Все права защищены. Данная электронная книга предназначена исключительно для частного использования в личных (некоммерческих) целях. Электронная книга, ее части, фрагменты и элементы, включая текст, изображения и иное, не подлежат копированию и любому другому использованию без разрешения правообладателя. В частности, запрещено такое использование, в результате которого электронная книга, ее часть, фрагмент или элемент станут доступными ограниченному или неопределенному кругу лиц, в том числе посредством сети интернет, независимо от того, будет предоставляться доступ за плату или безвозмездно.

Копирование, воспроизведение и иное использование электронной книги, ее частей, фрагментов и элементов, выходящее за пределы частного использования в личных (некоммерческих) целях, без согласия правообладателя является незаконным и влечет уголовную, административную и гражданскую ответственность.

Өмірімде басымнан кешірген барлық қорқыныштан жетектеп өткізген анама

1-бөлім

Қызыл дақ

Көктем биыл ерте шығып, бірнеше күн сіркіреп жауған нөсерден кейін маңай жаппай көктеп, құлпыра түскен. Күннің қызуы да артып, нұрына шарпылғандай қызғылт гүл қаулап қауыз жарып, ауылдан қалаға қарай шығаберістегі алқап әдемі кілемге айналып, көкжиекпен астасып, кең даланы қызыл түске бояп тастағандай әсер қалдырады. Табиғаттың мұндай ғажайып көрінісін тоқтап тамашалау, жаңа ашылған гүлдің жұпар иісін кеудені кере жұтып рақаттану талайды қызықтырары анық.

Гүл жайлаған алқап құс ұшатын биіктіктен қызыл дақ секілді көрінсе де, самал желмен толқындана жайнап, жолаушының жанарын бірден жаулап алатыны  — түсінікті жайт. Гүлдің шет жағындағысы нәп-нәзік қызғалдаққа ұқсағанымен, ортасына бойлай енген сайын түрленіп, райхан тәріздес, сабағы тікенекті жабайы гүлге айналады екен. Аралай берсең, шырмауық сияқты созылып жатқан түрін де ұшырастыруға болады.

Байсала ауылы қаладан жырақтағы тұйықта, тау ішінде орналасқандықтан ба, бұл жақтың табиғаты әлі адамзаттың уытты табанымен таптала қоймаған, пәк күйінде жатқандай. Бәлкім, мұнда бір гәп те болар… Бұл маңдағы алқапта ертеректе тек қызғалдақтар мен сарғалдақтар өсуші еді. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, он жылдай бұрын осы маңды қызыл гүлдің ерекше бір түрі жерсініп, біртіндеп алқапты басып алған.

Бұған көпшілік көндіге алар емес, қызыл алқаптың күндізгі көрінісі соншама әп-әдемі болғанымен, кейін жиі орын алған келеңсіз оқиғалар жергілікті елдің жауығуына әкеліп, кейбіреулер күз мезгілінде жел жағынан өрт қойып, алқаптағы гүлді отқа орандырып жоймақ та болды. Бірақ жабайы гүлден оңай құтыла салу мүмкін емес екен, көктемде қайтадан өртең жердің үстіне өршелене қаулап шығып, қаламен қатынасқан жолаушылардың із-түзсіз жоғалуы жиілей түсті.

Қаламен қатынастың тек жалғыз жол арқылы жүзеге асырылуына байланысты жолаушылаған ел үнемі аталмыш қызыл алқапты басып өтуге мәжбүр болатын. Бұл жазықтың қақ ортасынан жарып салынған тас жолдың асфальты жыл сайын сапасына аса мұқияттықпен қарап салынса да, көктем шыға асты ойдым-ойдым жарылып қопарылып, жөндеуді қажет етіп тұратындығы ауыл әкімшілігінің бірден-бір түйткілді мәселесіне айналған. Әкімді сыртынан табалап, жемқор деп жазғырғандардың сөзі өтіп, тексерістер жиілеп, бірнеше әкім ауысып та үлгерді. Бірақ жол жылда қар кете шұрық-шұрық тесіліп, шұңқырланып жатқаны…

Біраз уақыттан бері халық арасында «жолаушылардың жоғалуына бірден-бір себеп  — осы гүлді алқап, сол маңнан жүрсең, жер жұтып алады» деген қауесет тарап, тұрғындардың зәресін ұшырып, көпшілік кешкісін жол жүруден қалған еді. Бастапқыда некен-саяқ кешқұрым жүрген еркектер жоғалса, кейін күндіз жолға шыққан ер адамдардың да себепсіз ғайып болып кетуі орын алған. Көпшіліктің бұған сенгісі келмесе де, жоғалғандардың жиілеуі халықтың наразылығын тудырып, полицияға арыз түсіп, іздестіру шаралары да ұйымдастырылған болатын. Алайда қомақты жұмыс атқарылса да, нәтижесіз қалды, «мұның мәнін қайтсем де табамын» деп жігерлене іске кіріскендердің талайы хабарсыз жоғалып кетті.

Ауыл білгіштерінің пайымдауынша, «қызыл гүлдің қауызы ашылған кезде жан-жаққа таралатын жұпар иісінен қауіптену және тікенектері денеңді сырып, жарақаттанып қалудан сақтану керек». Ол алқапқа күштеп айдасаң да, ешқандай мал аяғын баспайды екен, тіпті үлбіреп көз қызықтыратын жапырақтарын да аузына алмайтынын бақташылар байқапты. Содан бері малды жайылымға шығаратын өрісті өзгертіпті, үлкендер бұл алқаптан аулақ жүруге ұйғарым жасап, бала-шағаға олай қарай жақын жоламауға кеңес берген екен.

Бірақ жастардың кейбіреулері бұған салғырт қарап, күнделікті күйбеңдерімен жолға алаңсыз шыға беретін еді. Жақында шаңырақ көтерген Мейрам мен Гүлбақыт та қалаға жету үшін жолға таңертең шықпақ болса да, сәскеге қарай ғана реті келіп, ауылдан шығаберістегі қалқаймаға беттеді.

Айнала тым-тырыс, қызғылт гүл жайлаған қара жол жиегінде сөмкесін арқалап, Гүлбақыт алыстан машинаны күтіп әлі тұр. Алаңсыз жол жаққа қарап тұрған ардақты жарына сыртынан сүйсіне көз салып, ауылда өскен жеткіншектер сындырған аялдамадағы орындық қаңқасының үстіне күйеуі Мейрам жайғасып алған. Бір адам ғана отыруға мүнкіндік болғандықтан, келіншегі тұрып жол күтуді жөн көрді. Жүргеннен шаршауы тез күйеуінің бұл сапарға құлқы әуелден болмай, жас әйелін қалаға жалғыз жібермеу керектігінен амалсыз жолға шығуға көнген еді.

Жастайынан Байсала ауылынан табиғат аясына көп шықпағандықтан ба, басқа ауылдастары бұл алқап жөнінде небір қорқынышты хикаялар таратса да, Мейрам оған мән бермейтін. Ары-бері өткен сайын осы ерекше гүлдерге қызығатын, жұпар иісі мұрнын қытықтап, санасын елжіретіп жібергендей болатын. Бұл алқаптың адамдардың жоғалуына себепкер екеніне ол мүлдем сенбеді. Гүлді алқаптың көктемгі тамаша иісі мен жайылған алқызыл кілемдей көркін тамашалауға тағы бір мүмкіндік туғанына дән риза. Табиғаттың керемет көрінісін қызықтау болмаса, оны жою, оған залал келтіру әдеті кішкенесінен оның бойына сіңбеген еді. Аңшылыққа құмар әкесі оны өзіне тартып, мылтық атуға үйретіп, жастайынан аң аулауға баулығанымен, ұлын өз ұстанымына бейімдей алмады. Баласының аң ату тұрмақ, күнделікті қажеттіліктен туындайтын тауық, мал союдан, қызыл қан көрсе, қашатын әдеті әуелден қалыптасып қалған, енді оны өзгерту мүмкін емес шығар. Бірақ мына қызыл алқапқа құштарлығы аяқастынан пайда болған сияқты.

Жол бойлаған екі жолаушы қонаққа келіп, кері қалаға қайтарында ала кетпек болып келіскен Гүлбақыттың інісін күтуде. Алайда түні бойы жұмысынан әкелген қағазымен әуре болған інісі Фархат жол бойында әлі жоқ. Екеуі миды қайнатып жіберердей ыстықта оның келуін күтіп, біршама уақыт тұрып қалды.

— Фархат келмейтін секілді ғой бүгін…

— Мейрам, сәл шыдашы. Оның жұмысы ауыр, әлі ұйықтап жатқан шығар.

— Таң атпастан дәрігерге бармай-ақ, оны бірінші оятып, жолға сонымен бірге шығу керек еді ғой,  — деп, өзінің іштей наразылығын білдіріп өтті. Шыжыған ыстықтың әсерінен болар, әдетте ұяң мінезді жігіт дауысы көтеріліп, айғайға көшті.  — Менсіз де қалаға барып келуші едің ғой. Таң атпастан итеңдеп қасыңда жүрмін. Маған қандай дәрігерге баруың керектігін де айтпайсың.

— Ойнап жүрген жоқпын, Мейрам. Ауылдағы дәрігер келуің қажет деген соң ғана таңертең барып, одан керекті қағазды алдым, ол мені қаладағы дәрігерге жіберді,  — деді де, қолындағы сөмкесінен кішігірім парақтарды алып шығып, оған көрсетті.  — Мен ертең өліп қалсам, көмуге де ерінетін шығарсың,  — деп, келіншегі көзіне жас алып, оның жазғыруын көтере алмағанын байқатты.

Гүлбақыт күйеуіне жүкті екенін айтуға асықпады. Екі-үш күн бұрын арнайы тестілеуден өтіп, оның нәтижесін де сөмкесіне салып алған еді. Бірақ неге екенін өзі түсінбесе де, тестінің қателескеніне сенімді болып, іште баланың жоқтығын анықтау үшін осы сапарды ұзақ күткен. Ауылдағы медбикенің айтуынша, баланың бар екенін не жоқ екенін қанға сараптама жасау арқылы дәл білуге болады. Оған дейін әйелі тіс жармай, жүрек астында өмірдің пайда болғанына сенбей, бас ауруын сылтауратып, күйеуін өзімен ертіп шыққан.

Өр мінезді әйелінің жылағанын көріп, өзінің қателігін түсінген ер жігіт тілін тістеп, оның денсаулығына алаңдай бастады. Оның не жасырып, дәрігерге бармақшы екенін білмеген соң, ішінен одан айырылып қаламын деген үрей де туындады. Ашуы басылып, Мейрам Гүлбақытқа басқа көзбен, сүйсіне қарады. Ұзын шашын екіге жарып, әдемілеп өрген қос бұрымы қыпша белін бойлай салбырап, төменгі ұшы шашырай желмен желбіреп, қалаға деп арнайы киген маржандай жарқыраған ақшыл көйлегіне жарасып тұр. Көркі көктемгі даланың жұпар иісімен астасып, ерніне жаққан қызыл далабы онсыз да сұлу келбетін одан сайын әрлей түскендей. Төскейге көтерілген күннің нұры да сүйікті зайыбының ажарын әсемдеп, қараған адамның назарын лажсыз өзіне аударатындай әсер қалдырады. Әйелімен салыстырғанда қара шалбар мен қара жейде киген Мейрам анағұрлым жұпыны көрінді. Күннің көзінен қалқайманың астын паналаған оған темір орындықтың үсті жағып, біраздан соң Мейрам жантайып, көзіне ұйқы тығылғандай болды.

