автордың кітабын онлайн тегін оқу  Шантарам

Грегори Дэвид Робертс

1-тарау

Махаббат, тағдыр, өмірден өз жолыңды таңдау дегеннен мен қазір не білсем, соған жету үшін талай жыл бүкіл әлемді шарлап, түрлі сынақтардан өтуіме тура келді, әсіресе шынжырлап қабырғаға байлап қойып, шықпыртып ұра бастағанда, мен бәрін де түсіндім. Менің санам жанұшыра ышқынса да, шынжырға керіліп, шарасыз бейшара күйде тұрсам да, ышқынған ащы дауысымның арасынан өзімнің еркін жан екенімді сезіндім, яғни қорлаушыларымды жек көремін бе, жоқ, әлде кешіремін бе, оны тек өзім ғана шешетінімді білдім. Әрине, мұндай жағдайда еркіндік дегеніміз аса салыстырмалы түсінік қой. Міне, әр соққыдан тілімделіп жатқан денеңнің ауырсынуы толқынға ұқсайды: келеді, кетеді; ал осы екі аралықта сенің алдыңнан ғаламшардай зор мүмкіндіктер ашылады. Өйткені тап осынау қас қағымдық сәтте сенің жек көру мен кешірім арасынан жасаған таңдауың былайғы бүкіл өміріңнің тарихына айналып кетуі бек мүмкін.

Менің жағдайымда бұл — адамдар мен оқиғаларға толы ұзақ хикаят. Мен — арман-мұратын есірткі буына айырбастаған революционермін, қылмыс әлемінің ішінде өзін-өзі жоғалтқан философпын, ерекше қатал тәртіптегі түрмеге қамалып, дарынынан айырылған ақынмын. Екі жағындағы екі мұнараға пулемет орнатып алып тұрған қырағы күзетшілерге қарамастан, мен осы түрменің биік дуалды қоршауынан қашып шығып, елдегі ең танымал, атақты адамға айналғаным сонша, тап менімен кездескісі келгендей бірде-бір адам басқа біреуді жанталасып іздемеген шығар. Жолым болып, сонау жердің түбінен — Үндістаннан бір-ақ шықтым, мен онда Бомбей мафиясының қатарына кіріп алған болатынмын. Контрабандамен, соның ішінде қару-жарақ саудасымен және жалған ақша жасаумен айналыстым. Әлемнің үш құрлығында аяқ-қолыма кісен салып, соққыға жығып, аяусыз тепкіледі, талай рет жарақат алдым, аш-жалаңаш жүрдім. Мен соғыста да болдым, жаудың қарша жауған оғының астында атойлап шабуылға шықтым. Айналамдағы адамдар баудай түсіп қырылып жатты, ал мен аман қалдым. Олар менен әлдеқайда жақсы адамдар еді, алайда жолдың бір бұралаңында әлдекімнің өшпенділігіне немесе сәтсіз махаббатқа, яки немқұрайдылыққа тап келіп, аяқтары тайып, бәрі де түпсіз терең шыңырауға құлап кетті. Мен есепсіз көп адамды жерледім, олардың өмірлік өкініштері мен күйініштері өз басымдағы тауқыметтеріммен үндесіп, жанымның жарасына айналды.

Алайда менің хикаятым олардан, яғни мафиядан емес, Бомбейге келген алғашқы күнімнен басталады. Тағдыр мені қаңғалақтатып осында алып келді де, өз ойынының ішіне қосты да жіберді. Ә дегеннен жолым болды, Карла Саарненмен кездестім. Оның көкшіл көзіне жанарымды тайсалмай тіктеп қададым да, тәуекелге бел буып, шарттарын бірден қабылдадым. Осылайша, өзгелер сияқты менің де өмір тарихым жаңа қалада әйел затынан сәтті бастау алды.

Бомбейге келген күні ең алдымен ерекше бір өткір иісті сездім. Ұшақтан түсіп әуежай бекетіне бара жатқан едім, мұндай қас қағым сәтте Үндістаннан не көріп, не естігендейсің. Дегенмен ақыры бостандыққа шығып, үлкен өмірге аяқ басқан мен үшін мүлде бейтаныс Бомбейге табаным тиген алғашқы минутта осы бір өткір иіс жағымды көрініп, көңілімді алабұртып жіберген-ді. Енді түсіндім, көңілімді толқытқан бұл иіс — үміттің тәтті иісі іспетті, ол өшпенділікті жояды, ал ащысы, қаңсық араласқаны сараңдық иісі екен, ол махаббатты өлтіреді. Бұл — Құдайлар мен ібілістердің иісі, олар империялар мен өркениеттердің құлауынан және қайта өрлеуден пайда болады. Ал мына көгілдір ызаның иісі — мұхиттан ескен жұпар, оны жеті аралдағы кез келген қаланың қай-қайсысынан да сезесің. Сонымен бірге мұнда машиналардың қан тектес темір иісі де аңқып тұрады. Барлығының жиынтығы алпыс миллион жануардың күйбең тірлігі мен мамыражай тыныштығының иісін құрайды. Алпыс миллионның тең жартысы — адамдар мен егеуқұйрықтар.

Бұл — ондаған мың мейрамхананың, шіркеулер мен мешіттердің, сондай-ақ иіссулар мен тәттілер, дәмдеуіштер мен балғын гүлдерді саудалайтын жүздеген базардың иісі. Бір кездері Карла оны дүниедегі ғажайып иістердің ішіндегі ең нашары деген-ді, әрине, ол өзінше дұрыс айтты, өйткені бір нәрсені бағалауда ол өзін ешқашан қателестім деп есептемейтін. Енді, міне, Бомбейге қай уақытта келсем де, бұл иісті бірден сеземін, ол мені жұпардай бұрқырап қарсы алады, өз үйіңе оралдың дегенді паш етеді.

Менің көңілімді өзіне бірден аударған екінші нәрсе — күннің қапырық ыстығы еді. Ұшақ салонындағы ауа баптағыштан ескен қоңыр салқыннан кейін арада бес минут өтті ме, өтпеді ме, байқасам, киімдерім денеме желімдей боп жабысып қалыпты. Жүрегім тарс-тұрс соғып, бейтаныс климаттың шабуылына тойтарыс бермек болды. Әрбір алған тынысым осынау жанталасқан шайқастағы кішкентай жеңісімдей көрінеді. Тропикалық бұл тердің сені күндіз де, түнде де жайыңа қалдырмайтынына кейін біржола көзім жетті. Себебі ол — ылғалды ыстықтан туатын құбылыс. Тынысыңды тарылтатын дымқыл бәрімізді амфибияға айналдырып жібергендей. Бомбейде сен ауамен бірге үздіксіз су жұтумен боласың, солай өмір сүруге үйренесің және содан жаныңа рахат табасың, олай етпесең, жолың, әне, табаныңды жалтырат.

Енді халқы туралы айтсам: ассамдықтар, джаттар мен пенджабтар — бұлар Раджастханнан, Бенгалия мен Тамилнадтан, Пушкар мен Кочиннен және Конарактан келгендер — браминдер, жауынгерлер мен елінен аласталғандар; үндістер, мұсылмандар, христиандар, буддистер, парсылар, джайндар, анимистер; көздері алтын жалатқандай шегірлер; қара көзді қоңырлар; ақ құба өңді көк көздер; кейпі де, келбеті де бір-біріне ұқсамайтын, ешқандай теңеумен айтып жеткізе алмайтын теңдесі жоқ сұлулар… Құдай-ау, Үндістанның сұлулығында не жоқ дейсің, бәрі бар.

Бірнеше миллион бомбейліктер, оларға сырттан келіп қосылған тағы миллиондаған адам. Екі үздік ұры саудагер — қашыр және түйе. Қашырлар тауарларды кеден бекеттерін айналып өтіп, бір елден екінші елге жеткізуге көмектеседі. Түйелер — қарапайым мұңсыз кезбелер. Жалған құжатпен жүргендер солардың қатарына кіріп алады да, өздері де пәлендей ештеңе түсініп жатпастан шекара бұзып, жүк тиелген көліктерін ың-шыңсыз айдап жүре береді.

Басында бұлардың бірде-бірінен менің хабарым болмаған. Ұрлық сауданың қыр-сырына жылдар өте келе қанықтым. Үндістанға алғаш келген бетте түйсікпен ғана әрекет еттім, жалғыз ұрлық саудам — ол менің өзім еді, яғни қуғындағы әлсіз еркіндігім. Менің жаңа зеландиялық жалған төлқұжатым болды, бұрынғы иесінің орнына өз суретімді жапсырып алғанмын. Мұны өзім істедім, әрине, мінсіз емес. Қатардағы жай тексерістерден төлқұжат оңай өткенмен, егер кеденшілер күмәнданып Жаңа Зеландия елшілігімен хабарласса, онда құжатымның жалғандығы бірден-ақ анықталар еді. Сондықтан Оклендтен ұшып шыққан бойда, ұшақтағылар арасынан туристердің өзіме қолайлы тобын іздей бастадым да, бірден студенттерге назар аудардым. Олар бұл бағытпен бұған дейін де талай рет ұшқан екен. Оларға Үндістан туралы білгім келген сауалдарымды қойып, өзара танысып алғаннан кейін әуежайдағы кеденнен өтерде жастардың арасына кіріп кеттім. Үнділіктер мені де өздерін тым еркін ұстайтын осынау аңғал топтың бір мүшесі деп ойлаған болар, пәлендей шұқшимады, жеңіл-желпі тексере салды.

Әуежай ғимаратынан сыртқа жалғыз шыққан едім, күйіп тұрған күннің ыстық лебі бетімді бірден қарып алды. Ақыры еркіндікке де шықтым-ау деген тәтті ойдан басым айналды; тағы бір шекарадан өттім, тағы бір бөгет артта қалды, енді дүниенің төрт бұрышы алдымда, қайсысын бетке ала жүгірем десем де өз еркім, сосын бір жерден бас сұғар пана тауып алсам болды ғой. Түрмеден қашып шыққаныма екі жыл өтті, жалпы, заң бұзған адамның тірлігі белгілі ғой: күндіз де, түнде де бір маза жоқ, үнемі қашып-пысумен жүреді. Осылайша өзімді нағыз еркін адамдай сезіне алмасам да — бұл енді мойнымдағы қамыт қой — жаңа ел-жұртпен бетпе-бет келер сәттерімді әрі жасырын үреймен, әрі біртүрлі жылы үмітпен күтумен болдым. Енді осында жаңа төлқұжатпен өмір сүремін, ал уақыт ымырасыз, шегір көзімнің астынан жап-жас жүзіме ақырындап әжім өрнектерін салып жатыр. Сөйтіп, мен күнге қақталған Бомбей аспанының астында, аяқжолдың үстінде тұрмын; ал жүрегім Малабар жағалауындағы муссон желімен желпінген жаңа атқан таңдай таза, әр алуан жарқын үміттерге толы еді.

— Мырза! Мырза! — Ту сыртымнан дауыс естілді.

Біреу білегімнен ұстай алды. Мен тоқтадым. Шайқасуға дайын бүкіл бұлшық еттерім ширатыла қалды, бірақ мен қорқынышымды баса алдым. Тек қашпау керек. Үрейге берілуге болмайды. Жаймен артыма қарадым. Қарсы алдымда кішкентай адам тұр, үстінде — көңіл құлазытарлықтай күңгірт қоңыр түсті формалы киім, қолында менің гитарам. Оны кішкентай дегеннен гөрі, құртақандай, нағыз ергежейлі десем дұрыс болар, момақансыған үрейлі кейпі ақыл-есі кем адамға ұқсап-ақ тұр.

— Сіздің музыкаңыз, мырза. Сіз музыкаңызды ұмытып кетіпсіз, иә?

