Оны қаржыландыру — отбасы мәселесі. Жарыңызбен ақылдаспай инвестициялауға және ақша жинауға өте қиын. Ондайды да бастан өткіздік. Мен әйеліме: «Тыңдашы. Ақша жинап, зейнетке шығып алып, ештеңеге бас ауыртпай жүре берейік» дедім. Ол болса сыпайы түрде: «Бұл мүмкін емес. Қалайша?» деді. Ол, көптеген адамдар сияқты, мұның қалай мүмкін екенін түсіне алмады. Мен оған: «қарапайым нәрселерден бастайық. Маған сенің шығындарыңды жазып жүруің керек» дедім. Бұл бізде қалай болып жатыр? Мен ақшаны үйге әкеліп, сейфке саламын. Сол жерден мен және менің әйелім қажеттілігімізге жұмсаймыз, оны жазып жүреміз. Міне, бір айда ол қанша жұмсайтынын есептей бастады және оның айлық шығындарының жартысы мейрамханада құрбыларымен өткізетінін анықтады (ол кезде балалы емес едік).

Содан бері ол осындай шешім қабылдады: «Отырыстарды үйімізде немесе құрбыларымның үйінде өткіземіз. Ата-аналарымыздан бөлек тұрып жатырмыз». Осыдан кейін шығынымыз да қысқара бастады. Олар мейрамханаларға барады, бірақ бұрынғыдай жиі емес. Егер сіз жас болсаңыз және әлі балалы болмасаңыз, достарыңызбен уақыт өткізуге жұмсалатын шығынды қатаң бақылауға алуыңыздың маңызы өте зор — сіз оған өзіңіз ойлағаннан әлдеқайда көп ақша жұмсағаныңызды білетін шығарсыз.

Мұндағы басты мәселе — сіздің психикаңыз сізді жаман жаңалықтардан оқшаулауға тырысады. Сіздің миыңыз ай сайынғы шығындарыңыздың 50% -ын кафеге, тағы 20% -ын кофе ішуге жұмсап, қалған бөлігінде қалай болса солай өмір сүруіңізді тапқаныңызды қаламайды. Бұл, ең алдымен, 25 жасқа толмаған адамдарға қатысты.

2.3. Активтің ішіндегі пассивтер

2.3.1.Университет

Сіз ресми білім дегеннің не екенін білесіз бе? Егер, мысалы, сіздің ата-анаңыз сізді оқытуды деп талап етсе, ал білім алу қымбат болса, кейінірек бұл өте ұзақ уақытқа төленеді. Англияда жылына 12 мың фунт стерлинг, Америкада — жылына 100 мың долларға дейін, Қазақстанда тұрғын үйді есептемегенде — жылына 4—5 мың долларға дейін. Маркетинг, менеджмент, экономист сияқты ғылыми емес мамандығында оқудың пайдасы шамалы. Әрине, егер сіз өзіңіздің өміріңізді ғылымға арнағыңыз келмесе, сіз жұмыс табу үшін өз пәндеріңізді оқисыз. Мен университетте сабақ беретіндіктен, көптеген студенттерден үнемі не үшін оқып жатқанын сұраймын. 80% жағдайда жауап «мен білмеймін» немесе «ата-анам осылай қалайды» деп жауап береді. Олардың көбісі жұмыс істеп жүріп оқиды, жұмыс оларға университеттен гөрі көп нәрсені үйретеді.

Университетте оқу кезіндегі сіздің жасыңыз (18—22) білім беру үшін, жаңа дағдыларды, жаңа бағыттарды игеру үшін өте тиімді. Көңіл көтерудің ең жақсы уақыты емес. Мен мұндай суретті байқаймын және шетелдегі өзімнің студенттік тәжірибеме сүйенемін: Қазақстандағы және ТМД-ның басқа да елдерінің студенттері оқуды емес, баға қоюды, түсінбейтін нәрселер туралы шығарма жазуды, қалай қолдануды білмейтінін және көп ішкенді жөн көреді. Енді сұраққа жауап беруге тырысыңыз: қандай жағдайда мұндай оқыту сіз үшін немесе сіздің балаңыз үшін актив бола алады?

Егер тек университетте ғана алған білім арқылы ядролық-физик, ұшқыш, тағы басқа күрделі техникалық мамандарды игерсеңіз, онда ол біліміңіз ақталады. Жоғары біліммен осындай қулық бар: ол мәртебелі болуы керек (таныс-тамыр мен байланыстар болады), немесе қолданбалы (келешекте жұмыс істеп ақша таба алатын), немесе ешқандай (ескірген және пайдасыз дипломға уақыт жұмсамау үшін).

2.4 Жылжымайтын мүлік

Белгілі бір жағдайларда жылжымайтын мүлік те пассив болуы мүмкін. Ол көп қаражат қажет ететін немесе өтімі жоқ жылжымайтын мүліктер: зәулім жекеменшік үйлер, қарауына сомақты қаражат кететін Рублевкадағы үйлер. Бұл активті сата алмайсың, сатсаң да өз құнын ақтамайды. Сізді нарықтағы жағдай кепілге алады, пайдасыз мүлік боп қалады. Сондықтан жылжымайтын мүлік сатып алу қаражатыңызды құюдың жақсы нұсқасы деп атауға болмайды. Ипотеканы алайық. Бұл жағдайда көбіңізге ақша жинау ойыңызға да кірмес. Мүмкін сіздердің біреуіңіз нашар ауданда пәтер иелену жағдайына тап болған шығарсыз. Оны жалға да бере алмайсың. Постсоветтік елдерімізде «Пәтер сатып алып, оны жалға беріп күн көреміз» деушілерді жиі кездестіреміз. Қаражатты орналастырудың мұндай нұсқасында жақсы жақтары да бар, бірақ егер біз Қазақстанда немесе Ресейде жылжымайтын мүлікті сатып алсақ, біз іс жүзінде долларға аударылатын ақшаны инвестициялаймыз. Сіз үнемі құнсызданатын жергілікті әлсіз валютада пайда табатын активті сатып аласыз.

Тартымды ұсыныстар да кездесіп тұратыны бар, алайда. Жақында мен Семей қаласына бардым — менің досым ол жерде 36 мың шаршы метр обьектті 2 миллион долларға сатып алды, дегенмен, сіз Алматыда бұл ақшаға 5 мың м² сатып ала алмайсыз, Мәскеуде тіпті 1500 м². Мұндай нысанды салу үшін сізге шамамен 10 миллион жұмсауға тура келеді, бірақ мұндай да келісімдер болады

2.5 Сыйлықтар

Сыйлық деген керемет қой! Дегенмен көбіміз үшін қынжылтатын нәрсе. Өз мәдениетімізге келсек, бізде сыйлықты бәріміз және көп жасаймыз. Бір күлкілі бейне ролик бар: екі ер адам өзара кімнің сыйлығы асып түседі екен деп жарысқан екен. Сөйтсе, жеңген адамның жас жұбайларға сыйлаған автомобилі мен пәтері несиеге алыныпты. Бұл бейне ролик біздің қазақтардың және көптеген кеңес одағының адамдарының, қалтасына қарамай өзін көрсеткісі келіп тұратын дарақы менталитетін мазақ етеді. Сыйлық беру — ақылға қонбайтын қимылдың бір түрі.

Менің бір тәтем бар. Ол кісіні отбасымыз аса көп жақтырмайды. Тәтем қонаққа ешкімді шақырмайды, ешкімге сыйлық жасап жатпайды, тіпті машинасы да жоқ.

Көбінесе анасымен тұрып жатады. Отбасымыз тәтемді «Ол дұрыс өмір сұріп жатқан жоқ» деп сыйламайды. Бірде сол тәтем екеуіміз инвестиция мен жинақтау туралы әңгіме құрдық. Мені аса таңғалдырғаны: ол жалақысының тең жартысын жинақтайды екен. Жалақысының өзі Америкадағыдай емес, әрине, 1000$ көлемінде, ал Қазақстанда бұл жақсы жалақы боп саналады. Сол жалақысының жартысын болашақтағы зейнетіне инвестициялап жатыр екен. Тәтем мені таңқалдырды, ісіне сүйсіндім. Бұл тамаша ғой!

Ал мен өзімнің Жаңа жыл, туған күн тағы да басқа шараларға жұмсалатын ақшамды санасам бір айлық бюджетімнің жартысы кетеді екен. «Қап! Олардың не керегі бар еді, жылына бір рет жұмсасам да сол 1500$. Одан да инвестицияға салуым жөн еді» деп бір өкінем. Әрине, ер адам әйеліне сыйлық жасап тұру керек, әйтпесе олар өкпелеп қалуы мүмкін. Некеңіз де ондай жағдайда көпке созылмас. Бірақ алтын ортасы болу керек осындайдың. Туыс-тума, дос-жаранның бәріне де сыйлық жасағанның не қажеті бар? Одан да өзіңіз бен болашағыңызға жасаңыз. Менің ондайға кеткен шығыным-айдалаға кеткен шығын деп есептеймін. Содан бері сыйлық жасау алдында жақсылап ойланамын. Ал сыйлық алушылар өміріңіздегі ең маңызды адамдар болса — онда әңгіме басқаша ғой.

2.6. Мейрамдар

Мейрамдар да сыйлық сияқты тамаша нәрсе. Баяғыдан келе жатқан ұғым бар: мейрамның арты ратификацияға әкеп соғар деген. Ратификация дегеніміз — өз қимыл-тәртібіңді құптауың. Қазақта көктем мерекесі бар. Алты ай қыстан аман шығу айрықша қуаныш боп саналған. Мал-жанның амандығын ойлаған ел көктемге жеткенде, жадыраңқы көңілмен қауышқан. Өкпе-реніштері болса, кешірген. Ал қазіргілерге ондай мерекелердің мәнін түсініп жатпағандықтан бас тарту керек.

Адамның психикасы солай жаратылған- мақтанғанды жақсы көреді. Еңбегі мойындалып, бағалағанда, бастан кешкен қиындықтарды мойымай жеңіп шыққанда, ми, мақтау алу үшін, осындай оқиғаларды тудырып отырады екен. Осындай мақтау жүйесі спортшылар мен бизнесмен-кәсіпкерлер арасында көп кездеседі екен. Сол себептен қимыл-тұрғыңызды жиі мақтап тұрыңыз. Әсіресе жануарларды жаттықтыру кезінде көп байқалады, ал мерекелер осындай механизмнің бір түрі.

Бұрыңғы Қеңес одағында мерекелердің көп болуының маңызды себебі-осы елдерге тән мәдени мәртебеде. Мәдени мәртебе мен мәдени жетістіктер деген ұғым бар. Мәдени мәртебе көне салт-дәстүрмен тығыз байланысты. Ол дәстүрдің қандай жағдайда пайда болғаны адамды аса қызықтырмайды, сондай дәстүр бар, біз де солай істейміз дейді.

Мынындай бір әзіл бар: әйелі күйеуіне таңғы асқа жұмыртқа қуырып, шұжықты екіге бөледі. Күйеуі: «Неге олай істеп жатсың?» деп сұрайды. Ол: «Білмеймін, анам осылай істейтін, мен де солай істеп жатырмын» деген екен. Олар анасына қоңырау соғып: «Сіз неге олай істеуші едіңіз?» деп сұраса, «Білмеймін, әжелерің солай істейтін, мен де солай істейтінмін» депті. Содан кейін әжелерінен сұрайды. Ол кісі: «Менің қазаным тар, кішкентай болатын. Сендер әлі сол ыдысты пайдаланып жүрсіңдер ме?» деп сұраған екен. Әңгіменің мәні: екі ұрпақтың олай не үшін істеп жүргенін түсінбеуінде. Дәстүрлердің көбі бір кездері өмірдің өзі туғызған ғұрыптардың жиынтығы болса, қазіргі мерекелер өз мәнін жоғалтып алған. Қыстан аман шығарсыз, басыңызда үйіңіз болса. Сондықтан қазіргі замандағы мерекелер адамнан ақша шығарып алу әрекеті деп санаймын.

2.6.1.Мерекеге алынған кредит

Қазіргі уақытта мереке шараларын өткізу — пайдасыз іс. Тұтынушының тиімсіз әдетінің бірі — туған күнін тойлауы. Менің аула сыпырушымның айлығы 250$ болатын. Ол өз мерейтойын атап өту үшін 3000$ несие алған. Көбіміз мұндай әрекетті түсінбейміз. Дегенмен арамызда осылай істеп, туыс, дос-жарандары алдында бір мансабын көтеріп, әсер қалдыратындар да табылып жатыр және де олардың саны басым. Сол себептен де Қазақстанда 18 миллион халқының 7 миллионы — несиеден көз ашпай отырғандар. Ол тек мерей-тойлар ғана емес: атап өткен Жаңа жылдық сыйлықтар, тағы басқа тиімсіз нәрселерге кетіп жатқан қаржылар.

Қазақстанда үйлену тойын өткізгенді жақсы көреді. Оған кем дегенде 10 мың $-дан 500 мың $-ға дейін кетеді. Жақсы ма? Білмеймін. Біреуге сол тойдағы жоғарғы деңгейдегі зал, әртістер, тамада екі жастың бақытының баянды болуына әсер ететін шығар, тойдан тек естелік боп суреттер қалар, алайда тиімдісі — сол тойға кеткен қаражатқа бір іс ашса. Жоқ, бізде той жасап беру-ол дәстүр. Біреуге маңызды, біреуге маңызы жоқ — дәстүр.

2.7. Жалдамалы пәтер

Пәтер сатып алып жалға беру деген жоспарды жиі естиміз. Бұл қалай, тиімді ме? Біреуге тиімді болар, өйткені ол жалқау. Бірақ жалқаудың жалқауы емес. Ондай шешімге келу үшін басты да көп қатырудың қажеті жоқ. Нағыз сенімді және тұрақты нұсқа боп келеді. Алайда олай емес. Жылжымайтын мүлік нарығы әртүрлі өзгеріске ұшырап тұрады: біресе құны өседі, біресе түседі. Мысалы, Англияда орналасқан жылжымайтын мүліктің құны үнемі өсіп тұрады. Осындай жағдай Америка, Қазақстан мен Ресейде де кездеседі. Ал оның арты белгілі бір салдарға алып соғады: 2008 жылдағы Қазақстандағы қаржы дағдарысы тәрізді.

2.7.1. Жалдамалы пәтер, жоспар құру

Аталған инвестиция жоспарының жағымды да жағымсыз жолдарын талдайық.

Қаншалықты пайда беретінін, тәуекелдері мен кірістерін санап көрейік.

Бір студентім: «Дәулет Арманұлы! Менде ақша бар. Бес пәтер сатып алып, жалға берсем» деген жоспарымен бөлісті. Екеуміз талқылауға кірістік.

«Неге олай істегің келіп тұр? Кірісті қалай санадың?» деп сұрадым. Ол «Бес пәтердің әрқайсысының құны 50 мың $-дан делік. Барлығы 250 мың $ болсын. Әр пәтерді тәулігіне 20$ жалға беріп тұрсақ, бес пәтерден -тәулігіне 100$ түсіп тұрады.» Жақсыға жорып, пәтерлер сұранысқа бөленіп, айына 3000 доллар түсіп тұрсын делік. Басында 250 мың шығарса, бұл пәтерлер құнын 7 жылда ақтап шығады. 20$ деген кішігірім пәтерді жалға беруге өте қолайлы баға.

Ал шынайы жағдайды алсақ ше? Егер де пәтерлер жылына тек 50% толса, күніне 100$ емес 50 болады. Ол біріншіден. Екіншіден — бұл іске жеке уақытын жұмсайды, орташамен алсақ 3 күнде әр пәтеріне 1 сағат бөлсе, 50 сағат айына, 12 сағат аптасына.

Бәрін өзі істесе, жол, жанармайға шығындалады. Бәрін қосқанда бір айындағы шығыны 1500$. 250 мың $ шығынның кірісі 1500 доллар болса- өте аз, өзін ақтамайтын жоба. Ол бұны басқаруға біреуді жалдаса, айына 300 доллар төлеп, кірісі 1200 боп қалады. Сонда жылына 12 мың доллар табыс кіріп тұрады. Бес пәтері тек 20 жылда өзін ақтап шығады.

2.7.2. Жалдамалы пәтерлер. Басқа да тәуекелдер

Басқа да тәуекелдер толып жатыр. Еріншек адам оларды қарастырмайтын шығар, біз болсақ қарастырайық. Пәтерді несиеге алу деген — жабайылық. Несиеге алып алып тәулікке жалға берсең- пәтердің тоз-тозы шығып кетеді.

Қазақстанда несиеге алып жалға беру кеңінен таралып кеткен тәжірибе. Егер пәтерлеріңіз көп болса жалға беріп сол қаражатқа өмір сүресіз. Дауншифтинг деп аталады. Жаман емес. Бірақ та уақытыңызды алмайтын басқа да шешімдер бар. Әрине, оларды бос уақытты жамайтын іс деп ойламасаңыз.

Жоғарыда айтылған істің тағы қандай тәуекелдері бар? Олардың бәрі пәтер сатып алғанда кездеседі, оларды пәтер сатумен айналысатындар жақсы біледі. Мен де солай істеп көрдім, алайда жұмсаған қаражаттың қайтарымын байқамадым. Хостел-пәтер тұрғызып, бөлмелерді жалға берген болатынмын. Табысы тұрақты емес еді. Әр түрлі туристтер бар. Сонымен пайдасыз жоба болып шықты. Студентімнің жобасы да ең бастапқы жоспарлау кезінен-ақ пайдасыз болғанын түсіндік. Қаражатыңыз 20 жылда ғана қайтарылатын болса, әрине, пайдасыз іс.