— Фархатты көрсең, оятарсың…  — деп, балдызының жөнсіз кешіккеніне бұлданғанын тежей алмай, әйелін сөзбен бір шымшып өтті.

Күткендеріне жарты сағаттан асты. Маңдайдан аққан тер астындағы асфальтқа тамып, пыш-пыш етіп лезде кеуіп кетуде. Келіншегі болса қабартқан күйінен әлі арыла қоймаған.

«Осы неге бүгін қалаға шығуымыз керек еді? Бас ауырды, дәрігерге барамын деп, таң атқаннан бастап дуылдап, ақыры енді жол тосып отырмыз. Құрбылары бәрі жұмыста. Іші пысып, жұмыс таба алмай жүрген  — менің жарым ғана. Арқасына қарасаң, ол да күнге қарылып, аққан тері белшесіне дейін жетіпті. Обал жоқ». Мейрамның шыдамы сарқылуда. Өзі де аса жұмыскерлігімен айрықшаланбаса да, ол жатып алып, әдеттегідей төңірегіндегі елді жамандауға бейім еді. Бірақ Мейрам қанша ішінен кіжінгенімен, жарының сұлулығына тәнті болып, оны ренжіткісі келмейтін. Ал ол болса оған мән бермей, қолындағы сөмкесінен кішігірім парақты қолына қайта-қайта алып, тексеріп, орнына салып қоюда.

Шыжи түскен күннің көзінде тұрғандарына біраз болса да, намысқа тырысып, серейіп жол күткен Гүлбақыттың қақайған күйінен қайтар түрі жоқ. Оған сүйсіне қарап отырған Мейрам уақыт өте оны орынсыз жазғырғаны үшін кешірім сұрағысы келіп, әйелін аяп, орнынан тұрды. Бірақ үйленгендеріне үш-төрт айдай болса да, әуелгі қызбен сөйлесуге шорқақтығынан әлі арыла алмаған ол бірден не айтарын білмей, жай ғана көзін көлеңкелеп тұрған келіншегінің қолын алып, өзіне қарай тартты.

— Ей, не істемексің?

— Кел, отыршы. Әйтпесе үйге қайта берейік, келмейді бауырың.

— Сен ұйықтап жатқанда мамам телефонын көтеріп, бері қарай шыққанын айтты. Осы менімен бірге қалаға шыққаныңда кері тартқылай бермей, барып, ана орныңа отыршы,  — деп, көңілсіз кейіппен қарап, білегін еппен жұлқылап, уысынан шығарып алды.

«Үйге кете берсем бе екен? Баратын жеріне өзі-ақ жетер…» деген оймен ызаланып, Мейрам орнына қайтадан оралып, жайғаса бастаған кезінде ауыл жақтан бері қарай жүйткіген ақ түсті жаңа көлікті алыстан көзі шалды. Мұның Фархаттікі еместігін машинасының бояуы жарқырап тұрғанынан түсінуге болады. Фархаттың көлігі ондай емес, сарғыштанып, ақ түсі оңғанына біршама уақыт өткен шығар.

— Мейрам, тұр, ана машинаны тоқтат,  — деп, әйелі долдана күйеуін жұлқылай бастады.

— Бұл Фархат емес қой,  — десе де, әйелінің қоқилана киліккен тұрпатына қарап, бәрібір айтқанын жасататынын біліп, орнынан тұрып, ол жол бойында қолын көтерді.

Абұйыр болғанда, әлгі көлік өтіп барып тоқтады, оң жағындағы алдыңғы есігі сәл ашылғанын байқап, Мейрам жылдамдата оны айқара ашты. Іштен кондиционердің салқын лебін сезіп, денесі рақаттанып, сәл де болса оны соза түсуге аңсары ауды. Қалаға апаруға келіспесе де, оны-мұны сұрастырып, мына қапырық ыстықтан аз-маз тасаланып, салқындап алмақ болып, Мейрамның алдыңғы орындыққа отыра кеткені сол еді, машинаның есігі өздігінен жабылып, құйындата алға жылжыды. Қапелімде сасқалақтап қалса да, әйелінің қалып қалғаны есіне түсіп:

— Тоқта, әйелім қалып қалды, екеуіміз қалаға бірге бармақпыз!  — деп, қасында отырған жүргізушіге қараса, жанында сылқ-сылқ сыңғырлай күлген жас қыз отыр екен.

Неге екенін түсінбей, жүргізушінің түлкідей сызылған көздерінен бірден шошып кетті. Оның жанарына тіктеп қараған сайын жігіттің көзі қарауытып, жайсыз күйге түсті. Өне бойынан қуат кетіп, әлсірей бастағандай, денесі тітіркеніп, түйсігі үрейлене дабыл қаға бастады.

— Саспа, Фархатыңды да жолай мінгізіп алдым,  — деп, жүргізуші қыз артқы орынды меңзеді.

Шынымен де, артқы орындықтағы екі адамның біреуі Фархат екен, іргеге басын қисайтып ұйықтап қалыпты. Ал қасындағы қыз жүргізушіден айнымайды, тура сыңары дерсің, түр-тұрпаты бір-біріне қатты ұқсайды екен. Екеуі егіз секілді. Бірдей сылқ-сылқ күліп, кеудесіндегі жанын бүрістіріп, оны аңырайып ашылып қалған аузынан бірден суырып алатындай болды.

— Тоқтатыңдар, сыртта әйелім қалып қалды! Сендер өзі кімсіңдер?  — деп, не болғанын түсіне алмай, есін тезірек жиюға тырысып, оның сөзіне мән бере қоймаған жүргізушінің рульді ұстаған қолына жармасып, машинаны тоқтатқысы келді.

— Әй-әй, қой, мынадай жылдамдықта тоқтасам, өлесің. Тыртыңдамай, жайыңа отыр. Кеш түсе жетерміз, әпке, отыра бермей, әндете баста! Сапарымыз көңілдірек болсын,  — деп, жүргізуші қыз оған қылмия зекіп, қара моншақ көздерімен күлімдеген сыңай танытып, жүйткуін жалғастырды.

Мейрам абдырап қалды, жүргізуші қыздың көлікті тоқтатуға құлқы жоқ, бір пәлені тындыруды көздегені анық болды. Фархаттың да қалай мұнда отырғанын ол ұға алар емес. Оның ескі көлігі бұзылып қалды ма екен, не істеуім керек деген оймен отырғанда арттағы қыз басын адамға тән емес кейіппен бұраңдатып, айналдыра бастады. Тоқтамай шыққан күлкісі де Мейрамның үрейін ұшырып, есікті ашып, секіріп кеткісі келді.

Сол мезетте артқы орындықта отырған қыздың мойны кенеттен ұзарып, еріндерін оның сол құлағына жақындатып, түбіне тақап, сыңсып әндете бастады. Оның әуені жағымсыз әсер еткені соншама, Мейрамның миына тебен ине сұққылағандай болды. Оны бірден қағып жіберу үшін оқталып қолын көтерейін десе, орындыққа желімделгендей ырқына көнер емес. Қолдарын өз ырқына көндіре алмай, лажсыздан көзіне жас келсе де, райынан қайтпай, қатуланып, құтылуға талпынысын тоқтатпады. Бірақ қаншама қайраттанса да, бар күшін салып, өзіне қарай тартса да, орнынан қозғалу мүмкін болмады. басталған әнді басқалай қалайша тоқтатуға болатынын білмей, ол жан ұшыра айғайға басты. Сол кезде дереу қол-аяғы босап, орнынан атып тұрып, жүгіре жөнелді…

Маңайынан жаңағы ақ түсті көлік те, қылмиған жүргізуші қыз да, артқы орындықтағылар да бірден ғайып болды. Асфальт жолды жағалап жүгіріп келеді, өңім бе, әлде түсім бе деп, не болғанын түсіне алмай, сол баяғы қызыл алаңда жүргенін аңғарды.

Бір кезде алыстан таныс дауыс, әйелі Гүлбақыттың шыңғыра жылаған айғайы жетіп, ол артына көз салды. Сөйтсе, ол қуып жете алмасын біліп, айғайға көшкен сияқты. Не болғанын түсінбей, өз ісіне өзі таңырқап, Мейрам тұрып қалды, басы мең-зең.

Гүлбақыт болса оны қуып жетіп, бетінен шапалақпен бір салып, өксігін баса алмай тұрса да, өшіге қарады.

— Ей, сен! Жынданайын дегенсің бе? Қалаға барарда емес, үйде ерігіп, танауыңды шұқылап отырғанда жынданшы! Сенің анаң ертең мені кінәлайды ғой, сен бәлеге ұшырасаң!

— Гүлбақыт, мен шошып кеттім,  — мұның дауысының дірілінен әйелінің ашуы шамалы басылып, ол не істерін білмей, аң-таң қалды.

— Аялдамада жатқан жеріңнен бар дауысыңмен айғайлап, атып тұрып, жол бойымен жүгіргенің не, шайтан түртті ме сені?  — деп, оған жақындап, әйелі иығынан қолын асырып, құшағына алып, жұбата бастады.  — Түсіңде не көрдің соншама?

— Білмеймін. Басымнан күн қатты өтіп кеткен секілді,  — деп, түсіндіруге кірісіп, сәл ойланып, есін жиып, не көргенін Гүлбақытқа айта бастады.  — Ақ түсті машинаны тоқтатып, алдыңғы орындығына отырып едім, екі жас егіз қыз бен Фархатты өңімдегідей анық көрдім. Қыздардың түрі сүйкімді, әдемі болса да… жын-шайтан ба деп қалдым. Жүргізуші қыздың көздері үлкен қара моншақтай, тесіле қарағанда өңменіңнен өтетіндей қорқынышты. Ал екіншісінің мойны резеңкеше созылады екен, сыңсыған дауысы сондай жағымсыз, өне бойыңды тітіркендіріп, сүйектеріңді қақсатып, уатып жіберетіндей сезілді. Соның қасында сенің бауырың ұйықтап жатты.

Гүлбақыт не айтарын білмей қалды. Еңгезердей күйеуінің мығым денелі болса да, бойындағы дірілін баса алмай қорыққанын анық байқап тұрды. Тұрпатына көз салып:

— Масқара, Мейрам, шынымен, басыңнан күн өткен болар. Басыңа қалпағыңды киіп ал деп едім, тыңдамайсың. Жүр, сөмкеден әперейін. Бірдеңе тауып, басымызға киейік, әлі қанша күтеріміз белгісіз,  — деп, келіншегі әлгінде машина күткен жерде қалған сөмкенің қасына күйеуін жетелеп әкеліп, қоймай, ескі орамалын басына орап, тартқылап байлап тастады.

Сол сәтте алыстан Фархаттың ескі көлігі де көрініп, көп ұзамай олардың қасына жетіп, тоқтады. Машинасының есігін айқара ашқан балдызын көріп, Мейрам да, әйелі де қатты қуанды. Жаңағының бәрі түсі болғаны ғой деген ұйғарымға келіп, көңілі орныға бастады. Тездетіп көлікке мініп, жолға шықты. Әйелі бауырының қасына, алдыңғы орындыққа отырып, өзі артқы орындыққа емін-еркін жайғасты.

Орындыққа орныққан Гүлбақыт кірместен шу шығарды. Үлкендік танытып, кешіккенін желеу етіп, інісіне кіжіңдей бастады.

— Ей, сен, қайда жүрсің? Түс ауып, күн бататын уақыт болды ғой! Күйдіргі!