Оны, сірә, жүк алатын жерде ұмытып кеткен болармын. Бірақ мына адам гитараның менікі екенін қайдан білген? Көңілім жайланып, таңданыс білдіре жымиған едім, ол мырс етіп жауап қайтарды; сондай қарапайым әрі еркін, әдетте, біз тым қарабайыр боп көрініп қаламыз ба деп, мұндай мінез көрсетуден қашамыз ғой. Ол маған гитарамды беріп жатқанда, мен оның саусақтары арасында су құстарында болатын жарғақ барын байқадым. Мен қалтамнан бірнеше қағаз ақша шығарып ұсынған едім, ол өзінің тым жуан аяғын ебедейсіздеу қозғап артқа қарай шегініп кетті.

— Ақшаң керек емес. Бұл жерде біз көмектесуге тиіспіз. Үндістанға қош келдіңіз! — деп тыпыңдап кете барды, қас қағым сәтте адам орманының ішіне кіріп жоғалды.

Мен орталыққа дейін ардагерлерге арналған автобусқа билет алдым. Рөлде запасқа шыққан әскери адам отыр. Жолдорбам мен саквояжым жоғарыға қарай ұшып барып, бос орынды дәл тауып орналасқанын көрген соң гитарамды қолыма ұстап отыруды ұйғардым да, артқы орындыққа, ұзын шашты екі туристің қасына барып жайғастым. Автобус жергілікті тұрғындармен, сырттан келгендермен — көбі жастар — жалпы, ақшасын барынша үнемдеп жұмсауға тырысатын жолаушылармен тез тола бастады

Салон адамға лық толған кезде жүргізуші артына бұрылып, отырғандарды қаһарлы көзімен бір шолып қарап алды да, ашық тұрған есіктен аузындағы қызыл түсті бетель [1] шырынының қалдығын сыртқа қарай ытқытып жіберіп, осы қазір дереу қозғалатынын мәлім етті:

— Тхик хайн, чало! [2]

Мотор ышқына дүрілдеп, темірлер шиқылдай шайнасып, автобус қаптаған жүкшілер мен жай жүргіншілер арасымен екпіндей жөнелді; жолда кетіп бара жатқандар көлік табаны астынан ең соңғы секундта әрең құтылып, олай-бұлай қашып шығып жатыр. Тепкішке ыңғайлы жайғасып алған біздің кондуктор оларды балағаттап, жер-жебіріне жетуде.

Басында көлігіміз қос қапталына ағаш егілген, бұтақты өсімдіктермен көркемделген заманауи кең даңғылдың бойымен жүріп келе жатты; бұл көріністер менің туған қалам Мельбурн әуежайының айналасын қоршаған көрікті жерлерді есіме салғандай еді. Содан жаным жайланып бір рахат сезімде отырғам, кенет жол барынша тарылып кетті, мұнысы несі деп таңдануымда шек жоқ; бұл қарама-қайшылықты сырттан келгендер қазіргі мына мен сияқты таңдансын деп әдейі ойластырған шығар деп те қоямын іштей. Кең жолдың бірнеше жолағы тұтасқан жалғыз бір жолаққа айналған. Қапталдағы ағаштар жоғалды да, оның орнына екі жақтан да қаптаған лашықтар пайда бола кетті; оларды көргенде кеудемді мысық тырнап жатқандай күйге түстім. Қарасұр қырқаларды бойлай тізбектелген ұсқынсыз лашықтар күннің ыстығынан шоқтана балқып жатқан көкжиекке дейін созылып, сіңіп кеткен. Ұсқынсыз лашықтар бамбук сырықтарынан, қамыс өрімдерінен, пластмасса қиындыларынан, қағаздардан, шүберек жұрқындарынан соғылған. Бір-бірімен сығылыса иін тіресіп тұр. Кей тұстарында араларынан бұралаңдаған тар жол түскен. Көз алдымыздағы жыпырлаған көп лашықтың арасынан адам бойынан асатын бірде-бір құрылыс байқалмайды.

Төрт құбыласы түгел, өздерінше әлденеге асыққан туристері қаптап жүрген заманауи әуежай осынау құбыжықтай көрінетін қыбыр-жыбыр күйкі тірлік шекарасынан небәрі бірнеше шақырымдай ғана жерде тұр дегенге сенгің келмейді. Сондықтан болар, мен әлдебір жердегі зілзаладан кейін аман қалған адамдарды осында әкеп уақытша орналастырған шығар деп ойладым да қойдым. Арада айлар өткен соң ғана әлгі лашықтардағы адамдарды, шынында да, аман қалғандар деп айтуға болатынын анық түсіндім; оларды бұл жерге ежелгі атамекендерінен қайыршылық, аштық, жаппай адам өлтіру еріксіз бездіріп, қуып әкелген екен. Әр апта сайын қала осындай бес мың қашқынмен толығады және бұл құбылыс аптадан аптаға, жылдан жылға үздіксіз жалғасумен келеді.

Жүргізушінің алдындағы есептегіш құрал шақырымды шақырымға қосып үстемелеген сайын, лашықтарды мекендейтін жүздеген адам мыңға, ондаған мыңға айналып көбейе түседі; ал менің ішім бүріп, жаным езіле бүрісіп отырмын. Өзімді сондай жайсыз сезіндім. Себебі мынадай бейшара жұртты көргенде мықты денсаулығым үшін, қалтам толы ақша болғаны үшін қатты ұялдым. Егер сіз мұндай нәрселерді дұрыс сезінетін болсаңыз, өмірден аласталған күйкі жандармен күтпеген жерден бетпе-бет ұшыраса қалған жағдайда, өзіңізді-өзіңіз аяусыз айыптауыңыз мүмкін. Мен банктерді тонадым, есірткі сатумен айналыстым, түрме жендеттері сүйегім шытынағанша аяусыз таяқтады. Мені пышақпен кескіледі, мен де оларға пышақ жұмсадым. Тәртібі қатты, күзеті қатал түрмеден, көзге бадырая көрініп тұрған қоршаудың ең биік жерінен ебін тауып қашып шықтым. Енді, міне, мына алдымдағы теңіздей толқыған адамдардың көкжиекке дейін созылып жатқан қасіреті көзімді қарықтырып жіберді, құдды кеудеме біреу пышақ қадап алғандай күйдемін.

Жойпат әділетсіздіктен ішімдегі бықсыған ұят пен күнә тұтанып қызу отқа айналғандай, жұдырығым түйіле береді: «Осындайға жол беріп қойған бұл өзі қандай Үкімет, қандай жүйе?»

Ал арқандай шұбатылған лашықтардың аяғы көрінер емес, ара-арасынан, әр жерден кәсіпорындар мен кеңселер өзгеше салтанатымен жарқ ете қалады, одан кейін сыртының сылағы түсіп алапестенген көп пәтерлі үйлер жалғасады, бұларда алғашқы лашықтарға қарағанда тұрмысы сәл тәуірлеу адамдар тұрады. Сосын тағы да лашықтар қатары тізбектеле жөнеледі; олардың ұсқынсыз келбеті мына алдымдағы бөтен елге деген құрметімді біржола жоқ қылып жібергендей. Мен осынау кір-қоқысты күркелердің ішінде тұрып жатқан адамдарды біртүрлі елгезектікпен сырттарынан бақылай бастадым. Міне, әнебір әйел күлтеленген қара шашын тарау үшін алдына қарай шұбалта құлатып жіберді. Тағы біреуі жез легендегі суға баласын шомылдырып жатыр. Ер адам қарғыбауына қызыл бау тағылған үш ешкісін айдап барады. Енді біреуі шытынап кеткен айна алдында сақал-мұртын қырып отыр. Ана тұста да, мына тұста да топырлап ойнаған балалар. Лашық жөндеуге кіріскен әлдебіреулер шелекпен су тасып жүр. Қайсысына көзім түссе де жүздерінде күлкі, бәрі шетінен мәз.

Автобус кептеліске тап болып тұрып қалған, тура менің тереземнің қарсысындағы лашықтан бір ер адам сыртқа шықты. Автобустағы адамдардай ол да ақ түсті еуропалық еді, тек үстіндегі бар киімі белін айналдыра орап алған раушан гүлді шүберек. Еркек белін жазып керілді, есінеді, алақанымен жалаңаш қарнын сипалады. Өзінен сиырға тән марғаулық көзге ұрып тұр. Мен оның қамсыз, еркін тұрысын қызғанып кеткендеймін, үлкен жолға бағыт алған бір топ адам шуылдаса амандасқан еді, оларға жымия жауап қайтарды, мен тіпті сол сәтін де қызғандым.

Автобус жұлқына қозғалды да, әлгі еркек артта қала берді. Бірақ осынау қас қағымдық кездесу менің айналамдағыны қабылдау түйсігімді түбегейлі өзгертті де жіберді. Ол да мен секілді шетелдік, соны көріп бұл ортада өзімнің қандай бола алатынымды көз алдыма елестетуге мүмкіндік алдым. Бұған дейін біртүрлі жат көрінген нәрсе, енді еш қиындықсыз жүзеге асатындай әрі қызықтыра бастады. Мына адамдар — қандай керемет еңбекқор, олардың әрекетінде не істесе де мұқалмас жігер, тегеурін бар. Қаптаған лашықтардың қайсысына көзім түссе де, айналасының тазалығында мін жоқ; едендері айнадай, әдемілеп қаластырып қойған темір ыдыстары ұқыпты жуылған, кіршіксіз. Мен мұны бірден байқауым керек еді, дегенмен кештеу болса да білгенім, шетінен сұлу жандар: алқызыл, жасыл көк және алтын түстес маталармен денелерін қынай оранып алған, осынау сырттай ұсқынсыз тар жерлерде жалаңаяқ, асықпай әрлі-берлі сылаңдап өткендері қандай әдемі; тістері аппақ, мөлдіреген көздері бадам жемісіне ұқсаған ерлер, бір-біріне өзара мейірімді аяқ-қолдары шидиген балалар. Үлкендері кішілерін кеудеден итермей бірге ойнайды, кейбіреулері сәби жасындағы бауырларын тізесінің үстіне отырғызып қойған. Соңғы жарты сағат ішінде мен тұңғыш рет жымидым.

— Иә, бейшаралық көрініс, — деді менің қасымда терезеден сыртқа қарап отырған жас жігіт.

Жігіт канадалық екен, онысын күртесіне жапсырылған үйеңкі жапырағының суреті айтып тұр; өзі ұзын бойлы, мығым, көзі тұздай көк, талшын түстес ұзын шашы иығына түскен. Қасындағы жолдасын соның кішірейтілген көшірмесі дерсің: өздерінің киген киімдері де ұқсас, бұттарында жуыла-жуыла ақжемі шыққан джинсы, үстерінде тығыз тоқылған сисадан тігілген жұмсақ күрте, аяқтарында сандал.

— Cіз не дедіңіз?

— Осында бірінші рет келуіңіз бе? — Жауап орнына ол өзіме қарсы сұрақ қойды, мен бас изедім, ол сөзін жалғады: — Өзім де солай ойлаған ем. Бұдан әрі біршама тәуір бола бастайды, лашықтар, сондай күйкі көріністер азаяды. Жалпы, Бомбейден сіз сүйсінерлік жақсы жер таппайсыз, бұл — бүкіл Үндістандағы ең бір жүдеу қала, маған сеніңіз.

— Рас айтады, — деді қасындағы тұрқы кішілеу канадалық.

— Рас, жолай бізге екі әдемі ғибадатхана, сосын есіктерін тас арыстандар күзеткен, көшелеріне мыс шам орнатқан, тастан соғылған сүйкімді ағылшын тамдары, тағы сондайлар кездеседі. Бірақ бұл әлі Үндістан емес. Нағыз Үндістан Гималай етегінде, Маналиде немесе Варанаси діни орталығында, яки болмаса, Кераланың оңтүстік жағалауында. Нағыз Үндістан қалаларда емес.

— Ал сендер қайда бет алдыңдар?

— Біз Пунадағы раджништердің [3] ашрамына [4] тоқтамақпыз. Ол — бүкіл Үндістандағы ең тәуір ашрам.

Көгілдір көзді екеу маған қадала қарап қалды; өздерін бар шындықты біліп алдым деп есептейтін адамдарға тән әдетпен олар мені сынап қана қоймай, кінәлайтындай да сияқты.