2.7.3. Пәтер сатушының айтылмайтын сырлары

Бір кездерде мен пәтерлер сатумен айналысқанмын. Риэлтор емес, жаңадан тұрғызылған көп қабатты үйлерді сату бөлімін ұйымдастырушысы ретінде. Мен бір де бір пәтерді сата алмадым, ал қол астымдағы менеджерлерім жақсы сатып жатты. Олар сату жағының теріс жақтарын айтпайтын, себебі өздеріне кедергі келеді.

Ол қандай теріс жақтар? Ерте ме кеш пе, әйтеуір салық комитеті келеді. Ол салықты төлемесеңіз, өзіңізге жаман. Айына, мысалы 300$ төлеп басқарушы менеджер жалдасаңыз — ұрлыққа тап боласыз. Осы іспен айналысатын қызметкерлерді таңдауға уақытың кетеді. Көршілер болады, сіздің кішігірім, бірақ қымбат бизнеспен айналысқаныңызға кедергі жасайтын. Тұрғызылған көп-қабатты үйлер ескіріп те кетуі мүмкін. Жылжымайтын мүлік бағасы әлдеқандай бір шыққан заңға байланысты құлдырап кетуі де мүмкін. Қасыңызда қолайсыз нысана тұрғызып жатуы да мүмкін, ол болса сіздің мүлікке де әсер етер. Тағы да сол сияқты басқа факторлар толып жатыр. Оларды қадағалай алмайсыз, ақшаңызға тікелей әсер етеді. Бұлардың бәрін пәтер сатып алардың алдында ойлау керек. Жалға беру оңай емес.

Кеңестік одақ аймақтарында пәтердің құны космос тәрізді жылдам өсіп тұратын. Қайталануы мүмкін бе? Белгісіз. Ал егер де Лондон қаласында тұрсаңыз пәтеріңізді тәулігіне 20$ емес 200$ өткізе алатын едіңіз. Бұл басқа ақша, басқа математика.

2.8. Инвестициялар

Ендігі назарымыз инвестицияда болады. Бұл істің артықшылығы неде? Егер де алдында қарастырылып кеткен жобалар: автомобиль бизнес, пәтер алу тағы да басқаларға қарағанда, инвестиция өтімділігі салысыруға тұрмайтын, өте жоғары жоба болып келеді.

2.8.1. Өтімділік

Үйді сатуға қанша уақыт кетеді? Біреулерге 1 ай, біреулерге 1, 3 тіпті 5 жыл кетер. Жылжымайтын мүліктің өтімі өте төмен деңгейде. Кейбір машиналардікі де. Егер сізде Toyota Сamry немесе Toyota Land Cruiser болмаса, басқа автомобильдерді сату қиынға соғар. Менде, алдында айтып кеткендей, Porsche Cayman спорттық автомобиль болған. 2015 жылы сатып алғанмын. Бір жылдай айдадым, сосын оның қозғалтқышы сынып қалды. Қозғалтқышқа машина құнынының 20% болатын ақша төледім. 2019 жылы әрең дегенде сатып жібердім. Сатып алушы да тура мендей «жақсы» екен. Тіпті мен сияқты 22 жасында осындай автомобиль алып тұр. Мен оны жақсы түсініп тұрмын, ал ол болса, осындай машинаны сатып тұрғанымды түсіне алмады. Онымен әлі күнге дейін хабарласып тұрамыз. Осындай машинаның иесі атанғанына бақытты боп жүр. Түсінесіздер ме, ол машинаны бір жыл айдап, 4 жыл сата алмадым ғой. Осындай ақша салынған өтілімсіз нысандар өте көп.

2.8.2. Қор нарығында сатылатын инвестициялар

Қор нарығындағы инвестициядан қаражаттар қалай шығарылады? Сіз брокерлер арқылы өз активтеріңізді сатасыз. Бұл уақытты көп алмайды, 4—5 күннен кейін банк шотыңызға ақша түседі. Ал жылжымайтын мүлік осылай тез сатылмайды. Тез сатылғанның өзінде де жеңілдікке ұшыраған мүлік болуы мүмкін. Ал инвестиция нарығында осындай өтілімдердің сізде болғаны өте жақсы. Ақша керек болған жағдайда кез келген уақытта алуыңызға мүмкіндік бар. Тамаша емес пе! Бірақ теріс жақтары да бар, ол туралы кейінірек.

2.8.3. Күрделі пайыз

Күрделі пайыздың болуын да ескеру керек. Тап қазір не істей аласыз? Қол астыңызда ноутбук немесе телефон болса, интернеттен «күрделі пайыз» дегенді тауып, оның қор нарығына қалай әсер ететінін айқын көре аласыз.

Күрделі пайыз ережесі бір керемет нәрсе! Альберт Эйнштейн оны «әлемнің сегізінші кереметі» деп атаған. Мен толығымен келісемін. Олай айтқан себебі: күрделі пайыз біздің жинақтарымызды «+» белгісі арқылы емес, «*» арқылы көбейтеді.

Мүмкін сіз шахматты ойлап тапқан адам туралы естіген боларсыз. Бір үнді шахы шахмат ойынына тәуелді болғаны соншалықты, оны ойлап тапқан адамға сыйақы бергісі келеді. Ол оған: «Сенің салмағың қаншама болса, соншама алтын беремін» дейді. Өнертапқыш: «Жоқ. Басқаша істейік. Маған бидай дәнін беріңіз. Бірінші ұяшыққа — бір тал дән, екіншісіне -2, үшіншісіне-3 тал, солай ары қалай соңғы ұяшыққа дейін» дейді. Шах математикадан хабарсыз еді, сол себептен күліп: «Жарайды. Солай-ақ болсын» дейді. Есептей бастағанда алданғанын түсінеді, себебі бүкіл ел болып қарыздан құтыла алмайды екен. Санамасаңыздар да болады, мен есептеп қойдым: бір тал дәннің салмағымен есептегенде -368934881474 тонна.

2.8.4. 72-ережесі

Бұл оқиға күрделі пайыздың қалай жұмыс істейтінін баяндайды. Біздің өмірлерімізде шахмат бетіндегідей ұяшықтар көп емес. Қосымша құйылған ақшаны есепке алмай капиталыңыздың екі есе артқанын 72 деген сиқырлы сан арқылы есептеуге болады. Сіз өзіңіздің активтеріңіз үшін болжап отырған пайыздық мөлшерлемені алып (оны кейінірек қарастырамыз) және «72» санын сол пайыздық мөлшерлемеге бөле аласыз. Осы арқылы капиталыңыздың неше жылдан кейін екі есе өсетінін біле аласыз. Мысалы 10% алайық. 72-ні 10-ға бөлсек, жеті жылдан соң ақша сомасы екі есе өседі екен. 100 мың $ болса 7 жылдан соң 200 мың $ болады. 14 жылдан соң тағы екі есе көбейеді, 200 мың $ емес 400 мың $ болады. 21 жылдың ішінде 400 мың $ емес, 800 мың $ болып өсе береді. Бұндай математикамен 10% мөлшердегі 1000 мың $ 70 жылда 1024000 соманы құрайды. Күрделі пайыздың керемет сиқыры осы, достар.

2.8.5 инвестициялық тәуекелдер

Тәуекелдер туралы айтайық. Мүмкін кейбіреулеріңіз: «Бәрі оңай болса, Дәулеттің өзі неге айналыспайды?» деп сұрарсыздар. Себебі тәуекелдер бар, ол да болса математика.

Сіз казиноға бара жатырсыз делік. Ол жерде сүйектекшені тастап ойнайсыз. Ойнау математикасы казиноға өте тиімді. Ол жерде тік бұрышты алты бұрышты сүйектерді лақтырып ойнайсыз. Сіз сүйектекшенің бір жағына ставка жасаған кезде жеңіске жету мүмкіндігіңіз бар. Сізде бірақ тек бес есе ұтып алу мүмкіндігі болып тұр. Түсіндіңіз бе? Алты жағы бар сүйектекшенің, алты мүмкіндіктен тек бір рет ұтып алу мүмкіндік бар, ал ұтылып қалу мүмкіндігі алтыдан бес. Ұтып алсаңыз ұтысыңыз беске көбейеді, ұтылсаңыз бәрін жоғалтасыз. Бәрі әділ болған кезде, сіз әр ойында алтыдан бес рет ұтылып, ұтсаңыз- алты ұтыстың алтысының бәрін алып отырушы едіңіз.

2.8.6. Бизнес — күмәнді инвестиция ретінде

Бизнес те солай болады. Мынандай статистиканы сіз де естіген боларсыз: бизнестің 95% алғашқы 5 жылдың ішінде жойылып кетеді деген. Бұл шындыққа жараспайды. Негізі бизнестің 99% жобалары өмір сүріп қана қоймайды, статистикаға қарамай табыс әкеліп жатады. Себебі, оның мақсаты бес жылдың ішінде тірі қалу емес, пайда әкелу. Сондықтан кәсіпкерлер жай тұтынушыларға қарағанда, бұл мақсатты жеңе алады, алайда жиі емес. Егер де бизнестің мақсаты өмір сүру ғана, иесінің уақыт пен жүйкесін құрту, жалақы мен салыққа көп қаражат жұмсау болса, онда бұл бизнес емес-әуес.

2.8.7. Казино рулетка мен инвестиция

Казино рулетка ойынында осыған ұқсас нәрсені табуға болады. Сізде «қызыл» мен «қара» бар. Біреуіне ғана тіге аласыз. Ұтысыңыз екі есе көбейе береді. Ол жерде тағы да «жасыл» нөл саны бар. «Қара» мен «қызылға» тіксеңіз, ұтып алудың 37 мүмкіндігінен 18-і бар. Нөлге қойсаңыз, 37 мүмкіндіктен ұтып алудың тек біреуі ғана бар. Ұтып алу мүмкіндігі бар, алайда ұтысыңыз тәуекелдеріңізбен үйлеспейді. Букмекерлік конторалары да тура солай жасайды.

2.8.8. Forex

Ереже бойынша, инвестициялық тәуекелдер сіз алатын пайдаларға сәйкес келеді. Ол қалай көрінуі мумкін? Forex туралы естіген боларсыз. Ол арқылы инвестиция жасағанда не болады? Құлаққа жағымсыз жылына, айына, жартыжылға 100 пайызда табыс табуға уәде береді. Бір шындығы тәуекелдердің де сондай екені рас. Үркітпеу үшін сізге турасын айтпайды. Брокердің транзакциялардан көп ақша табатынын да айтпайды. Сізге жанама түрде тұспалдап береді немесе бір жерге кішкентай ғып жазып береді.

Демек, сізге жарты жылдықтың ықтимал пайдасы 100 пайыз болады деген кезде, сақ болуыңыз керек. Бизнес пен өмірдегідей: инвестицияда табыс пен тәуекелдер шамамен бірдей. Жарты жылдың ішінде 100% табуыңыз да жоғалтуыңыз да мүмкін. Форекс биржасы Forex сауда-саттықты 1-ден 100-ге дейін леверижбен тез және оңай ақша табудың мүмкіндігі деп санайтындарды шайнап жоқ қып жібереді. Сондықтан ол жерге басыңызды сұқпаңыз. Немесе жоғалтып алуға қорықпайтындай сомада ақша салыңыз.

2.8.9. Депозиттер

Мысалы, біреу сізге банктегідей пайда табасыз деп айтады. Егер біз американдық банктер туралы айтатын болсақ, онда сіз жылына 2—3%-ға дейін таба аласыз. Егер бұл қазақстандық банк болса, онда депозиттің пайдасы жылына шамамен 14% құрайды, бірақ теңгемен.

Банк ставкалары инфляциядан аспайтыны бәрімізге мәлім. Ақшаны банкке салғанда, сіз инвестициялық шығындарды толық емес, тек олардың бөлігін жабасыз. Бұл жерде де белгілі бір тәуекелдер бар. Жоғары болмаса да бар. Бұл бәрін жоғалтудың 2—3% қаупі, бұл мұндай табыс үшін тым көп Былай болу керек: сіз банкке ақша салғанда олардың жоғалып кетпеуіне 100% сенімді болуыңыз керек. Сіздің тәуекеліңіз 2—3% құрауы мүмкін, ол көбінесе саяси тәуекелдер мен банктің банкроттық тәуекелдері. Егер де банк ақшаны қайтара алмаса, сізге Ұлттық банк (Қазақстандікі), қателеспесем 1,5 миллион теңгеге дейін төлеп береді. Көп болмаса да, шотыңыздың сақтандыруы бар.

2.8.10. Кірістілікке сәйкес тәуекелдер

Инвестиция жағдайы да солай. Кез-келген брокер сіздің шотыңызға сақтандыру ұсына алмайды. Оны істей алатын брокерлер де бар — ірі брокерлер, дәл қазіргі уақытта емес, бір нақты жағдайда олардың көмегіне жүгінетін боласыз. Ол да амияныңызға байланысты.

Тақырыптан ауысып кеттік. Болжамды табысыңыз 10—15% құраса, осы көлемде бір жылдық капитал жинақтауға мүмкіндігіңіз бар деген сөз. Жыл соңында, егер сіз қаржы нарығына 100 мың доллар салған болсаңыз, сіздің жоспарланған пайдаңыз 10%-дан 15% -ға дейін өзгереді, содан кейін сіз жылды 110 мың доллар пайдамен немесе тура осындай шығындармен аяқтайсыз. Ал портфель құны шамамен 90% құрайтын болады. Классикалық инвестициялармен, левереджсіз, сіздің шотыңыз нөлге айналмайтынын ескеру маңызды. Ал лицензиялары бар брокерлерді пайдаланып, өтірікке бармасаңыз, шотыңыз ешқашан да нөлге айналмайды, тек өсе береді.

2.8.11. Болашағы жоқ инвестициялар

Дос немесе бауырға қарыз беру. Бұндай жағдай ақшаң болған кезде көп кездеседі. Алдында айтқандай, тәуекелдер мен мүмкінді табыстар болады. Туысқандар — сөздерінде тұрмайтын адамдар. Неге адамдар туыстарынан қарызға ақша алады? Өйткені қайтармауға болады. Сол себептен сіздің ол ақшаны қайтарып алмау тәуекелдеріңіз 100%. Пайдасы да түкке тұрмайтын пайда. Туыстық несие десек те болады. Несие беретін адам үшін бұл зиян, оны қабылдайтын адам үшін — бұл сіздің жеке бизнесіңізді дамытудың керемет нұсқасы. Бұны ескеру қажет! Туысқа ақша берсең, берген ақшадан мәңгі айырылдым деген сөз. Ал сізге қарыз беру қолайлы болса, алған адаммен қарым-қатынасыңыз маңызды болса, егер де ол ұлыңыз немесе қызыңыз болса, әрине, мәселе жоқ. Ал егер алушы алыс туыс, қарым-қатынасыңыз да онша емес болса, бұл сізге инвестиция емес, шығын боп келеді. Ешқандай да инвестиция емес. Одан да бұл ақшаны S&P 500-ге салғаныңыз жөн.

Осындай бір көріністі елестетейік. Досыңыз келіп: «Қарызға ақша бере тұршы» дейді. «Неше керек?» деп сұрайсыз. «10 мың $» дейді. Ойымызда тәуекелдің 100% екені тұр, себебі туыс пен достан кепілдік сұрамаймыз. Кепіл боп тұрғаны -араларыңыздағы қарым-қатынас. «Мен бұл ақшаны бес жылдың ішінде 10—15% үстіне қосып қайтарамын» дейді. Ол 11 мың $ және де 500 $ қосып қайтарады. Сонымен, инвестициялық табыс сізге жылына шамамен 10% береді, ал оны 500 мың долларға дейін нарықтық емес тәуекелдерден сақтандыруға болады. Нарықтық емес тәуекел — бұл сіздің туысыңызға байланысты тәуекел: ол өлуі, қашып кетуі, ақшаны алуы және т.б. болуы мүмкін, бұл нарықтық емес тәуекел. Орташа көрсеткіш — 10%. Инвестиция қорына ақша салсаңыз күрделі, тіркелмеген, досыңызға қарыз бергендегіндей 10% жыл сайын алып тұрасыз. Досыңыздың бес жылдан соң қайтаруға уәделенгенін бір жылдың ішінде-ақ қайтарасыз. 10 мың$ салсаңыз, бір жылдан соң 11500$, тағы бір жылдан соң 12650$, 13915$ боп өсе береді. Жыл сайын, күрделі пайыз ережесі бойынша, инвестициялық қорыңыз активқа салынған сомаға қарап көбейе береді.

Мынандай бір оқиға бар. Бір найза шебері өсімқорға келеді. Жақында ол ханнан көп найзаға тапсырыс алып, одан қомақты ақша түскен екен. Өсімқор оған: «Маған келгенің ақыл болған екен, үнемі қарыз беретін адамға келдің. Бұл өте дұрыс шешім» дейді.

Олар дастарханның басына жайғасады, өсімқор әңгімені бастайды: «Күн сайын адамдар маған келіп, менен қарызға ақша сұрайды. Ақшаны қарызға берген сайын мен олардан кепіл аламын. Кепіл — бұл ақшаны қайтаратын кепілдік ретінде — немесе мен бұл кепілді жүзеге асырып, ақшамды қайтара аламын. Бірақ мен кепілдеме алмайтын адамдарым бар. Неліктен? Себебі бұл адамдар менің сеніміме ие болды. Мен олар ақшаны дұрыс басқара алатынын білемін. Сондықтан мен оларға сенемін. Кепіл қалдырмаса да болады. Оның орнына жай жіпті аламын. Оны түйір ғып байлап маған тастап кетеді. Басқалары да бар. Бір танысым бар: есінен айырылып сұлу қызға үйленген. Ол әйеліне бәрін сатып беретін, ол үшін бәрін істеді: үйін кепілге қойып сыйлық жасап, гүл сыйлап, әдемі көйлектер алып беріп тұрды. Аяғында банкротқа ұшырады, ал әйелі болса, оны тастап кетті. Оның маған тастаған кепілін сатып, ақшамды қайтардым. Тағы бір оқиға: бір әйел келіп „Ұлымның ірі сатушы болғанын қалаймын. Маған көп сомада ақша берсең, саған кепілге қымбат зергерлік бұйымдарымды қалдырамын“ деп тастап кетеді, ақшаны алып. Ұлым ірі сатушы болса деген шешесінің арманы, ал ұлына бәрі бір еді. Алған ақшаның барлығын қыдырып құртады. Ол кепілді де сатып ақшамды қайтаруға тура келді. Сен қандай жағдаймен келіп тұрсың, найза шебері?» деп сұрайды.