Ағайындылар арасындағы түсінбестік тез шешілетінін біліп, Мейрам болса олардың сөзіне араласпай, жол бойындағы табиғатқа зейін салып, тамашалауды жөн көрді.

— Мен ұйықтап қалып, жолға келіскен уақыттан сәл-пәл кеш шығып едім. Ұйқым дұрыс қанбаған ба, жолай көзім ілініп кетіпті, әпке…

— Рульде отырғанда ма?  — деп сөзін аяқтамай-ақ, Гүлбақыт інісін желкесінен түйіп жіберді.  — Мен осы қалаға жолға шыққанда сен екеуің өздеріңді дұрыс ұстаңдаршы! Жездең анау, шошып оянып, қышқыра айғайлап, айдалаға қаңғалақтап жүгіріп, әрең тоқтаттым. Сен болсаң жолда ұйықтап… өле алмай жүрген секілдісіңдер ғой! Ертең сөздің бәрі маған тиеді!

— Гүлбақыт, айтсам, сенбейсің, бірақ Мейрамның айғайын мен де естідім.  — деп, інісінің қорыққаннан жүзі ағарып, көзі бадырайып, абдырап отырғанын сезді.

2-бөлім

Көктем ауруы

— Әрине, бар күшімен, оны сойып жатқандай шыңғырды ғой,  — деп, тағы да оны желкесінен дүңк еткізіп түйіп жіберді де, артта жатқан күйеуіне Гүлбақыт алара бір қарады.

Бұлардың арасына түспей, қалаға дейін біраз дамылдап алмақ болған Мейрам үндемеді. Келіншегінің сөмкесін басына жастанып, жайланып жатқаны сол еді, кірпіктері бір-біріне қабысып, тұңғиық тылсым оны өзіне бірден тартып әкеткендей болды. Еміс-еміс Фархаттың кейбір сөздері ғана құлағына жетіп жатты:

— Мен оның дауысын ана екі қыздың көлігінде қозғала алмай жатқан кезімде естідім. Қасымда отырған қыздың сызылта ән салған дауысы қазірдің өзінде құлағымнан кетер емес,  — деп, сөзін аяқтамастан, Фархат та есінеп, ұйқы әлеміне көшуге ыңғайланды. Сол-ақ екен, кенеттен екеуі де әлгі екі жалмаңдаған қыздардың қасынан тұп-тура шыға келді…

Фархат артта, ал Мейрам алда  — әлгіндегі қалпына түсті: екеуінің де түйсігі ояу, бірақ қол-аяқтарын қозғалта алмайтын күйде, айғайлауға да қауқары жетпейтін сияқты… Мейрам барын салып, машинаның есігін ашқысы келіп, көмек сұрап айғайға басты. Ақыры есік те ашылмай, олардың дауысы да ешкімге жетпеді.

Жүргізуші қыз болса оның иегінен ұстап алып, түрткілеп ойнай бастады.

— Жұп-жұмсақ болбыраған бетін-ай өзінің…  — деп, бетін жанап өткен саусақтары тастай суық сезіліп, су жыланының терісіндей ылғалданып тұр екен.

— Жібер! Жібер! Босатыңдар мені!

Алайда жолдың екі бетінде самал желмен толқындай тербелген алқызыл гүлдермен көмкерілген көктемгі дала екеуінің де санасын біртіндеп жаулап ала бастаған сияқтанды. Қызыл атырапты қақ жарып төселген, гүлдердің түсімен және күннің ыстығымен астасып қызғылттанған асфальт жолмен жүйткіп келе жатқан көлік болса жылдамдығын тек үдете түсті…

— Фархат!  — деп өңінде өздігімен жүріп келе жатқан машинаның ішіндегі Гүлбақыт қанша айғайласа да, рульді ұстаған күйі ұйқыға кеткен бауырының оянатын түрі жоқ. Фархаттың қолы рульді тіке бағыттаған қалпында қалғандықтан, машина алға тоқтаусыз жылжып келеді. Көліктің жылдамдығы баяуласа да, алдағы бұрылыста жолдан шығып кететіні анық. Мұндай жағдайда бірінші рет қалған Гүлбақыт не істерін білмей, дереу өз жағындағы машинаның есігін ашып жіберді. Бәлкім, жол апатына түсуден қорыққаны болар, алайда сыртта зулап өтіп жатқан гүл алаңына қарап, ойсыз шешімінен сол мезетте бас тартты. Арандай ашылған есіктен жел гулеп, қызды жұтып, өзіне тартқылай бастады. Сылқ етіп сыртқа шығып кете жаздап, сол қолымен әрең ұсталып, секіріп кетудің жаман шешім екенін ұғып, Гүлбақыт шыңғырып жылай бастады. Қас қылғанда артқы орындықта жайғасқан күйеуі де сілейіп, терең ұйқыға кеткен сияқты, оның айғайына былқ етпей жатыр. Ессіз жатқан жақындарына қарап, көмек сұрап, жалына бастады. Бірақ ол ісі де сәтті болмады. Мейрам да, Фархат та бастары салбырап, жолмен жүйткіген басқарусыз машинада ұйықтап келеді. Егер де оларды оята алмаса, алдағы бұрылыста машинаның жолдан шығып кететіні анық…

«Енді не істемекпін?»  — деп, жол апатын болғызбау үшін көлік айдау туралы бар білетінін есіне түсіріп, өзін сабырға шақыра бастады. Ашылған есіктен қашып, ол Фархат отырған жаққа қолдарымен тартыла өтіп кетті. Содан кейін рульдің қасында шығып тұрған кілтті кері бұрап қалды. Алайда машинаның моторының гуілі өшкенмен, көлік сол екпінімен алға жылжығанын көріп, Гүлбақыт Фархаттың қолын ажыратып, көліктің бағытын тураламақ болып еді, оның желімделіп қалған қолдары рульді босататын емес.

Қорыққаннан жүрегі дүрсілдеп кетсе де, алған бетінен таймауға тырысып, көлікті тоқтату үшін тағы не істеуге болатынын ойластыра бастады. Көзі тежегішке түсіп, сол аяғын бауырының аяқтарының арасынан сұғып, жаймен басып көріп еді, көлік оның ырқына көніп, іркіліп, жылдамдығын азайтты. Бірден тежегішті қатты басуға болмайтынын түсініп, іркілтіп-іркілтіп, көліктің екпінін азайтқанымен, машина бұрылысқа жетіп, жолдан шығып, шоқалаңдаған соң тежегішті күрт қатты басып, көлікті тоқтатты. Абұйыр болғанда, машина қызыл гүлді даладағы жауыннан пайда болған терең жыраға түсуге бірер қадам жетпей тоқтады.

Әйтеуір, іштегі еркектер дін аман болғанымен, көліктің алдыңғы жақтауына Гүлбақыт оң жақ шекесімен қатты соғылды. Алақанымен қан аққан жарасын ұстап, басын көтерді. Маңдайы жарақаттанса да, кеудесінен ытқып кетердей жүрек соғысынан ол есін тез жиып, дереу бауыры мен күйеуін оятпақ болып әлекке түсті. Жүрегі жарылып кетердей қорыққаннан ба, бар ойы оларды сыртқа шығармақ болып, алдымен Фархатты жұлқылап көріп, былқ етпеген соң, Мейрамның құлағынан бұрап, тарта бастады.

— Әй, сендер әлі көресіңдер ұйықтағанды. Қалаға апармаудың сылтауын таптым дейсіңдер ме?

Бірақ Мейрам да, Фархат та пысылдап ұйықтап жатыр, құлақтарын қанша бұрап, оятуға тырысса да, ешқандай нәтиже берер емес. Күйеуінің құлағы қызармақ түгіл, көкпеңбек болып қарайып бара жатқан соң ғана келіншегі ашуын тежеп, болған оқиғаны пысықтап, ақылға салуға тырысты. «Бұл екеуінікі не ұйқы? Алда-жалда ауырып қалған жоқ па? Қасқааа…»

Санасынан туындаған сан сұраққа мандымды жауап табылмағаннан кейін көп ұзамай, көліктің артқы есіктерін айқара ашып, ұзынынан серейіп ұйқыда жатқан күйеуінің біресе аяғынан, біресе қолдарынан тартқылап, біраз уақыт әлектенді. Қозғалар емес, денесі орындыққа желімделіп жабысып қалған тәрізді. Шапалақпен шарт-шарт еткізіп, бар күшімен бетінен ұрғыласа да, суық су шашса да, оянар емес.

Бұларға не болды деген бір ғана сұрақ жанын жегідей жеуде. «Жаңалықтардан естігенімдей, ұйқы ауруына ұшырады ма екен? Арам ниетті біреулер қарғады ма, әлде көз тиді ме? Мыналарды үйге қалай жеткіземін? Тәуба, алысқа ұзай қоймадық, енді ұялы телефонды алып, Мейрамның анасынан көмек сұрауға тура келетін болды». Мейрамға тұрмысқа шығып, алғаш келгенінде ол кісі түсі суық, қатал көрінгенімен, уақыт өте келінін өзіне жақын тартқысы келетінін байқаған, тіпті оған ұнайтын тәттілерін де әдейі арнап алып қоятын болыпты.

Көмекке келер адам тауып, жүзіне жан кіріп, ол жымия телефонын қолына алғаны сол еді, күтпеген жерден экраннан «телефон қоңырау шалу аясынан тыс жерде» деген белгі пайда болды.

— О, құдайым… мұнысы несі? Әлгінде ғана енеммен сөйлесіп едім, алысқа ұзамадық қой,  — деген сөздер еріксіз аузынан шығып кетті. Ызадан болар, қолындағы пластикті лақтырып жіберуге оқталып, сәлден соң ол райынан қайтты. «Шынымен де, аяғым ауыр секілді. Кешеден, жүктілікті анықтайтын тестінің оң нәтижесін көргеннен бері өзімнің тез ашуланып, көрінген адамға айғай шығаратынымды байқап жүрмін. Тезірек ауруханаға барып, тексерілуім қажет»,  — деп, тағы да сөмкесіндегі кішігірім тестінің нәтижесіне сүйсіне қарап, өз-өзіне сенбей тұрды.

Шалғайда, «ит өлген жерде» орналасқан ауылдың адамдары әдетте қалаға таңертең ерте шығып, кешкі салқынмен бірақ қайтатын. Сол себепті күндіз жол бойынан көлік кездестіру мүмкін емес екенін бәрі біледі. Сағатына қарап, әлі төрттен аспағанын байқап, ұялы телефон ұстайтын аймақты іздеп, ары-бері біраз серуендеп, әйелдің еш нәтижесіз машинаға оралуына тура келді. Қайтып оралған кезде әлгі екеуі сол қалпы ұйқысын жалғастырып жатыр екен. «Бәлкім, бұларға қазір медициналық көмек керек шығар, кім білсін…» деген оймен ол бірнеше мәрте екеуінің демдерін тексеріп, жүрек қағысын тыңдап, қаннен-қаперсіз ұйқыда жатқанына көзі жеткен соң, қобалжығаны басылды.

Өзінің төбесінен күн өтпеуін ойлап, Мейрамның басындағы орамалды шешіп алып, ұялы телефон желісімен қамтылған аймақты іздеп табуға тағы да шықты. Маңай теп-тегіс, төбесіне шығатын биік жота жоқ, тек алыстан қараңдап өсіп тұрған ағаш назарына ілікті. Оған жету үшін біраз жүру керектігі, оның биіктігі ұялы телефонға жеткіліксіз болуы да ықтимал екендігі көңіліне сенімсіздік ұялатып, одан да ары-бері бос сандалмай, ең дұрысы, көліктің көлеңкесінде отырып, көмек күткені жөн секілденді.

