автордың кітабын онлайн тегін оқу Өлеңдер
ӨЛЕҢДЕР
Құрастырған филология ғылымдарының докторы,
профессор Садырбаев Сұлтанғали
БІЗ СОНАРШЫ ТҮЛКІ ҚУҒАН
Бұл күнде жасым келді елу сегіз,
Біз — қайық, бұл дүние — түпсіз теңіз.
Жүреміз күш-қайратты оған арнап,
Апырм-ау, осы жалған біздің неміз?
Бұл пәни ұзақ болса, жүз жыл болар,
Байқасаң тоқтауы жоқ бұл бір сонар.
Сонаршы кешке дейін түлкі қуған,
Күн батып, шаршаған соң, ақыр қонар.
Кетпеңдер өне бойы дүние қуып,
Қарапұл қарындастан болар жуық.
Соңынан мал-мүліктің қуа берсең,
Ақыл - қайрат қалады, жүрек суып.
Тиеді ұзын ағаш оқталғанда,
Тозған қазды қарға алар топталғанда.
Қанағат қолдағыға шүкір қылмай,
Болады бар да арманда, жоқ та арманда.
Дүние сені қуып жете алмаспын,
Жетсем - дағы ешнәрсе ете алмаспын.
Қу дүние қызығыңды ойлай берсем,
Айналып бір орнымнан кете алмаспын.
Армансыз дүниенің көрдім сыйын,
Қаза қылмай өткізіп, тойын - жиын.
Бұрынғы алпыс жылда көргендерім,
Ойласам, тұрмайды екен жалғыз тиын.
***
Халықты тілмен қорғадым,
Сөз шындыққа келгенде,
Бас кессе де болмадым.
Құтылып жарлы кеткенше,
Зорларды сөзбен торладым.
БАЙ БОЛСАҢ
Бай болсаң қадірліксің ағайынға,
Жоқ болсаң жолатпайды маңайына.
Жігіттер, терің төгіп, мал жинағын,
Мал опа тіршілікте талайыңа.
Малды қара, жігіттер, малды қара!
Одан басқа біздерде жоқ қой шара.
Қыс түскенде ішерге ас таппасаң,
Боласың сонда, азамат, қас масқара!
ТІЛЕУБЕРДІГЕ
Желбуаз жігіт екен жыр таңдаған,
Бұл заманның болысы күй таңдаған.
Көп ішінде көлбеңдеп көрінем деп,
Көрінгенге соқтығып, тыртаңдаған.
ЖАЙНАҚҚА
Қайдасың, үш алаштың паң Жайнағы?!
Мінгені паң Жайнақтың сұр жайдағы.
Бақ қарап, қызыр назар салғаннан соң,
Жүйрік ең шауып жүрген айғайдағы.
Жайнақ-ау, шешең асыл, әкең жасық,
Сен тұрсаң бұл уақытта судай тасып.
Алдыңа сәлем бере келіп едім,
Қалайша жасырындың менен қашып?
Сен өзің Қараталдың Жайнағы едің,
Жасыңда жалғыз бұзау байлап едің.
Сүтімен жалғыз сиыр ауқат етіп,
Егінді қос өгізбен айдап едің.
Көргенде алдыңдағы жақсыларды,
Болсам деп, сен де сондай ойлап едің.
Құдайым тілеуіңді бергеннен соң,
Бұлттан шыққан күндей боп, жайнап едің.
Жиырма жастан отызға өрлегенде,
Қырғыз бен қазақ жерін жайлап едің.
Отыздан қырыққа қадам басқаныңда,
Жұтсақ да Алатауды тоймап едің.
Сен едің аты шыққан сараң Жайнақ,
Алдыңда Сүйінбай түр көзі жайнап.
Болмайды тіпті кедей бұл ақынның,
Қалмаса Жайнақ өліп сорым қайнап.
ЖҰРТ ІШІНДЕ ЖОРТА БІР МАҚТАЙСЫҢ-АУ
Төресің қанды қанға құйып жүрген,
Айламен қу дүниені жиып жүрген.