Найза шебері: «Менің әпкем күйеуіне ақша сұрап тұр» дейді. «Қанша ақша сұрайды?» «Бар ақшамды сұрап тұр. 50 алтын теңгемді» «Жақсы. Ал осы тапсырысты санамағанда, табатын жалақың неше еді?». «Мен жылына бір алтын теңге ғана табатын едім» дейді. «Онда мына тапсырысты өтеуің үшін 50 жыл жұмыс жасауың керек қой, дұрыс па?» деп сұрайды. «Ия, өте дұрыс» деп жауап береді найза шебері. «Ал сенің әпкең сауда-саттықты түсіне ме?» «Жоқ. Ол енді ғана өзін осы істе байқағысы келіп жүр» «Жоқ. Ол дұрыс емес — деп түсіндіреді өсімқор. Тіпті де дұрыс емес. Сен оның күйеуіне ақша бере алмайсың. Себебі, ол бұл істе ештеңе түсінбей, сенің өмір бойы тапқан жемісіңді күйеуін үйретуге жұмсағысы келіп отыр. Оның пайдасы үшін неге сен өзіңнің байлығың мен капиталыңды жоғалтуың керек? Бұл дұрыс емес. Ол сен сияқты шебер емес, тәжірибесі де жоқ. Қолынан ештеңе келмей, бәрінен айырылса да, ол өз ақшасы емес, сенің тапқаныңды жоғалтады. Бұдан ештеңе үйренбейді де. Ақшаңды ешқашан қайтармайды да». Найза шебері оның сөзіне құлақ асып: «Бермегенім дұрыс. Бірақ оны әпкеме қалай айтамын. Мен оны жақсы көремін ғой» деп ойланады. «Сен әпкеңе бар да оны өте жақсы көретіндігіңді айт. Бірақ сен ақшаны ауыр еңбекпен тапқаныңды түсіндір. Оларды орнына келтіру үшін тағы 50 жыл қажет. Әттең, сенде ондай уақыт болмайды! Олар мұны түсіне ме, түсінбей ме, олардың жұмысы. Бірақ сен одан бас тартуың керек» дейді несие беруші. Бұл «Вавилондағы ең бай адам» кітабындағы әңгімелердің бірі.

2.9. Қанша ақша үнемдеуге болады. Табыс формуласы

Жылдық 10% — бен пайдадан 20% х 25 жыл = жинақтау кезеңіне қарағанда екі есе көп кірісі бар мерзімінен бұрын зейнетақы.

Табыстың 20% деген өте тамаша, әрине. Кейбіреулеріңіз «Вавилондағы ең бай адамды» оқыған шығарсыз. Керемет дүние, сізге оқуға кеңес беремін. Кітапта пайданың 10% -ын жинақтау туралы айтады. Ірі инвестиция компаниясының статистикасына жүгінсек, егер де табысыңыздың 20% 25 жылға 10 жылдық пайызбен жинақтап тұрсаңыз, инфляцияны ескергеннің өзінде жинақталған кезеңдегіден екі есе көп кірісі бар ерте зейнетақыға шыға аласыз. Бұл жұмыс істеп жүргендегідей, тіпті одан да жоғары деңгейде өмір сүре аласыз деген сөз. Әрине, бұл құнды қағаздарды банк депозиты, пирамида немесе туыстар мен достардың бизнесіне емес инвестицияға салған болсаңыз.

Қазіргі уақытта 20, 25 немесе 35 жаста болсаңыз, бұл жағдайда 45, 50, 55 жасыңызда зейнетке шыға аласыз. Жұмыс істемесеңіз де болады немесе жұмыс істей беріп бұрынғыдан да көп табуыңызға болады. Әркім өзі шешеді. Бұл формула жинақталған капиталыңызды балаға, немереге әрі қарай мұра қылып қалдыра беруге көмектеседі. Бұл сіз оларға барып, болды, істемесеңдер де болады дегенді білдірмейді, істесін, капитал — ең алдымен қауіпсіздік кепілі.

10% деген ең аз мөлшерде алынып отыр, мүмкіндік болса 20% үнемдеңіз. Бір кезде мен табысымның 60% жинақтағам, бұл деген қауіпсіздік жастығы тәрізді.

Үнемделген қаражатты тағы бизнеске салсақ та болады. Бұл жағдай, бизнес, мәртебеңізге байланысты. Бизнесменсіз бе дегендей. Бизнесмен болсаңыз тәуекелдер өте жоғары. 100$ салып бір айда 1000$ тапсаңыз жақсы. Кейбір бизнесмендер осылай істейді. Бұл өте тамаша, неге пайдаланбасқа. Тек не істеу керектігін жақсы түсіну керек. Бизнесте бұрыннан болсаңыз бұны білуіңіз керек. Бұл жерде инвестицияны қайтару деген фактор бар. Бизнесіңіздің, қор нарығына қарағанда, инвестиция қайтаруы жоғары болса пайдалану керек. Ал бизнеске жаңадан келіп, тәжірибесіз болсаңыз бар соманы жоғалтып алу қаупі бар. Есте сақтаймыз: негізгі көрсеткіш — бұл рентабельділік емес, инвестициядан алынған пайда болып табылады..

Осы жерге дейін келген болсаңыз: «Жақсы, Дәулет! Туыстарыма бизнесмен болмасам қарызға ақша бермеймін, білмейтін жерде бизнес ашпаймын. Күтіп ұстай алмайтын автомобильді, пәтерді инвестиция ретінде сатып алмаймын» дегенді түсінген боларсыз. Бір ғана жол қалды — ол инвестиция, тек қана осы жол.

3 -ШІ тарау. Капиталды жинақтау әдеттері

Кішкене бір тұжырым жасайық. Біз табыс көзі, капиталды құртып

алу, инвестиция туралы әңгіме қозғадық. Енді сол жинақталған ақшаны жоғалтып, ұрлатып алмау жолдарын қарастырамыз.

3.1. Бәрінен бас тарт

Уоррен Баффет инвестиция салуда ең маңызды екі нәрсе бар дейді. Біріншіден, ақшаңызды жоғалтпаңыз, екіншіден, ақшаңызды жоғалтпаңыз. Бұл нені білдіреді? Ақшаңыз болған кезде, оны тапқан кезде оны ысырап етпеуге тырысу керек. «Қой терісіне жамылған бөрілер» сіздің айналаңызға бірден жиналады. Ақшаңыз болған кезде сіздің ақшаңызға қызығатын адамдар көп болады. Бұл қарапайым ұрылар немесе сіздің достарыңыз бен отбасыңыз болуы мүмкін. Енді біз онымен не істеу керектігін анықтаймыз.

Біріншіден, «жоқ» деп айтуды үйрену керек. Менің «жоқ» деп айта алмайтын достарым бар. Бұл әртүрлі шығындарға әкеледі. Олар адамдарды ренжітуден қорқады және осыған байланысты көп ақша жұмсайды. Бірақ «жоқ» деп айтуды үйренбес бұрын, «иә» деп айтуды үйрену керек.

3.1.1. Өмірге «иә» деп айт

Біз сіздермен бизнес, жұмыс және инвестициялар туралы сөйлестік. Жас кезіңізде, жоғалтатын ештеңеңіз болмаған кезде, сіз кез-келген мүмкіндікке «ИӘ» деп айта аласыз. Өз уақытыңызды, өз бетіңізше тәуекелге барып, және сіз 16 жастағы жасөспірім болсаңыз, бұл жақсы. Бұл әбден қалыпты жағдай. Бұл жаста сіз мүмкіндіктерді іздеген кезде, сізге сәйкес келетін нәрсені іздеген күйде боласыз. Осы кезеңдерде сіз кез-келген қызықты нәрселермен айналыса аласыз. Мен 13 жасымда «минус» тректерін саттым, өйткені менде интернет болды. 18 жасымда КАМАЗ сататынмын. Мен 30 түрлі бизнесті сынап көрдім және олардың көпшілігінде сәтсіздікке ұшырадым. Бизнес жабылады, бірақ кәсіпкерлер одан өлмейді. Олар үйренеді, тәжірибе жинайды, тұлға ретінде қалыптасады. Бірақ бұл нәрселерді үйрену үшін, ең алдымен, өмірге «ИӘ» деп айтуды, мүмкіндіктерге «ИӘ» деп айтуды үйрену керек.

3.1.2. «Жоқ» деп айтуды үйрен

Сізде ештеңе болмаған кезде, ештеңеге тәуекел етпейсіз. Сізден тек уақытыңыз, бастамаңыз бен күш-жігеріңіз талап етіледі. Бұларды жас кезде тәуекел ете аласыз. «Иә» деп айта алғанда өзіңізге қолайлы, оны істей алатын, жақсы төленетін істі таба аласыз. Ал енді жас кезіндегідей бірдей тәуекел деңгейін талап ететін әртүрлі мүмкіндіктерге «жоқ» деп айту керек. Жасыңыз 30-да фрилансер боп, сайт жасауды сұраса, бұл 16 жастағы кездегідей жақсы уақыт емес. 30 жаста жағдай басқаша. Жұмыс, міндет, тұрақты жалақыны тастай салып жаңа іспен айналысатын уақыт емес. Қиын, әрине, дегенмен «жоқ» деп айтуды үйреніңіз.

«Жоқ» деп айтуды мүмкіндіктерге ғана емес адамдарға да айту керек. Менің бір танысым бар, Катя делік, есепші курсын бітірген. Өте мейірімді, жұмсақ адам, бұл керемет қасиет! Бірақ сол мейірімді жүрегі оны ыңғайсыз жағдайларға тап болдырады да жүреді. Алдында бір мүмкіндік туса, соған өмірдегі соңғы мүмкіндік сияқты жабысып қалатын. Нәтижесінде оны асыра бағалағанын түсінеді.

Бірде құрбысының туған күніне барып, ол жерде коммерциялық жылжымайтын мүліктің басқарушысы болып жұмыс істейтін қызбен танысады. Ол қыз «Бізге кел. Курсты өттің емес пе? Үш айлық тәжірибе мерзімін өтесің, сосын жалақы аласың» -деп ұсыныс жасайды. Катя: «Вау! Өте тамаша! Әрине!» — деп келіседі. Бар туралы маған қоңырау шалып, кеңес сұрайды. Мен одан: «Жақсы. Олардың саған қойған талаптары қандай?» — деп сұрадым. «Мен ірі компанияға жұмысқа тұрғалы тұрмын. Үш ай маған жалақы төлемейді, ертеңнен кешке дейін істеймін. Сосын жалақыға алады мені» -деді. Мен: «Тұра тұр. Сен ақша тапқың келеді. Бірақ қазір ақысыз жұмыс істегенге дайынсың ба?» -деп сұрадым. Ол: «Әрине» — деді. «Жасың 18-де боп, басқа міндеттемелерің болмаса түсінуге болар еді» -дедім. Егер адам, мысалы, әлі толық жоғары білімі болмаса, басқа міндеттері болмаса, бос уақыты болса, неге оны жасамасқа? Бірақ Катяның жағдайы басқаша. Оның алты айлық баласы бар, оған қоса үй ішіндегі міндеттері бар. Сөйтіп тұра жалақы төлемейтін жұмысқа барғалы тұр. Ал күйеуі бала қараушыға Катяның алатын жалақысынан жоғары жалақы төлеу керек. Мен: «Бұл істі зерттегеніңе және оның саған қызықты екеніне қуаныштымын. Бірақ ақысыз күні бойы жұмыс жасасаң, отбасың минуста болады. Бұл деген дұрыс емес». Біраз ойланып: «Бірақ бұл маған ұнайды» — деді. Көмекке шешесі келді: «Сен сияқты есепшілер өте көп, жұмыс таппай сондай ұсыныстарға келісетін. Бос сөйлемей, балаңды бақ» -деп бас тартқызды.

3.1.3. Ресурстармен алмасу

Бұл өте қатал әрекет болса да, ересек адамға қолайлы адекватты қадам. Өмір деген осы — алмасып тұратын кезеңнен тұрады. Өзімізге тиімдірек істесек, жақсырақ өмір сүреміз. Уақытты ақшаға, ал ақшаны уақытқа айырбастаймыз. Содан кейін білімді ақшаға, кейін ақшаны білімге ауыстырып отырамыз. Бірнеше негізгі байлығымыз: ақша, уақыт, білім, тамыр-таныс пен беделіміз бар. Бір -бірімен өзара алмастыра аламыз. Катяның жағдайындағыдай. Уақыт пен ақшаны айырбастау, бала қараушыға Катяның жалақысынан көп төлеу сияқты. Бұндай жағдайларда миға қонымды, адекватты, ақылға сүйене отырып шешім қабылдау керек. Сондықтан үйде отырып бала қарауы дұрыс шешім болды.

Әсіресе, ақшаңыз көп болғанда бұндай жағдайлар өміріңізде жиі кездеседі. Досыңыз мейрамхана ашуды ұсынады. Анаң «пирамидаға» салуды жөн көреді. Ел қарыз сұрайды. Бәріне «жоқ» деп айтып үйрену керек. «Иә» деп айтып, бәріне жақсы адам бола алмайсыз. Сонымен, ресурстарыңызды қажеті жоқ заттарға айырбастамасу үшін «жоқ»деп айтуды үйреніңіз. Оны айту — активтеріңізді, ресурстарды тиімді алмастыруға мүмкіндік береді. Оларды жинақтайсыз ба, құртасыз ба — өзіңіз білесіз.

3.2. Керемет тұтынушы

Енді тұтынушыға сипаттама берейік. Маркетингтің біздің бірдеңе сатып алуымызға мақсатталғаны бәрімізге мәлім. Бизнес пен маркетингте істейтіндер біздің табысымыздың біреудің ақша жұмсағанына байланысты екенін білер. Жай ғана ұсақ-түйек болса жарайды ғой, алайда маркетинг пен әртүрлі компаниялар аса кажет емес заттарды сатуға тырысады. Мысалы: IPhone. Менің қоластымда бір қыз жұмыс істеген. Кезінде «Старбакс» -тан келген. 3—4 ай ақша жинады, жұмыс істеп жүріп. Ақша жинау ол керемет ниет қой! Қателеспесем, өміріндегі бірінші жұмысы болатын. Сол 3—4 айдан соң бар жинағанына IPhone сатып алды. Сіз түсінуіңіз үшін: ол қыз тырысып, жақсы жұмыс істеді, бір тиынын шығармай жалақысын жинап отырды. Ол деген нені білдіреді? Iphone компаниясының жарнамасы керемет жұмыс істейді. Оның деңгейі соншалықты, адамдар бар күш-қуатын салып, уақытын кетіріп, өздерінен аяп, тапқан-таянғанын бір телефонға айырбастағаны. 3 ай еңбегі-бір телефон. Машина сатып алып жатқандарда да солай. Машина десе есі кетіп, оларға қаражатының бәрін жұмсайтындар да жетіп жатыр. Соңғы ақшасына Merсedes S-Class 221 сатып алып, оны жөндеу үшін несие алып отыратындар — банк, көлік сервисі, басқа да қызмет көрсетеін салалардың нақты (идеалды) клиенті боп табылады. Мен бұны ақылсыздық дер едім: болашақ пен мақтанудың ішінен екіншіні таңдау! ТМД елдерінің ішінде, әсіресе Қазақстанда, ондайлар көп. Кез-келген автокөліктер оларды қалыпты жағдайда ұстау үшін шығындарды талап етеді. Маркетинг арқылы біздің қалтамыз осылай жүйелі түрде босатылады. Бұған ұялы телефондар, киім-кешек, хобби, саяхат, автокөлік, ипотека және басқа да көптеген нәрселер кіреді. Бұл көріністі іс-жүзінде қалай байқауға болады? Бір таныс қыз бар. Біресе жұмыс істейді, біресе істемейді. Кейде жартыжылдап жұмыс жасамайды. Өзі ауқатты отбасынан шыққан. Оның бір әуесі бар (хобби): мейрамханаларды ұнатады, сол жақтардан шықпайды. Әр кеште кальян тартып, кешкі асты ішіп, десертке тапсырыс беріп отырады. Бұл оның өмір сүру салты. Онысы өте қымбатқа түсіп тұр. Шығыны кірісті жаппайды. Дегенмен ата-анасы бар, шығындарын жабатын. Ол тұрмысқа шыққысы келеді. Бұның осындай өмір салтын қамтып, белгісіз мейрамхана басшыларын байытқысы келетін жігіт табылар ма екен? Осылай жалғаса берсе, көп уақыт іздер ондай жігітті.

Осындай өмір сүруін қамтитын басқа бір жол бар: жалақысы жоғары жұмыс табу керек. Ол үшін жалақысы қанша болуы керек? Шамамен алайық: бұлай өмір сүруге күніне 8000 теңге кетер делік немесе 20$. Бір айда 600$. Ол жерге бекер бармайтын шығар, отбасын құру керек, сондықтан болашақ жолдасын табу үшін делік. Осындай үміт үшін соңғы бес жылдың ішінде 36500$ кетіп отыр. Ал егерде сол 600-ді әр ай сайын жылына 10% жинаққа салып отырса, бес жылдан соң 50$ мың, он жылдан соң 123$ мың болар еді. Одан да оған болашақ жолдасын табу жолы оңайырақ сияқты. Мұндай мінезді адамдар арамызда өте көп. Біз үнемі бізге немқұрайлы қарайтын адамдарға әсер қалдыру үшін мүмкіндігімізден көп шығынданамыз.