Алайда көз ұшында мұнартқан, жапырағы жайқалып өскен биік тораңғыға зейіні қайта-қайта ауып, мұндалап өзіне шақырып тұрғандай болды да: «Әлде барып, үстіне шықсам ба екен? Биік ағаштан телефонмен сөйлесу мүмкіндігі артатыны белгілі ғой»,  — деп ойлады. «Үстімдегі әдемі көйлегіммен ағашқа қалай шықпақпын? Бүгін ауруханаға енді бара алмайтыным мәлім, киімімді ауыстырсам да болады. Қобырайған сөмкеме джинсы шалбар, жейдемді салғаным қандай жақсы болған»,  — деп пайымдап, шашын артқа буып, киімін ауыстырып, жаяу жүруге даярлануға кірісті.

Құлағындағы сырғасын еппен шешіп, өрілген бұрымдарын бұрап, артқа түйіп бекітіп, киімін ауыстыра бастаған кезде кенеттен ұйқыдағы Фархаттың айғайынан қатты шошып кетті.

— Ойбай, не болып қалды?  — деп, жалма-жан жалаңаш кеудесіне жейдесін тез жапты.

Інісі өкіре айғайлап, қолдарын рульден ажыратқысы келгендей талпынғанымен, оған шамасы жетпей, басымен рульді ұрғылауға көшкен еді, тұмсығы рульдің жақтауына соғылып, мұрнынан қан сауғалап аққан мезетте ғана қолдары босап, аларған көздерімен жан-жағына қарады да, әпкесін байқап, жыламсырай үн қатты:

— Мына таңбаны бір параққа жазып, орындықтың астына сал!  — деп, ол мұрнынан аққан қанға саусағын малып, машинаның алдыңғы әйнегіне түсініксіз белгілерді жаза бастады. Бірақ екі әріп сияқты бірдеңе жазып, Фархаттың басы рульге құлап, машинаның сигналының дауысы шырқырай шырылға көшті.

— Фархат, бәрі дұрыс па? Не болды?  — деп, ең алдымен бауырының басын шалқайтып, мұрнынан аққан қанын тоқтатып сүртуге кірісті. Орындығын артқа жантайтып жатқызды. Әлгіндегідей емес, қолдары рульден еркін ажыратылды, інісі болса керіле созылып, қайтадан ұйқыға кетті.

Содан соң інісінің ұйқылы-ояу өз қанымен жазған әйнектегі жазуына қарап, не жазғысы келгенін білуге тырысты. Алайда оған қанша үңіліп қараса да, ештеңе ұқпады, салған таңбалары жазудан гөрі, оған белгісіз қисық салынған адам суретіне ұқсайтын сияқты көрінді. Інісі айтқандай қанмен жазылған хабарды қағазға көшіріп алайын деп, Гүлбақыт машинадағы көлік қорапшасын зерттей бастады. Ашқан бойда ішінен Фархаттың кеше түні бойы жазған парақтары шашылды, онымен қоса керекті қалам мен кеңсе пышағы арасында жатыр екен. Табылған параққа қаламмен көшіріп, машинаның орындығының астына қыстырып қойды. Алайда салынған суреттің бұларды оятуға көмегі болар деп үміттенгенімен, ұйықтап жатқан екеуі былқ етпей, еш өзгеріс болмағаннан кейін ауыр күрсініп, ол бастапқы ойын жүзеге асыруға кірісті.

3-бөлім

Ерекше алқап

Киімін ауыстырып болып, сөмкесін қалдырып, қалтасына әлгінде көзіне іліккен кеңсе пышағын салып алды. «Кім біледі, ағашқа шығар кезде керек болып қалар» деген оймен, алыстан мұнартқан тораңғы ағашына қарай беттеді, басқа амал жоқ. Іштей «мына екеуі ұйқы ауруына шалдыққан болар» деп топшылап, қалайда жедел жәрдем шақыру керектігіне күмәні болмады.

Күн шаңқиып, сәулесін жомарттана шашып, маңайды шыжытқанымен, даланың теріскейден ескен самал желі салқын лебімен адамды, жан-жануарды рақатқа бөлеуде. Жасыл шөп қаулап көтеріле бастаған алқапқа алқызыл рең беріп әсемденген гүлдер желдің ыңғайына жығылмай, шайқала тербелуде. Жаймен шалқыған теңіз толқындары секілді, көп қараса, жанарын қарықтыратындай күйге жетелеп, арасымен жүрген сайын қызыл теңіз толқындарын кешкендей болды. Тізеге жетер-жетпес қызыл гүл толқыны тербелген сайын құлпыра түсіп, жүрген сайын Гүлбақытты ерекше ләззатқа бөлеп, түйткілді мәселелерден санасын арылтып, көңіл күйін шарықтатып-ақ жіберді. Гүлдерді құшақтай көкмайсаға жата кетуге немесе арсалаңдап, гүлге қонған көбелекті қуалап жүгіруге ынтызарлығын оятып, қызыл алқап құшағын жазып, аса мейірбандықпен қойнына оны тартуға ниетті сияқты.

Жайнап өскен қызыл гүлдердің жұпар иісі еркектерді шексіз ұйқыға бөлесе, әйелдерге ол масаттану сезімін алып келетінін ешкім білмейтін еді. Қызарған гүлдерді жағалай, ол ақырындап өзінің қайда бара жатқанын ұмыта, алқапқа терең бойлаған сайын гүлдің уытты иісінен ләззат алғандай болып келеді.

Жайылған қызыл кілем іспеттес гүлді алқапты кешіп, биік тораңғыны бетке алып келе жатқанына біршама уақыт өтсе де, шаршағаны өзіне білінбеді. Гүлдердің биіктігі шет жағында тізеден аспайтындай секілді еді, ал ортасына таман белуардан келіп, Гүлбақыттың жүрісі де мандымай кетті. Мұндағы гүлдің сырт пішіні кәдімгі қызғалдаққа ұқсағанымен, аралай келе мүлдем басқа гүл екендігіне оның көзі әбден жетті. Гүлдің бұл түрінің мына атырапты он жылдай бұрын жерсіне бастағаны жөнінде бірде енесінің айтқаны есіне түсті, кезінде оған мән бермеген болатын.

Мейрамның анасының айтуынша, «арам шөп секілді өсімтал, бір сабағынан бірнеше қауыз шығып, қып-қызыл гүлге айналады екен. Бірақ жұлсаң, үйге жетпей семіп қалатындықтан, оған ешкім тиіспейтін болыпты, мал да жемейді, сондықтан маңайды тез жайлап алған. Бұл гүлдер алғаш пайда болған кезде оны қызықтап біраз ғалым, зерттеуші олардың ауылына келгіштеген екен. Алайда айрықша ештеңе таппады ма, әйтеуір, ауылға қайтып, тоқтамай, кері кетіп қалыпты».

Алыстан қараңдаған ағашқа жақындаған сайын белуардан келетін гүл сабақтары аяққа оралып, табанға жабысып, жүруге барынша бөгет болуда. Үстінен қанша таптап өтсе де, соңынан із қалмай, мыжылған сабақтар жылдам бой түзеп алады екен. Қайтар жолда бұл алқапты айналып жүрмесе, тағы да турасынан кесіп өтуге келіншектің енді зауқы мүлдем болмады. Санасы бір қатерді сезгендей секемденіп, көз алдындағы биік ағаштың сұлбасына жетуге іштей асықтыруда. Гүлбақыттың сырт келбеті екі езуі екі құлағына жетіп, күлкісін баса алмаған сыңайда еді. Бастапқыда жай ғана көтеріңкі көңіл күйде болған әйелдің аяқ алысы бұзылып, тепе-теңдігін ұстай алмай, құлай жаздады. Өзін тежей алмай басталған дарақыланған күлкіге әрең қарсы тұрып, алға ақырын адымдап ұмтылуда. «Тораңғыға аман жетсем, телефон соғып, болған жайтты хабарлаған соң ағаштың көлеңкесінде біраз дамылдап алуым қажет!»,  — деп, Гүлбақыт не болса да діттеген жеріне жетпек шешімде болды.

Биік тораңғыға жақындаған сайын ол зорайып, желдің екпінімен шайқалған жапырақтарының сусылдай сыбдырлаған дыбысы да анық естіле бастады. Қасында өскен балапан ағаштары да бар екен, шоқталып өскен тораңғы ағаштары теп-тегіс жалпақ атыраптың ортасындағы шағын төбені емін-еркін иемденіп алған секілді. Бұл төбенің төңірегінде қызыл гүл өспейді екен.

Дене бітімі жіңішке талдырмаш қызды сыртынан бажайлаған бөгде адам бұл биік тораңғыға шыға алады деп ешқашан айтпасы анық еді. Алайда Гүлбақыт бала күнінен кешке дейін ағашқа шығып ойнаудан жалықпайтын, биік тораңғыны көргеннен оған шығудан тайсақтамағаны содан болатын.

Қанша уақыт өткені белгісіз, ақыры ағаш тұрған төбеге жеткен соң, еш жүрексінбей-ақ, біраз ентігін басып, қалай шығуға болатынын ойластырып, жоғарыға зер салды. Ағаштың жуан діңгегіне назар аударып, ыңғайлы жолын байқап, қуанып, бірден аса қиналмай-ақ шыға алатынына көзі жетті. Сәлден кейін үлкен тораңғының етек жағындағы сынған бұтақтарының тұқылына аяқтарын еппен басып, жоғары қарай батылдана шапшаң өрмелеп, алты-жеті метрдей биіктікке жылдам көтерілді. Желмен шайқалған үлкен бұтақтарының біріне шығып, жайланып отырып, телефонды алып, мұнда желі ұстайтынын аңдап, қуанып кетті де, енесінің нөмірін тере бастады.

— Алло, мам. Мені естіп тұрмысыз?

— Иә, қызым. Қалаға жеттіңдер ме?

— Жоқ, жолда машинамыз бұзылып қалды.

— Қой, олай деме. Ендеше, дереу кері қайтыңдар.

Мейрамның анасымен сөйлесіп отырған кезінде кенеттен Гүлбақыттың назарына қызыл гүл өскен алқаптың ортасына таманғы тұсында ағаштан құрастырылған екі үйшік ілікті.

— Сіз маған сенбейсіз, сірә. Бірақ Фархат пен Мейрамның басынан күн өтіп…

— Екеуі де ұйықтап қалды ма?  — деп, енесі оның сөзін аяқтатпай, бөліп жіберді.

— …Иә. Сіз оны қайдан білдіңіз?

— Құдай-ау, Бейбіт, тұр, кәне, анау екеуі ұйықтап қалыпты,  — деген сөздері оған емес, арғы жақтағы Мейрамның әкесіне айтылғанын түсінді.

— Тоқтаңыз, сонда сіз оларға не болғанын білесіз бе?

— Иә, ондайды көргенбіз…  — деп, енесі кенеттен жылай бастады.  — Екі жыл бұрын көршінің Арман деген баласы солай көктемде кешкісін қаладан оралып, жолай жоғалып кеткен болатын. Адамдардың айтуынша, ол ауылға жетпей сол алқапта талып қалыпты. Оның денесін біреулер жол бойында көріп, орнынан қозғалта алмай, ауылға қайтып, жақындарына айтыпты. Артынан іздеу салып келгендер оны еш жерден таба алмаған. Байғұстың анасы, менің жақын құрбым кейін қайғыдан, еңсесін көтере алмай өмірден өткен. Барлығы сол қарғыс атқыр гүлдің кесірінен!