Құдай сүйер қылығың көрінбейді,
Қазаққа кайтып басың сыйып жүрген?!
Тезек, саған келемін анда-санда,
Сөзімнің сырына әбден қанбасаң да.
Жұрт ішінде жорта бір мақтайсың-ау,
Ақын көрсең айтатын далбасаң да!
***
Бір думанды жиын-тойда Ақша деген кісінің аты бәйгеден бірінші, Сөктің аты екінші болып келеді
— Сек тұрғанда, кедейге бірінші бәйге қайда? — деп, төре тұқымдары жанжал шығарады. Сонда Сүйінбайдың айтқаны:
Сөк төренің атасы — хан Абылай,
Хан боламын дей ме екен ол да сондай?!
Өзге төре өлсе де, Сөк өлмейді,
Осы пұшық құдайдың кенже ұлындай.
Алды-артыңа, ей төре, қарап сөйле,
Бірінші аттың иесі — мен Сүйінбай,
Күш іздесең, көрейік сеніменен,
Меніменен, кәнеки, шықшы былай!
***
Әбілез Ұлы жүздің төресі еді,
Қарасам оның да үлкен өңеші еді.
Төле би жұртқа бірдей сөйлейтұғын
Тұңғиық қара судың кемесі еді.
***
Алдияр, тақсыр, алдияр,
Алдияр тақсыр дегенге,
Жаман төре шалжияр.
Өтірік айтып, ұрлық қып,
Арамнан төре мал жияр.
***
Насыбай жарасады шақшалыға,
Болыстық оңай болды ақшалыға.
Қайырып қыран бүркіт байлап қойдым
Түлкіні алдыруға ақ сарыға.
БАСҚА МҮЙІЗ ШЫҚТЫ МА?
Тілмен ою ойғанмын,
Мақтаншақтың үстінен
Жыртпай тонын сойғанмын.
Би мен болыс, байлардың,
Қожалар мен молданың
Сыбағалы мүшесін
Алдына тартып қойғанмын.
Басқа мүйіз шықты ма,
Талай базар базарлап,
Алуан тойды тойладым.
МОМЫН МАЛЫН ЗҰЛЬІМҒА АЛЫП БЕРІП
Дәулетбақтан Ноғайбай, сен бір арсыз,
Байсүгір Қараталдан тұғиянсыз.
Ыстанбек, төремін деп мақтанбаңыз,
Бұл арсыздың ішінде сіз де барсыз.
Қаратал өмірінде жалшымаған,
Қарашолақ өгізін қамшылаған.
Қаршыға қайраттанса қаз алады,
Олжаңды қарға тапқан салшы маған.
Дүниеден Сарыбай да кетті көшіп,
Бұл жерде Нарбота отыр желдей есіп.
Алдыңа бір жауапкер Екей келсе,
Түйе басы тоғызды салма кесіп.
Алабұқа көзденген Атамқұл бай,
Жұртыңа жақсы болсаң боласың жай.
Құлан аян, мал-жанды айдап жедің,
Тәңір алдына барғанда қайтерсің-ай!
Сен өзің Әжібайдан туып едің,
Жасыңнан жамандыққа жуық едің.
Қияметте қайтесің, кісі ақысын
Зар жылатып талайды қуып жедің.
Кісі еді Дәуітәлі қабырғалы,
Сәмбеттің ат түгіндей айғыр жалы.
Арбаң сынса, қаңғырып жолда өлерсің,
Сен келдің, жазған байғұс, не қылғалы
Билерім, айтшы маған тапқаныңды,
Өзіңе істеп жүрсің жаққаныңды.
Қарымсақ, Жалайырдан сен келіпсің,
Қырқаңда салып жатпай қақпаныңды.
Белгілі қыстақтағы сабаншысың,
Сен өзің жаннан асқан амалшысың.
Қыстақтың көп ұрысын өледі деп,
Билерге кеп отырған хабаршысың.