— Ал сіз осында бөгелесіз бе?

— Бомбейді айтып отырсыздар ма?

— Иә, осы қаланың әлдебір жерінде қаласыз ба, әлде бөгелместен сапарыңызды әрі қарай жалғастыра бересіз бе?

— Әзірше білмеймін, — деп жауап қаттым да, бетімді терезе жаққа бұрып әкеттім.

Шыным еді: Бомбейде біраз уақыт бөгелем бе немесе осы бетімде әлдебір жаққа қарай тартып кетемін бе, өзім де анық білмей отырмын… Ол кезде маған бәрібір еді, алдына қойған ешқандай мақсаты жоқ қашқын, қаңғыбас болғандықтан, Карла айтатындай, дүниедегі ең қауіпті әрі ең қызық жануар едім.

— Менің нақты жоспарым жоқ, — дедім мен. — Бәлкім, Бомбейде біраз бөгеле тұрармын.

— Ал біз бүгін осында түнейміз де, ертең таңертең пойызбен Пунаға аттанамыз. Егер қаласаң, үшеумізге бір нөмір алуға болады. Арзандау түседі.

Мен оның қулықсыз ашық көкшіл көзіне қарадым. «Әуелі осылармен бірге болғаным дұрыс шығар, — деген ой келді маған. — Олардың таза құжаты, шынайы күлкілері менің жалған құжатымды бүркемелеуге жақсы. Әсілі, осылай істегенім қауіпсіздеу болмақ».

— Иә, осылай қауіпсіздеу, — деп үстеді ол.

— Тура айтасың, — деді жолдасы қоштап.

— Қауіпсіздеу? — деп сұрадым мен жай айта салған болып, ал іштей сақтана қалдым.

Үш, төрт қабатты үйлердің арасындағы тар қуысқа кірген автобус жүрісін баяулатты. Машиналар, автобустар, жүк машиналары, велосипед және мотороллер мінгендер, буйвол жеккен арбалар, жаяу жүргіншілер олай-бұлай толассыз ағылып жатыр; қайсысы да тар жерден өзіне керекті жол тауып өтіп кету үшін құдды бір цирктегідей ғажайып әрекеттер жасайды. Біздің лақсасы шыққан автобусымыздың терезесінен тәттінің, жұпар шөптердің, газдың және қидың иісі келіп тұр, ғажайып қоспа, бірақ шыдауға болады. Адамдардың дабырласқан дауысы жан-жақтан жамыраған экзотикалық музыкадан басып озғысы келетіндей. Ана тұста да, мына тұста да үнді киносын мадақтайтын аса үлкен жарнамалар. Олардың алапестене жарқыраған ашық бояулары тереземіздің алдынан сырғып кейіндеп қалып жатыр.

— Әлдеқайда қауіпсіз. Бомбей — ашықауыздарға құрылған тұзақ. Мұндағы көше балалары казино жөліктерінен де асыра бар тәуіріңді сыпырып алып, аймандай ғып жібереді.

— Бұл — мегаполис, достым, — деп өзінше түсіндіруге кірісті аласа бойлы канадалық. — Бұлар барлық жерде бірдей. Нью-Йорк пе, Рио ма немесе Париж, бір-бірінен аумайды. Бәрінде де ұқсас былық, ессіздік. Мегаполистің қандай болатынын көзіңізге елестете алатын шығарсыз. Осы қаладан шығып кеткен күні сіз Үндістанды іздеп, сағына бастайсыз. Бұл — ұлы ел, бірақ мойындау керек, қалаларының бәрі сұмдық лас.

— Кісі тонаумен жексұрын қонақүйлері де айналысады. — деп үстеді бойшаңы. — Нөміріңде шөбіңді шегіп жайбарақат отырғаныңда олар сені тінтіп үлгереді. Полициямен ауыз жаласқан, қайсысының да ойлайтыны — қалтаңдағы барыңды тезірек қағып алу. Сондықтан топпен жүру сенімдірек, бұл жағынан тәжірибелі адаммын, маған сеніңіз.

— Қалай бірінші мүмкіндік туады, солай зытып тұр бұл қаладан, — деді аласа бойлысы. — Анамның атымен ант берейін. Шын сөзім!

Автобус бір қапталы алып тас жотасымен шектесетін, аяғы көгілдір теңіз айдынына дейін созылып жатқан желекжолға бұрылды; үлкен тастардың ара-арасына апатқа ұшыраған әлдебір ескі кеменің бөлшектеріне ұқсаған, ыс басып қарайып кеткен лашықтар орналасқан. Лашықтар өртеніп жатыр.

— Сайтан алғыр! Мына жігіт тірідей қуырылатын болды-ау! — бойшаң канадалық теңізге қарай жүгіріп бара жатқан еркекті нұсқап қатты айқайлап жіберді.

Еркектің киімі мен шашы отқа оранған. Аяғы тайып, ол тастардың арасына жалпасынан түсе құлады. Бала жетектеген әйел артынан жүгіре жетіп киімімен де, жалаңаш қолымен де еркектің үстіндегі жалынды сөндіруге кірісті. Олардың көршілері де отпен алысып жатыр, дегенмен кейбіреулері одан-бұдан құрастырған лашықтарының қалай өртеніп күлге айналып жатқанына жайбарақат қарап тұр.

— Көрдіңіз бе? Жігіт тірі қалмас, бұл анық.

— Иә, сайтан алғыр, рас айтасың! — Аласа бойлы қапалана күрсінді.

Біздің тізгінші де өртке бір қарап алу үшін, басқа машиналар сияқты жүрісін баяулатқан, сосын газға қайта басып, әрі қарай қайқаңдап кете барды. Қаптап өтіп жатқан машиналардың бірде-бірі тоқтаған жоқ. Мен мойнымды бұрып артқы терезеден лашықтардың төмпешікке айналған орны қара ноқаттай болғанша, бақытсыздықтың будақтаған қара түтіні бозамықтана сейіліп кеткенше көзімді алмай қарадым да отырдым.

Теңізді жағалай созылған ұзын желекжолдың аяғына жеткенде, солға бұрылып, жан-жағында осы заманғы үйлер бой көтерген кең көшеге шықтық. Салтанатты қонақүйлердің есігі алдындағы алуан бояулы күнқағар жаппа астында шірене сіресіп швейцарлар тұр. Сәнді мейрамханалар гүлден көрінбейді. Әуе компаниялары, басқа да бай мекемелер орналасқан ғимараттардың шыны және мыспен өрнектелген қасбеттері күнге шағылыса жарқ-жұрқ етеді. Сауда-саттық сөрелері күннен қашып үлкен шатырлардың астына жасырынған. Көшеде аяғын алшысынан басқан еркектер үстеріне еуропалық үлгідегі іскерлік костюм киген, аяқтарында — мықты аяқкиім; ал әйелдер жағы қымбат жібекке оранған. Бәрінің жүзінде тоқмейілдік, сонымен қатар аздап алаңдаушылық байқалады. Қайсысына қарасаң да кеңсеге үлкен байсалдылықпен кіріп бара жатыр.

Қай жағыма қарасам да өзіме бұрыннан таныс және беймәлім нәрсенің арасындағы қайшылықты көремін. Буйвол жеккен арба мен сәнді спорт автомобилі бағдаршам алдына қатар келіп тоқтады. Әнеубір ер адам аздап тыныстап алғысы келді ме, пана боларлығы күмәнді спутникті антеннаға ұқсайтын тәрелке қалқасына келіп отырды. Қай ғасырдан жеткені белгісіз ағаш доңғалақты арбадан электрлі жүк тиегіш тауар түсіріп алып жатыр. Артта қалған көне дүние уақыт бөгеттерінен өтіп, болашағына жол салып жатқандай. Маған ұнап кетті.

— Келіп қалдық, — деп мәлімдеді көршім. — Қала орталығы таяу. Рас, қала орталығы дейтін біздің әдеттегі ұғымымыздан бөлектеу, әйтеуір, туристерге арналған арзан қонақүйлер орналасқан аудан. Колаба деп аталады. Міне, біз келдік.

Жастар қалталарынан төлқұжаттарын, жолақы төленген чектерін алып, тура шалбардың ішіне тығып жіберді. Аласа бойлысы сағатын шешіп алып, төлқұжаты, ақшасы, басқа да бағалы заттарымен бірге дамбалының ішкі қалтасына салған еді, өзі құдды бір қалталы аңға ұқсады да қалды. Менің өзіне таңғала қарап қалғанымды көріп жымия күлді:

— Сақтықта қорлық жоқ.

Орнымнан тұрып алдыңғы есікке қарай жүрдім. Көлігіміз тоқтағанда сыртқа бірінші болып шықтым да, автобусты қоршаған адамдардың ішінде кептеліп қалдым. Бұлар қонақүйлердің делдалдары, есірткі сатушылар, түрлі көше жарнамашылары еді. Олар ағылшын тілін бұрап сөйлеп арзан үй, басқа да әртүрлі қызметтер ұсынып өңештерін жыртумен тұр. Автобус есігіне жақын, ең алда тұрған, үстінде мақталы матадан жейде, бұтында кенеп шалбар, басы доптай домаланған біреу айналадағылардың шуын басу үшін бар дауысымен айқай салып үндерін өшірді де, маған қарап, мен бұрын-соңды көрмегендей шуақты жарқын кейіпте езуі құлағына жеткізе жымиды:

— Қайырлы таң, атақты мырзалар! Бомбейге қош келдіңдер! Сендер арзан, бірақ тәуір қонақүйге зәрусіңдер, мен дұрыс айттым ба?

Күлкіден жалпайып кеткен ернін жинамаған күйі менен көз алар емес. Осы еркін жымиыста, тура менің жүрегімнен дәл тигендей кәдуілгі қуаныштан гөрі, шектен шыққандай асау тентектік байқалды. Біз бір-бірімізге бар болғаны бір секундтай көз тастадық, дегенмен шешім қабылдау үшін маған соның өзі жеткілікті еді: менің мынау езуі құлағына жеткен адамға сенуіме болады. Бұл менің өмірімдегі ең бір сәтті ұйғарымым болып шықты, мен ол кезде, әрине, бұлай боларын білгем жоқ.

Автобустан түскен жолаушылар аяқтарына оратылған саудагерлерден, жарнамашылардан жұлқына қашып, құтылып кетуге әрекеттеніп жатыр. Канадалықтар екі жаққа да бірдей жымиып, шарпысып жатқандардың ортасынан жол салып алды. Қаптаған тобыр ішіндегі қимылдары сондай епті, мен олардың денсаулығы мықты жастарға тән қайратына бірінші рет дұрыстап көңіл аудардым, өздері сүйкімді-ақ, ендеше, бұлардың ортақ нөмір алайық деген ұсынысын құп алғаным жөн болар. Бұл жігіттердің ортасында өзімді еркін сезінерім анық, түрмеден қашып, жалған құжатпен жүргенім ешқайсысына күдік туғыза қоймас.

Ол мені жеңімнен ұстап алды да, жыпырлаған топтан бөліп автобустың артына қарай оңаша жерге алып шықты. Ептілігі маймылдан кем түспейтін кондуктор төбеге бір-ақ секіріп, жолдорбам мен саквояжымды қолыма ұстатты. Ал қалған шабадандар мен жүктерді томпылдатып лақтыра бастады. Жолаушылар заттарын құтқару үшін жан жақтан лап қойысып жатыр. Жолсерігім мені тағы да оңаша жерге шығарды.

— Менің атым Прабакер, — деді ол ағылшын тілінде әуезді үнмен. — Ал сенің, мархабат, атыңды кім дейміз?

— Менің мархабатты атым Линдсей. — Жалған құжатыма сәйкес өтірікті соға салдым.

— Мен — бомбейлік гидпін. Өте үздік гидпін, жоғары класты. Бүкіл Бомбейді бес саусағымдай білем. Сен бәрін көргің келетін шығар. Керегіңді қай жерден табатыныңды мен анық білем. Мен саған бәрінен де артықты көрсете алам.