— Сонда барлығы осы қызыл гүлдердің кесірінен есінен танып, уланып қала ма?

— Ешкім білмейді. Бірақ сол алаңнан күндіз өткен адамдар жоғалып кетеді.  — Анасының жылағаны басылмай, ары қарай онымен сөйлесу мүмкін болмады.

— Сонда қазір не істеймін? Көмекке адамдарды шақырсаңызшы, мен екеуіне әзірше қарап отырамын. Бәрі жақсы болады. Жыламаңыз,  — деп, анасын жұбатқысы келді.

— Иә, міндетті түрде полицияға хабарлап, әкең екеуіміз елді жинап, барамыз. Ешқайда кетпей, күтіңдер бізді.

— Рақмет. Жол бойында Фархаттың машинасында боламыз. Күтеміз.

— Абай болыңдаршы…  — деп телефонның арғы жағындағы енесінің зарлап жылағаны естілді.

Гүлбақыт болса уақытты босқа өткізбей, телефонның қызыл батырмасын басып, көзіне іліккен үйшіктерді барып көруге бекінді.

4-бөлім

Сәтсіз сапар

Апасы берген ақшаны қалада жүріп жоғалтып алып, уақытын сол жүрген жерлерімен қайтара шарлап, іздестіріп, босқа құртқан Арман енді не істерін білмей тұр. Ақшасының жоқтығын әпкесінің үйінен шығып, такси жүргізушілері тұратын жерге жеткенде ғана бірақ байқады. Кері әпкесіне барып, оны әурелеуге көңілі дауаламады және оның жұмысынан шыға алмайтынын да жақсы біледі. Үйден шығарда тексергенінде әмиянында болған ақшаның қалай жоғалғанына басы қатуда, әмияны жолай түсіп қалды ма, әлде біреу қалтасынан ұрлап алды ма екен деп күдіктеніп, ақыры ақшаны таба алмайтынына мойынсұнып, ауылға баратын таныс таксисті кездестіруге үміттенді. Байсала ауылы қаладан біршама қашықта, тек жолды білетін сол жердің тумалары ғана жолға шығуға әзір, ал олардың көбі Арманның әкесіне жақсы таныс еді. Жүргізушілермен ауылға жеткенде ақшасын төлеймін деп келісу үшін оларға жақындады. Бірақ түс ауып кеткен соң, оның ауылына апаруға келісетін адам табылмады. Ауылдан жоғалғандардың көбі жүргізушілер болатын. Ал олардың кейбіреуі тіптен жол бойынан жеңілтек әйелдерді кездестіргені туралы қауесет таратыпты. Айтқандарына ешкім сенбейтінін білген жүргізушілер қандай жағдай болса да, түс ауа Байсала ауылы жаққа жолға шықпауға жасырын өзара келісіпті. Арманға олар таң атқанша әпкесінің үйінде күтуді ұсынып, ауылға ертең таң атқан соң баруға кеңес берді.

Басқа амал таппай, бозбала үйге қайтудың басқа жолын қарастырып, кешке қалада қалып қалмау үшін қаладан шығаберіске жетіп, қолын көтеріп, жол бойына тоқтаған көлік жүргізушілеріне ауылға апаруын өтініп жалына бастады. Олар бала жігіттен бағанағы таныс таксистерге қарағанда көбірек ақы сұраса да, Арман ауылына тезірек оралуды жөн санады. Ақыры орта жастан асқан жүргізушімен келісіп, ағаға ақшасының жоқ екені жөнінде тіс жармай, кітабын оқып, артқы орынға отыра кетті. Ал жүргізуші болса телефон арқылы біреумен ұрсысып келе жатқан соң, оған мән бермей, шалғайдағы ауылға қарай жолға шықты.

Таксидің жүргізушісі жердің қиянында тұратын бозбаланы апаруға «жолақыны екі есе артық төлеймін» деген соң ғана келіскен болатын, бұл жаққа баруға әуелден құлықсыз еді, рульде көңілсіз отыр. Анда-санда жылтыңдап жолаушысына қарап қояды.

Ал Арман болса жүргізушіге қалтасында көк тиын жоқтығын білдіртпеуге тырысып, асфальт жолмен ұшып келе жатқан жап-жаңа ақ машинаның терезесінен қызыл гүл өскен кең алқапқа зер салып, әйнекті сәл ашып, даланың хош иісін кеудесін кере рақаттана жұта бастады.

Алайда табиғаттың тамаша көрінісіне соншама сүйсініп қараса да, апасының бұл маң туралы «мына алқап  — қарғысқа ұшыраған жер, тоқтамай өткенің жөн» дегені есінен шығар емес. Тіпті әке-шешесінің де бұған нанып, баланы түстен кейін далаға шығармайтынына кішкентайынан әбден еті үйреніп кеткен болатын. Соның салдарынан ба, басқа ауылдың балаларына ұқсамай, Арман жастайынан кітапқұмар болып кеткен. Қолындағы кітаптан көз алмай оқып, соңына жетпей тынар емес. Көлікке отырғалы біраз бетін аударып, кітаптың орта шеніне жетіп те қалды.

— Әй, бала, ақшаны телефоныма қазір жібере аласың ба? Машинаның жанармайы таусылып бара жатыр.

— Жақын жерде бәрібір жанармай құятын бекет жоқ қой, аға,  — деп, сөзіне мән бермегенсіп, кітабын оқып отыра берді.

— Онда шаруаң болмасын, сен, бастысы, ақшаңды төлесең, жанармай құятын жерді өзім табамын.

Басын көтеріп, Арман не айтарын білмеді де, шындықты оған жайып салды:

— Қазір үйге жеткен соң іштен ақшаны алып шығып, жолақыны төлеймін, оған қам жемесеңіз де болады.

— Не дедің?  — деп, жүргізуші машинасын дереу тоқтатып, оған тісін қайрай ызаланып бұрылды.  — Ақшаны қазір төле!  — деп айғай салды.

Жас мөлшері әкесімен шамалас адамның бұлай ашуланғанын бірінші рет көріп, бала қатты абыржып кетті. Бастапқыда өзін байсалды ұстаған, судай жаңа ақ машинасына қарасаң, ақшадан қысала қоймайтын адам секілді көрініп еді.

— Қазір төлейтін ақшам жоқ. Үйге барғанда…  — деген сөзін аяғына дейін жеткізбей, теріс қарап, жұдырығымен баланың тізесінен қойып-қойып жіберді.

— Мен сені не, патшаға ұқсатып, жолақысыз төріңе дейін жеткізіп салады деп пе едің? Ақшаңды төлесең, төле, болмаса ұялы телефоныңды әкел!  — деген соң Арман дірілдеп, қорыққанынан телефонын оған көрсетті.  — Мынауың түкке тұрмайтын ескі бірдеңе ғой. Ақшаң жоқ болса, шық машинадан!

— Аға, ақшамды ұрлатып алдым, мені түсініңізші. Барған соң төлеймін, есеңіз желінбейді, тіпті артығымен беремін, үйде ақша бар,  — деп жалынып, кемсеңдеп жылап та жіберді.

— Сен не, кедей болған соң, барлығы сен сияқтыларды мүсіркеп, көмектесуі керек дейсің бе? Ақшаларың жоқ па, аштан өліңдер! Жомарт адамды тапқан екенсің…

— Керегі сол болса, машинадан шығып кетейін, ендеше!  — деп, жүргізушінің жанарынан қатыгездіктен басқа ештеңені байқамай, жыламсырай, есіктің тұтқасын жұлқылап, сыртқа шығуға ұмтылып еді, талпынысы бекер болды, есік ашылмады. Ал ол одан сайын долданып, тізесінен қысып, мыжғылап, әлімжеттік танытқан жүргізушіге білетін небір балағатын аузын көпіртіп айта бастады.

— Сен не, қашпақпысың? Сен үшін мен сонау жерден аздаған тиын-тебенге бола келе жатырмын. Ал сен соны да төлемей, ізіңді суытпақсың ба?  — деп, жүргізуші еркек зілдей жұдырығымен тағы да бозбаланың тізесіне соққы жасады.

— Жаман ойым жоқ, жеткен соң төлеймін дедім ғой,  — деп, бұрын-соңды мұндайды көрмеген ол аққан жасын сүртіп, оның қолы жетпейтіндей артқы орындықтың шетіне ысырыла тығылған болды. Одан қашқақтағанынан ол еліріп, ашуы үдей түсіп, бет-аузы қалшылдап, қайыс белдігін шеше бастады.

— Қазір мен сені белдігіммен сабап, көрсетемін көресіні,  — деп, айылбасын білеулеп, белдігін оң қолына орай ұстап, ол сыртқа шықты.

— Қазір әпкеме телефон соғып айтамын. Ол сізге жолақыны дереу жібереді!  — деп айтса да, жүргізушіні тоқтату тым кеш еді. Өрекпіп, сыртқа шығып, машинаның артқы есігіне қарай ата жауын көргендей өршелене ұмтылды.

Қорыққанынан телефонын алып қараса, жолдың мына үзігінде байланыс ұстамайды екен. Өз жағындағы есікке кіжініп беттеген жүргізушіні тоқтатар амал таба алмай, аласұрып, не істерін білмей, Арман сол орнында тыпыршып кетті.

— Сайтан алғыр!  — деп айғайлап жіберіп, көзін жұмып, қорыққанынан мелшиіп қозғала алмай қалды.

Көліктің артқы есігін жұлқи ашқан әлгі ашулы адамнан қашып тығылар тесік таппай, екінші есікті ашып, зытып шығуға жүрегі дауаламай, алдыңғы орындықпен екі ортаға бүрісіп, басын қолдарымен қорғаштап отыра кетті. Сүреңді алқапқа шыққанша, таяққа шыдағанды жөн көріп, арқасын жүргізушінің белдікпен ұрғыштауына іштей дайындап, тағдырдың қиыншылығына не болса да мойынсұнудан басқа амал таппады.

Алайда айғайға басып, өршелене ұмтылған жүргізушінің дауысы кенеттен жоғалып, төңірек тыныштала қалғанына таңданып, бала көзін ашса, көліктің артқы есігінің маңында ешкім көрінбеді. Бұл қайда кетті деген оймен басын еппен көтеріп, әйнектен сыртқа көз салып еді, арғы жағында  — тек қызғылт дала. Әлгі жүргізушіні жер жұтып кеткендей. Не болғанын, не күтерін білмей, сол қуыста тығылған күйі біраз отырды.

Айналасында құлаққа жағымсыз жым-жырт тыныштық орнады. Бозбала әлгі зұлым адамның қайдан шыға келетінін күтпей, машинадан сырғып түсіп, одан қашып кетуді жөн санай бастады. «Ол менің сыртқа өз бетіммен шыққанымды күтіп, әдейі тығылып тұрса, не істеймін? Қарсы қарманар қаруым да жоқ»…

Сөмкесін ақтарып, ішінен тек көк қаламды тауып, соны дереу қолына алып, терең демалып, зұлым таксист қуса, барынша қатты жүгіріп, қашып құтылуға даярланды.

Асықпай, ақырын арғы есіктің тұтқасын тартып ашып, бірінші басын шығарып, сығалап қараса, машинаның бұл шеті таза, ешкім жоқ екен. Соған іштей қуанып, тездетіп көліктен түсіп, жолдың етегіндегі шөптің арасымен ауылға қарай еңбектей жүгіріп, қаша жөнелді. Көлік жүргізушісінің оқыстан ғайып болғанына мән бермей, артқа бұрылудан қорқып, еңкеңдеп зытып келеді. Машинадан біршама ұзағанына мәз болды, ауылдың қарасы да көріне бастаған секілді.

