Оглавление

Алғы сөз

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.

Әр адамның өмірі — үлкен сынақпен сол сынақты жеңуге берілген үлкен мүмкіндік. Біз кейде өмірді бағаламай, күнделікті күйбеңмен жүріп, шынайы мақсатымызды ұмыт қалдырамыз. Ал шын мәнінде, әрбір таңның атысы, әрбір кештің батысы бізге берілген жаңа мүмкіндік, жаңа бастау. Сол мүмкіндікті дұрыс пайдаланып, жүрек тазалығымен, адал ниетпен әрекет ету — нағыз бақытқа жеткізетін жол.

Кешеректе дәптеріме жазылып жүрген еңбегімді, жүрегімнен шыққан ойларымды, өмірден түйген сабақтарымды бөлісуді жөн санадым. Әрбір сөзім — менің өзімнің ізденісім, өзімнің қателігім мен жеңісімнің жемісі. Оқырманға ой салса, шабыт берсе — мақсатымның орындалғаны. Шықпаса — арманымның орындалғаны…

Адам өмірі — Каспий теңізіндегі кеме секілді. Әрбіріміздің алға қойған мақсатымыз — барар жеріміз, жетер айлағымыз бар. Бәлкім елімізді сағынармыз не болмаса елімізден кетуді армандармыз яғни: жетістік пен тыныштық үшін. Бірақ сол жолда бізді түрлі дауылдар, тосыннан соққан желдер, яғни өмірдің қиындықтары күтіп тұрады. Кейде сол дауыл бізді құлататындай, ағысы қарсы алып, кері итеретіндей көрінеді. Бірақ шын мәнінде дауылдың өзі бізді тоқтата алмайды. Оны қалай қабылдап, қалай пайдалану — өз қолымызда. Ал ол білім — осы кітапта!

«Я слыхал от бывалых моряков, которых обучало само море, что иногда шторм в значительной степени меняет их курс. Похоже, сегодня у нас есть тому подтверж-дение. Да, старые моряки знают, о чём говорят. Настоящий триумф опыта над уста-ревшими знаниями из отсталых учебников.»

Каспий кеме капитаны дауылға қарсы емес, желге қарай желкенді бұрғанда ғана алға жылжиды. Бізде сынақ келсе, сабыр етіп, қиындықты дұшпан көрмей, оны тәжірибеге, жаңа мүмкіндіктерімізге айналдырсақ, мақсатымызға жетеміз. Өмірде әр кедергі бізге бір нәрсе үйретеді! Сондықтан да өмірдің әр дауылынан сабақ ал! Себебі: өмір — ең жақсы мұғалім! Ал сен дұрыс оқысаң — ең жақсы шәкірт бол!

Сондықтан да өмірдегі дауылдардан қорықпау керек. Оларды басқаруды үйренген жан ғана шын мәнінде Каспий кемесінің капитанына айналады.

Өмірді мәнді ету әркімнің өз қолында. Жақсы ой, дұрыс ниет, табанды әрекет — бәрінің бастауы да, жалғасы да осыдан өрбиді. Бізді адам ететін — өмір үшін күрес. Біздің қалауымыз ешқашан да бітпейді! Ішіміздегі аңды жеңу арқылы ғана бақытты боламыз! Кітабымдағы көк сөздер мен өлеңдерім оқырмандарға аманат!

Бірінші көк сөз (Өмірлік мақсат)

Өмір — бұл әрбір пенде үшін берілген үлкен нығмет! Оның уақыты шектеулі, тым қысқа. Қай кезде тоқтайтынын, болжап та білмейміз. Алла Тағаланың берген бір жақсылығы болар, нақты өміріміздің соңын білмейтініміз. Егер білген болсақ онда әр сәтімізден мән қашар еді.