Канадалық жігіттер біздің қасымызға келді, жабысқақ шуылдақтар болса, соңдарынан қалмай әлі еріп жүр. Прабакер зілдене жекіріп еді, олар бірнеше қадамдай артқа шегінді, бірақ жұтына қарап, біздің заттарымыздан көздерін алар емес.

— Ең алдымен, арзан, бірақ тәуірлеу қонақүй нөмірін көргім келеді, — дедім мен.

— Әлбетте, мырза! — Прабакер жадырай қалды. — Мен сені арзан қонақүйге апара алам, одан арзанына да апара алам, тіпті одан да арзанына, керек десең, есі дұрыс адам ешқашан түспейтін арзанның да арзанына алып бара аламын.

— Жақсы. Жол баста, Прабакер. Бізге не ұсынар екенсің, көрейік.

— Бір минут… — Әңгімеге бойшаң канадалық килікті. — Сіз мына сұмырайға төлегелі тұрсыз ба? Қайда тоқтау керегін мен мұнсыз да білемін. Достым, өкпелеме, толып жатқан жақсы қасиеттерің бар, сен жақсы гидсің, бірақ сен бізге керек емессің.

Мен Прабакерге көз тастадым. Жүзі күлімдеп қоңыр көзімен менің бет әлпетімді бағып тұр. Өмірімде тап мына Прабакер Харредей момын адамды кездестірген емеспін. Ол ашу үстінде дауыс көтеруді немесе қол жұмсау дегенді білмейді, мен оның бұл қасиетін таныстығымыздың алғашқы минутында-ақ бірден байқадым.

— Сен бұған не айтасың, Прабакер? — деп сұрадым мен одан әзілдеген болып, бірақ шын ниетіммен. — Сен маған керексің бе?

— О, иә! — Ол дауыстап жіберді. — Сен маған зәрусің, сенің жағдайыңды ойлап мен жылап жібергелі тұрмын! Егер сенің тәніңді бұл Бомбейде мен күзетпесем, басыңда сұмдық жағдайлар болары анық.

— Мен осы кісіге төлеймін, — дедім канадалықтарға, сосын иығымды қиқаң еткіздім де, заттарыма қол создым. — Жарайды, Прабакер, кеттік.

Жүгімді көтермекші болып едім, Прабакер дорбамды менен бұрын ұстай алды.

— Сенің жүгіңді алып жүру — менің міндетім, — деді ол сыпайы, бірақ табандылықпен.

— Қажеті жоқ. Мен өз жүгімді өзім көтеріп жүре алам.

Бетіндегі жалпақ жымиыс өтінішке айналып қисайып кетті.

— Өтінемін, мырза. Бұл — менің жұмысым. Менің парызым. Белім күшті. Ештеңе болмайды. Өзің көресің.

Менің бүкіл ішкі жан дүнием қарсыласа кетті.

— Жо-жоқ, жоқ…

— Өтінемін, Линдсей мырза. Бұл мен үшін ар-намысымның шаруасы. Одан да анау адамдарға қара.

Прабакер қолымен нұсқап жолдастарын көрсетті, олар автобустан түскен жолаушылардың арасынан клиент тауып үлгеріпті. Қайсысы да сөмке ме, шабадан ба, жолдорба ма, қолдарына көтеріп алған, олжаларын өздері білетін жаққа қарай алып кетіп барады.

— Ім-м, иә… Жарайды, — дедім келіскен сыңаймен міңгірлеп.

Бұл менің оның алдында бірінші рет тізе бүгуім еді, кейін екеуміздің арамыздағы қарым-қатынастың үйреншікті әдетіне айналды. Оның домалақ жүзі күлкіден тағы да жайыла жөнелді; мен оның жолдорбамды арқалап алуына көмектестім. Жүк соншалықты жеңіл емес-тін. Прабакер бүктетіле еңкейіп, мойнын алға қарай созып жіберді де, аяғын ауыр қозғап, емпеңдей жүріп кетті. Мен оған қарыштай адымдап тез-ақ жетіп алдым, күш түскеннен тыржиып кеткен жүзін көрдім. Осы сәт мен өзімді түземдіктерді көлік малындай пайдаланатын ақ нәсілді бванадай [5] сезінген шығармын, көңілге қонбайтын нағыз жексұрындық екен.

Кішкентай үнділік болса, жырқылдап күліп қойып, Бомбей туралы, оның көрікті жерлері жайлы ауыз жаппастан сөйлеп келеді; анда-санда жол бойында кезіккендерін қолымен нұсқап көрсетеді, қарсы жолыққан таныстарының қасынан жымиып күліп өтеді. Канадалықтарға ол сыпайы, ықыласты боп көрінуден жалыққан жоқ. Ол, шынында да, әлдеқайда күшті екен. Қонақүйге дейінгі он бес минут ішінде бірде-бір рет тоқтап дем алмады, райынан да қайтпады.

Қасбеті теңізге қараған үлкен ғимараттың сырт жағынан келіп, тік баспалдақпен төрт қабат жоғары көтерілген соң, «Үндістан қонақүйіне» тап болдық. Өзіміз өткен әр қабаттағы жазулардан байқағаным: «Апсара мейманханасы», «Азия Жұлдызы» қонақүйі», «Теңіз жағалауы мейманханасы», осылайша бір ғимаратта әрқайсысының өз жұмыскерлері, өзіндік фирмалық қызмет түрлері және ерекшеліктері бар төрт қонақүй орналасқан.

Біз жүгімізбен дәліздің шағын кіреберіс аузында тұрмыз. Қарсы алдымызда, темір үстелдің басында шәниіп, қапталдағы нөмірлерді күзеткендей болып шытырадай аппақ ақ көйлегіне галстук таққан етжеңді, бойшаң үнді отыр.

— Қош келдіңіздер, — деп қарсы алды ол бізді жымиып, жымиғанда екі бетінің ұшы шұңқырлана қалады екен. — Жас джентльмендер, қош келдіңіздер.

— Жердің бір жері ғой мынау, — деді бойшаң канадалық мыңқылдап, сыры шытынаған фанер қабырғаға жақтырмай қарап.

— Бұл — Ананд мырза, — деп Прабакер бізге портьені [6] асыға таныстыра қойды. — Колабадағы ең жақсы мейманхананың ең үздік менеджері.

— Жап аузыңды, Прабакер, — деп Ананд жақтырмай бұрқ ете қалды.

Прабакердің езуіндегі күлкісі одан сайын жалпая түсті.

— Қарасаңшы, қандай керемет менеджер бұл Ананд мырза? — деп менің құлағыма сыбырлай қойды да, сосын ықыласын менеджерге қарай аударды. — Ананд мырза, мен сізге таңдаулы үш турист алып келдім. Ең үздік мейманхананың ең жақсы қонақтары болмақ, міне, солай!

— Жап дедім ғой аузыңды! — Ананд барқ ете қалды.

— Қанша? — деп сұрады аласа бойлы канадалық.

— Кешіріңіз? — деді Ананд ашулы көзін Прабакерден алмаған күйі күңкілдеп.

— Үш адамға бір түнге бір нөмір қанша тұрады?

— Бір жүз жиырма рупий.

— Не?! — Канадалық шарт сынды. — Әзілдеп тұрсыз ба?

— Тым көп. — Жолдасы да қолдай кетті. — Қой, қарамызды батырайық бұл жерден.

— Еріктерің білсін, — дей салды Ананд. — Арзандауын іздеп көріңдер әлдебір жерлерден.

Олар кетпекші болып көр-жерлерін жинастырып жатқан, Прабакер жанұшыра айқай салды:

— Жо-жоқ! Мейманханалардың ішіндегі ең әдемісі осы. Өтінемін, нөмірді көріңдерші! Линдсей мырза, өтінемін, керемет нөмірді бір қарап шығыңдаршы!

Бір сәтке тыныштық орнады. Жас канадалықтар әрі-сәрі күйде тұрып қалды. Ананд болса, келушілерді тіркейтін дәптерге жаңа көргендей шұқшия қалыпты. Прабакер менің жеңімнен ұстай алды. Мен болсам гидімді ұнатып, сонымен қоса Анандтың өзін-өзі ұстау әдебі көңіліме жағып, оған кәдуілгідей іш тартып қалғандай едім. Ол біздің алдымызда жағымпазданған жоқ, осында қалыңдар деп үгіттеген жоқ, қойылған шартқа келісу-келіспеуді өздерің білесіңдер дегендей кейіп танытты да қойды. Мен оның түрінен өзіне сенімді, басқаларға құрметпен қарайтын тура, шыншыл адамды таныдым. Ол маған ұнаған үстіне ұнай түсті.

— Жарайды, мақтаулы нөмірлерін көрейік, — дедім мен.

— Иә, иә! — Прабакер күліп жіберді.

— Көрсек көрейік, — деп күрсіне тұра жымиып, канадалықтар да келісті.

— Дәліздің соңында, — деп жымиып жауап қатқан Ананд ілмектен ауыр жез нөмірі қосарланған кілтті алып алдыма қойды. — Достым, оң жақтан соңғы бөлме.

Жамылғы төселген үш кереуетті үлкен бөлме: бір терезесі теңіз жақ бетке, тағы бірнешеуі көше жаққа қарайды екен. Өзгеше жасыл реңкпен ерекшеленетін қабырғасына ұзағырақ қарасаң, көзіңді қарып, басыңды ауырта бастайды. Қабырғалардың бұрыш-бұрыштарының сырлары ашылып, бұранда спираль сияқты салбырап тұр. Төбесі шытынай жарылып, шимайланып кеткен. Көше жақ беттегі терезелерге қарай толқындана көлбеген бетон еден тегіс емес, көп жері ішіне түсініксіз сыр бүгіп, өркештеніп жатыр. Жиһазына келсек, үш кереуеттен басқа қабырғаға тақап үш жерден фанер орындық қойылған, сосын айнасы шытынаған сәнденетін шағын үстел тұр. Нөмірді бізден бұрын жайлағандар ирландық «Бейлис» дейтін крем-ликердан босаған бөтелкеге жанып, еріп тұқылданған балауыз шам, қабырғаға жапсырылған неаполитандық көше көрінісін бейнелейтін көшірме сурет пен желдеткіш қуыстың темір торына байланған, желі шығып көлемі кішірейіп, әбден мыжырайған екі шар қалдырып кетіпті. Бөлменің «ерекше сәні» — түрме камерасындағы тұтқындар сияқты оларды да атымды мәңгіге қалдырсам деген құштарлық қанаттандырған болар — қабырғаға өздерінің аты-жөндері мен тілектерін шимайлап жазып тастапты.

— Мен нөмірді аламын, — дедім нық сөйлеп.

— Иә! — деп дауыстап жіберген Прабакер дереу дәлізге қарай ата жөнелді.

Менің сапарластарым бір-біріне қарап, қосарлана күлді.

— Бұл алаңғасармен сөз таластырғаннан бәрібір түк шықпайды. Өзі бір есуас, — деді ұзын бойлысы.

— Иә, солай-ау, — деп мырс еткен аласа бойлысы еңкейіп кереуеттердің біріндегі жамылғыны иіскеді де, сақтана отыра кетті.

Біраздан соң қолына қонақтарды тіркейтін қалың дәптерін ұстаған Анандты ертіп Прабакер де көрінді. Біз кезекпен өзіміз туралы деректерді айтқан кезімізде, Ананд төлқұжаттарымызды тексерді. Мен бір аптаға алдын ала төлем жасадым. Ананд канадалықтардың төлқұжаттарын өздеріне қайтарды да, менікімен жағын соққылап біраз ойланып қалды. Сосын:

— Жаңа Зеландия? — деген сөз шықты аузынан.

— Иә, несі бар екен? — Ол нені біліп, нені сезіп қойды, мен қабақ түйдім.

Мен түрмеге кесілген жиырма жылымды өз еркіммен қысқартып тастаған едім, содан кейін Австралия маған іздеу жариялады, менің есімім интерполдағы қашқындар қатарына тіркелген. «Ол не біліп қойды екен? — деймін іштей. — Нені меңзеп тұр өзі?».