3.2.1. Ренжітіп алудан қорқу

Ренжітіп алудан қорқу — қаржылық еркіндіктің бір кедергісі. Біреуді ренжітіп алудан қатты қорқатын адамдар бар. Бұл біреуге әрекетінің залалы тиді деп, мазасызданып жүретін күдіктілігі бар адамдар. Мысалы, сізді біреу туған күніне шақырды делік. Бір айлық табысыңыз 150 мың теңге (350$) делік. Сыйлық аласыз туған күнге. Ол жалықыңыздың 10 пайызын құрар, 15 мың теңгеге. Айлық бюджеттен достарға сыйлыққа 10 пайызды жұмсау — қомақты сома. Адамдар бұл ақшаны тек ұнау үшін, біреуді ренжітпеу үшін істейді. Мен арзан сыйлық берсем маған өкпелеп, менімен араласпай қоюы мүмкін деп ойлайды. Бұл жерде достық мәселесі тұр. Біріншіден: сізбен сыйлық үшін ғана дос болған адам керек пе сізге? Екіншіден: сонша ақша жұмсағанда қайтарылымы болмайтын адам керек пе? Иә. Ол да келер сыйлық алып. Ал сол сыйлықтар қатты пайдалы ма? Менің тәжірибемде сыйлықтың пайдасы сирек кездесетін, сол себептен сыйлық сыйлауды бос қаражат құрту деп есептеймін. Тек жақын адамдарыма ғана сыйлаймын. Әрине, сыйлықты мүлде сыйламау дегеннен аулақпын, дегенмен сол жақындарыңызға ғана берілсе деген ойдамын.

Бір кеңестен оқиға алайық: менде тапсырыс берушілер бар, шығынын қадағалауға көмектесіп тұрамын. Жақында басқа бір қалаға үйлену тойына шақырылыпты. Қазақстанда тойға 300—500 адам шақырылатыны белгілі ғой. Клиенттерімнің шығынын жоспарлап қойған едік, енді өзгерістер енгізу керек болып қалды. Жинақтауға алып қалған соманы тойға бару сапарына жұмсайтын болды. Оның ішіне: билет, қонақ үй, жас жұбайларға деген сыйлық кірді. Ал бұл деген 4 айға жинақтауға арналған ақша. Шақырған жақты ренжітіп алудан қорықса да барудан бас тартты.

Ары қарай не болды дейсіздер ғой? Оларды тойға шақырған жақ «жау» деп санаған жоқ, себебі олар түсіністікпен қарады, қарым-қатынастары баяғыдай. Елге, егер қонақтар көп шақырылса, сіз келдіңіз бе, келмедіңіз бе, бәрібір. Өз тойыңызға бармасаң, жауларың көбейер, ал жоғарыда көрсетілген жағдайда бармасаңыз да, ешкімге сыйлық жасамасаңыз да болады.

3.3. Қарыз беру

Ақша эмоционалды емес, оған адамдар өздері эмоционалды маңыз береді. Капитал құру, ақша табу да сондай. Сондықтан таныстарыңыз, достарыңыз бен туыстарыңыз қарызға ақша сұрап келгенде келесі факторларды есте сақтау керек. Қарыз сұраушы істі жақсы түсіне ме? Бірдеңе болса шығындарды, алған қаражатты өтей ала ма? Кепілдік бар ма? Ақшаңызды қайтармаса күйзеліске ұшырамайсыз ба? Осы сұрақтарға нақты жауап алғаннан соң ғана беру керек пе, керек емес пе түсіне аласыз. Біреуге ақша бергенде қорқыныш билейді. Ақшаны қайтара алмау қорқынышы. Қорықпаудың бір жақсы құралы- кепіл. Оны сатып, айырбастап, ақшаны қайтара алатын кепіл.

Әрине, бұл әр адамның өз ісі: қарызға беру, бермеу. Достарым сұраса, ол сома маңызы жоқ соманы, мысалы 5$ құраса, бере саламын, қайтаруын да күтпеймін, ұмытып та кетемін. Қайтарғысы келсе қайтарар, қайтармаса-өкпелемеймін.

Ал егер келіп: «Доспыз ғой. 1000$ бере тұршы» -десе, бас тартамын. Қарыз алушы бұндай өтінішімен қарыз берушінінің алдына қандай таңдау қойып тұр? Берушінің тәуекелдері берген ақшасының 100% құрап тұр. Сұраушы кепіл қоймай шын сөзіне алмақ. Оның қайтаруы екіталай.

3.4. Қарапайымдылық

Кітаптың басында байқалғандай, қарапайым болмасаң, аңсаған қомақты жинаққа тезірек қол жеткізу алыстап кетеді. «Біз өзімізге маңызды емес адамдарға әсер ету үшін қажет емес заттарды сатып аламыз». Осылай Чак Паланик өз бетімен болашағын қамтамас ете алмайтын адамдарға дәл және қысқаша сипаттама берген. Жеке қаржы мәселесінде ақыл-ойға жүгінгеніңіз абзал. Машина сатып алғыңыз келеді. Сатып алуға арналған бюджетіңіз 2—3 айлық табысыңыздан аспау керек. Банкротқа ұшырап қалам деген үрейді туғызбау керек. Ал ел қалай істейді? Олар машинаны жылдық, екіжылдық, үшжылдық таза пайда сатып алып жатады. Олар оны қарызға, несиеге алады да, ұзақ уақыт сол қарызын төлеп келеді. Одан да сол ақшаны инвестицияға салса ғой. Сондықтан бізге, инвесторларға, ал енді кітап оқып жатқан болсаңыз сіздерге де, қарапайымдылықтың өте маңыздылығы да қажеттілігі байқалған шығар. Мен айлық табысыңыздың 50% инвестицияға салған дұрыс деп санаймын. Қажеттіліктеріңізге 50%, инвестицияға 50% салыңыздар. Сондықтан, яхтаны рентабельдігіңіздің бір айлық пайдасына сатып ала алмасаңыз, сатып алмаңыз. Оны 1 немесе 2 аптаға жалға алыңыз, бірақ еш жағдайда сатып алмаңыз.

3.4.1. Қарапайымдылық тиімділік тұрғысынан

Өте бай өмір сүретін адамдарды қаншалықты жиі көресіз? Ондайлар әлеуметтік желілерде көп кездеседі: Инстаграмда, Ютубта. Олар қолдан жасалынған миллионерлер мен миллиардерлер. Ойыма ең бірінші боп «Трансформатор» ютуб-каналының иесі Дмитрий Портнягин келеді. Кезінде елдің бәріне миллионер екенін, бизнесі миллиондаған табыс әкелетінін айқайлап жеткізген. Кейін өтірігі ашылды: оның бәрі несиеге алынды және ол өз арнасында жарнама сатқаннан ақша табады. Карталы ұяшық тез құлады. Неліктен? Себептің біреуі — сіз қаншама тырыссаңыз да, нәтиже шығару үшін уақыт керек. Жылдап жиналған, ұрпақ үшін жасалған капитал бір жылдың ішінде жинақталған капиталдан неғұрлым тұрақты болады. «Он әйелді ұрықтандырсаңыз да бала бір айда пайда болмайды» деген сөз осындайда айтылады.

Сондықтан ұзақ мерзімде жиналған капитал, ештеңеге қарамай, әрқашан тез жиналған капиталға қарағанда қолайлы болады, себебі ұрпақтарыңызға қалады да, дұрыс қолдана алса жылдан жылға көбейе береді. Ferrariді қазір сатып ала алмайтыңыз анық, бірақ ұрпақтарыңыз яхта сатып алуы мүмкін. Бұл сізді ынталандырады ма, жоқ па білмеймін. Мені өте ынталандырады. Яхта сатып алмайтыным анық. Капиталым 10 яхта сатып алуға жетсе де, оны жалға аламын. Болашақ ұрпақтарым үшін үнемдеймін. Бұны керемет деп санаймын! Маған бұл тәсіл қатты ұнайды. Қанша айналсаң да, сенде бір ауыз, бір асқазан, бір артың бар. Бір уақытта бірнеше машина айдамайсың, асқазаныңа сыйғанша ғана тамақ жейсің. Алайда рахат деңгейі онша шектеулі емес, ақша осы ләззаттарды барлық кезде бере алмайды. Дүниеде бәрін ақшаға сатып ала алмайсың, еңбекпен тапқан ләззат та бар. Бұл керемет дүние! Сондықтан қанағатшылдық -тиімді нәрсе деп айтамыз. Бұл қызметіңізге пайдалы әдет, қасиет. Алған бағытты құптайтын досыңыз. Әрине, кішіпейілдік пен қарапайымдылықты бағаламайтын ортада болған қиын. Барлық ұжымдарда адамдар аса тұтынушылығын көрсетіп, басқалардан үстем болу үшін күреседі. Мақтану деген жақсы нәрсе, бірақ тепе-теңдік (баланс) болу керек. Алға қойған мақсатыңыз үшін қанағатшылдық пен қарапайымдылық өте тиімді.

3.4.2. Инвестордың өмір салты

Инвесторлар өмір салтын арқайсысы әрқалай түсінеді. Олардың өмір салты кинода қалай көрсетіледі? «Волк с Уолл-Стрит» немесе «Бойлерная» атты фильмдерінен көруге болады. Олар нақты инвестордың имиджін нашар көрсетеді, олар алып-сатарлар туралы. Нақты инвестор үнемі сауда-саттықпен айналыспайды. Күнделікті қарапайым өмір сүріп жатады, бизнесі мен жұмысы бар. Мысалы мен кітап жазып, бизнеспен айналысып, университетте дәріс беріп, Инстаграмда @realprepod деген парақшамды жүргіземін. Мен кешке дейін компьютердің алдынада сиқырлы формулалармен нарықты бұзуға тырысып отырмаймын. Әрине, формула арқылы болжам жасауға болады, бірақ күнде емес. Бұл бізге қызықты да аса қажетті де емес. Бізге ұйықтап, тамақ ішіп, отбасымызбен уақыт өткізген кезеңдерде кедергі келдірмейтін пассивті ақша табу жолы керек.

Мүмкін «Менің көршім миллионер» атты кітабын оқыған боларсыздар. Бұл кітап миллионердің қазіргі өмір салтының тиімділігін көрсетеді. Ол қарапайым, кішіпейіл, ерекшеліігі бар адам. Негізгі инвестиция жасау принциптерімен өмір сүретін адамның ақшасы көп пе аз ба біле алмайсың. Ол жақсы деп ойлаймын. Неліктен? Ақша үнсіздікті жақсы көреді. Назар аударғанды жақсы көрмейді. Forbes бетінде көрсетілгендердің жартысы миллионерлер емес екеніне сенімдімін. Сол Forbes-тағы миллионерлердің өмірін аңдып, соларға еліктеп жетістіктерге жетуге тырыссаңдар, онда дұрыс болмады. Ірі, мықты капиталы бар адамдар бар, бірақ оларды ондай деп ойламайсыз да. Бір қарағанда рок-жұлдыздары сияқты қыздарға, кокаин мен мүлікке немесе машинаға ақшаларын құртпайтын қарапайым адамдар. Миллионер болып өзін көрсеткісі келетіндер толып жатыр, инстаграм парақшаларында. Олардың өмір салтын үлгі етіп алып, олар ұсынған нәрсені сатып алып, қаржылық тәуелсіздігіне жетемін дегеніңіз екіталай.

3.4.3. Пафос пен инвестиция

Бәрімізге де материалдық заттар керек, себебі материалды дүниеде өмір сүріп жатырмыз. Мысалы, кеңістіктегі қозғалыс үшін бірнеше жол бар: аяғымыз, қоғамдық көлік, такси, самокат, велосипед және машина. Ал сол қарапайым қозғалыс мәселесін шешу үшін Lamborghini сатып алу қаншалықты орынды? Сатып ала алсаңыз, әрине, өте жақсы. Бірақ бұл көлік сізге күнделікті көлік ретінде қажет пе? Жоқ! Неге? Бұл сирек кездесетін, қымбат, бірақ қауіпті көлік болғандықтан, оны қалай басқару-қолдану керектігін екінің бірі білмейді, сондықтан өзін-өзі көрсету үшін мұндай машинаны алу сіз үшін қолайсыз болып табылады. Егер де қаржылық еркіндікті армандаған адам болсаңыз — Lamborghini сатып алу, Мальдив аралдарында демалу, несие немесе, ең сорақысы, үйлену тойын несиеге жасау-аңсаған арманыңыздан бірнеше жылға алшақтады. Сондықтан пафос аз болған сайын, армандаған капиталыңызға оңай, тез жетесіз. Аздап өзіңізге алуға болады: әр жинақталған сомадан ақылға қонымды шектерде 10К, 20К, 50К және 100К. Ал 100К жиналғанда маған жазсаңыз болады, сізге сыйлыққа жақсы бір Porche таңдайық.

3.4.4. Батыстық қарапайымдылық

Шетелде 7 жыл оқып байқағаным: англосаксондық менталитеттің кейбір ерекшеліктері өмірді едәуір жеңілдетеді екен. Сен ол жақта адамның байлығының деңгейін түріне қарап анықтай алмайды екенсің. ТМД елдерінде тез анықтау мүмкін, бірақ көбінесе қателесіп қаламыз. Әлеуметтануда мынандай ұғым бар: мәртебе мәдениеті және жетістік мәдениеті деген. Шығыс елдеріне мәртебе мәдениеті тән. Оны қай жерлерде байқауға болады? Мәртебе мәдениеті Қытай мен Қазақстанда. Бірақ бүкіл Азия осы мәртебені бағалайды. Бұл мәдениеттің мәні әлеуметтік мәртебені сыртқы сигналдар арқылы анықтайтындығымызда болып тұр. Сонымен қатар оған балама бар — адамдарды сыртқы түріне қарап бағаламайтын, біреудің қанша ақшасы бар екеніне алаңдамайтын — жетістік мәртебесі. Мәртебе сигналдарын құрметтей алмаймыз, себебі ол заттар оңай жасалған жасанды заттар. Сіз, елді алдап, елдің көзіне өзіңізді баймын деп оңай көрсете аласыз және Батыста бұны түсінеді. Әрқайсыңыз оны істей аласыз, Инстаграмды ашып қарасаңыз. Дегенмен, әрбір блог жүргізуші миллионер емес қой. Ал Батыста не көріп тұрмыз? Ол жақта басқа көрініс- жетістік мәдениеті. Оның айырмашылығы неде? Адамға деген құрмет деңгейіміз мәртебелер нышанымен емес, біз ойламаған жетістіктермен анықталады. Кеңес Одағындай өзімізге жай ғана «бәріміз бірдейміз, бәріміз лайықпыз» деп жүрміз. Бұл құндылық «Сіз кімсіз?» деген сұрақтан емес, «Сіз не істедіңіз?» деген сұрақтан туындайды. Сондай бір коммунистік мағынадағы құндылық. Ел үшін не істедің, қандай жетістікке жеттің? Бұл сұрақтар батыс адамының құндылықтар жүйесін түсінуге көмектеседі. Бұл, атрибуттар емес, жеке жетістіктерің құндылық екенін дәлелдейтін мәдениет. Ал бұндай мәдениеттерде сені туылу құқығы бойынша құрметтемейді.

ТМД елдерінің бір мәдени ерекшелігі бар, егер сіз беделді адамның ұлы болсаңыз, адамдар сізге ұмтылып, құрмет көрсетеді. «Чайки» тобының «Ghetto Dogs» өлеңіндегідей. Мұндай мәдениетті жеткізушілер нашар, екіжүзді адамдар болғандықтан емес. Батыс елде бұндайлар сирек кездеседі. Практикалық себептер бойынша жетістік мәдениеті мәртебе мәдениетіне қарағанда сіздің әмияныңыз үшін тиімдірек келеді. Мәдениетіңізді толық өзгерте алмайсыз, дегенмен елеулі капиталыңызға мәртебе атрибуттарының жоқтығына қарамай алаңдамайсыз. Мәртебе атрибуттарына алаңдамасаңыз –байберекет өз өміріңізбен сүре аласыз, байи бересіз. «Ел не деп айтады?» деген өзіңізге ақымақ сұрақ қоймай, олардың өз басын ойлап, сол сұраққа жауап іздеп, өз өмірлерімен айналысып жүргенін түсінесіз.

3.4.5. Жеке мәдениетің сені не жарлы, не миллионер қылар

Өз басым мәртебе атрибуттары — бұл біздің шығындарымыздың едәуір бөлігі екенін түсіндім. Егер де сіз айына 3000$ тапсаңыз, екі айда Rolex сағатын сатып ала аласыз. Кейбіреулер айыны 1000$ тауып сол Rolex-тарға үш есе емес он есе ұзақ жинақтайды. Дәл тура солай iPhone, макбук немесе Mercedes-терге де, алайда көбісі несиеге алынып жатады. Бізді байып кетуге жол бермейтін эмоцияларымыз басқарады. Нақтылап айсақ, қаржылай өсу жолымызды баяулатады. Сондықтан сіздерді кейбір мәдени жетістік құндылықтарын зерттеуге, басшылыққа алуға шақырамын. Әрине, таңдау сізде: оны өзіңіз қаншалықты қолданасыз, қанша пайдаланасыз.