Өмірге келіп, нағыз адам болып өмір сүру — өз қолымызда. Басқан әрбір қадамыңыз ниетіңізден бастау алады. Шынында да таза жүректің кірлемеуі не сол күйінен ауытқымауы өзгенің сынақ болып келгеннен емес, сол сынақты қабылдау өзіміздің еркімізден. Қалай қабылдаймыз? Мәселе сонда! Сабырдың түпкі тереңнен бой алмасақ өмірдегі кез келген сынақты қабылдай алмас та едік. Алла Тағала сабыр етуді, шүкір етуді бізге бекерден бекер айтты деймісің! Бұл да бір пенденің жолынан бақ кетпесінші, маңдайы сәждеден ажырамасыншы деген жақсылықтың игі жаршысы ғой. Адам бұл жалғанның қонағы өседі, өнеді қайтадан топыраққа сіңеді! Тек сізбен мәңгі өшпейтін, сізбен мәңгі жүретін ол игі іс, тек осы іс сізбен мәңгі жүреді, ал қалғандары ерте ме? Кеш пе? Ұмыт болады. Тек ісіңіз Алла тағаланың алдында өшпейді. Өмір қысқа, ұзақтай көріп аласыз, ұйқымен, керек емес бос іспен өмірімізді қалай құр текке құртамыз! Өмір бір-ақ рет берілді, сондықтан неге оны пайдалы істермен өткізбеске! Алла жолында жұмсалған уақыт ешқашан да текке кетпейді!

Екінші көк сөз (Ұғынтұғын)

Бұл таңғажайып әлемде бәрі де үлкен-үлкен жетістікке жеткісі келеді, алайда ешкім де әрекет еткісі келмейтұғын. Ерініп ештеңе істегісі келмейтұғын, осы ісі жақсылыққа алып бармайтұғынын білмей өмір сүретұғын. Біле тұрып әрекет әрекет етпейтұғын, айта тұра өзі істемейтұғын. Өзге түгіл, өзіне де пайдасы жоқ ісі емес пе? Ал ойлаған жақсы ісін ертеңге қалдырған, наданның ісі, басын бастамаған, сүрінген соң тұрмаған саны бар сапасы жоқ адамның ісі! Ісін соңына дейін жеткізіп, жеткізгеніне мәз болатұғын, өзінен төмен адамдарды менсінбейтұғын, тәкапарланып үстінен күлетұғын болса жеткізген адал ісі де ақыретте түк пайда әкелмейтұғын! Сондықтан да жасаған әрбір ісің Алла разылығында болсын! Алла разылығында болса, ісің міндетті түрде алға басатұғын, саған түгіл өзгеге де пайдасын тигізетұғын және де ертеме кеш пе сен міндеттенген мақсат, арманың орындалатұғын! Тек шын қалап әрекет етіп, Алладан сұрасаң тұғын!

Үшінші көк сөз (Тіл ал)

Осы жақсылар көрген, білгенін ғибрат қылып айтып жатса, ақыл айтқаны үшін де ашуланып «Ешкімнен ақыл сұрайтын дәрежеде емеспін» сосын «Сен айтқан ақыл, менің табанымның астында!» деп айтып жатады, өзім көрдім, ал мұнысы не сөз? Білмегенін білмеуге тырыспау наданның ісі емес пе, ол жақсылықты табаныңның астына төсесе, бәз жақсылар басына жастанады емес пе? Ал жақсылықты табанға төсеп, жамандықты басына жастанса, оның алдағы уақытта жақсы, көрнекті тұлға болады деп ешкім демейтұғын!

Біреулер айтса ақылын,

Құлағыңды тығындайсың,

Міне осылайша сен,

Адамдыққа ұғынбайсың!

Бар дегенге бармаса,

Қой дегенге қоймаса,

Басына таяқ тигенде,

Мың рет тәубе етсе де,

Ол мүмкіндік қайтып келер ме?

Дұрыс емес екеніңді біле тұра,

Өз-өзіңді өтірік айтып, ақтайсың,

Сондықтан да екі ғұмырда,

Еш абырой таппайсың!