— Хм… Бопты, жарайды. Жаңа Зеландия десең, Жаңа Зеландия болсын. Бәлкім, сіздің шылым шегіп, сыра, әлде виски ішкіңіз келер немесе ақша айырбастау, қыз алдырып, жақсылап бір демалу сияқты қажеттік туындаса, бірден өзіме айтарсыз, на? [7]

Ол маған төлқұжатымды қайтарып, Прабакерге ашулы көзімен түйліге бір қарады да, бөлмеден шығып кетті. Есік аузында тұрған гид бүрісе қалып оған жол берген еді. Қуанғаннан жадырай күліп мәз боп тұр.

— Тамаша кісі, керемет менеджер, — деп, Ананд шыққан бойда аңқылдап айтып салды.

— Прабакер, мұнда жаңазеландиялықтар жиі тоқтай ма?

— Пәлендей жиі емес, Линдсей мырза. Бірақ олар шетінен тамаша адамдар. Ішеді, темекісін шегеді, қарқ-қарқ күледі, түні бойы әйелдермен көңіл көтереді, сосын қайтадан қарқ-қарқ күліп, ішеді, шегеді.

— Оһо. Сен, Прабакер, бәлкім, кездейсоқ болса да білетін шығарсың, маған біршама гашиш керек еді, қайдан тапсам болады?

— Білмеймін?! Бірақ бір тола [8] тауып бере аламын, бір келісін, он келісін, тіпті керек болса, гашиштің толайымен бір қоймасын.

— Толайымен бір қоймасының керегі жоқ. Жай ғана шеккім келген.

— Мына сәтін қарашы, менің қалтамда қазір бір толасы бар, он грамм, ауғандық чарастың [9] ең тәуірі. Сатып алғың келе ме?

— Қанша?

— Екі жүз рупий, — Үміттене тіл қатты.

Ол бағаны кем дегенде екі есеге өсіргенін ішім сезді, екі жүз рупий — сол кездегі айырбас бағамы бойынша шамамен он екі американ долларындай, бірақ соның өзінде Австралиядағы бағасының оннан бір бөлігі ғана еді. Мен оған папирос қағазын және бір қорап темекі ұсындым:

— Жақсы. Темекі орап жібер, сорып көрейін. Гашиш ұнаса, сатып алам.

Менің бөлмелестерім қатар тұрған кереуеттерге шалжиып жатып алған. Прабакер қалтасынан гашиштің бір шымшымын шығарғанда, олар қастарын кере, еріндерін жымқыра бір-біріне қарап алды да, бәкене бойлысы үнділіктің сәнденетін үстелдің алдына тізерлей отырып шаң басқан орындықтың үстінде темекіні қалай орап жатқанына әрі қызыға, әрі үрке қарап, бақылай бастады.

— Достым, осы ісіңнің дұрыстығына көзің анық жете ме?

— Мұны әдейі ұйымдастырған болса ше? Бізді сосын есірткі пайдаланды деп айыптап, басқа да бәле түрін ойлап табулары мүмкін ғой?

— Меніңше, Прабакерге сенуге болады. Ол бізге тұзақ құра қоймас, — дедім де, жол жүргенде пайдаланатын көрпемнің бүктеуін жазып, көшеге қарайтын терезе алдындағы төсегімнің үстіне апарып жайып қойдым.

Терезе ернеуіндегі шағын сөрелерге ұсақ-түйек базарлықтарым мен бойтұмарымды — Жаңа Зеландияда бейтаныс бала сыйлаған қара тастарымды, достарымның бірі тауып алған ұлудың сауытын, тағы бір досым берген қаршығаның тұяғынан жасалған білезікті сол жерге орналастырдым. Мен әділетті заң жазасынан қашып жүрген адаммын. Өз елім, өз үйім жоқ. Сондықтан достарым сыйлаған кәдесыйлар: ақша қосып әперген үлкен қобдиша, суреттер мен өлеңдер, құс қауырсындары… бәрі де өзіммен бірге, оларды ешқайда тастамаймын. Менің киімдерімді, аяқкиіміме дейін солар алып берген. Бұлардың ішінде мәнсіз дейтіні жоқ. Енді терезенің ернеуі менің үйіме, кәдесыйлар мен базарлықтар — менің Отаныма айналды.

— Егер қорықсаңдар, жігіттер, мен шегіп болғанша, далаға шығып қыдыра тұрыңдар немесе күтіңдер. Сендерді өзім шақырып алам. Үндістанға аяғым тиген бойда гашиш шегіп сендерді еске алам деп достарыма берген уәдем бар-тын, сол уәдемді орындап жатырмын. Оның үстіне бұл іске портьенің мүлде мән бермейтінін байқадым. Қонақүйінде шеккеніміз үшін басымызға бәле тілеп алмаймыз ба, Прабакер?

— Қонақүйде шегуге, ішуге, музыкаға, әйелдермен көңіл көтеруге, би билеуге тыйым жоқ, — деп сендіре сөйлеген Прабакер алдындағы шаруасынан бір сәтке басын көтеріп, ыржиды. — Төбелестен басқаның бәріне рұқсат. Төбелес — «Үндістан мейманханасы» үшін жаман әдет.

— Естідіңдер ме? Ешқандай мәселе туындамайды.

— Сосын өлген жаман, — дегенді үстеген Прабакер, ойлана басын шайқады. — Ананд мырза бұл жерде адам өлгенін ұнатпайды.

— Немене? Не деп кетті мынау?

— Рас айтып отыр ма өзі? Ендігі қалғаны, сайтан алғыр, біреу-міреудің осында өлгені еді! Жаратушы Иисус!

— Өлу де сіздер үшін мәселе емес, баба [10]. — Прабакер мазасыздана бастаған канадалықтарға ұқыпты оралған шылымнан ұсынып, сабаларына түсіргендей болды; канадалықтардың ұзын бойлысы қолына алған шылымды бірер сорып байқады. — Біздің бұл «Үндістан мейманханасында» адам онша көп өлмейді, өлетіндер — негізінен бет сүйектері шығып кеткен нашақорлар. Сендер еңгезердей ірі, мықтысыңдар, сендерге түк те болмайды.

Ол шылым орауды аяқтаған еді, жайнаңдай жымиып маған ұсына қойды. Мен жақсылап бір сорып өзіне қайтардым. Ол да рахаттана ұзақ бір сорып, канадалықтарға өткізді:

— Жақсы чарас, иә?

— Иә, шынында да, жақсы екен, — деген бойшаң канадалық шын көңілден шаттана жымиды.

Сол сәттен бастап жалпайған кең, шынайы жымиыс менің көзіме әрдайым Канаданы және оның тұрғындарын елестететін болды.

— Аламын.

Прабакер маған он грамдық плитканы ұстата қойды, мен оны ортасынан қақ бөлдім де, бір бөлігін канадалықтың жақындау тұрғанына қарай лақтырдым:

— Ұста. Ертең пойызбен Пунаға барар жолда ермегің.

— Рахмет, — деді ол. — Сен өзі тәуір жігіт екенсің.

Мен былғары сөмкемнен виски алып, аузын аштым. Бұл да менің жаңазеландиялық бір бикешке берген уәдемді орындағанымның белгісі болатын. Ол маған егер Үндістанға жалған құжатпен аман-есен жете алсаң, мені еске алып осыны ішерсің деген-ді. Шылымның, вискидің мен үшін маңызды мәні бар. Мен отбасымды, достарымды мәңгіге біржола жоғалттым деген сенімдемін, әлдебір белгісіз түйсігім енді оларды ешқашан көрмейтінімді сездіреді. Мен бүкіл әлемде жалғызбын, үйіме оралармын деген үмітім үзілген, менің бұрынғы өткен өмірім естеліктерімде, бойтұмарларымда, әлдебір махаббат әуейілігінде ғана қалған.

Бөтелкеге ауыз салғым кеп оқталып, өзімді тоқтатып, әуелі Прабакерге ұсынғанды жөн көрдім.

— Көп рахмет саған, Линдсей мырза! — деді ол жүзі жадырап, сүйсінгеннен көзі бақырайып кетті. Шалқая берді де, вискидің бір жұтымын өңешіне құя салды, бөтелке аузына ернін тигізген де жоқ. — «Джонни Уокер» вискидің жақсыларының ішіндегі жақсысы, жоғары сапа. Иә…

— Қаласаң, тағы бір жұт.

— Ой, рахмет, тек бір тамшысын. — Ол вискиді өңешіне тағы бір сар еткізді; бұл жолы өңеші алғашқыдай емес, кеңіп-ақ қалған екен. Сәл демалып, ернін жаланды да, бөтелкені үшінші рет көтерді. — Кешірім сұраймын, иә-ә, мынау сондай жақсы виски, мені әдептен озуға мәжбүрлеп қояр емес.

— Егер вискиім саған сонша қатты ұнаған болса, өзіңде қалдыр. Менде тағы бір шөлмегі бар. Мен бұларды ұшақта алғам, баж салығынсыз.

— О, рахмет… — деген Прабакер маған біртүрлі былқ-сылқ ете бастағандай боп көрінгені.

— Не болды? Ішкің келмей қалды ма?

— Ішемін, әрине, Линдсей мырза, асқан құштарлықпен ішкім келеді. Бірақ мұның енді сенікі емес, менің вискиім екенін білгенімде, соншалықты қомағайлықпен жұтпайтын едім.

Канадалықтар қарқ-қарқ күліп мәз.

— Ендеше, былай болсын, Прабакер, мына екінші бөтелкені сен ал, ашылғанын осы жерде бірге бөліп ішейік. Келістік пе? Ал мына екі жүз рупий шылымың үшін.

Прабакердің жүзі тағы да күлкіден жайнап сала берді; бөтелкенің ашылғанын ашылмағанына айырбастап, кеудесіне аялай қысты.

— Бірақ, Линдсей мырза, сен қателік жасадың. Мен саған мына тамаша чарас жүз рупий тұрады дедім, екі жүз емес.

— Мейлі.

— Иә, жүз рупий, — ол сондай бір шешімді кейіппен қағаз ақшаның бірін өзіме қайтарды.

— Жақсы. Егер білгің келсе, Прабакер, мен ұшақта тамақ ішпеген едім, қазір түстеніп алсам жақсы болар еді. Сен маған тамағы тәуір мейрамхананың бірін көрсете алатын шығарсың?

— Оған күмәніңіз болмасын, Линдсей мырза! Мен тамағы тіл үйіретін дәмді, керемет мейрамханаларды білем, сіздің асқазаныңыз бақыттан жарылғанша қалай толып кеткенін білмей де қалады.

— Сен мені сөзіңе ұйыттың, — дедім, орнымнан тұрып, қалтама төлқұжатым мен ақшамды тықпалап жатып. — Жігіттер, сендер ше, барасыңдар ма?

— Не, көшеге шығамыз ба? Әзілің шығар?

— Мүмкін, кейінірек. Басқа бір реті келер. Ал, әзірше, сенің қайтып оралғаныңды күтіп, заттарыңды күзетеміз.

— Жақсы. Өздерің біліңдер. Мен екі сағаттан соң келем.

Прабакер сыпайылығын сақтап, қайта-қайта иіліп, артын бұлғақтатып бөлмеден бірінші боп шықты. Мен артынан ердім, есікті жабайын деп жатқанымда, канадалықтың ұзын бойлысы өзінше қамқорсына тіл қатты:

— Тыңдашы мені… Көшеде сақтана жүргейсің… Бұл жердің сырын мүлде білмейсің. Ауыл емес, ешкімге сенуге болмайды. Қаладағы үнділіктер, олар… жалпы айтқанда, жә, мұқият болғайсың, жақсы ма?

Ананд менің төлқұжатымды, жол чектерімді және ақшамның негізгі сомасын сейфке салды да, маған қолхат жазып берді. Мен көшеге шықтым. Судың таяз жеріне уылдырық шашып жанталасқан балықтардың үстінен шүйліге ұшқан шағалалардың шаңқылы менің құлағыма канадалықтардың ескертуі сияқты боп естіледі.