Англияға 16 жасымда кеткендіктен, құндылықтарымның басымы сол жерде қалыптасты. Қайтып оралғанда Қазақстан тұрғындарының құндылықтарымен қарама-қайшы екенін білдім. Өз елімде көбісі мені түсінбейтін. Қарапайым мысал: қарапайым заттарды сатып алатынмын. Бірде, арзан боп келген соң, қуана-қуана бір компанияның 10 бірдей футболкаларын сатып алдым. Анам, кейін әйелім, бұған қатты ренжіді. Сол себептен киімді өзім сатып алмаймын. Менің өзіме қолайлы, жайлы, ұнайтын заттарым отбасымның құндылықтарына сәйкес емес еді. Олар менің шешімдеріммен келіспейтін. Шындығында, бұл онша маңызды емес болғандықтан, олармен дауласып жатпаймын ғой. Енді пәтер туралы. Біз жалдамалы пәтерде тұрамыз. Әйеліме жұмысқа жақын, арзанырақ жерге көшейік десем: «Сен бізді жақсы көрмейсің» (өзі мен қызымды айтады) дегенді естимін. Ал мен оларды жақсы көремін, қымбат пәтерде тұрған жақсы, әрине, бірақ алдымен ақшаны көбейтіп алып, сосын ғана жақсы пәтерде тұрғым келеді. Мына кітапты оқып жатқаныңызда, жұмысыма жақын пәтерге көшіп кеткен болармын деп үміттенемін.

3.4.6. Капитал жиынтығына емес, табыстың аз бөлігімен мақтан

Зәулім сарайда да тұра аласыз, бірақ оны тек 25 жылдық ипотекаға ғана сатып алуға болса, керек пе? Сіз сникерс пен телефон сатып алғандай, үйлер мен машина сатып ала алатын адамдар да бар. Сіздің дәулетіңіз 1000$, ал сникерс 1$, телефон 500$ тұрады деп елестетіп көрейік. Бұл сіздің капиталыңыздың 0,1% және 50%-ы. Салыстыру үшін 10 миллион $ капиталы бар миллионерді алайық. Оның байлығының 0,1% -10 мың $. Бұл сіз сникерс сатып алғандай 10 мың $-ға машина сатып алады, 5 миллионға зәулім сарайды сіз телефонға жұмсағандай, сатып алады. Ауқымды ақша туралы түсінікті өзгертеді. Капиталдың аз бөлігіне бірдеңе сатып алғанда ойланудың да қажеті жоқ. Ал сатып алғаның ірі зат болып немесе шығыныңның сомақты бөлігі өмір салтыңа кетіп жатса, 100 жасқа келгенше де қаржылық еркіндікке жетпессің. Жайлы өмір сүру үшін бізге қауіпсіз аудан, жеделсаты, жақсы көршілер керек. Бұл қажеттілік. Таза төсек пен жылы су керек, ал қалғанын капитал жиынтығына емес, портфельді кіріске сатып алу керек.

3.5. Қауіпсіздік бірінші орында болу керек

Инвестиция салудың тағы бір жақсысы- Қазақстан немесе басқа да ТМД елдерінде тұрып жатсаңыз, ақшаңызды қатырып қою мүмкін еместігінде. Оқырмандардың біразы өмірінде ақшасы бұғатталған жағдайға тап болған шығар. Ол әр түрлі айыппұлдар бар жағдайда: ең жақсы жағдайда бұл жол ережесін бұзғаны үшін айыппұл, ең жаман жағдайда- жауларыңыз ақшаңыздан айырғысы келгендегісі. Мен бір рет елден ұшып кете алмадым, себебі қарызым бар екен: үш жыл бұрынғы көлік айыппұлы. Нәтижесінде билетім күйіп кетті. Келесі күнін сол айыппұлды төлеуге арнадым. Келесі 3 күнімді билет сатып алуға арнадым. Билет бағасы қымбатқа түскенін түсінген боларсыздар. Әрине, бұндай жағдайлардан инвестиция сіздерді құтқара алмайтын шығар, бірақ кейбіреулеріңізге құпиялылық пен еркіндік маңызды шығар.

Негізінде, бізге керектігі — қаржылық еркіндік. Мен неге ол туралы айтып жатырмын? ТМД елдерінде адамдар «қара» немесе «сұр» жұмыспен айналысады. Бұл деген олар жұмыстарын жарияламайды, қанша ақшалары бар екенін көрсетпейді. Ақшаларыңыздың көрініп қалуының бір ғана жолы- инвестиция қорына аударылғанда. Себебі тек банк арқылы ғана аударасыз. Қай брокерге жүгінсеңіз де, олар сіздің банктен тек SWIFT- аударма арқылы ғана қабылдар. Бір нюанс бар: егер де сіз сот істеріне қатысты болсаңыз, шотыңыз бұғатталады, ал инвестициялық қорлар ақшаны сақтап қалатын жақсы жолдың бірі.

Кейде банктер сенімсіз болады. 2018 жылы Астана банкі жабылды. Танымал, клиенттері көп, мықты банк еді. Салушылардың дүрбелең тудырып, жинақталған салымдарын бәрін бірдей ала бастағанның себебінен жабылды. Ал банктің барлығын төлеуге мүмкіндігі жоқ еді. Ақшаңызды өз еліңіздегі инвестиция құрылымына салған кезде (жылжымайтын мүлік, банк депозиті, пәтер тәрізді), сіз өз Отаныңызға қатты байланасыз. Еліңіздегі саяси жағдай тұрақты емес болса, инвестиция жолдары тіпті де қызықтыруы мүмкін. Бұл деген кәдімгі тәуекелді әртараптандыру, қаржыгер, инвестиция салушы, кәсіпкер үшін басты негізгі зат. Кімнен сұрасаңыз да әртараптандыруды жақсы деп айтады. Әртараптандыру- тәуекелдерді төмендету. ТМД елдерінде бұл инвестицияны қайтарумен бірге тиімділіктің негізгі көрсеткіші. Сондықтан елдегі тұрақсыз жағдай сан жылдық жиналған ақшаңызды нөлге көбейтіп жіберуі әбден мүмкін.

3.5.1. Брокердің шотын қалай бұғаттауға болады?

Шет елде брокерлік шотыңызды бұғаттау қалай жүрер еді? Билік сіздің елде орналасқан. Ол барлық банктерге сұраныс жібереді. «Мына адамның шотын бұғаттаңыздар» деп айта алады. Банк шоттарыңыз бұғатталады. Сіз акция нарығында, мысалы Apple-де, инвестицияларым бар деп жария еттіңіз делік. Билік Apple–ге немесе сіздің үлесіңіз бар қорға сұраныс жібере алмайды. Ал біздің елде қалай болушы еді? Белгілі бір сот органы ірі инвестициялық компанияға сұрау салады да: «Мына адам бізге 1000$ қарыз еді. Инвестициялық қорын қарызын қайтармағанша бұғаттаңыздар» дейді. Инвестициялық қорларда — жүздеген миллиардтар бар. Олар әртүрлі адамдарға тиесілі. Ешқашан ешқандай инвестициялық қор немесе брокер қарызыңыз үшін бүкіл инвестициялық қорды, Apple немесе басқасын, бұғаттауға бармайды. Себебі сіздің есептік шотыңыздың тәркіленуінен басқа адамадар да зардап шегуі мүмкін. Демек, бұл сіздің ақшаңыз үшін қауіпсіз жер. Шотыңыз тәркіленіп, сіз түрмеде отырсаңыз да, ақшаларыңыз жұмыс істеп, табыс табуды жалғастырады. Бұл көбіңізге, бұрын айтқанымдай, өте құнды сәт.

3-ші тараудың қысқаша мазмұны

Қорытындылайық. Не істейміз? Біз ақылға жүгініп, қарызға ақша бермейміз. Достарымызға ақшаны қарызға емес сыйлық ретінде береміз. Қарапайым өмір сүру керек екенін ұмытпаймыз. Тапқанымыздың бәрін инвестицияға саламыз. Батыста адамның сыртқы келбеті бойынша оның қаржылық жағдайын түсіну қиын екенін білеміз. Және де біздің мәдениетке сай мәртебе атрибуттарына мән бермейміз. Ең бастысы — капиталымызды шет елдер инвестициясына салу мен қорларында сақтау- ақшамызды жергілікті өкіметтен қорғайтынын ұмытпаймыз.

4 -ШІ тарау. Инвестордың күнделікті өмірі

4.1. Пәтер жалдау немесе сатып алу, әлде ипотекаға алу: қайсысы тиімді?

Өзім үнемдейтін нәрселерді атайын. Рубльді үнемдесең- рубльді табасың. Адамдар баспанаға көп шығынданады. Маған да бұл өзекті мәселе. Алдымен мына сұраққа жауап берейік: сатып алған жақсы ма жоқ әлде жалдап тұрған ба?

Бір кездері Инстаграмдағы @realprepod парақшамда бюджетін жоспарлауға көмек сұраған бір клиентіме бұл сұраққа жауап берген едім. Оның жағдайы былай болатын: жұмысынан 40 минуттық жерде құны 300 мың $ тұратын жеке үйде тұрады. Үйдің күтіміне айына 80 мың теңге (200$) кетеді. Жұмыс пен үй арасына қатынау үшін 30 мың доллар тұратын машина айдайды, ал оны күтіп ұстауға айына 8 мың (20$), салығы 40 мың (100$), күндік бензин 2 мың (5$), сақтандыруы 20 мың (50$), жөндеуі, резинасы, майы бар. Барлығына айына 70 мың теңге (175$) кетеді екен.

Сонымен, 330 мың доллар мүліктердің айына күтіп ұстауға кететін шығыны 150 мың теңге немесе 375$, жылына 4500$ құрайтын боп шықты. Бұл жағдайда не істеуге болады? Машинасы мен үйін сатып, жұмысқа жақынырақ жерге көшіп келу. Айына 150 мың теңгеге жұмыс қасынан пәтер жалдап тұрса, 330мың$ үнемдей алады. Үнемдеген ақшасын кірістілігі 8 жылдық пайыз құрайтын құнды қағаздарға инвестицияласа, ай сайын 1000$ күнделікті шығындарына, оның ішінде баспанаға да жарата алады. Бес жылдан кейін капиталы 420мың$, 10 жылда-547 мың$ боп ары қарай өсе береді. Зейнетке де қазірден шыға берсе болады. Жұмысқа жақын көшкені шығынын азайтпайды, дегенмен капиталы уақытын үнемдеп, жұмыс берушіге тәуелді болмауын қамтиды. Бұл мысал баспананы жалға алу қолайлығын көрсету үшін айтылып отыр. Ол баспананы ипотекаға алу немесе сатып алу қолайлы ма екен? Бұл сұрақтарды да қарастырайық.

4.2.Ұрпақ айырмашылықтары

Көптеген факторлар бар. Егер де миллениалдар туралы айтсақ (1986—2000 жылдары аралығында туғандар), олар баспананы сатып немесе ипотекаға алғаннан гөрі жалға алғанды жөн көреді. Негізгі себептердің бірі-тұрақты жұмыстың жоқтығы мен ұтқырлықты арттыру қажеттілігі, егер де жұмыс бабымен басқа ауданға, қалаға, елге көшу қажеттігі туса. Миллениалдардың аға буыннан ерекшілігі жұмыс орнын тез ауыстыруға дайындығы, егер де жалақысы жоғары немесе жақсы жағдай жасалған болса. Қазіргі кезде өмір бойы жұмыс істеу тұжырымдамасы қолданылатын орындар аз, сондықтан бұл тәсіл ақылға қонымды. Алайда Кеңес Одағында туып — өскен, басында пәтері бар миленниалдардың оннан тоғызы мұндай тәсілді құптамайды. Статистика болса керісінше: Алматыда 2019 жылдың ақпанынан 2020 жылдың ақпанына дейін жылжымайтын мүлік нарығында 7 мыңдай мәмілелер жасалған, ал Krisha.kz сайтында 2020 жылдың мамырында пәтер сатуға-60 мың ұсыныс, үй сатуға-60 мың ұсыныс көрсетілген. Сатып алушылардың көбісі миленниалдар емес, олар 20—36 жас аралығындағылар және де басында баспаналары жоқтар.

4.3. Жеке тұрғын үй

Пәтер сатып алғанда орналасқан жерге қатты үйреніп қаласыз. Пәтерді жалға беріп немесе өзіңіз жалға алуыңыз мүмкін, әрине, дегенмен сізде бір ғана пәтер болса, бір ғана жалға алушыға тәуелдісіз, ал ол деген — тәуекелдерді сауатты әртараптандыру емес деген сөз. Себебі бір ғана жалға алушы-сенімсіз, бұл деген 500 немесе 5000 компаниялардың акциясы бар индекс қорын сатып алудың орнына, ақшаны бір ғана компанияның акцияларына салу дегенмен бірдей. Менен сұрасаңыз: «Пәтерді сатып, индекс қорына салыңыз» дер едім. Тағы да айтамын — себебі сіз тек бір жалға алушыға тәуелдісіз, оның іс-әрекетін болжай алмайсыз: пәтердің быт-шытын шығарып, мүлікті алып кетуі немесе өртеп жіберуі мүмкін. Бұндай жағдайда активіңіздің табысынан біраз уақытқа дейін айырыласыз. Ал сіз бәрібір де мүлікке салық төлейсіз, жөндеу жұмыстарын жүргізіп тұрасыз, жиһазды ауыстырасыз, ұсақ-түйек шығындар: перде, теледидар, кір жуғыш машинаны жөндеу тағы басқа да. Қысқасы, пәтер күтіміне кетіп жататын шығындар бар.

4.4. Жалдаушының өмірі

Жалдаушының өмірі керемет қой: мен баспана мәселесіне мүлдем алаңдамаймын: көшіп кетуге дайынмын, қауіпсіз екенін сеземін, себебі ешкім қайда тұратынымды білмейді және де үнемделген ақшамды инвестицияға салуыма мүмкіндік береді.

Бұл кітапта сіздерді пәтеріңізді сатып, жұмысқа жақын жерге көшіп, пәтер жалдап тұрыңыз дегеннен аулақпын, дегенмен есептеп санай білсеңіз-солай істейсіз, қаржылық тұрғыдан Қазақстан, Ресей басқа да ТМД елдерінде тұратындарға өте тиімді. Тұрғын үй сатып алу ма, жоқ, әлде жалға алу дұрыс па деген шешімдерде факторлар көп: әлемдік нарықтан бастап көршілер мен қабырға түсіне дейін. Бұлардың бәрін талдап, барлық қолайлы жақтарын анықтай отырып, жеке шешім қабылдаңыз.

Өзім жалға алынған баспананы таңдаймын, себебі: қомақты қаржыны құртпаймын. Пәтер сатып алу үшін көп мөлшерде ақша жұмсайсыз немесе ұзақмерзімді ипотекаға қол қоясыз. Ал ол болса қалаған жұмыс орныңызды ауыстыруға мүмкіндік беретін ұтқырлықтан айырады. Сендер тек пәтер құнына ғана шығынданбайсыңдар, тағы да оның жөндеуіне, жиһазына, тағы басқаға кетеді. Ал несиелік ұйымдар мен банктер осыған байланысты сатылымдардың бағасын көтереді: мысалы, орындықты көрсетілген бағасынан 10—50% пайызға қымбатырақ несиеге неге сатпасқа? Тауарды солай көбірек сатады, олардың клиенттері боп мұндай шығындарды көтере алмайтындар да болып жатады. Жақсы пәтерді сатып алып жөндеу-2-3 мықты неміс автомобилін сатып алғанмен бірдей (жақсы пәтердің көлемі 70—80 шарша метр болса, кішігірім отбасына үлкен де, кішкентай да емес)

Екіншіден, жалға алу шығындарымды өсірсе де, сатып алу мен жөндеуге құртпаған ақшаны инвестицияға сала аламын. Сол инвестиция пайдасы сатып алуға қарағанда әлдеқайда жоғары. Әрине, үйді жиі сатып ала бермейсіз, оның жөндеуін де 5—6 жылда бір рет деуіңіз мүмкін, дегенмен инвестиция пайдасы мен қаражатты пәтер сатып алуға жұмсағанның айырмасы анық. 10—15 жылда инвестицияңыз 2—3 есе өседі, жергілікті теңгеде де емес, валютада. Сол себептен 2020 жылы пәтерді жалға алған тиімді деп есептеймін. Ары қарай өзіңіз шешіңіз.

4.5. Пәтерді инвестициялау- пайдасыз инвестиция

Қазақстанда пәтерді инвестициялаудың қай түрі қолайлы деп атауға болады? Бұл қаражатты салу сұрағына немқұрайлы қарамау дегендегі мәселе. Пәтерді 100мың$ сатып алдыңыз делік, жылдық шығыны 10 мың$ болсын (412 теңге долларға шаққанда, 4 120 000 теңге), тағы да күтпеген жағдайлар 1 000 000 кетер делік, ал ол тәулікке жалға берген кезде міндетті болады. Сөйтіп, пәтерді айына 430 теңгеге жалға беру керек, ал бұл Қазақстан нарығында бәсекеге қабілетсіз өтінім боп табылады. Нәтижесінде пәтеріңіз қаңырап тұрады, сіз болсаңыз уақытыңыз да босқа жұмсайсыз.

4.6. 7-20-25. Баспана сатып алуға арналған мемлекеттік бағдарлама

Қазіргі таңда Қазақстанда ипотекалық несиенің тиімді жолдары ұсынылып отыр. Ол шынында да басқа ипотекаға қарағанда жеңілдірек. Оның мәні былай: 7% сіз төлейсіз-бұл сіздің несиелік ставкаңыз, ол соңғы 20 жыл ішіндегі ортажылдық инфляциядан 1% төмен. Пәтер сатып алу үшін тек 20% бастапқы жарнаны құясыз, қалғанын 20 жыл жылдық 7% -бен бөліп төлеп отырасыз. Инфляция деңгейін байқасаңыз жылына орташа алғанда 8% боп тұрады, уақыт өте келе сіздің несиеңіз арзандайды, яғни құнсызданатын болады, бірақ біз ойлағандай емес.