Ақшаны жанқалтаға толтыра сап,
Дегенге жауабың сол —«Сеніме, қап!»
Пәреге, билер, қарны бөккеннен соң,
Жаныңды, ұрыны ақтап, берерің қақ.
Біреудің көз саласың құзырына,
Мен тұрмын аң-таң болып қызығыңа.
Аударып ақты арамға пәре жейсің,
Не дейін қара ниет бұзығыңа.
Келдіңдер осы топқа барайын деп,
Бір шайқам май түсе ме, қарайын деп.
Момын малын зұлымға алып беріп,
Нашардың қайтарсыңдар талайын жеп.
Айтамын білгеннен соң, көзім ашық,
Білерім, кеп отырмын дидарласып.
Тау басына жиналған тазқаралар —
Жемей ме қарны ашса көке жасық?!
КӨЗДІҢ ЖАСЫ
Тайторы мен Бәйтелі бір жайлауда аралас отырады. Тайторы Бәйтелі ауылының бір топ құлынды биесін барымталап кетеді. Онымен тұрмай, Бәзіл деген жігітке кедейсің деп сүйген қызы Салиханы бермей қояды. Осыған төрелік айт деп, ел Сүйінбайды шақыртады. Сонда Сүйінбайдың айтқаны:
Ей, Қоспаным, Қоспаным,
Тіреуі ме едің аспанның?!
Бірге туған ағаңды,
Ағаң емес жағаңды,
Аш қасқырдай ұлытып,
Діңкесін әбден құрытып,
Жұртыңа неге тастадың?!
***
Жаратқан бәрімізді аяулы ана.
Пана ғой қысылғанда тірі жанға.
Барады күні біткен күнде көшіп,
Бір келген жолаушымыз бұл жалғанға.
О, жалған, өтеріңді біліп едім,
Сұңқардай күнде жүзді іліп едім.
Шапса да күндіз-түні талмайтұғын,
Шаң жұқпас шашасына күліп едім.
БҰ ДҮНИЕ МЕНІҢ ҮШІН АҚСАҚ ЕЛІК
Дүние әлі-ақ өтер қимағанмен,
Сыйласқын өз басыңды сыйлағанмен.
Жалғанның ақырында баяны жоқ,
Қазына, қызыл-жасыл жинағанмен.
Бұ дүние менің үшін ақсақ елік,
Барады кейде аяңдап, кейде желіп.
Соңынан қуып жүрген мен бір мерген,
Қаламын кейде адасып, кейде көріп.
ӘЙЕЛДЕРДІҢ HҰP СИПАТЫ
Адамзат не көрмейді ізін басқан,
Аузынан інжу-маржан, гауһар шашқан.
Қолаң шаш, қыран құстай деген әйел,
Дос-дұшпан сөз басынан аулақ қашқан.
Бота көз, оймақ ауыз, қиғаш құсты,
Ақ маңдай, жазық қабақ, сүмбіл шашты.
Сағым бет, тісі меруерт, күміс кірпік,
Шырын сөз, алуа-шекер, алтын басты.
Жарқырап айдын көлден ұшқан құдай,
Қадірлеп жөнелтеді замандасты.
Пәруана, шам айналған көбелектей,
Көркімен жақын қылар дос пен қасты.
Созылып ақ сұңқардай жаутаңдайды,
Шам-шырақ екі көзі лағыл тасты.
Үшінші, бір әйел бар күміс қабақ,
Сұлу сырт, қыпша белді, сұңқар тамақ.
Сайраған нұр базарда тоты бұлбұл,
Аузынан гүл төгілген табақ-табақ.
Құрбыға көңілі сүйген көлденеңдеп,
Бұлтартып жібермейді сезбен қамап.
Хабарын естіген жан құмарланар,
Секілді піскен қауын алма сабақ.
***
Айдан ару нәрсе жоқ,
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен ару нәрсе жоқ,
Күндіз бар да, түнде жоқ