Прабакер мені биік тас аркадан басталатын, Үндістан Қақпасы деп аталатын, доғадай иілген теңіз түбегін жиектеген өте кең, бірақ қаңырап бос жатқан даңғыл бойындағы мейрамханаға алып келді. Даңғылдың қарсы беті қаптаған көлік, қыбыр-жыбыр халық. Адамдардың ызың-қиқу дауыстары автомобиль дабылымен араласып, айналадағы тамдардың ағаш, металл төбелерін жаңбырдай боп төпелеп жатыр.

Жүздеген адам ерсілі-қарсылы олай-бұлай ойқастап, әр-әр жерде топтанып та тұр. Ұзын көшенің бойына дүкендер, мейрамханалар және мейманханалар қатар-қатар тығыз орналасқан. Дүкендер мен мейрамханалардың алдындағы аяқжолдардың жиегіне сауда жаймалары тізілген, әрқайсысының маңында жиналмалы орындықтарға жайғасқан үнділік сатушылар. Аяқжолмен келе жатып біз үнемі жаңа музыка мен жаңа тілде сөйлеушілерді естумен болдық; әр мейрамхананың жанынан өткенде оның басқалардан бөлек өз иісін сездік.

Тізбектелген машина тасқыны қатарында буйвол жеккен үлкен арбалар, қарбыз-қауын, қап-қап күріш, салқын сусындар, ілгіштегі киім-кешектер, темекі мен мұз кесектері тиелген шағын арба сүйреткен адамдар да жетерлік. Адамдардың уысынан ақшалары да көрініп қалады; Прабакердің түсіндіруінше, бұл жер — валюта айырбастайтын қара базар. Пәшке-пәшке ақшалар қолдан-қолға ашықтан-ашық көшіп жатыр. Қадам басқан сайын қайыршыға, сиқыршылар мен акробаттарға, жылан арбайтындарға, музыканттар мен жұлдыз жорамалшыларға, балгерлерге, жеңгетайлар мен есірткі сатушыларға кезігесің. Көше кір-қоқысқа барынша былыққан. Жоғарғы қабаттағы терезелерден еш ескертусіз, қайдағы жаман қоқыстарын лақтыра салады, аяқжолдарда, тіпті көше үстінде де тау-төбе боп үйілген қоқысқа кезігесің. Қоқыстардың арасында әбден семіріп алған, адамнан қорқуды білмейтін сумаңдаған егеуқұйрықтар жүр.

Бәрінен бұрын быт-шыты шыққан жарымжан әрі дімкәс қайыршылар көзге бірден түседі; олар өздерінің алуан түрлі кемістіктерін, басқа да сорлылықтарын барынша көрсетіп қалуға тырысады. Бізге олар мейрамханалар мен дүкендердің кіреберісінде кезіге кетеді; көшеде де қисалаңдап қапталымыздан қалмайды, кәсіби шеберлікпен ызыңдайды, күңіріне зарланады. Автобус терезесінен ұсқынсыз лашықтарды алғаш көргендегімдей, тағы да менің дені сау мінсіз жүзім ұялғаннан қатты қызарды. Дегенмен Прабакердің артынан қалың тобыр арасын жарып өтіп келе жатып, мен олардың соншалықты ұсқынсыз көрінбейтін әрекеттеріне де назар аудардым. Қатар тұрған үйлердің есігі алдында бір топ қайыршы карта ойнап отыр; зағип біреу достарының ортасында күрішке қосып балық жеуге кіріскен; кішкентай балалар шу-шу етіп аяқсыз сорлының арбасына кезек мініп ойнап жүр.

Жолай маған Прабакер бір қырындай көз тастап қойып келеді.

— Қалай, біздің Бомбей ұнай ма саған?

— Керемет ұнайды, — деймін, еш бүкпесіз шын көңілден.

Байқағаным, қала керемет. Жабайылығы сондай, қиялыңды еріксіз шалқытып, шарықтатып жібереді. Британия билеп тұрған дәуірдегі романтикалық ғимараттардың қасынан осы заманғы бизнес-орталықтар бой көтерген. Қиқы-жиқы ұсқынсыз үйлердің ара-арасы жаңа піскен көкөністермен, алуан түрлі жібек маталармен қалы кілемдей құлпырып кеткен. Дүкендерден, өтіп бара жатқан таксилердің қайсысынан да әдемі әуен естіледі. Бояулар көз қариды, жұпары аңқыған дәмді иістерден бас айналғандай. Мен талай елде болдым, бірақ көздерінде жиі-жиі күлкі шоғы жылтырайтын жайдары адамдарды бұған дейін еш жерден көрмеппін.

Ең бастысы, Бомбей еркін, еркіндігі кісіні мас қылғандай. Қайда қарасаң да әркім өзімен-өзі, тұсау салынбаған, ауыздықталмаған еркін рух сезіледі. Мен бар жан-тәніммен беріле Бомбейді жақсы көріп кеттім. Қаптаған еркектер мен әйелдердің еркіндігін жаныммен сезініп, лашықтар мен қайыршылықты көргендегі бетімді күйдірген ұят пен ыңғайсыздықтан арыла бастадым. Қайыр сұрағандарды көшеден қуып жатқан ешкім жоқ, адамдарды заңсыз лашықтардан сүйреп шығарып жатқан да ешкім жоқ. Олардың өмірі қанша жерден тауқыметті ауыр десек те, олар да өз уақыттарын тиімді өткізеді. Көшеде серуендеп қыдырады, бау-бақтарда демалады… Бәрі еркін. Өйткені Бомбей — еркін қала. Мен оған бір көргеннен ғашық болдым.

Әрине, мұқтаж жандар мен ашкөздердің әртүрлі мүдделері тоғысқан карнавалда мен өзімді біршама ыңғайсыздау сезінгенім рас. Әй-шәйға қарамай кимелеп жүретін қайыршылардан, көзбояушы өтірікшілерден қысылып қалған кездерім болды. Құлағым естіген тілдерінің көбін түсінбедім. Сари, бөрік сияқты алуан түрлі киімдермен көрінген мәдениет те маған бейтаныс еді. Мазмұнынан хабарым жоқ, әлдебір иір-шиыры көп пьеса бойынша қойылған спектакльді көріп жүргендей болдым. Айналамдағының бәрі мен үшін біртүрлі тосын, бұрын мүлде үйренбеген әлемім. Сонымен бірге ол мені өзіне еріксіз тартып, езуіме күлкі үйіріп, сүйсіндіре бастады. Менің басыма бәйге тігілген, артымнан қалмай қуалап жүр. Бірақ мен одан құтылғандаймын, дәл қазір өзімді бостандықта жүргендей сезінем. Қуғыннан құтылғанда әр күнің саған тұтас бір өмірдей боп көрінеді. Бостандықтың әр минуты — соңы бақытты аяқталатын ғажайып жеке тарих іспетті.

Қасымда Прабакер, өте қуаныштымын. Көшедегілер оны жақсы таниды. Бір-біріне ұқсамайтын әр алуан адамдар онымен шын ықыластарымен арқа-жарқа боп амандасып өтіп жатыр.

— Сен, сірә, аш боларсың, Линдсей мырза, —деді Прабакер. — Бұл сөзім үшін кешірім өтінем, алайда сен бақытты адамсың, ал бақытты адамның тәбеті қашан да жақсы.

— Хмм… Тәбет жөнінде дұрыс айттың. Ау, бірақ біз бара жатқан мейрамханаң қайда еді? Тым алыста екенін білгенімде, жолда жерлік бірдеңе ала шығатын едім.

Ол жұлып алғандай жауабын дереу қайтарды:

— Шамалы-шамалы қалды, азғантай, онша алыс қалған жоқ.

— Е, солай деші…

— О, иә! Мен сені Махараштраның [11] тамаша дәм-тұзымен сыйлайтын ең үздік мейрамханаға апарам. Рахат ләззатына бөгесің. Бомбейдің мына мендей гидтерінің бәрі тамақты сол жерден ішеміз. Өте жақсы мейрамхана болғандықтан полицияға параны әдеттегіден екі есе кем төлейді. Көрдің бе, қандай кереметін!

— Рас айтасың ба?

— О, иә! Бірақ алдымен сен үшін бір жерден үнді темекісін тауып алуыма рұқсат ет. Әрине, өзім үшін де. Қазір біз жүрісті тоқтатуға тиіспіз.

Ол мені карта ойынына арналған үстелдің үлкендігіндей кішкентай жайманың қасына алып келді. Жайма үстінде картон қорапты шылымдардың кемі оннан астам түрі бар. Жайманың бір шетіндегі үлкен мыс табақшада шағылған кокос өріктері, әр алуан тәттілер және шыққан тегі белгісіз әртүрлі сықпалар салынған кішкентай күміс табақшалар иін тіресе қалыпты. Жайманың қатарында бір шелек су тұрды. Шелектегі суда ұшы біздиген сопақша жапырақтар қалқып жүр. Сатушы жапырақтың суын сүртіп, сықпамен майлайды, сосын үстінен үгітілген құрма, кокос өрігін, бетельді әртүрлі дәмдеуіштер салып, шиыршықтап орайды. Жанында тағаты таусылып тұрған тұтынушылар дайын болған шиыршыққа кезегімен тап беріп ала жөнеледі.

Прабакер топтың ішіне сығылыса кіріп, сатушыға жақындап, тапсырыс беру сәтін күтіп тұр. Мен адамдардың үстінен мойнымды соза қарап бақыламақшы болғам, көше жиегіне қарай шегініп кетіппін. Біреудің:

— Сақтан! — деген дауысы қатты естілді.

Әлдекім қолтығымнан ұстай алып, табанымды қайтадан жаяужолға тигізді; тап осы кезде дәл жанымнан қосқабатты үлкен автобус ысқырып өте шықты. Егер әлгі қол болмаса, мен қазір өлексе боп жатады екем. Мен құтқарушымды көргім кеп бұрылдым. Ол менің бұл өмірде бұрын-соңды көрген әйел заты ішіндегі ең көріктісі екен. Ашаң жүзді, бітімі шынардай тік, қою қара шашы иығына түсіп тұр. Онша бойшаң емес, бірақ иықты, теп-тегіс тура біткен жауырыны өмірлік күш-қуаты мол, өзіне аса сенімді жан екенін әйгілеп-ақ тұр. Үстінде — тобық тұсынан бүрілген жібек панталон, өкшесі аласалау қара туфли, кеудесін барынша қымтап мақта матадан тігілген ақ жейде киген, ал басында — үлкен жібек шәлі. Шәлінің иығынан асыра тастаған шеттері төмен қарай жарыса құлаған теңіз толқындарының жалына ұқсайды. Үстіндегі бүкіл киімі өзара тұтаса үйлесіп, жасыл түстің әртүрлі реңкімен құлпырып, қараған көзді еріксіз арбағандай. Ал езуіне үйірілген кекесінді жымиысы — еркектер оны не үшін сүйіп және не себепті одан сақтануы керек екенін білдіргендей еді. Жымиысы мінезінің өрлігін білдірсе, жұқа қыр мұрны байсалдылығы мен сенімділігінің айғағындай. Неге екенін қайдам, бірден менің басыма көпшілігі оның өрлігін менмендік деп қабылдап, сенімділігін немқұрайдылықпен шатастырып алып жүр-ау деген ой келе қалды. Ал мен ондай қателікке жол бергем жоқ. Менің көзім желкенсіз һәм ескексіз қайықтай оның жалт-жұлт еткен өткір жанарында шалқып жатқан шетсіз кең мұхитқа қойды да кетті. Оның аясы кең жасыл көзінің қанықтығы таңғалмасыңа қоймайды. Мұндай қанық жасыл түсті кейде түсіңе тал кірсе, сол талдың жапырағынан ғана көрерсің. Әбден шегіне жеткенде, теңіздің де кейде тап осындай қаныққан жасыл түске енуі мүмкін.