Бұл бағдарлама бойынша пәтер сатып алғанда:

— алдын ала 5 миллион теңге төледіңіз (12135$ 2020 жылдың мамыр айында);

— әр айда 141357 мың теңге төлесеңіз несиені 25 жылда жаба аласыз;

— ал бұл жағдайда нақты 42 405 649 теңге төлейсіз

— немесе инфляция 18 630 073 теңге құраса, сіз 23 630 073 теңге төлейсіз 2020 жылдың мамыр айында (57 354$)

Егер 1 500 000 тенгені немесе 3500 $ үнемдеу 25 жылға жеткілікті десеңіз, онда несие ала беріңіз.

4.6.1. 2000 жылдары қалып қойғандардың тәуекелдері көп

Сол ақшаны тап сондай шарттармен инвесицияға құйсаңыз айсайынғы жылдық 8% берілер еді, доллармен, 25 жылда 415 00$ болар еді. Бір қызығы, сатып алушылар бағдарлама арқылы санай алса, бағдарлама өз өзектілігінен айырылар еді.

Тағы қандай тәуекелдеріңіз бар? 2000 жылдан 2009 жылдарға дейін, «тоқ жылдары», тек Қазақастанда ғана емес, бүкіл әлемде жылжымайтын мүлік шуы болды. Халық пәтерді 5—10 мың $-ға сатып алып, біраз уақыттан соң сол пәтерді 100—200 мың $, кейде 500мың $-ға сатып жатты. Олар жылжымайтын мүлікке инвестиция құяды, себебі ол қауіпсіз, табысты тағы басқа себептерге байланысты. Олардың миларында жылжымайтын мүлік тиімді және тәуекелі аз құрал ретінде сақталып қалған. Дегенмен солай ма?

Ал енді үй сатып алардағы тәукелдеріміз қандай екенін анықтайық. Бірінші тәуекел: біз үйді әлі шұңқыр боп тұрған кезінде, бастапқы кезінде сатып аламыз, қауіптісі — құрылыс жүргізуші ақшаны алып, жоғалып кетеді. Кеңес жерлерінде ондай талай болған жағдай. Екінші қаупі: сіздің үйіңіз көптеген себептерге байланысты құнсызданып кетуі мүмкін. Бір кездері Алматыда бір тұрғын үй кешенін сатумен айналысқанмын. Мықты жарнама жасадық. Оның ішінде сол кешеннің қасында метро станциясы ашылатынына мән бердік, пәтерлер құны шарықтап кететінін айттық. Аталмыш кешен 2015 жылы толық сатылып бітті. Қасында метро станциясын ашу 2011 жылы қарастырылған болатын, алайда 2021 жыл, әлі де жоқ. Идея әлі жүзеге асырылуда. Біреу пәтерін сатқысы келсе: «Келешекте қасында метро станциясы ашылады, пәтер бағасы өсіп кетуі мүмкін, сондықтан қымбатқа қазірден сатып тұрмын» деп әуендесе де болады.

Тағы да не болуы мүмкін? Пәтерді 8-ші қабаттан сатып алдыңыз делік, терезелері әсем тауларға қарап тұр. Қасыңыздағы ескі үйді бұзып, орнына одан да биік зәулім үй немесе полиция бөлімшесін ашса ше? Ауданыңызда күдікті адамдар көп жүруі мүмкін. Ал бұл жақсы ма? Әрине, жоқ! Бұндай нәрселер пәтердің құнына әсер етеді.

Немесе үйді бір адам қала шетінен сатып алды делік. Одан да құны төмендейді. Сіздің үйіңіз басқаларға, үй қожайының достарынан басқаларға ұнамауы мүмкін. Менде де дәл сондай жағдай болған. Мен нысананы басқаруды алғанда, оның 95% үй-жайлары бізге тиесілі болған. Қалған иелері ештеңеге жауап бермейтін, оларды ештеңе қызықтырмайтын. Нәтижесінде, олар біз тапқан табыстан алып отырды. Біз бұл ғимаратпен айналысатынбыз: тұрақты тазалаушымыз бар, дәліздерді, кіреберістерді жөндедік, ауланы, қасбетті ретке келтірдік. Біз өзімізге тиесілі жерді ғана емес барлық жерді жөндей бастадық. Біз басқа тең иеленушілердің мүдделерін ескермей, тек өзіміздің жеке мүдделерімізді ескеріп істедік.

Жылжымайтын мүлік нарығы өте ерекше сезімтал болады, әсіресе Қазақстан мен басқа ТМД елдерінде. Сіз тұрған аймаққа сұраныс жоқ болуы мүмкін және сіз оған әсер ете алмайтыныз анық.

4.7. Пәтер кәсіпкер болуға тырысудан жақсы

Рентабельділік тәуекелдері. Біз пәтерді жалға беру — инвестициялық қорына салуға қарағанда қаражат салудың тиімсіз нұсқасы екенін талқыладық. Инвестицияны көлік, тоң, киім- кешекке салғанға қарағанда. Бұл жерде нақты мысалдарды қарастыру керек. Пәтерлер қандай нәрселерге қарағанда тиімсіз болуы мүмкін? Сіз ең алғаш бизнес аштыңыз делік, сол алғашқы бизнеске қарағанда пәтер сатып алудың тәуекелдері аз болады. Жай қарапайым бизнестер: дизайн-студия, маркетинг компанниялар аз көлемде инвестицияны қажет етеді. Олардың тәуекелдері пәтер сатып алғаннан төмен болады.

Кім болсаңыз да, пәтерді жалға бергеннен, бизнеске қарағанда, қандай болмаса да табыс ала аласыз, ал бизнесті бір сәтте-ақ жоғалтып алуыңыз мүмкін. Айналамызда кәсіпкер болу күшті деп айтатындар да толып жатыр, дегенмен дельфиндер сияқты «аман қалғанның қатесі» мысалын келтіргім келеді. Дельфиндер мейірімді, адал жануарлар, батып бара жатсаңыз, жағаға алып шығарады деп аман қалғандар айтып жатады. Ал дельфиндер су түбіне алып кеткендер олардың арсыз пиғылы туралы бұлай ешқашан айта алмас. Бұл жерде де сондай: орыс рулеткасын ойнағандардан тірі қалды ма, жоқ па деген сұхбат жүргізсеңіз, сізде ол ойын- қауіпсіз, ойнағандар жеңіп шыққандар екен деген қате сенім туу мүмкін. Ешқашан кәсіпкерлікпен айналыспағандар үшін бизнес сол орыс рулеткасы тәрізді: тірі қалғандардан мән-жайды сұрап алып ойнағандай.

4.8. Мен сатамын — сатып аламын, танысқаныма қуаныштымын

Егер де 30,40 жасқа дейін кәсіпкерлік әлеуетіңіз болмаса, мүмкін айналысып керегі де жоқ шығар. Себебі нарық бәсекеге қабілетті, тіпті бүкіл әлем бәсекеге қабілетті. Біз жас кезімізде, өсіп келе әр түрлі істерге өзімізді дайындаймыз. 40 жаста ғана шаңғы теуіп үйренсеңіз, олимпиаданы ешқашан жеңіп шықпайсыз. Себебі сіз шаңғы тебумен 2 жастан бері айналысатындармен жарысасыз. Олар өмір бойы өздерін сол олимпиада ойындарына қатысуға дайындағандар. Егер сіз олармен жарысқа келсеңіз, сізде ешқандай мүмкіндік жоқ болады. Бизнес те солай. Кейбіреулер өздерін жастайынан немесе ата-анасы дайындайды.

Мектепте оқыған кезімде әр түрлі ұсақ-түйекті сататынмын. Менің «Сатамын, сатып аламын» деген лақап атым болған. Айналамдағылар бұл туралы мені жаман қылық көрсеткендей, менсінбей сөйлейтін. Бұл 3 пе әлде 4 сыныпта ма еді. Қазір жасым 27–де. Неше түрлі кәсіпкерлік қулық-сулықпен айналысқаныма 20 жылдай бопты. Не туралы айтқым келетінін түсінген боларсыздар? Қалай болмасын, нарық бәсекеге қабілетті. Сізге сол бәсекелістік қажет пе? Сол бәсекелістік деңгейіне сәйкес бола аласыз ба? Бизнесіңіз кішігірім болса, Қазақстанда мықты бәсекелістік деңгейіне тап болмайсыз, кедергілер басқаша болады.

Сізді қоршаған орта дұрыс емес болуы мүмкін: отбасы, достар мен туыстардан қолдау таппауыңыз мүмкін. Сізге, бұл іспен баяғыдан айналысып жүргендерге көрсеткендей, қолдау көрсетпес. Бұл факторларды ескеріп отыру қажет. Бұл немен аяқталуы мүмкін? Бизнеспен айналысу керек деп шешіп, бұған уақыт пен ақшаңызды жұмсай бастайсыз. Нәтижесінде ештеңеге қолыңыз жетпей, бәрін құртып алуыңыз мүмкін, себебі сізде қандай да болсын белгілі бір қасиеттеріңіз жоқ. Ол қасиеттер туралы естімеген, білмеген де боларсыз. Білімнің бірнеше түрі бар. Мен белгілі білімдерді білемін. Мысалы, аспан көгілдір түсті. Мен білмейтін білімдер бар екенін білемін. Мысалы: Нигерияның Атазаңын толық жатқа білмеймін, соны білмеген себептен юристерге көп жүгінемін. Тағы да мен білмейтінді білмейтін білім бар: менде экзотикалық жемістерге өлімге әкелетін аллергия болу мүмкіндігін білмеймін. Әр істің басында білім болу керек. Тура солай көптеген адамдар үшін негізгі қаржылық сауаттылық — жаңалық болып тұр.

4.9.Кәсіпкер боламын деп тырысудағы үнемдеу

Кәсіпкерлікте үшінші білім түрі көп болады. Өз өміріңіз бен ісіңізбен айналысып жүріп, кәсіпкерлік үшін не керек екенін білмейсіз. Тренингтер де бұны сізге айтпайды. Ол тек тәжірибе мен қарым-қатынастар кезінде анықталады. Сонымен кәсіпкерлікпен айналысуға не қажет? Сіз бизнесті ашу үшін келесі 20 әрекетіңізге ай сайынғы табыстың үштен бір бөлігінен көп жұмсамайсыз. Ешқандай жағдайда артық емес! Азырақ жұмсауға болады.

Шындығында, көптеген бизнесті әлдеқайда аз ақшаға тексеруге болады. 18 жасымда «Бизнес-молодость» деген тренингті өткенмін. Ол жерде үнемі әртүрлі бизнесті бастап көретінбіз. Ақшамыз да азғантай еді. Біз бизнес тауашасын (нишасын) өте тез және арзан тексеруді үйрендік. Мен сізге ол жерден үйренуге болады деп айта алмаймын. Егерде бизнеспен айналысып көрмесеңіз, «Бизнес-молодость» сізге пайдалы болатыны анық.

Біз бизнестің 95% бірінші жылда-ақ жабылып қалады дегенді естиміз. 5% қалады, қалған 5% бес жылдың ішінді жабылып жатады. Мен бұл көрсеткіш тым төмен көрсетілген, ішінде мен жоқпын, мен де жабылып қалғанмын, орындалмаған іс-әрекеттерім туралы ешкім сұрамаған да, сондықтан, шынымен алсақ, көрсеткіш әлдеқайда пессимистік.

Бизнеспен айналысып көрмеген адамдардың: «Туу! Кәсіпкерлердің істері жабылып жатады» немесе «Туу! Васяның ақшасы көп, себебі ол коммерсант» деп ойлап жатқандары мәлім. Бірақ шындық ортада. Бизнес ең алдымен тірі қалуға ғана емес, иесіне ақша жасауға ұмтылу керек. Иесіне бір жылдың ішінде табыс әкеліп жабылса, ол жақсы бизнес. Ал сәтсіз бизнес дегеніміз не? Бір кездері өзімді франшиза сатып алсам жақсы табыс таба алам деп сендіріп алғанмын. Бәрі керісінше болды. Үш айлық жалақымды жинап, сатып алдым франшизаны. HR саласындағы кішігірім франшиза болатын. Бар ақшамды жұмсап, соңында бәрінен айырылдым. Бір нәрсені түсіну керек: бизнесмен бизнеспен табыс көру үшін айналысады. Біреу франшиза сатса-сіз табыс көрсін деп сатпайды, өзі соны сатып пайда көріп отыр. Сатып алынған франшизамен сіз бірдеңені дұрыс түсінбей, дұрыс істемедіңіз. Бизнесмен сізге франшизаны сатып пайда көрді, ал сізбен ары қарай не болатыны оны қызықтырмайды.

Менің бір досым: «Дәулет, тыңдашы! Бизнестің 95% жабылып қалады. Бұны үнемі естіп жүрміз. Бірақ кәсіпкерлер жабылмайды, бизнесі жабылғаннан кәсіпкер болмай қалмайды емес. Олар басқа жаңа бизнестер аша бастайды. Білім ала бастайды. Құлап, сүрініп, қайта тұрып бизнесін жүргізе береді» деген. Мен кәсіпкерлікті романтикалық кейіпте көрсету дұрыс емес деп ойлаймын. Бұл прагматикалық, пайдасын ғана санай алатын, эмоцияға орны жоқ іс. Бұрын бизнеспен араласып көрмесеңіз, ақшаңызды жоғалтып алуыңыз мүмкін. Бұны жадыңызда сақтап жүріңіз. Бар нәрсе сізде емес, статистикада болып тұр, оны да ұмытпаңыз. 20 рет ісіңіз жүрмей, тоқтап, сосын ғана пайда, табыс әкелетін дұрыс бизнес жасауға дайын болсаңыз — бұл деген сіз таңдаған жақсы жол. Егер бұл жолды таңдамасаңыз — ол тек кәсіпкер болуға тырысып көргеніңіз деген сөз. Бұл жөн емес, ол сіздің ақшаңызды тартып алады, ол ақшаны қайтара алмайсыз, себебі қолды бір-ақ сілтейсіз. Себебі бұл іс сіздің мінезіңізге сай емес.

Сонымен: егер де кәсіпкер болмасаңыз, бұл іске кішкентай жасыңыздан, ең болмаса бозбала кезіңізден дайындамаса, мен сізге кәсіпкер болмай-ақ қойыңыз дер едім. Тек қолыңыздан ештеңе келмейтін жағдай болса ғана. Бәрін істей алудың орнына сіз тәуекелге баруға дайынсыз, мойныңызда ақша мен жеке жауапкершілік. Осының барлығы сізді тәуір кәсіпкер етіп шығарады. Бірақ қайталап айтамын: қолыңыздан басқа ештеңе келмесе.

4.10. Аса қажеттіліктер

Біразыңыз байқаған боларсыздар: шығыстарымыз біздің кірістерімізбен бірге өседі. Жақында Инстаграмда-да сауалнама жүргіздім: жалақыңның ақшаны үнемдеу үшін қанша болғанын қалайсың, 300$ бе әлде 1500$? Жауаптарды, таңқаларлықтай, екіге бөлер едім. Маған жазылғандардың жартысы айына 1500$-ға жуық табатындай ғой.

Мен де айына 100 мың теңге (300$) болғанда, жақсы қалыпты өмір сүретінмін. Оқып жүріп сайттарды меңгердім. Кейін университетті бітіріп, ақшаны көбірек таба бастадым. Айына 300 мың теңге (900$) таба бастағанда, өмірім күрт өзгергендей болды. Мен алға қарай үлкен секіріс жасағандай болдым. Сосын табысым көбейе берді. Айына тапқан ақшам 300$-дан асса да, байлықты сезінбедім. «Мен баймын. Менің капиталым бар!» деген қуаныш жоқ. Неге? Себебі кірістеріммен бірге шығыстарым да өсті. Себебі үйлендім, балалы болдым, көлік сатып алдым, тағы да басқа. Бұның бәріне ақша керек. Өмір деңгейінің шамалы өсуі де бюджеттің айтарлықтай өсуіне алып келді. Ал аса қажетті заттарға үнемдеуге бола ма? Білмеймін. Әрқайсыңыз өзіңіз үшін шешерсіз, ал мен өзім туралы айтайын.

4.11. Инвестицияға айына 10—90%

Мен, бизнес бастау үшін көптеген сәтсіз әрекеттерге қарамастан, әрдайым барлық кірістерімнің үштен бірін бөліп, үнемдеп отырдым. Маған ақша келе салысымен, өзімнің болашағыма салық салатынмын. Студент кезімде бәрін үнемдейтінмін. Ішімдік ішпейтінмін, ішу ұнамағандықтан емес, оны нашар деп ойлағандықтан да емес — ішкенді жақсы көремін. Әлі күнге дейін жақсы көремін. Жай, ол кезде оған ақшам жоқтұғын. Есірткі мені ол кездері айналып өткеніне құдайға тәуба деймін. Оған да ақшамның жоқтығы себеп. Өзіңізбен қаржылық тәжірибе өткізіп көріңізші. Мен сіздің жетістікке жететін-жетпейтіндігіңізді білмеймін — менің қолым жете бермейді. Бюджетімді оңай қысқарта аламын. Жазда машинамды жөндегім келді. Дисктерін бояп, қара дитэйлинг жасап, қорғаныш пленкамен жаптым. Бәріне қомақты ақша кетті. Жұмсалған ақшаны жұмыста қол жеткізген нәтиже үшін өзімді марапаттадым дегенім еді.