Бірақ сол сәтте жол жақтан естілген бейтаныс қыздың сыңғырлай сылқ-сылқ күлген дауысы оны елең еткізіп, назарын еріксіз өзіне аударды. Бұрылып жалт қараса, ту сыртында жаңағы ақ машина оған тақалып тоқтаған екен. Ал бағанағы жүргізуші болса есінен танып, соның қасында жатыр. «Қалайша, менің біршама алысқа жүгіріп, алыстағаным қайда?» Бірақ жас Арманның таңғалып, қорыққаннан жерге құлауының себебі ол болмады. Басында өз көзіне сенбей, қолымен уқалап, қарап, таксистің үстінде отырған ергежейлі құбыжықты көрді.

Ергежейлі әйелдің кеудесі қысқа болғанымен, аяқ-қолдары сорайған ұзын екен, үстіндегі көйлегінің матасы әр жерден жыртылыпты, одан сұрғылт түсті денесі көрініп тұрды. Ұзарған арық мойны төмен қарай салбырап, қара шашы шашырай жайылып, албастының көздері ғана жылтырап, жерде жатқан жүргізушіге сілекейі шұбырып қарап отырды. Не істерін білмеген бала құбыжықтың алға шығып тұрған жағындағы сорайған азу тістерінен көзін ала алмай қалды. Сүйріктей сұрғылт денесі жыландай сырғып, еркекті мыжғылап, аузын арандай ашып, азу тістерімен таксистің үстіндегі киімін жыртуға кірісті.

Бозбаланы елемей, ол еркектің қолтық астына сұқсырдай саусақтарын сұғып жіберіп, қазбалап, оның кеудесінен бүлкілдеп соққан жүрегін қанын сорғалатып суырып алды. Құбыжық әйелдің қаймита ашқан аузында сілекейі қанмен араласып, сорайған тістерінің арасынан тілін жыланша сусылдатып шығарып, бүлкілдеп соғып тұрған жүректің дәмін татып көрді де, жылдам қылғытып жұтып жіберді. Сәлден кейін жегеніне тояттанып, оның көзі бозбалаға да түсті…

Қара моншақ іспеттес тостағандай көздерін шұқшитып, тура балаға қарап, алға шығып тұрған жақтары қанға малынып, «бізден қашып құтылмайсың» деген сыңаймен жымия күлді. Ұзынша мойнын жапқан шашы екіге жарылып таралған екен, екі иығынан асыра алдына жайып жіберіпті, кеудесінен сәл асып тұр.

Сұқ саусағымен ымдап баланы өзіне шақырды. Қолындағы қаламын қысып, Арман одан аулақ қашамын деп, кері бұрылған кезде алдынан екіншісі шыға келді.

— Неге қаштың, сері жігіт? Ең болмаса менің әнімді тыңдасаңшы, айтып берейін бе?  — деп, сол тұрған қалпы әуезді сыңси созылған әнін жайлап бастады.

Маңайдағы гүлдердің қауыздары солғын сәуле шашып, әннің ырғағы күшейген сайын жарықтары да қанық бола түсіп, сабақтарымен шайқала тербеліп, төңіректі ерекше ғажайып көрініске ұластырып, безендіре түскендей болды. Бозбаланың денесі босаңсып, басы кеулеген бағанағы түйткілді мәселелерден арылып, рақат күйге бөленді…

Сол мезетте әлгі таксидің жүргізушісінің жансыз денесін аяғымен итеріп, екінші албасты бала жігіттің қасына жақындаған кезде қанның иісінен құсқысы келіп, Арман бірден есін қайтадан жиды. Алайда құбыжықтар арасында қорыққанынан қозғала алмай, қалай қашарын білмей, қатып тұрып қалды. Бар жігерін қаламымен қорғануға салып, реті келсе, қарсы шабуылдауға бекінді. Аузы қанға былғанған құбыжық сүйріктей жіңішке саусақтарын бозбаланың қолтығының астына сұғып, ақырындап тырмалай бастады. Мойны созылып, басын оның құлағының түбіне әкеліп, ақырын сыбырлап:

— Жігіттерді қытықтап, күлдіргенді жақсы көремін. Бірақ ешкім ұзаққа шыдамайды,  — деп, бозбаланың жүрегін меңзеп күлген құбыжықтың езуі керіліп ыржиды.

Қан буымен араласып шыққан демінен Арманның құсқысы келді. Кез келген уақытта оның тырнақтарының бүйірін тесіп өтетінінен сескеніп, көп ойланбай, оң қолындағы қаламды қыздың көзіне тығып жібермек болып, бар күшімен атыла ұмтылды. Алайда қаламының ұшы албастының көзіне тақалған кезде ол кенеттен су буы тәріздес ауаға айналып, баланың қолы бос кеңістікті қармалап, басынан ары қарай өтіп кетті. Оның тағы да сылқылдап күлген күлкісін естіп, солай қарай бұрылса, жасаған шабуылынан тайқып құтылып, сыңарының қасына жақындап тоқтағанын көрді.

— Маған қол көтерді, әпке. Бәлкім, әннің сазын өзгертерміз?  — деп, екеуі егіз сияқты көрінсе де, қатарында тұрғанның, аузы қанға былғанғанының жас екені, ал екіншісінің әжімі бар екені білінді.

— Онда сенің көмегің қажет,  — деп жауап берді үлкені.

— Әлбетте,  — деп, аузындағы қанын сүртіп, олар екеулеп жаңа әнін бастады.

Ауылға қайтар жолды жауып, еңкейіп, қолдарын жерге тіреп, төрт тағандап тізерлеп тұрып, ауыздарын айқара ашып, шыңғыра, өзгеше ән бастады. Сол мезетте Арман қол-аяғының сүйектерінің қатты сырқырап қақсағанына төзе алмай, айғайлап, апасын шақырды. Жан айғайы ұзаққа созылмай, сықырлап-шыртылдап шытынаған сүйектерінің дыбысы құлағына жетіп, бозбала есінен танып, құлап қалды.

Олар адамға қарағанда тым күшті, әр сиқырға толы әнінің өзінің арнайы күші бар сияқты. Әдетте айтылатын әнін осы жолы өзгерткен екі албасты бозбаламен тамақтанудың орнына одан да сорақысын жасауға көшті.

5-бөлім

Жер астында танысу

— Бір, екі… бір, екі…  — деп дауыстап, тізерлеп еңбектеген бозбала ұйықтап жатқан адамдардың қастарынан өтіп, кейін кері бұрылып, жақындап барып, шоқиып отыра қалды. Төбеден түскен әлсіз сәуледен түрлері дұрыс көрінбей, оларға шұқшия қарай бастады. Фархатқа қарағанда, Мейрамды тез таныды, оны бала кезден білетін.

Екеуі де әлі ұйқыда, бірақ бұл жай ұйқы емес. Олардың денесі әлгі ескі машинада, ыстық күн сәулесінің астында қақталып жатыр. Ал қазір бозбаланың көз алдында  — екі жігіттің адам кейпіндегі сұлбасы, олардың жаны кеудесінен суырып алынып, осындай елес қалпында бейтаныс жерде сақталуда еді.

Анда-санда түрткілеп, мұрындарынан тартқылап, көздерін ашып, мазалап отырған бозбаланың өзі де  — елес күйге түскендердің біреуі, оның да жаны денесінен ажыратылып, осында қалбаңдағанына біраз болған.

Бұл ерекше тылсым кеңістік қызыл алқап жайлаған жердің астында орналасқан, адамның жаны бар бұлдырлаған кескінін сақтау үшін арналған сияқты. Солғын бозарған жарық сол гүл тамырлары арқылы түседі, күндіз-түні бір қалыпты қаракөлеңке болғандықтан, тәуліктің не күндіз, не түн мезгілі екенін анықтау қиын. Бұрыш-қалтарыстарға арнайы үңіліп қарамасаң, не бар екенін бірден байқау қиын. Іштегі ауа желдетіліп, жаңармайтындықтан, мүңкіп сасыған шірінділерден шыққан жағымсыз иіс қолқаңды алып, жиіркендірері сөзсіз. Арманның жоғалған күннен бастап мекен еткен жері  — осы. Бірақ қаншама уақыт өтсе де, мына жердің сиқырын соңына дейін түсіне алмаған. Бозбаланың бар білетіні  — салбыраған гүл тамырларының арасымен адымдап, қадамын санап жүру. Кейде ғана жасанды жерасты алаңына түскен «қонақтармен» олардың кетер уақыты келгенше сөйлесе тұру мүмкіндігі туатын еді.

Осы жолы бала жігіттің жолы болып, жалмаңдаған құбыжықтар ол бұрыннан танитын көршісін алып келді. Ессіз жатқан Мейрамның үстінен қарап, аяғымен түрткілеп, ақыры жерде жатқан жігіттің қозғала бастағанына қуанып кетті. Алайда енді олардың өмірінің аяқталуына көп болса бір аптадай уақыт қалғанын айтуға тура келеді. Арман осы қараңғы кеңістікте бөтен адамдарды бірінші рет кездестіріп отырған жоқ, екі жыл жертөленің ішінде өткізген уақытында көптеген адамдар осылай күнелтіп, кейін қайтадан жоғалып кетіп отырған. Тек жалғыз Арман ғана осы баспанада ұзақ тұрақтауға мәжбүр болды.

Бұл жердің қызғылт гүлге толы алқаптың кері көшірмесіне ұқсайтыны анық. Тек мұнда адамның елес сұлбасының бекерден-бекер пайда болмайтынын және олардың құбыжыққа ұсталғанын бала жігіт бірден түсінген еді. Мұндай «қонақтарды» алғаш рет кезіктірмеген ол бір сәтке көзін жұмып, осы екеуіне дейін келіп түскендерді есіне түсіргісі келді. Бірақ соңғы болған күзетшілерден басқа ешкім Арманның ойында қалмапты. Күзетшілерді ол осы жердің жалғыз баруға тыйым салынған жеріне ең жақын бара алған адамдар ретінде есінде сақтаған сияқты. Қызық, мыналар сол қорулы жерді торуылдап жүрген сиқырлы түлкілерді жеңе ала ма екен деген оймен бозбала сал болып жатқан екі дененің оянғанын аңдып, қасында біршама уақыт тұрды.

Көп ұзамай есін жиып, Мейрам көзін ашты. Үстінен тесіле қарап тұрған көмескі қара бейнені көріп, шошып, орнынан атып тұрайын дегенде бала жігіт еңкейіп, өзінің адам екенін байқатқанда ғана тынышталып, сөз бастады.

— Сен кімсің?

— Саламатсыз ба, Мейрам аға? Мен ғой, Арман,  — деп, жымиған жас жігітке үңіле жанарын тоқтатып, танығандығын білдірді.

— Тоқта, сен көршінің баласы емессің бе? Жаздай кемердегі жотада сиыр баққан кезіңде айғайлап өлең айтатынсың,  — деді қайда тап болғанын әлі түсінбеген Мейрам. Соңғы рет өзінің Фархаттың машинасының артында ұйқыға кеткені есінде.

Бозбала Мейрамның оны танығанына риза болып, күліп жіберіп, кейін көзіне жас алды.

— Қой, неге жылайсың?  — деп, дуылдап ауырғаны кетпеген басын ұстап, ол орнынан тұра бастады. Қасынан Фархатты да тауып, қуанды.  — Сенің табылғаныңды әкең естігенде, қандай жақсы хабар болар еді. Екі жыл бұрын ауыл болып, сені іздегеніміз әлі есімде,  — деп, айналасына тез көз жүгіртіп, бала сөйлегенде назарын оған қайтадан аударды.