Даналықты өз бойына сіңдіріп, өзіңнен төмен адамға өзі сұрамаса ақыл айтып керек емес, бірақ жақсылардың сөзін ғибрат тұту да бір үлкен өнер! Жақсылар деген қаһарман болса да ол болуға емес, одан озуға ұмтыл! Жаманнан өзіңді ұлы санама, сүрінуден сабақ ал! Біреудің сүрінгенінен сабақ ал! Сен мінсіз бола алмайсың, бірақ шынайы болып, мінсіз болуға ұмтыла аласың!

Сізге кеңес бергенім менің сізден ақылдырақ екенімді білдірмейді. Бұл менің сізден гөрі ақымақ істер жасағанымды, Қазақ елінің даналығын көрсетеді!

Төртінші көк сөз (Лайық бол)

Жақсы құрмет сұрама, құрметтейтіндей іс жаса! Еш себепсіз, сен де біреуге, сауап үшін болмаса, шын құрмет көрсетпейсің, ал ол саған неге құрмет көрсетуі керек?

Жақсы көр деп жалын ба! Жақсы көре алатындай қыл! Бәріміз арманымыздағы жарды қалаймыз, ал сенің арманыңдағы жар қандай адамды қалайды? Енді шынайы жауап берейік. Қызыңды өзіңдей жігітке сеніп тапсырар ма едің? Немесе ұлыңды сендей қызды алуға рұқсат берер ме едің? Бір күні мен гүлге көп су құйып өлтіріп алғанмын. Адамның жаны да, гүл сияқты өте көркем! Жалпы өмірде көп нәрсе, орташа болуы керек, не көп емес, не аз да емес, әйтпесе ол нәрсе бітеді де, басқаларында тартып қарақұрдымға ала кетеді!

Досымды тәрбелеймін десең, жақсы дос табам десең мешітте намаз оқып баста! Яғни жақсы орта тап, солармен бірге дамы!

Алғың келсе, бере біл! Бере білген адам ешқашан да ұтылмайды! Оны да өз орныңа қойып қара, не істер едің!?

«Ауырып ем іздегенше ауырмайтын жол ізде!» деп халық нақылы бекер айтпаған!

Адам болам десең, өзіңнен баста!

Арманыңды ертеңге емес, дәл қазір жаса! Әйтпесе бәрі кеш болады, талай оқысаң да, тыңдасаң да әрекет етпейтінің неге? Өзің үшін, ел құрметі, абырой, ата-анаң разылығы, жақсы өмір, адал сенімді жар, бақытты өмір үшін тым қиын ба? «Темірді қызғанда соқ!» дейді Қазақ атам, ойдағы істі сол мезетте жасаған дұрыс, сол кезде жасамасаң бәрі кеш, ертеңгі күні, бүгіндей асыл болмайды. Бүгін жасамасаңыз, ертең 2 есе қиын, оның арғы күні 3 есе тағысын-тағы жалғаса береді. Неден қашсаң, соған ұрынасың! Бүгін жасай алатын істі ертеңге қалдырма!

Не талап еттің соған лайықты бола біл! Сен өзің ондай дәрежеге жетпей біреуге мін тақпа! Босқа өзің ұятқа қаласың! Ешқашан да өзгені өзіңнен артық не кіші санама! Кіші санасаң, ісің баспай күнә аласың, артық көрсең ештеңеге тісің батпай, шайнап отыра бересің! Мейлі сен менің сөздерім арқылы түзеліп махаббатыңды, досыңды, жетістігіңді, тағысы тағы реттегеніңмен, бірақ басты сұрақ: сен өзіңе

қымбаттыны сақтап қала аласың ба?

«Қыз сүйсе қалады,

Ұл сүйсе алады!» деген Қазақ, ал жалғасын былай дер ем

Ұл сүймесе — тулайды,

Қыз сүймесе — улайды!