Тілектерімнің орындалуына әлі лайықты кез емес сияқты боп көрінгенде, былай істеймін (сіздер де осылай істеп көріңіздер): қажетсіз шығындардан бас тартамын, өзімді біраз уақыт еркелетпеймін, ең мықты Спартанец боп қаламын. Егер сіз бір нәрсе сатып алғыңыз келсе, оған ақша жинап, осындай 2—3 сатып алуға ақша болған кезде сатып алыңыз. Егер біз шығындар тұрғысынан маңызды нәрсе туралы айтатын болсақ, онда 10 затқа жетерліктей. Ferrari сатып алу сіз үшін ұсақ шығын болса, сондай 10 машинаға жететіндей ақша жинап алыңыз, жинақтағанша уақыт та ол ақшаны қайда салу керек екенін көрсетеді. Ірі сатып алым боп 100$ тұратын сымсыз құлақаспап болса, ақшаны банктік есепшотта сақтаңыз, мүмкіндігінше картаңыз жоқ болғаны дұрыс. Сол кезде ғана 300$ жинақтап, аңсаған арманыңыз болған нәрсеңізді сатып ала аласыз, оған дейін әлі оны сатып алуға деген ниетіңіз бар болса. Жоқ болса ол ақша келешекке салған салық боп тұра береді. Өзіңізден бүгін кішкене ғана тартып аласыз, ертеңгі күні екі есе көп алу үшін.

4.12. Тәртіптегі еркіндік

Аса қажеттіліктермен жұмыс тәртіптен басталады. Ақшадағы тәртіп, тұтынудағы тәртіп. Ең дұрыс жолы- шығыс пен кірісті жазып отыратын журнал бастау. Бұл инвестиция бастау жолындағы сіз істеу керек болатын ең бірінші, ең маңызды нәрсе. Ол неге маңызды? Бұл ең алдымен тәртіп беретін фактор, сіздің ақшаңыздың қайда кетіп жатқанын көрсететін, түсіндіретін нәрсе.

Менің бір қызметкерімнің айлығы 100 мың теңге (300$) болатын. Бір әдеті болатын-үнемі «Старбакстан» 4 $ тұратын кофе сатып алатын. Айына 22 күн ішетін кофесіне 88$ кететін. Дұрыс па, ай сайынғы бюджеттің үштен бірі кофеге жұмсалғаны? Жоқ, әрине! Менің әйелім де солай істейтін. Оған ақша беремін ғой, ол енді ғана бюджетті жүргізуді үйреніп жатыр. Жақында бір құрбысының туған күніне барды, өзінің құрбылары көп. Оған жалақысының 30% құрайтын керемет сыйлық алды. Әрине, қоныс тойы күнде боп жатқан жоқ, дегенмен жалақысының 30% құрайтын сыйлық беру астамшылық. «Достық деген тамаша, түсінемін. Бірақ сондай қымбат нәрсе сыйлаудың не керегі бар? Оған ақшаң да аз ғой!» дедім. «Ия, дұрыс» деді. «Құрбыңа сыйлық беру үшін өзіңнің қажеттіліктеріңе зиян келтіріп тұрсың, сол сыйлық қаншалықты пайдалы оған? Бұл құрбыңа деген сыйлық емес, кімнен сатып алдың, сол адамға сыйлық жасадың деген сөз». Менде мұндай жағдай сирек кездеседі. Керек заттарды өзім сатып аламын, әйелімді де соған үйретіп қойғанмын.

Жақсы сыйлық берген адамның жақсы ниетін көрсетеді деп әйелім айта бастады. «Жарайды, сенің жақсы ниетің сені қартайғанда баға ала ма, мен жоқ болсам?» деп сұрадым. Ол «Шынымен де, астамшылық сияқты» деп менімен келісті.

Көбіңіз, өкінішке орай, мен білемін, осындай тұзаққа түсіп қаласыздар. Жақсы сыйлық сыйламау ұят сияқты. Қымбат мейрамханаға бармау ұят. Достарыңызды арзан емес жерге бармауға ұсыныс жасау ұят. Ал енді өзіңізге шешім жасаңыздар: бай, ауқатты адам боп көрінген дұрыс па әлде қаржылық еркіндікке апаратын, ешкімге көрінбейтін, нақты қадам жасаған дұрыс па?

Біз бәріміз көңіл көтергенді жақсы көреміз және ойын-сауыққа кететін шығыстарды қысқарта алмаймыз. Не ұсына аламын? Өзіңіздің көңіл көтеруіңізді былай өлшеңіз: алған эмоция мен ләзаттарымның көлемі оған жұмсаған ақшаға сай ма? Мен жүргізген бақылаулар алған ләзаттарымның деңгейі оған жұмсаған ақшаның санымен байланысты емес екенін көрсетті. Бұл деген не? Мейрамхана мен клубтарға достарыммен барып көңіл көтерген, солармен үйде отырып көңіл көтергенмен бірдей. Сізге де осыны қарастыруды ұсынамын.

4.13 Басқаруды тапсыру

Адамдар жиі мынандай тұзаққа түсіп қалып жатады. Олар «Ақшаны үнемдеп жинап, инвестицияға құямын. Айдың аяғында қалған ақшаның бәрін құямын» деп ойлайды. Не болатынын білесіз бе? Айдың аяғында ештеңе де қалмайды. Ақша үйде құры бос жатса, мен оны жұмсап қоямын, бұл адамдардың табиғи заңдылығы. Не істеу керек? Бір лайфхак берейін. Сіз айдың басында жалақы ала салысымен үнемдеп жинай бастаңыз, соңында емес. Өміріңіздің деңгейі жалақының 20% үнемдегеннен төмендеп кетпейді, маған сеніңіз. Сөйтіп біз бұрын қабылданған шешімді бақылауға бере аламыз да жалақының біраз сомасын, айдың соңында қалатын тиын-тебен емес, үнемдеп жинай бастаймыз.

Одан да керемет нәрсе бар. Ол сізсіз жүзеге асыралытн ақша аударымы. Кейбір банкте «Автоматтық түрдегі төлем» деген қызметі бар. Депозит есепшотын ашып сол қызметті іске қосасыз. Банкке қоңырау шалып «Айлығымның 10—90% депозит есепшотына аударып отырыңыздар» деп айтасыз. Олар «Окей!» дейді. Сөйтіп бұл соманы автоматты түрде депозитке салып тұрасыз. Бұл лайфхак үнемі қаржылық шешім қабылдау мен ақшаны құртып қою әдетінен сақтап қалады.

Естеріңізге салайын: біз бұл іспен қуану немесе қазір эмоциалды қанағат алу үшін істеп отырған жоқпыз. Біз ақшадай табысты ертең, 10, 20,50, жылдан кейін алып отырғымыз келеді. Қартайып, жұмыс істей алмаған кезде, зейнетке шыққан кезде. Зейнетке шығу дегенім, өкіметтің шешімі бойынша емес, өзіміздің қалауымызбен: 30 жаста ма әлде одан да ертерек пе. Мен16 жаста шыққым келген. Ол үшін құрған жоспарыммен кейін таныстырармын.

4.14. Шығындарды бақылау

Шығындарды қалай бақылауға болады, ол неге өте маңызды? Цифрланған нәрсені басқаруға оңай деген тұжырым бар. Бизнесте өтіп жатқан нәрсе, өмірде де өтіп жатады, әрине, сондай жағдай ақшада да болып жатады. Кейде ақшаны ойланбай жұмсайтынымыз бар — біз робот емеспіз ғой, біз бәрін есте сақтай алмаймыз. Кейбір затқа ақшаның көп, кейбіреуіне аз жұмсалғанын сезіп жатамыз, ал шынайы келсек жұмсалған ақша басқа сандарды көрсетеді. Инстаграмымда кофеге жалақысының жартысын жұмсайтын өз студентім, кейін қызметкерім туралы жазғанмын. Бұл мысал ақшаны қаншалықты қисынсыз жұмсауға болатыны туралы. Өз шығындарын ол бақылай алмайды, күніне 1200 теңге жұмсау көп емес боп көрінеді. Бірақ ол кеткен ақшаны қосқанда, ол жалақысының жартысын кофеге төлейтінін көргенде ғана ақшаның дұрыс жұмсамайтынын түсінер. Сондықтан шығындарды бақылау жүргізу маңызды деп санаймын.

Жаңа жылға кеткен шығындарым туралы айтқан болатынмын. Жаман ештеңе болған жоқ нәтижесінде, алайда жалақымның жартысы сыйлыққа кеткен! Ол да

ақшаның дұрыс жұмсалмағаны. Содан бері мерекелерге аз ақша жұмсаймын. Өзім ұйымдастырушы болсам да, іс-шараның ауқымы мен маңыздылығына қарамастан айлығымның 3% ғана жұмсаймын. Бірақ сол шығындарға қанша кеткенін санап, түсіну тек оларды жазып, түзете алғанда ғана болады. Сонда ғана сіз өз ақшаңызды шынымен не үшін жұмсап жатқаныңызды объективті түрде білетін боласыз. Сөйтіп, кофеге жалақының жартысы кетпеу керектігін білесіз.

4.15. Білім алу

Білім алуға үнемдеу керек пе? Қазір көптеген адамдар жаһандық ресми білім беру орынсыз болды, ол сіздің ата-анаңызға бұрын берген бәсекеге қабілеттілікті сізге бермейді деп жатады. Білім бізге белгілі бір маңызды дағдыларды бере алмайтынына қарамастан, мен бұнымен түбегейлі келіспеймін.

Бұнымен мүлде келіспеймін, менің ойымша, білім сізге белгілі бір маңызды дағдыларды бере алмайды. Ол дағдыларға өзіңіз өз бетіңізше үйренуіңіз керек. Білімнің нақты не беретінін канадтық психолог Виктор Врум жасаған әлеуметтік күтулер теориясы өте жақсы көрсеткен. Күтулер теориясы, кәсіби қызмет үшін білімнің маңыздылығының төмендеу үрдісіне қарамастан, білім мен сәттілікті байланыстырып тұр. Теорияның мәні қарапайым ғана: біздің өзімізден күткеніміз неғұрлым жоғары болса, нәтиже соғұрлым жоғары болады, бұл жеке мотивацияның негізгі элементтері боп табылады. Өзімізді өмірде жеңілгендер қатарына қоссақ, қандай жетістік пен жеңістер туралы айтуға болады?

Маңызды жаңалықтар күту бірнеше факторларға байланысты. Мысалы, ата-аналарымыз біздің өзімізге деген үміттерімізді өздері қалыптастырып жатады. Олар Жарайсың, ақылдысың, қолыңнан бәрі келеді» деп жатады. Бұл жаңалық Американы ашқандай емес: ата-аналарымыз біздің өзін-өзі бағалауымызға қатты әсер ететіні белгілі. Екінші маңызды фактор: Пьер Бурдьенің білім мен мәдени капиталы. Олардың өмірде қол жеткізетін нәрсеге әсер ететіні. Ол өзіңізге деген үмітіңіз арқылы келеді. Қайдағы бір Жамбылдағы (қазір Тараз деп аталады) космостық технологиялар бойынша жоқ университетті бітірсеңіз, SpaceX мен HACA-ға сізді ешкім жұмысқа алмайды. Ал Оксфордты бітірсеңіз, сіз айналаңыздағылардай өзіңізден белгілі бір жетістіктер күтесіз. Оксфордты бітіру-жай ғана оқу емес, бұл бір нәрсені білдіреді. Бұл сіз ерекше екеніңізді, кейбір жағынан ең жақсылардың бірі екеніңізді білдіреді. Бітірушілері «Нобель сыйлығының лауреаттары, олимпиада медальдарының, Грэмми премиясының, ірі капиталдардың иегерлері болып жатқан университет сізге сенімділік береді. Бұл өзіңізге деген үміт пен өзіңізге деген сенімділікті арттырады».

Ал бұл қанша тұру керек? Білмеймін, өзімнің біліміме 100 мың$ кеткен. Сол шет елде алған білімім оған тұрарлық деп санаймын. Мен тіпті сол білімге кеткен ақшаның қаншалықты тез ақталғанын да білемін. Сондықтан, мен ресми білім алу тек дипломға немесе грантқа алу емес, сіздің өмірдегі жетістігіңізге айтарлықтай әсер ететін атақты және мәртебелі маңызды оқу орны болу керек деп санаймын. Өзінен үлкен жетістіктер күтетін адам наша тартып немесе күні бойы компьютерлік клубтарда уақытын өткізбейді. Менің әкемнің жеті жылда біліміме салған 100 мың доллардан астам қаражаты үш жылдың ішінде өзін ақтап шықты. Бұл деген керемет емес пе, достар?

4.15.1. Мәдени капитал

Өзіңізге білім алуға ақшаңыз жоқ болса, балаларыңызға көңіл аударыңыз, оларға кітап сатып беріп отырыңыз. Дұрыс кітаптарды таңдаңыз. Тек әдеби кітаптар ғана емес, ең бірінші іскери әдебиеттерді таңдаңыз. Кітапқа кеткен ақша ақталмас, ақша жағынан, алайда, олардың біздің сана сезімімізді оятатыны анық. Қарлы эффект тәрізді. Көп оқып, көп білсеңіз, жақсы өмір сүре бастайсыз, көптеген жетістіктерге қол жеткізе аласыз. Сол себептен кітапқа еш уақытта үнемдеудің қажеті жоқ.

Ұлыбританияда социологиядан сабақ беретін мисс Патэль деген индус ұстазым болған. Жат елде эмигранттарға оңай емес екенін білесіз ғой. Дегенменен Дарэм университетіне түсті. Бұл Ұлыбританияның алдағы қатардағы жоғары оқу орындарының бірі. Маған өзімнен күту тұжырымдамасы мен мәдени капитал теориясы туралы айтқан да осы кісі.

«Мен ең үздік мектепте оқып жатқан жалғыз эмигрант болдым. Сыныптастарым көп саяхаттайтын, себебі бұл мектепте оқитындардың ата-аналары бай, қуатты, ақшалары жеткілікті адамдар еді. Ал менің әкем ондай адам болмаған. Оның жеке дүкені болатын, біз сол дүкенде тұрдық. Әкем қызын шетелдерге саяхаттауға жібере алмады, дегенмен сол ақшаның жоқтығының арқасында көпмәдениетті капиталды құруға және өзіме деген үлкен үміттерді қалыптастыруға көмектесті. Ол маған кітап оқып, одан ләззат алуды үйретті. Кітап мәдени капиталды құрудың ең арзан, қол жетімді, әрі арзан құралы боп табылады. Ақшалай капиталды қалай құрсақ, тура солай мәдени капиталды да құруымыз керек. Қазір сізге түсініксіз болуы мүмкін. Дегенмен мәдени капитал — бұл жалпы заттар, жағдайлар, адамдар мен өмір туралы түсінік беретін нәрсе».

4.15.2. Кәсіпкерлер қаражатты инвестицияға кешіктіріп салады

Мәдени капиталсыз сіз инвестицияға келуіңіз екіталай болады. Менің кәсіпкер достарымның көбінде жоғары білімі жоқ, олардың жақсы университетке түсуге мүмкіндіктері болмады, бірақ бәрібір олар ақша таба біліп, капитал жинады. Капиталды құрудың жақсы құралы деп олар инвестицияны қарамайды.

Неліктен? Олар инвестицияның табысы өте төмен деп санайды. Бұлар мықты шебер кәсіпкерлер. Олардың тәуекелге деген төзімділігі жоғары. Ақша үшін үлкен тәуекелге баруға дайын, тіпті түнде далада қару ұстап кездесуге баруға да. Екінші жағынан, олар ақша санамай өте сәнді өмір сүретін адамдарды құрметтейді. Сен де, құрметті оқырманым, ондай адамдардың ақшаны ысырап еткені ұнаса, оларға еліктемей бұл оқығаныңның бәрін өзіңе, балаларыңа жұмыс жасайтын ақшаны жинауға жұмса. Ақша деген өзіңнің қаншалықты мықты екеніңді көрсету үшін емес, сіздің отбасыңыздың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен ұрпағыңыздың болашақта молшылықта өмір сүруі үшін керек. Білімі жоқ немесе мәдени капиталы төмендер бұны түсінбес. Жванецкийдің білімді адам туралы монологын қарап көріңіздерші. Ол білімді адам әрдайым білімсіз адамды түсіне алады дейді. Ал білімсіз білімдіні ешқашан түсінбейді.

4-ші тараудың қорытындысы

Қорытындылаймын

Жеке қаржыландыру тұрғысынан пәтер жалдау жақсы, дәстүр тұрғысынан — пәтерді, «Тойота Камриды» сатып ал, айфонды несиеге ал балаларыңа қалады. Ал енді ойланыңыз: дәстүр ме әлде жеке қаржыландыру тұрғысы маңызды ма? Жылдық пайдаңыздың шамалы бөлігіне дейін тұратын болмаса, спорттық автокөлік сатып алмаңыз.

Кітап деген керемет құрал. Кітап мәдени капиталды құрудың, өзіңізден күтуді арттыртын және көп ақшаға иелену жолының ең арзан, қол жетімді, әрі арзан құралы боп табылады. Ол үшін қандай кітаптар керек екені туралы кейінірек айтармыз. Дұрыс кітаптардың тиімділігі өте зор. Ал дұрыс емес кітаптардың тиімділігі теріс болуы мүмкін.

Тренингтердің неше түрлісі болады. Мен оларға барамын ба? Ия, барып тұрамын. Пайдалы кеңестерді табамын ба? Ия, табамын, әйтпесе бармас едім. Ең күшті тренингттер — 25 жыл бұрын қатысқан тренингтер. Неге? Себебі сен тек қана жаңадан бастаған кезің. Азғантай ғана ақшаға негізгі ақпаратты ала аласың. Біраз уақыттан кейін сіз үшін құнды ақпарат күн санап азаяды, ал бағасы одан сайын қымбаттай бастайды. Тренингтің кірістілігін санау оңай емес — әр адамға әртүрлі. Оларға бару керек деп санаймын, төлеген ақшаларыңызды ақтап шығады. Дегенмен қандай тренингке бардыңыз, оған да байланысты. Кейбіреулері тек елден ақшаны сорғанды ғана біледі.

Оқу тек диплом үшін алынатын жағдайларды қоспағанда, әрдайым ақшаға тұрарлық.