Ол мені қолтығымнан әлі ұстап тұр. Оның қолы тиген жер сүйіскеннен қандай әсер алсаң, мені қазір тап сондай күйге бөлеген. Тек құлағыма сыбырлап уәде бергені ғана жетпейтіндей. Мен оның қолын жүрегімнің тұсына әкеп қысқым кеп, қатты құшырланып кеттім. Солай еткенім әсілі дұрыс болатын да еді. Өйткені менің бұл қылығыма оның күлмейтінін, керісінше, ұнататынын іштей сезіп тұрмын. Біз таныс жандар емеспіз, соған қарамастан бес секунд бойы бір-бірімізден көз алмай қарастық та қалдық. Ал айналамызда болуға тиісті, бірақ ешқашан болмайтын параллель әлем, параллель өмір шыр айналып жатты. Ақыры ол тілге келді:

— Сізді Құдай сақтады. Енді сәл бөгелгеніңізде…

— Иә… — Мен сәл езу тарта жымидым

Ол менің білегімнен қолын алды. Сондай жұмсақ, табиғи әрекет. Ал мен оны біреу бақытқа кенеліп рахат түс көріп жатқан жерімнен дөрекілікпен оятып жібергендей тым ауыр қабылдадым.

Мен оның арқа тұсына еңкейіп, оң жағы мен сол жағына алма-кезек қарадым.

— Сонша не көре қалдыңыз?

— Мен қанат іздедім. Сіз менің ақ қанатты құтқарушы періштемсіз.

— Күмәндімін, — деп ол мысқылдай жымиды. Күлгенде екі бетінің ұшында дөңгеленіп шұңқырша пайда болды — Менің бойымда сайтаным басымырақ.

— Соншалықты көп пе? — дедім мен мырс етіп. — Нақты қанша, білсек бола ма?

Жайма жанында бір топ адам тұрған. Іштеріндегі біреуі — дене бітімі спортшыға ұқсаған, жасы жиырма бестер шамасындағы өте сымбатты жігіт менің қасымдағы қызға қарап дауыстады:

— Карла, кеттік, йаар! [12]

Қасымдағы қыз дауысқа жалт қарап, қол бұлғады да, маған қолын ұсынды. Қол алысуы шымыр, қатты қысты. Қандай сезім? Айту қиын. Күлгені де екіұштылау ма, қалай. Мен оған ұнадым ба, әлде, әңгімені тезірек аяқтай салғысы келді ме, түсінбедім.

— Сіз сұрағыма жауап бермедіңіз, — дедім уысымнан алақанын босата беріп.

— Менде ібіліс нешеу екен? — ол маған қарсы сұрақ қойды; ерніндегі болар-болмас жымиысы мені қызықтырып әкетіп-ақ тұр. — Өте интимді сұрақ. Бұрын-соңды маған қойылған сұрақтардың ішіндегі ең интимдісі, сірә, осы болуы мүмкін. Егер жолыңыз түсіп, «Леопольдқа» бас сұға қалсаңыз, бәлкім, сұрағыңыздың жауабын сол жерден тауып қаларсыз.

Қасына достары келді, ол мені қалдырып, соларға қосылды. Достары — орташа дәулетті адамдар арасына кең тараған үрдіспен еуропалық сән үлгісіне сай киінген жас үндістер. Олар әлсін-әлі жырқылдаса күлісіп, бірін-бірі түйгіштесіп тұр, бірақ ешқайсысы Карлаға соқтыққан жоқ. Оның ерекше аурасы бар секілді, яғни ол адамды өзіне тартады, сонымен бірге қол жетпес аурамен қоршалғандай. Мен сатушының жапырақты қалай орайтынын білгісі келген адамша өтірік қызыққан боп жастар тобына қарай жақындай түстім. Карла достарына бірдеңе деп сөйлеп жатты, бірақ мен тілін түсінбедім. Маған бейтаныс тілдегі оның дауысында бір айрықша терең сыр бардай көрініп, қатты әсерленгенім сонша, қолымның қылшықтарына дейін үрпиіп кетті. Әсілі, бұл да маған ескерту сияқты белгі еді. Ауғандық құдалар айтқандай: «Дауыс — махаббаттың жартысынан да басым». Бірақ мен ол кезде мұндайдан хабарсыз едім. Сондықтан менің жүрегім құдалардың өзі бас сұғуға қорқатын қалың жықпылға қойды да кетті.

— Мінеки, Линдсей мырза, мен сіз үшін екі тал темекі алдым, — деді Прабакер қасыма келіп, біреуін салтанатты түрде қолыма ұстата қойды. — Бұл — Үндістан, кедейлер елі. Мұнда темекіні қорабымен сатып алудың қажеті жоқ. Бір талы да жетеді. Сіріңкені де керек етпейсің.

Прабакер жайма қасындағы телеграф бағанына барып, шөптен өрілген түтіндеп тұрған таспаны ілгектен шығарды да, ұшындағы күлін үрлеп жіберіп, шоқтанған өзегін аршып, темекісін тұтатып алды.

— Ана біреу жапыраққа не орап беріп тұр, бәрі ауыздарына салып шайнаңдаумен жүр?

— А, оны пан [13] дейді. Дәмі ерекше татымды, жақсы шайналады. Бомбейліктер түгел соны шайнайды да түкіреді; тағы шайнап, тағы түкіреді. Мәселе жоқ, күн демейді, түн демейді, тоқтаусыз шайнай береді. Денсаулыққа өте пайдалы, көбірек шайнап, көбірек түкірсең болды. Байқап көргің келе ме? Алып берейін.

Мен бас изедім, дәмін көрейінші деп соншалық қызыққандығымнан емес, шамалы уақыт болса да әлі де Карланың маңында бола тұрайыншы деген есебім еді. Ол өзін еркін әрі қарапайым ұстайды; қалыптасқан тәртібіне адамның миы жетпеc көшеде өз үйінде жүргендей сезінеді. Мені таңғалдырған жайлар ол үшін, сірә, үйреншікті нәрселер. Осында келерде автобус терезесінен шетелдік бір ер кісіні көргем, Клара сол адамды еріксіз есіме түсіреді. Мына аласапыран әлем оны өз қатарына алған, төңірегіндегілер оған құрметпен қарайды. Мен оны кәдуілгідей қызғанып тұрғанымды байқадым.

Бірақ бастысы бұл емес. Мен оның мінсіз сұлулығынан көзімді алмай қадалып қарай бердім. Қараған сайын кеудемнен демім қысылып шығатынын байқадым. Жүрегім тоқтап қалғандай көрінеді. «Иә, иә, иә…» бойымдағы қан ағысының сыбырын естимін. Ежелгі санскрит аңыздарында ғажайып махаббат хикаяттары айтылады. Онда: адамдардың арасында әркімнің пешенесіне жазылған, көзге көрінбейтін байланыс бар, сондықтан олар кездеседі, жақындасады, бір-бірінен жан-тән рахатынан сусындайды делінген. Аңыздың айтуынша, сүйгеніңді бір көргеннен танисың, өйткені оның әрбір қимылынан, ойынан, әрекетінен, дауысынан, жанарындағы ұшқындар арқылы білінетін сезімдерінің толқынынан махаббат жұпары аңқып тұрады. Сен оны басқалар аңғармайтын, өзің ғана көретін ақ періште қанатынан танисың, сосын сенің оған деген құмарлығың бойыңдағы өзгеге деген ұнату, жақындасу сияқты өткінші түрлерін өлтіріп тастайды.

Әлгі аңыз пешенеге жазылып, тағдыр қосқан мұндай махаббат екі жүректің біреуін ғана ессіз билеп алады деп ескертеді. Дегенмен бұл жағдайда тағдырдың даналығы махаббатқа қарама-қайшы. Ал біздің бойымыздағы махаббат ақылды болмағаны үшін де өлмейді.

— Әй, сен ана қыздан көз алмай қалыпсың ғой! — деді пан алып оралған Прабакер қатты дауыстап. — сен оны сұлу деп ойлайсың ба, иә? Оның аты Карла.

— Сен оны білесің бе?!

— О, иә! Карла… оны бәрі біледі. — Құлағыма сыбырламақ боп қаттырақ дауыстап жібергені сондай, қыз естіп қойды ма деп шошып кеттім. — Танысқың келе ме?

— Танысу?

— Мен онымен сөйлесе алам. Ол сенің досың болғанын қалайсың ба?

— Не?!

— О, иә! Карла менің досым, ендеше, ол сенің де досың болуы тиіс. Карланың кәсібімен бірігіп, сен өзің үшін көп ақша тауып та қаларсың. Мүмкін, сендер сондай жақын достар болып, тіпті жыныстық қатынаспен айналысып, тәндеріңді толық рахат ләззатына бөлерсіңдер. Араларыңда нағыз достықтың шексіз құмарлығы боларына мен еш күмәнсіз сенемін.

Ол тап осылай боларына көзі анық жетіп тұрғандай алақанын уқалады. Оның езуі жиылмайтын жалпақ беті бетельден де бетер қызарып кетіпті. Ол мына түрімен қызбен тура көшенің ортасында тұрып сөйлесе ме деп қорқып кеттім де, қолынан ұстай алдым.

— Жоқ! Керек емес! Бүкіл әулиелер атынан өтінем, Прабакер, даурықпа, ақырын. Егер онымен сөйлескім келсе, өзім барам қасына.

— О, мен түсіндім, — деді Прабакер өзінше ұялған болып. — Сендер, шетелдіктер мұны эротикалық қоздыру деп атайсыңдар, иә?

— Жоқ. Эротикалық қоздыру басқа. Ол… маңызды емес, ұмыт оны.

— О, жақсы! Эротикалық қоздыруды мен әрдайым ұмытып кете берем. Біз бірден мінеміз де, тықпалаймыз, иә, иә!

Ол қиялындағы әйелді құшақтаған боп, өзінің арық бөксесін әрлі-берлі ырғай бастады, ыржиып күлгенде тістерімен қоса аузы-басы қанға боялғандай қып-қызыл еді.

— Өтінем, тоқтат! — деп қатты дауыстап жібердім де, Карла мен оның достары тұрған жаққа үрейлене бір қарап қойдым.

— Айтсаңыз болды, Линдсей мырза, — деп бір күрсініп алған ол бөксесін әрлі-берлі ырғағанын қоя қойды. — Дегенмен, егер қаласаң, Карлаға дос болғың келетінің туралы жақсы ұсыныс жасай аламын.

— Жоқ! Рахмет. Бірақ оған ешқандай ұсыныс жасаудың керегі жоқ. Мен… О, Құдайым, осы әңгімені доғарайықшы. Одан да сен маған әнебір адам қай тілде сөйлеп тұр, соны айтшы?

— Ол хиндише сөйлеп тұр, Линдсей мырза. Бір минуттай күте тұр, сосын мен саған оның не дегенін айтып берем.

Ол еш қымсынбастан Карланы қоршаған еркектердің қасына барды да, араларына кіріп, әңгімелеріне құлағын тоса қойды. Оған олардың ешқайсысы көңіл бөлген жоқ. Прабакер де басқаларға қосылып жырқылдап күлді, мақұлдап бас изеді, сөйтіп, арада бірер минут өткен соң, менің қасыма қайтып келді:

— Ол Бомбей полициясындағы бір нұсқаушыға қатысты күлкілі әңгіме айтып тұр; әлгі аудандағы ең үлкен әрі ең күшті танымал адам екен. Нұсқаушы өзінің түрмесіне бір қу жігітті қамап қояды. Қу жігіт оған менің алтыным, басқа да бағалы заттарым көп, босатып жібер деп үгіттейді. Нұсқаушы қу жігітті босатып жібереді. Қу жігіт оған біршама алтын мен қымбат тастарын әкеп сатады. Бірақ бұлары нағыз алтын, нағыз қымбат тастар емес, көшірме, жалған жылтырақтар екен. Ең қызығы, әлгі қу жігіт оған жасанды, жалған дүниелерін сатып болғанша, бір аптадай соның үйінде тұрады. Жұрттың қаңқу сөзіне қарағанда, қу жігіт нұсқаушының әйелімен әмпей-жәмпей болыпты. Енді әлгі нұсқаушы сондай ашулы әрі есуас дейді. Төбесі көрінгеннен жұрт оған жоламайды, анадайдан жылыстап тайып кететін көрінеді.