— Сонда менің жоғалғаныма қанша уақыт өтіп кеткен? Не, мені ешкім іздемеді ме?

— Іздеді! Айтып тұрмын ғой! Іздегенде қандай, сенің әкең барлық өсіп тұрған гүлдерді сол күні-ақ шалғымен қырқытып тастады,  — деді де, Мейрам бозбаланың жалғызсырап, әбден қамыққанын сезіп, жақындап, құшақтап, жұбатуға кірісті.  — Өкінішке орай, біз ешқандай ізіңді таба алмадық. Ал қызғылт алқап болса келесі жылы көктемде сорайып, тағы да шыға келді.

— Сонда менің денем қайда?

Бұл сұрақ Мейрамды да толғандырып, оянар алдында машинада келе жатқанын есіне түсіріп, қалай осы жерге тап болғанын білгісі келіп, аяғына тұруға ыңғайланды. Мұнысын бірден ұққан Арман дереу олай істеуге болмайтынын айтуға тырысып, иығын төмен тартып, саусағымен ернін басып, Мейрамнан тынышталуын өтінді. Сосын ғана жерге отыруға көмектесіп, сөзін жалғастырды.

— Мен сіздерді түлкілер торуылдап жүретін арадан тауып алдым. Олар ұшырастырғанда айдалаға апарып тастар еді.

— Түлкілер? Сен одан да айтшы, жақын арадан менің әйелімді көрмедің бе? Шашы екіге жарып өрілген, үстінде ақ көйлегі бар. Ол біздің қасымызда болған, мен соны іздеу үшін орнымнан тұрдым,  — деп, Мейрам өзі қай жерде болса да, оған қазір өз әйелін тауып алу маңыздырақ екенін түсінді.

— Қос құбыжық тек ер адамдардың жанымен қоректенеді. Олар солай жаратылған секілді. Сондықтан келіншегіңіздің өміріне қатер төніп тұрған жоқ. Ол сіздер келген нағыз әлемде.

— Сен де оларды көрдің бе? Ол құбыжықтардан қалай құтылса болады? Неге бірден бізді өлтіре салмады? Ес-түссіз жатқанымызда талап тастауына болатын еді ғой.

— Не үшін екенін білмедім. Осы уақытқа дейін мен олардың бірін-бірі қалай атайтынын ғана ести алдым.

— Олардың аттары да бар ма?  — деп, Мейрам машинада көрген екі албастының бейнесін елестетті.

— Бар. Түнболсын мен Ұрланған,  — деп, айналасына қарай, бозбала Мейрамның қасына келіп жайғасты.

— Жын ба, шайтан ба өздері? Оларды қалай өлтіруге болады?

— Онысын білмедім, адам еместігі анық,  — деп, Арман күліп жіберді.  — Мен мұнда қанша жыл бойы олардан тығылумен әлекпін. Бар естігенім  — олардың есімдері мен адамның соғып тұрған жүрегін жеп, қылшылдаған жанынан дәм татуға әуестігі. Адам өлгеннен кейін жанының қайда баратынын білмеймін, бірақ кезінде осында түскен зерттеушінің айтуынша, албастылар адам мерт болғаннан кейін оның жаны баратын жолын өзгертіп, өз сиқырымен адам жанын уақытша сақтау үшін осында алып келеді. Қысқасы, сені ұстап алса, ән арқылы жаныңды өзіне байлап, сен мерт болғаннан кейін жұмаққа бармай, оларға жем болып қаласың.

Арманның есіне күзетшілерден басқа, қызыл алаңды зерттеуге келген адамдар түсті.

— Сенбеймін. Ондай өрескел қылық жасау ешкімнің қолынан келмейді.

— Маған солай зерттеушілер айтты. Олар жем болар алдында осы жерде талай өлшеу жүргізіп кеткен.

— Жарайды, мұңайма. Мен ондайға оңай сене қоймаспын. Сенгеннің өзінде оның қазір бізге ешқандай көмегі тимейді. Одан да осы жерден қалай шығуға болатынын ойластырайық. Басқа ештеңе білмесең, ең алдымен Фархаттың оянғанын күтейік. Ал маған сәл болса да бастан өткен жағдайды саралап түсініп, ойлануға уақыт бер,  — деп, таңертең ғана өзінің төсегінде оянып, күнделікті шаруасымен айналысқан Мейрам қазір не болып жатқанына сене алмай, басын ұстап, біраз үнсіз отырды. Мұның бәрі өтірік, біреудің әзілі деп, іштей соған иланғысы келсе де, денесінен өткен сәуленің ешқандай көлеңке қалдырмағанын байқады. Көлеңкесінің жоқтығына таңғалып отырғанында, қасындағы бала жігіт сөзін жалғастырып, тыныштықты үзді.

— Құтылудың бір амалы ғана бар. Сіздердің алдарыңызда осында болған екі күзетші аға солай айтқан. Алайда олар үлгермеді. Шын өмірде олардың жүрегін жеген кезде осы жердегі жандары бірден жоғалып кетті. Мына жер жалмауыз әйелдердің тамақтану уақыты келгенше жан сақтайтын қоймасы тәріздес жасалған.

Осы кезде әріректе жатқан Фархат оянып, айғайға басты. Жүгіріп келіп, бозбала оның да аузын жаба бастады. Мұны күтпеген Фархат бозбаланы оқыс итеріп, жұдырықпен бетінен ұрып жіберді. Бірақ бір елесті екінші елес ұрғыштағаннан дәнеңе болмайтынын бірден түсіне қоймады.

— Ей, Фархат, тоқтат, бұл мен,  — деп, Мейрам оған барлық мән-жайды түсіндіре бастады. Бозбала болса орнынан тұрып, жұдырық тиген жерде ешқандай іздің қалмағанын көрсетті.

— Ештеңе етпейді. Қараңыздар, мен түк те сезбеймін. Қанша ұрса да, тіпті үстімнен таптап кетсе де,  — деді де, орнына барып жантайды. Адамның барлық сезімін өшіріп тастаса, не болмақ? Арман оны осында түскенде өзі де сезіп көрді. Екі жыл бойы істер ісі тек шексіз қаракөлеңкелі алаңды кезумен өткізген ол өзін өліп, тозаққа түскендей сезінді. Өткен өмірі, анасының бет әлпеті  — бәрі баяғыда оған ұмыт болғандай. Есінде қалғаны  — тек осы алаң.

— Жарақатты сезбеу деген жақсы емес пе?!  — деп, бозбаланың түр-әлпетінен риясыз халін сезген Мейрам оның көңілін ауламақ болды.

— Бастапқы кезде ауырғанды сезіне алады екенсің. Бірақ ол шын өмірге үйренген санаңыздың арқасында, уақыт өте біртіндеп барлық сезім өше бастайды. Алғашында мен де ештеңе ұға алмай, түлкілердің уытты азуларынан қашып жүрдім. Ал қазір мұнда жүргеніме қанша уақыт өткенін білмеймін. Қарным да ашпайды, жасым да ұлғаймайды. Мен кейде өліп қалып, осындай тозаққа түстім бе деп те ойлаймын. Айналамда  — тек қаракөлеңкелі алқап, сіздер, мүмкін, мені қылғындырып өлтірерсіздер? Сонда ғана жаным қараңғы тозақтан шыға алар…

— Не дейді? Есің ауысқан ба?  — деп, Фархат оған қарап, аң-таң болып отыр.

— Мүмкін, сіз мені өлтіре алсаңыз, бұл жерден шығармын?

— Онда неғып тығылып жүрсің? Барып, түлкілермен шайқасқа түс!  — деп, Фархат өз ашуынан қайтпады.

— Олар ұстап алса, сізді өлтірмейді. Осындағы құбыжық әйелдердің үйшіктеріне әкеліп, лақтырып тастайды да, өздері сыртыңыздан аңдып тұрады.

— Ал әлгі әйелдер ше?

— Оларға жақындасаңыз болды, өздерінің әндерін айта бастайды,  — деп, бозбала орнынан тұрып, есін жинап, сабырға келе бастады.

— Айтса, не болыпты?  — деп, Фархат қазымырланып, бәрін білмейінше тоқтамайтынын байқатты.

— Сіздер естеріңізден танып қаласыздар. Ал маған ол ән екі әлем арасындағы көпір тәріздес. Мені кері қарай өз денеме алып барады.

— Кері қайтқаның жөн емес пе?!  — деп, Мейрам да қосылды.

— Сұрақтардан шаршадым…  — деді ол, Мейрамға көзін алайта, шын әлемде өзін не күтіп тұрғанын айтқысы келмей. Содан кейін Арманның көңіл күйі тез өзгерді.  — Сіздерге бәрін түсіндіріп әлек болған мен де ақымақ екенмін. Бәрібір ертең сіздердің де жүректеріңізді жеп, көз алдымнан жоғаласыздар да кетесіздер,  — деп, ол бір қалтарысқа бұрылып кетпекші болды.

Фархат орнынан атып тұрып, оны қолымен мойнынан ұстай алып, бұрап, жерге құлатып, сұрақ қоюын жалғастырды.

— Бізден қашып құтыла алмайсың, сүмелек. Мына жерден қалай шығуға болатынын тездетіп айт!

Бірақ жауап қайтарар алдында Арман езуін кере ашып, қарқылдай күле бастады.

— Сендерге ештеңе сезбеймін дегеннің несі түсініксіз, а? Қылғындыр мені, тоқтама!  — деп айғайлады, оның дауысы төңірекке барылдай, қатты шығып жатты.

Сол мезетте Мейрам бағана айтылған түлкіге ұқсас жануардың бірі саңылаудан басын қылтитқанын көріп:

— Арман, бағана айтқаның түлкілер емес, қарсақтар екен ғой, біреуі басын қылтитып сығалады, тіпті толып жүр,  — деді ол.

Оны естіген бозбала бірден аузын тиып, есі дұрысталғандай жауап берді:

— Сіздерге әлі кеш емес. Ал мен ана өмірге оралғанмен, шынжырланып, ағаш діңгекте көгендеулімін. Шүйдемнен темір ілгекке іліп қойған, тоттанған шынжырларға құр қаңқам бырысып жабысып тұр, тіршіліктің ізі де қалмаған, тек жүрегім ғана әлсін-әлсін соғатын сияқты. Мені қайта тірілтіп, бұрынғы қалпыма келтіру мүмкін болмас… Қапастағы жаныма тыныштық бермей, мені мына жерден тауып алған кезде қайтадан тірілтіп, ұзын тырнақтарымен тырмалап, іші пысқанда түрткілейтін ойыншығына айналдым. Бірден өлтіре салмай, бұлай қорлайтындай оларға не қиянат жасағанымды білмеймін, көптен өлуге зар болдым. Ал сендердің қашуға мүмкіндіктерің әлі бар,  — деп, Арман сорғалай аққан жасын қолымен тездетіп сүртіп, теріс бұрылды.

6-бөлім

Өмірге құлшыныс

— Сонда сен өлісің бе? Әлі тірісің бе?

— Өзім де оны түсінбеймін,  — деп, кеудесінде өмірге деген еш құлшынысы жоқ бозбала сөзін жалғастырды.  — Қалай екенін білмеймін, олар мені осы кеңістікте жіпсіз байлап қойды,  — деп, Фархаттың қол астынан шығып, шөп арасында жүрген қарсақтарды аңди бастады.