Достың да досы бар. Сатқын болса ол дос емес — қарынды үз!

Кейбір шешіміміз бізге де, қоршаған ортаға да зиян келтіреді! Әр қадамды анық басайық! Өзіңді әрдайым дұрыспын деп санама! Өзгелер де сендей адам, сен қалағанда олар да қалайды, өзгелер саған ештеңе міндетті емес, жақсы нәрсені алу үшін бірінші өзің сол жақсы нәрсені беруің керек. Өзгенің ауырсынуын сезе білуді үйрен, сонда ғана адамдарға жақсы қарап үйренесің! Сонда бәріне лайықты боласың!

Бесінші көк сөз (Ниет)

Адамның қолынан келмейтін іс бар ма сірә? Ниет қылған адамға қашанда уақыт табылар. Кейде жасап жатқан амалдарымыздың берекелі болуына мән бермей жатамыз. Салыстырмалы түрде қарап отырсақ ниетің түзулігі мен қисықтығын аңғарасың! Адамның тегі бірден ілгері көштен бола бермейді. Үлкен еңбек, үлкен тәуекел және ең мықты ниет қонбаса басында, жасап жатқан әрбір тірлігіміз бос, бір қимылымыз болғандығы. Иә, бостан-бос кейде уақыт жоғалтамыз және де соған қарай, бақыттың да жолында қолданамыз. Бақытты болу үшін ниетің түзулігі мен жүректің тазалығы керек-тей. Мың жерден бай, жүз

жерден ғалым болсаңыз да, жүрегің мен пейіліңде кір табылса жүзіңнің жылтыры көріксіз көрінетіндей. Әр істі де таза ниеттен бастап, сол ісіңе деген сүйспеншілігіңді көрсете біл және де бос сөзді айтып қоя бермей, нәтиже шығар, ал жасай алатын адам үнсіз жасайды. Жасай алмайтын адам бос сөзден басқа еш істі тыңдырмайды.

Адам қаласа — уақыт табады,

Қаламаса — сылтау табады!

Өз бақытына уақыт таба білсе,

Уақыт та оған бақытты табады!

Қателік кешіріледі әрқашан,

Бірақ ұмытылмайды ешқашан!

Күнәлі істі жасай берсең,

Сұрауы болады ғой әрқашан!

Бізге шынымен бір нәрсе керек болса, оны алуға әрекет жасаймыз. Болмаса ертең не кейін жалындаған жастығымызды жоқ ететін, денсаулығыңды қор ететін, арманыңды өлтіретін шешім. Сондықтан сылтаумен өзіңді алдай бермей іске кіріс, көздеген мақсатыңа жеткен соң демаласың! Жалғыз жаратқан қаласа!

Адамдар үнемі ауылдан, теңіз жағасынан немесе таудан пана іздейді. Алайда адамда ниет болса өз жанынан өзіне пана таба алады. Ешбір жан өз жанындай жайлы сезілетін пананы ешқашан өзгеден таппақ емес. Әсіресе, өз санамызда белгілі бір бейнелерді суреттеп, сол арқылы жанымыз тыныштық тапса, ол тыныштық — ойымыздағы тәртіптен басқа ештеңе емес. Меншікті мекеніме айналған сықырлауық диваныма қисайып, ескі көк сөздерімді қайта-қайта оқудан жалығар емеспін. Қым-қуыт арпалыстың алыс сапарында

жақыныңмен бір кездесіп, сағынышыңды жұбатқандай боласың. Әрине, өңің емес, түсің екені өкінішті, бірақ түстің өзі де Арал. Түстің аты — түс.

Намазды қаза қылсаң, қазасын өтейсің, кешірімін тілейсің, бірақ ол далада жанып тұрған шырақ секілді, бір жел ессе өшпеуіне сенің иманың мен шынайы ниетің ғана үміт болады.