5-ші тарау. Жаңадан бастаған инвесторлардың қателіктері

Адамның қателіктер мен қиындықтарға тап болмай, жетістікке жететін салалары көп емес. Инвестициялау оларға жатпайды, сондықтан ерте ме кеш пе сіз кездесетін қателіктерді қарастырайық. Егер сізге олар туралы ескертілсеңіз, онда олармен жұмыс істеу мүмкіндігі әлдеқайда көп. Күдікті инвестиция құралын жарнамалауда сіз пайыздың жоғары екенін, ештеңе істемей-ақ ақша әкеліп берсеңіз жеткілікті дегенді жиі естисіз. Бәрі де айтарлықтай оңай болса ғой. Бұл оңай ақша тапқысы келетіндердің көбісін өзіне тартып, эмоцияларға бой алдырып, инвестицияларын жоғалтуға апартын жол. Тура сол эмоциялар көбінесе сіз бен жинақтауды жоспарлап отырған капиталдың арасындағы кедергілер. Әрине, олар бәрі өтірік айтпайды, кейбір жерлерінде ғана, бірақ бұл тарау сіз алданып қалмас үшін жазылған.

5.1. Жас инвестор

Біздің жас инвесторлардан бастау керек — 18—30жас аралығындағы адамдар. Бұл адамдарға не тән болуы мүмкін? Әдетте олар студенттер немесе оқуын бітіріп жаңадан жұмысқа орналасқандар. Олардың ақшалары да көп емес, себебі жалақылары да аз көлемде төленеді. Жанұя, ипотека, автокредит сияқты міндеттемелері жоқ, бірақ Батыста, оқуының несиесі болуы мүмкін. Олардың уақыты мен күш-қуаты көп, ал ақшалары аз. Бұл кезеңде адамдар инвестиция жасамайды, себебі оған қайдан табамын деп ойлайды. Ал бұл қателік. Негізгі фактор ақша емес, негізігі фактор-уақыт.

Инвестициялауға шынында да жастық шақ — ең қолайлы кезең — алдыңда әлі 20 жылдай уақытың бар. Зейнетке шыққанша осы іспен айналысып, сонымен бірге кәсіби ортада дами бересіз. Тағы да айтамын, зейнетақы — бұл шартты нәрсе, өйткені сіз оған кез-келген жаста шыға аласыз. Шыққыңыз келсе 35,40 жаста да шыға бересіз, ал 20 жаста ол туралы әлі ойланбайсыз. Оларда одан басқа да мәселелер жетіп жатады. Қазір олардың мықты басымдығы бар. Олардың күші мен ұшқыр ойы бар. Өздерінің бұл ресурстарын дұрыс пайдаланып, оларды зейнеткерлік пен өмірлеріне қажетті қаржылық жоспар құру үшін пайдалану керек. Бұл деген 30 жасқа дейін үй сатып алуды жоспарлау емес. Сізге басымдықтарды дұрыс қою керек, ең алдымен зейнетке, сосын үйге, сосын машинаға, содан кейін айфонға ақша жинау дегенді білдіреді. Бұл ұзақ мерзімді басымдылықтарды өзектілігі бойынша қою деген сөз.

Жас кезіңде — мемлекеттік зейнетақыға ғана өмір сүрмеу деген дұрыс бағыт таңдап алған қажет. Өзіңізге: «Мен жақсы өмір сүремін. 30—40 жасымдағыдай, кәсіби шебер болып сұранысқа ие болған кезімдегідей жақсы ақша табамын, бизнеспен айналысамын» деп айта беріңіз. Бұның бәрі қол жетімді. Тек ерте жастан бастау керек.

5.2. Ересек инвестор

Кітапты оқып отырған кезіңізде 20—30 жастан асып кетсеңіз, қапыланбаңыз, балаларыңызға үйретіп, оларға инвестицияны қалай жасау керектігін ескертіп отырсаңыз да болады. Олар біле бермейтін инвестициялық шот ашып қойыңыз, 40—50 жасқа келгенде ғана балаларыңызға қолжетімді бола алатындай ғып. Немесе егер оларға шұғыл ақша керек болған жағдайда ала алатындай. Балаларыңызға арналған тағы бір әмияныңыз болады. Олар туралы ары қарай қарастырамыз.

30 бен 40 жастағыларды алайық. Әрине, бұл кез жанұя құрып қойған кез. Алдында балабақша, мектеп, баспана сияқты тағы да басқа міндеттемелер тұрады. 20 жастағы кезіңдегідей емес, табысың да көбейеді, себебі тәжірибеңіз молайып, құнды дағдыларға ие болған кезіңіз. Сіз 20 және 30 жас аралығындағы алғашқы қателіктерді ескеріп, 30 мың$ жинақтадыңыз делік, ал бұл ТМД елдерінде зейнетке жиналған жақсы сома болып саналады. Бұл ақшаны инвестицияға салсаңыз, он жылда қомақты сома жинақтап алуға мүмкіндік береді. Бірақ алдыңызда неше түрлі азғырулар тұруы мүмкін: машина сатып алғыңыз немесе ипотекаға бастапқы жарнаны құйғыңыз келеді. Сіз толыққанды өмір сүре бастайсыз: шетелге саяхат жасап немесе біреуге қарыз беру дегендей. Бірақ осылай істей берсеңіз, капиталыңызды құртасыз. Қазір, бұрыңғы инвестиция жинақтауға арналған он жылдағыдай, күшіңіз жоқ.

Бұл жерде бір тәртіпті жалғастыру маңызды — ол ақша үнемдеуді жалғастыру. Оларды ысырап етіп жұмсай бермеңіз, міндеттемелеріңіз көп болған кезде де кейінге қалдыруды жалғастыра беріңіз. Себебі болашақта бұл сома сіздің ғана емес, балаларыңыздың да тағдырын бақытты болуын қамтамасыз ете алады. Ата-аналарыңыздан сұрап көрсеңіз — қаншалықты маңызды екенін, сізге де балаларыңыздың болашағы сондай маңызды. Ақша шұғыл төтенше жағдайда қажет болуы мүмкін, ондай жағдай ешқашан болмай-ақ қойсын, әрине. Қару-жарақ сияқты: оны ешқашан қолданбаған дұрыс, бірақ өмірде қажетті сәтте ашпағаннан гөрі қасыңда болу керектігі абзал.

Қорытындылайын: жинақтауды жалғастыру керек. Егер дәл қазір бастасаңыз да кеш емес, уайымдамаңыз, әлі уақыт бар.

5.3. Қартайып бара жатқан инвестор

40—50 жас арасындағылар. Бұл кезеңде адамдардың табысы ең жоғарғы көрсеткіште. Ережелері бұрыңғыдай. Жинақтауды жалғастыра бересіз. Ақша жұмсамайсыз. Зейнетті қалай өткізу туралы нақты түсінік болуы керек, себебі бұл жастағыларға зейнет жақындап қалды. Егер де бұл жаста жинақтай бастасаңыз тездету керек. Өткен кезеңді қуып жету үшін табысыңыздың 10% емес 20% немесе 50% жинақтауыңыз керек және де шығындарды мүмкіндігінше азайтуға тырысыңыз, бұл жаста несиеге айфон әлде спорткар алып жатпассыз. Бұл жаста адамдар қаражатына қарай, қарапайым өмір сүре бастайды. Шығындарды мүмкіндігінше азайтуға және зейнетке шығуға ақшаны мүмкіндігінше жинақтауға ең жақсы уақыт.

5.4. «Мерзімі өткен» инвестор

«Мерзімі өткен» инвесторлар-50-60 жастағылар. Осы жаста жинақтай бастасаңыз, пойызыңыз кетіп қалды деп есептеңіз. 10 жылдың ішінде айтарлықтай капиталды жинау қиын, әрине, супер пайдаңыз болмаса. Егер ондай пайда көздеріңіз болса, тіпті керемет. Сондықтан осыншама жасқа келгенде ғана жинақтауды ойластыра бастасаңыз өкінішті-ақ, ертерек ойласаңыз, қартайғанда, жұмыс істеуге қауқарыңыз жоқта, жиналған капиталыңыз бағар еді.

Егер сіз өзіңіздің кәсіби іс-әрекетіңіз басталғаннан бастап ақша жинап, инвестицияға сала бастағаныңызда, дәл сол жасыңыз дәулетіңізді армандаған миллионға жақындата алатын еді. Статистика бойынша 50—60 жаста миллионер бола алатын кез.

5.5. iPhone неше тұрады

iPhone 1000 $ тұрады делік. Телефон алуды жөн көрсек, ол бүгінгі 1000 $ телефонға айырбастадық дегенмен бірдей. Бір жылдан соң не болар? 1000 $ болмайды, ал бір жыл ұстаған айфоны 50% арзандап кетеді. Тағы бір жылдан соң? Сатып алушыда сол 1000 $ болмайды, ал айфон құны бастапқы бағасының 20—30 пайызын ғана құрар. Ол 200$ -300 $ ғана, әрине, сынып қалмаса, тұрар. Ал енді 15 жылды алайық. Бұл аппараттың құны 1 тиын боп, ал соған кеткен 1000 $ (әр жылдық долларлық инфляцияны алсақ, ол 2,5% боп тұрады), қазіргі уақытта 1500 $ болар еді, теңгемен алғанда (Қазақстанда соңғы 20 жылда жылдық инфляция 8% құрайды) 400 мыңнан 1 400 000 өсер еді. Ал 1 400 000 деген-депозиттен басқа инвестициялық құралдармен таныс болмай, осындай шешім қабылдаған арқылы сіз жоғалтатын нақты сома.

Ары қарай қарастырайық. Егер де кітапты оқып отырып, сонда да айфонға соңғы 1000 $ жұмсаған болсаңыз, бүгінгі кеткен 1000 $ 20 жылдан соң жылдық табысы 10% беретін портфельдегі шамамен 7 500 $ болар еді. Бұл 20—60 жас аралығындағы адамдардың қаржылық жоспарлау, инвестицияның не екенін түсінбейтіндігінен, түсінсе де қабылдамағандықтарынан, осындай негізсіз шығындар жасап, олардың әрқайсысы түптеп келгенде жұмсалған ақшадан ғана емес, сонымен қатар капиталдан да айырады, ал ол 20 жыл ішінде жұмсалған қаражаттан 5—6 есе көп.

5.6. «Шорттар» мен «иықтар»

Адамдар жиі қателесіп, инвестиция деген — Foreх Trading деп есептейді. Отырған кезде жан-жағыңызда мониторлар көп болса, жаңалықтарды қадағалап, сауда жасайсыз. Бұл қате — «кинолық» образ, бұл жердегі инвестиция-қысқа мәмілелерге негізделген (short» -қысқа) құмар ойыны. Ол қызықсыз болғандықтан, Ютубта ролик те түсіре алмайтын, көп уақыт алатын мәмілелер де емес.

Неге ол маған ұнамайды? Шорт жасағанда, тәуекелдеріңіз де жоғары болады. Сізде бәрін жоғалтып алуға мүмкіндік бар. Йық сияқты нәрсе үшін. «Йық» — ол несие. Сізде сауда шотында 1000 $ бар делік, ал брокеріңіз иықты 1ден 100-ге береді. Бұл сауданы 1000 $ бастап емес, 100 мың $ бастай аласыз деген сөз. Жақсы, бірақ шынайы қалай болмақ? Бұл: егер де сіз левередж бойынша барлық сомаға бағалы қағаздар сатып алған болсаңыз және бұл бағалы қағаздар бойынша шығын болған болса, яғни олар 1 пайыздан астамға 1000 $ төмендесе, сіз барлық капиталды толығымен жоғалтып аласыз дегенді білдіреді. Менде де сондай жағдай болып, ақшаларым күйіп кеткен. Бұл жағымсыз жағдай және өте тез болады — және ерте ме, кеш пе барлығымен дерлік. Сізге өздерінің өте сәтті аяқталған қысқа левереджді сауда-саттықтары туралы айтатындар өтірік айтатындар немесе өзгенің ақшасын пайдаланып, шығындар туралы тіс жармайтындар. Сол себептен «шортылар» ештеңе бермейді. Бұл ірі компания құралдары, ол жерде несие де көп емес 1-ге 4, бүкіл капитал шығыны да 25% құрайды, ал ол сирек кездесетін, әсіресе дағдарыста болатын жағдай. Бұл үлкен капиталы бар және кәсібі қор биржасындағы алыпсатарлықпен тікелей байланысты адамдар үшін, бірақ ешқандай жағдайда зейнетке шығу үшін капитал жасағысы келетін инвестор үшін емес.

5.7. Инвестицияны қалай құю керек

Сіз өз өміріңізде өмір сүріп жатырсыз. Жұмыс істеп, бизнеспен айналысып жатырсыз. Капиталыңыз да бар. Ірі болмаса да, сізге пайда әкеліп жатыр. Бастапқы кезде ақырын жұмыс істейді. Ал 1000 $, 5000 $, 10000 $ болғанда, сізді бағу үшін қадамдар жасай бастайды. Әр кезең сайын қадамдар үлкейе бастайды. Бұл күндер, айлар, жылдар болуы мүмкін. Әр қадам сайын сіздің инвестицияларыңыз ұлғайып, қадамдар кеңейіп, күрделі ережеге сәйкес капитал да жылдам өсе бастайды. «Қосу» арқылы емес «көбейту» арқылы. Капитал сіздің бақылауыңызды талап етпейді: өзіңіз жұмыс істеп, ішіп-жеп, ұйықтап, ештеңеге алаңдамасаңыз болады. Капиталыңыз тегін кеңес беруші брокерлердің емес, нағыз дарынды кәсіпкерлер мен қаржыгерлердің қолында.

Қысқа мерзімді сауда-саттықтан айырмашылығы- мұнда басты артықшылық бар. Шорт жасап ұтып алған кезіңізде, біреу ұтылды деген сөз. Және керісінше: сіз ұтылсаңыз, біреу ұтып алады. Бұл тәсіл сізге ұнаса- бұл сіздің таңдауыңыз. Маған онша ұнамайды. Маған бәрі жеңіп алатын «win-win» деген стратегия ұнайды. Ұзақмерзімді инвестициялау да сол «win-win стратегиясы тәрізді: біз инвесторлар ретінде ұтып аламыз, ақциялары өсіп, бізге табыс түсіру үшін біз нивестиция құйған компаниялар ұтады. Мұнда жеңілгендер жоқ, барлық қатысушылар жеңеді, егер біз ұзақ мерзімді жоспарлау туралы айтатын болсақ, ал бірақ брокер бұл жағдайда аз жеңеді. Инвестор кейпі сіз ойлағандай, компьютердің алдында, сатып алынған эксперттердің пікірі мен қаржы журналдарына уақытын кетіретіндер емес. Сіз өз өміріңізбен өмір сүре бересіз. Бір кездері, күрделі ережеге сәйкес пен геометриялық прогрессияны ескере отырып, сіздің капиталыңыз сізден асып түсіп, оза бастайды. Инвестициялық капиталдан түскен табыс сіздің еңбек немесе бизнес кірістеріңізден әлдеқайда көп бола бастайды. Ал бұл ақшаңызды дұрыс және ақылмен салған кезде ғана болады.

5.8. Ірі ұтыс

Мен кеңес не әңгіме кезіндегі жаңадан келгендердің келесі қателігін байқадым-ол ірі ұтысты жеңіп алуға деген ниеттері. Бұл дұрыс ниет, дегенмен. Бірақ адамдар солай істеймін деп ақшаларын тез жоғалтып жатады. Ашкөздік пен сараңдықтан ол. Ондай мінез біздің ішкі түйсігімізде жатыр: сол себептен де шенеуніктер ақшаны жымқырады. Осы инстинктке негізделген көптеген ірі кәсіпкерліктер де бар. Букмекерлік кеңселер мен ойынханалар адамдардың мүмкіндіктері мен инстинкттерін дұрыс пайдаланып, сол арқылы ақша тауып жатады. Биткоинда да, голландиялық «қызғалдағы безгегінде» де осылай болған. Голландияда қызғалдақ баданалары салмағы бойынша алтыннан да қымбат тұрған кезең болған. Бұл көрініс қызғалдақ Голландияның символына айналуына байланысты болды- міне, біздің алдымызда алғашқы тіркелген тарихи хайптердің бірі. Хайп деген — бұл, әдетте, аз уақыт ішінде болатын инвестициялық жобалар, олар бірнеше айдан аспайды, бірақ капиталды жинақтау тиімділігі тұрғысынан оны букмекерлік кеңселер мен казиноларға жатқызуға болады.

5.9. Брокер қалай ақша табады

Брокердің пайдасы — сіз үнемі мәмілелер жасап тұрғаннан болады. Сондықтан сізге әрдайым жоғары перспективалық жобаларды жарнамалап отырады. Кей брокерлер ғана минималды транзакциялар жасайтын, портфеліңіз өзгермейтін сізге консервативті ұзақ мерзімді инвестицияларды ұсынады.

Бұндай клиенттер көп ақша тапқызбайды.

5-ші тараудың қорытындысы

20-дан 30-қа дейін ақшаның аздығынан үнемдеуге әлі ерте деп ойлаймыз. 30-дан 40 жасқа дейін уақытымыз бар, шығындарымыз бізге ауыр тиеді деп ойлаймыз. 40-тан 50 жасқа дейін бастау керек деп ойлап қана қоямыз. 50-ден 60 жасқа дейін 99% ақша жинақтауға кеш болады. 20 жаста бастамағанымызға, 40 жаста ақшаны құры босқа жұмсағанымызға өкініп жатамыз. Ірі табыс ұтып аламын деп 50-ден асқандар көп ақша жоғалтып жатады, дәл осы жастағыларды пирамида мен МММ-дер құрығына түсіп жатады. Үнемдеп, жинақтауды ерте бастамай, зейнетке шығардың алдында ірі табыс табуды көздегендердің бұл әрекеттері немен аяқталып жатқанын өздеріңіз де біліп отырған боларсыздар.