«Мына байғұстың жоғалғанына екі жыл болды. Анасының жалғыз ұлынан айырылғанына қайғырып қайтыс болғанын айтпағаным дұрыс болатын шығар» деген оймен Мейрам үндемей, ауылында өткен жан түршігерлік оқиғаны есіне алды. Қасында отырған Арман жоғалғалы өмірінің соңғы айларында оның анасы үйге кірмей, есік алдында құлап жатып, қара жерді қолдарымен сабалап, «жібер ұлымды, одан да мені ал» деп айғайлап, шашын жайып жылағаны жігіттің есінен кетпейді. Сол жылдары гүлдерді жұлып, баланы іздеуге барғандардың арасында ол да болған. Баласынан айырылған ананың қайғысын, күн санап, ақырындап есінен ауысқанын өз көзімен көрген. Ақыры, үйдегілердің айтуынша, Арманның анасы арнайы дәріханада көз жұмып, ақыры олардың жанұясы туралы ауылда сөздер тоқтады. Қаңырап қалған үйі осы күнге дейін бос.

— Мейрам, енді не істейміз?  — деді Фархат, саңылаудан сығалап, арғы жағында не барын зерттеп қарап жүріп.

— Арман, айналамызда осы гүлдерден басқа шынымен ештеңе жоқ па?

— Жоқ, алайда осы арада жүрген түлкі тектес жануарлар маған беймәлім затты қорғау үшін пайдаланылатын сияқты. Керек кезде олар зұлым әйелдерге олжалаған адамдардың жанын бақылауда ұстауға көмектеседі.

— Түлкі тектес? Оны қарсақ деп атайды. Аңға шыққанмын, мен оны жақсы білемін,  — деп, Мейрам шөптің арасынан көрінген тікірейген құлақтарынан түсінді.  — Тек бұл жердің қарсағы мен көргендерден едәуір ірі екен.

— Қарсақтар өте шапшаң, осы маңнан он шақтысын көргенмін. Олар сол жақтағы маған белгісіз басқа нәрсені қорғайтын секілді көрінді, ары қарай өткізбейді.

— Қалай өткізбейді? Ауырғанды сезбесең, барып, мойнынан қысып ұстап алмайсың ба?  — деп, Фархат пен Мейрам оның он шақты қарсақты қалай тоқтата алмағанына таңғалды.

— Бұрын мұнда күзетші болып істеген екі мығым жігіт осында жатқанда олармен бірге хайуандарға жабылып, жеңе алмай қойғанбыз. Түлкі іспеттес аңның дене бітімі адамға қарағанда шағындау болғанымен, тістерінің уыты ерекше. Кез келген жеріңнен тістесе болды, дел-сал күйге түсіп құлайсың, сүйрелеп, албасты әйелдердің үйіне апарып тастайды.

 — Түуф… Шексіз гүлге толы алаң, қарсақтар? Біз қайдамыз өзі? Аспанға қарасам, қарауытып, тұманнан басқа ештеңе көрінбейді. Менің әпкем қайда өзі? Иен далада жалғыз не істеп жүр? Ауылға жол тауып, қайта алды ма?  — деп, Фархат ызаланып, қарсақтарға қарсы жалғыз болса да шығуға дайын екенін білдірді.

— Былай тура барсаңыздар, тез-ақ жоғалып кететін шығарсыздар, —деп, Арман күле қарады.

— Ана жерде менің әйелім жалғыз бізді күтіп отыр. Не болса да, оған жетуіміз қажет,  — деп, екеуі мына бозбаланың аяқастынан пайда болатын күлкісінен қорқа бастады. Мейрамның ойына «оны әдейі осы құбыжықтар жіберуі мүмкін» деген сезік ұялады. Бірақ оны қалай тексеруге болатынын білмеді.

— Түлкі болсын, қарсақ болсын… Олардың азу тістері сіздерді сал қылдырып, талдырып тастайды. Айтпады демеңіздер. Мені тыңдап жатқан ешкім жоқ, сол үшін сіздер мұнда төбелескенше мен үйдің ішіне тығыла тұрайын.

— Қандай үй?  — деп, әдетте ашуы сыртқа білінбейтін Мейрамның да шыдамы таусылып, Арманды қолымен жоғары көтеріп алды.  — Біздің білмейтін тағы да қандай жеріміз бар? Мүмкін, мұнда тағы қаруға толы қойма бар шығар? Оны қашан айтпақшысың? Айт, әйтпесе қарсақтарға тура лақтырып жіберемін.

— Тоқтаңыз, Мейрам аға. Мен ол үй туралы айтқанмын,  — деп, бала тағы да тоқтаусыз күле бастады. Мейрам білетін, жуас көршінің баласы тағы да есінен адасып, қарсақтарды өзіне қарай тарта бастады.  — Сіз бізден қандай жерлер бар деп сұрамадыңыз ғой. Біз сіздерге бәрін айтуға дайынбыз.

— Біз?  — деп, Фархат әңгімеге қосылды.

— Ой, мен дегенім ғой. Мен бәрін айтып беремін, өз-өзіммен сөйлесіп, кейде біз деп кетемін,  — деп, Арман өтірік күле бастады. Өзіне қарай ұмтылған жұдырықты көрген кезде балаға екі жыл бұрынғы такси жүргізушісі елестеді. Қазір ол машинаның артында тығылып отырған кезіне тап болып, осы екі жылда көрген сұмдығы жай ғана қорыққаннан пайда болған түс болса ғой… Соны еске алса, үнемі қарқылын тоқтата алмай күле бастайды.

 — Бізге үй туралы айтып бер. Ол шынымен бар ма?  — деп, Фархат қабағын түйіп сұрады.

— Иә, бар. Бірақ бәрібір ішінде ештеңе жоқ. Біз барлығын тексеріп көргенбіз. Біз дегенім  — мен және күзетшілер,  — деп, жымия күле, Арманның қол-аяғы ақырын дірілдей бастады.  — Мені жерге түсіріңізші, қарсақтар келмей тұрғанда.

— Көрсет бізге жолды. Фархат, жүр,  — деп, Мейрам оны орнына түсірді, бала алға шығып, жол бастады. Мейрамның пайымдауынша, егер де құбыжықтар мұнда болмаса, демек, олар ана өмірде Гүлбақытпен бірге. Жаман ойларын тежей алмай, ол өз әйелін құтқарудан басқа ештеңені ойламады.

Әлгі жалмауыздардың мекені саналған ағаш үйшік арам шөп сияқты қаулай өскен қызыл гүлді алқаптың дәл ортасында орналасқан екен. Алыстан кішкентай болып көрінгенімен, жақындаған сайын қабырғалары сорайып, үңірейген әйнексіз терезелерінен жел гулеп тұрғаны сонадайдан байқалды. Есігінде тұтқасы жоқ, қараусыз қалған қаусаған үйдің босағасына үшеуі жақындады. Арман айтқандай, ішіне кіріп тексергенде бір қабатты, үш бөлмелі үйдің ішінде ешқандай жиһазы да, дүниесі де жоқ екен. Тек шіріп жатқан ағаш еден мен бос қабырғалар.

— Айттым ғой ішінде ештеңе жоқ деп. Олар мұнда тек тамақтану уақыты келген кезде келеді,  — деп, қолын жая, Арман бөлмелерді аралатып келеді.

— Қалайша ештеңе жоқ!  — Фархат қуанғаннан шыңғырып жіберді.

Бозбала мен Мейрам екеуі жалт қараса, Гүлбақыттың інісі аяқтарымен еденді тепкілей бастапты. Мейрамға қарап:

— Осыдан жақсы найза жасасақ, қарсақтардан қорғана аламыз.

— Қарсақтарды өлтіре алмасақ та, таяқпен ұрғыштап, өзімізге жолатпай, керек жерге жетіп алсақ, сол жерде сыртқа шығатын жол тауып, құтылуға мүмкіндік туады,  — деп, Мейрам да жағдайдың оң орайласқанына қуанып, еденнің ағашын босатып, Фархатқа жәрдемдесті.

Ұзаққа шыдамай, дымқыл еденнің бір тақтайы морт сынып, еденде пайда болған тесікті ұлғайту арқылы қатарындағы екінші тақтайды босатып, оны екіге жарды, Фархатқа арналған ұзынша екі таяқ даяр болды. Жаңқасын жонып тегістейтін бәкі-пышақ жоқтығынан олар оны мейлінше қолымен сындырып, қарсақтарға қарсы қолдануға жарамды етіп әзірлеп қойды. Екі ұзынша таяқтың бірін Мейрам алды да, екіншісін Арманға берді, ал Фархат ортасынан морт сынған еден ағашынан екі қысқа таяқ жасап, қылыш сияқты сермелеп, алдарында өнерін көрсетіп, мақтанғандай болды.

— Естеріңе сақтаңдар, қарсақтармен күресу қолымыздан келмесе, оларды арғы, терезесі жоқ бөлмеге қаумалап тықсырып, есікті еденнің тақтайының қалған бөлігімен тіреп бекітіп, жауып қоямыз.

— Дұрыс,  — деп, Мейрам өз келісімін білдірді.

— Аға, менде басқа ой бар,  — деп, басы төмен қараған Арман олармен келіспеді.  — Сіздер қарсақтармен кездеспегендіктен, олардың қаншалықты шапшаң әрі мықты екенін есепке алмай отырсыздар,  — деп, бала сөз бастады.

— Сенде қандай ұсыныс бар?

— Маған қашып, тұтқыннан босатылып шығудың ешқандай қажеттігі жоқ. Денемнің діңгекке шынжырлармен құрсауланғанына көп болды, баяғыда кеуіп қалған болар. Одан да қарсақтарға мен көрініп, қуған кезде соңыма ертіп, осында алып келейін. Сонда сіздердің сыртқа жол тауып, қашуға мүмкіндіктеріңіз артады.

— Бұған келіспеймін. Сені де сыртқа алып шығамыз. Не болса да, күннің сәулесін бәріміз бірге көреміз,  — деді Мейрам.

— Жоқ, маған тек уәде берсеңіздер жеткілікті.

— Қандай уәде?  — деп, Мейрам ішінен Арманның не айтатынын сезіп тұрғандай болды.

— Анамды тауып, мүмкін болса, оған менің денемді апарып беріңіздерші. Немесе жай ғана басымнан өткерген оқиғамды айтып жеткізіңіз.

— Міндетті түрде. Алайда осы жерден сенің жаныңды шығару қажет.

— Сіз қарсақтармен әлі кездесіп көрмедіңіз. Оларға қарсы тұру жай адамға мүмкін емес,  — деп, Арман өзінің ойы өзгермегенін білдірді.

Осы кезде Мейрамның іші қатты қынжылып, бозбаладан шындықты жасырғысы келмеді. Бірақ анасының есі ауысып өлгенін білсе, не болмақ? Тағы да күліп, барлық жоспарды құртар ма екен? Қолындағы найзаны қысып, ол ішінен ең бастысы өз әйелінің өмірі екенін қайталап, тіс жармады.

— Дайын болсаңдар, маған еріңдер,  — деп, жасының үлкендігін байқатып, Мейрам алға түсіп, шағын топты бастай жөнелді.

Қолдағы таяқтарын мықтап ұстап, сыртқа шығып, қарсақтар кезіксе, саспай, жоспардағыдай қимылдауға іштей әзірленіп, зор жігермен алға ұмтылды. Сырт пішіні батыл көрінгенімен, бастаушы бойындағы қорқынышты жасыра, ішінен өзінің келіншегіне төніп тұрған қауіпті тоқтату керектігін қайталап айтып келе жатты.