— Тыңдашы, сен мұны қайдан білесің? Ол осында тұра ма?

— Нұсқаушының әйелі ме?

— Жоға! Мен Карланы айтамын.

— Білесің бе… — деп ол дауысын соза бірінші рет қабағын шытты, — біздің Бомбейде қыздар өте көп. Сенің мейманханаңнан шыққанымызға бес-ақ минут өтті, соның өзінде жүздеген бикешті көріп үлгердік. Тағы бес минут жүрсек, тағы бірнеше жүзін көреміз. Әр бес минут сайын жүздеген сұлу бикеш. Әрі қарай жүре түссек, тағы бір жүзі, жүздеген және жүздеген сұлулар…

— Жүздеген бикеш, керемет! — Мен мысқылдап оның сөзін бөлдім. Дауысым ойлағанымнан гөрі қаттырақ шыққан еді. Қасымыздан бірнеше кісі бізге жақтырмай қарап өтті. Мен дауысымды баяулата қойдым. — Мені сенің жүздеген бикешің қызықтырмайды, менің ойымдағы… әнеу қыз, түсінемісің?

— Жақсы, Линдсей мырза. Мен саған ол туралы бәрін айтып берем. Карла — Бомбейдегі ең белгілі кәсіпкер. Ол осында көптен бері тұрады. Шамасы, бес жылдай болды-ау. Осы маңда шағындау үйі бар. Карланы бәрі біледі.

— Қай жақтан келген?

— Германиядан немесе сол төңіректен.

— Акцентіне қарағанда, америкалыққа ұқсайтындай.

— Иә, солай да шығар. Әйтсе де ол германдық немесе германдыққа жақындау біреу. Ал қазір үнділік дегеніміз дұрыс болар. Сен түскі асыңды ішкің келе ме?

— Иә, тек тағы бір минуттай шыдай тұр.

Жастар тобы жайма жанында тұрған таныстарымен қоштасып, көпшілікке араласып кете барды. Карла да жауырынын тіп-тік ұстап, жұрт қызғанышын туғызардай басын кегжитіп ап соларман бірге кетті. Қыздың сұлбасын қашан адамдардың тасқыны жұтып қойғанша, мен оның соңынан жұтынып қарадым да тұрдым. Ал ол артына бір рет те бұрылып қарамады.

Біз үзілген жолымызды қайта жалғастырдық.

— Сен «Леопольдтың» қайда екенін білетін шығарсың?

— О, иә! Ол бір ерекше ғажайып жер. «Леопольд» деген бар ғой — іші толған керемет адамдар, өте-өте керемет адамдар. Шетелдіктердің қайсысы керек болса, сол жерден табасың. Олардың бәрі сонда жақсы кәсіпте. Сексуалды бизнес, есірткі, валюта, қара базар саудасы, естен тандырар қызықты суреттермен де, ұрлық саудасымен де, жалған төлқұжаттармен де, сосын…

— Жақсы, Прабакер, мен түсіндім.

— Сенің де сонда барғың келе ме?

— Жоқ, қазір емес. Мүмкін, кейін бір реті келер. — Мен тоқтадым, Прабакер де тоқтады. — Тыңдашы, достарың сені қалай атайды өзі? Сенің қысқартылған лақап атың бар шығар?

— О, иә, менің қысқартылған атым бар. Мені Прабу деп атайды.

— Прабу… Маған ұнайды.

— Ол «Нұрдың ұлы» дегенді білдіреді, әйтеуір, соған ұқсас. Тамаша есім, рас қой?

— Иә, өте жақсы есім.

— Ал сенің тамаша есіміңді, Линдсей мырза, шын мәнінде соншалықты жақсы дей алмас едім. Мен мұны былш еткізіп тура бетіңе айтқаным үшін қарсы болмассың. Ол сондай ұзын есім және құлаққа түрпідей, біртүрлі шиқылдап естіледі, мен сияқты үндіше сөйлейтін адамға ұнамайды.

— Тап солай ма?

— Иә, тап солай. Тура айтқаным үшін кешір. Маған ұнамайды. Иә, мүлде ұнамайды. Тіпті ол Блиндсей немесе Миндсей, яки Ниндсей болса да…

— Мұндайда не істей алғандайсың, — мен езу тарттым. — Бары сол болса.

— Меніңше, қысқартып Лин дегеніміз дұрыс, — деп ұсыныс жасады ол. — Егер қарсылық жасамасаң, мен сені Лин деп атайтын болам.

Бұл атым қашып шыққаннан кейін, жасырынып жүргенде пайдаланған жалған есімдерімнің ешқайсысынан да кем емес еді. Расында, әр жерде болғанымда әртүрлі жалған есімдерді пайдаланам және оған үйренгенім сондай, өзімнің жалған есімдеріме де, жұрттың қойған лақап аттарына да күле қарайтын болғам. Міне, ендігі есімім — Лин. Тап осылай қысқарту менің ойыма ешқашан келмес еді. Дегенмен әдемі естіледі. Басқаша айтсам, бір магиялық ерекше қасиеті бардай, тіпті әлдебір тағдыр үні сезілетіндей ме… Жалпы, бұл есім маған туғанда берілген, сол есіммен мені жиырма жылға түрмеге қамаған, бірақ қазір мұнартып тым алыста қалған алғашқы өз атым сияқты бойыма дөп келіп, жақсы жараса кеткенін аңғардым.

Прабакердің дөңгелек жүзіндегі қушыкештене жылтылдаған үлкен қоңыр көзіне қарап, жымия бас изеп, келіскенімді білдірдім. Бірақ ол кезде мен Бомбейдің тәпелтек гиді қойған есіммен Колабадан Қандағарға дейін, Киншасадан Берлинге дейін мыңдаған адам білетін елеулі тұлғаға айналармын деп ойлаған жоқ едім. Тағдыр делдалдарға мұқтаж. Ол өзінің тастан соғылар қорғандарын тұрғызғанда, басында мүлде мән бермесе де, оны осындай кездейсоқ келісімдер арқылы мықтап желімдейді. Қазір артыма көз тастап, ешқандай салмағы жоқ, көз жұмып тұрып саусағыммен «иә» немесе «жоқ» дегеннің қайсысы түссе, соны түрте салуды ғана қажет еткен сол бір болмашы сәттің менің өмірімнің мүлде жаңа бетбұрысы болғанын түсінемін. Осы Линбаба атыммен менің ойнаған рөлдерім, осы атыммен белгілі тұлғаға айналғаным, расында менің жаратылыс болмысыма сай келе кетті; бұған дейінгі болғандарыммен салыстырғанда, бұл әлдеқайда шынайы еді.

— Жарайды, Лин десең, солай-ақ болсын.

— Өте жақсы! Бұл есім саған ұнағаны үшін мен сондай бақыттымын! Хинди тіліндегі «Нұрдың ұлы» дейтін менің лақап атым қандай әдемі болса, сенің есіміңнің де сондай тамаша, бақытты мәні бар.

— Рас па? Қандай?

— Ол еркектің «мүшесін» білдіреді! — Прабакердің қуанышында шек жоқ, өзі мәз-мейрам боп менен де соны күткендей.

— Міне, саған безгелдек!.. Тіпті естен тандырғандай-ақ.

— Иә, естен тандырғандай. Шын мәнінде, бұл әлгі сөздің нақты атауы емес, егер «линг» немесе «лингам» болса, онда бұл хинди тілінде «мүше» дегенді білдіреді.

— Қой, әжуа болмайық, тастайық, — дедім мен орнымнан қозғала беріп. — Сен не, мазақ қылғың келе ме мені? Барған жерімнің бәрінде мен өзімді тап осылай деп таныстыруым керек пе? «Сәлеметсіз бе, сізбен танысқаныма қуаныштымын, мен мүшемін». Жоқ, болмайды. Сен мұны ұмыт. Менің Линдсей деген атыма төзуіңе тура келеді.

— Жо-жоқ! Лин, шын айтам, бұл өте лайықты, өте тамаша есім, өте-мөте ерекше бақытты есім! Адамдар естігенде, қатты шаттанатын болады. Жүр, мен саған көрсетейін. Сенің маған сыйлаған мына бір бөтелке вискиіңді өзімнің досым Санджай мырзаға бермекпін. Сенің есіміңді оның қалай ұнататынын өзің көресің.

Бірнеше қадам жүргеннен кейін, біз бір шағын шеберханаға тап болдық. Есігі ашық тұрған шеберхананың маңдайшасына қолмен төмендегідей жазу жазып, қыстырып қойыпты:

РАДИОКӨМЕК
Электрлік жөндеу кәсіпорны.
Жөндеу және сауда.
Қожайыны Санджай Дешпанде.

Санджай Дешпанде жасы елуді алқымдай бастаған, быртиған толық денелі мығым кісі екен. Бұрқыраған қалың шашы тұтастай ағарып кеткен, шылымданған аппақ қасы ұйпалана едірейіп тұр. Үлкен, ауыр ағаш үстелдің басында отыр; айналасы толған жарылыстан қалғандай, басқаша сипаттау мүмкін емес, быт-шыты шыққан радиоқабылдағыштар, плеер, қосымша бөлшектер. Прабакер онымен жылы амандасып, хинди тілінде құлағына бірдеңе деп тез-тез сыбырлады да, виски бөтелкесін үстел үстіне қонжита қойды. Дешпанде мырза көзін де салған жоқ, тарбиған бес саусағымен шап берген, виски үстел астына сүңгіп жоғалды. Көйлегінің төс қалтасынан бір бума үнді ақшасын шығарды, ішінен бірнешеуін санап алып, алақанын төмен қарата ұстап, Прабакерге ұсынды. Прабакер кальмардың ілмектеріне ұқсаған саусақтарымен ақшаны тез әрі сондай бір әдемі ептілікпен іліп алды да, қалтасына сүңгітті де жіберді. Осыдан кейін ол ақыры толассыз мыңқылдағанын қойып, мені қасына шақырды.

— Бұл менің жақсы досым, — деді Дешпанде мырзаға түсіндіріп, иығымнан қағып-қағып қойды. — Жаңа Зеландиядан.

Дешпанде мырза қоңқ етіп бірдеңе дегендей болды.

— Осы бүгін Бомбейге келген беті, «Үндістан мейманханасына» тоқтады.

Дешпанде мырза тағы бір қоңқ етті де, маған тесірейе қарап, зерттей бастады.

— Аты Лин, яғни Линбаба мырза, — деді Прабакер.

— Аты кім дедің?

— Лин. — Прабакер мырс етті. — Мұның аты Линбаба.

Дешпанде мырза таңғала жымиып, өзінің жүн-жүн қасын кергіштеп қойды:

— Линбаба?

— Иә, иә! — деді Прабакер шаттанып. — Лин — өте-өте ғажап адам.

Дешпанде мырза маған қолын ұсынды. Қолын қысып мен де оған ықылас білдірдім. Осы кезде Прабакер қолтығымнан ұстай алып есікке қарай ала жөнелді.

— Линбаба! — деді ол артымнан дауыстап. — Бомбейге қош келдің. Егер сізде кассета немесе камера, тағы сондай даңғырлақтар болса, оларды сатқыңыз келсе, «Радиокөмектегі» Санджай Дешпандеге, маған әкеліңіз. Мен бағасын жақсы қоям.

Мен басымды изедім, сыртқа шықтық. Прабакер мені шеберханадан біраз жерге дейін сүйреп барды да, тоқтады:

— Байқадың ба, Лин мырза? Көрдің бе, ол сенің атыңды қатты ұнатқанын?

— Иә, солай секілді, — дедім міңгірлеп, Дешпанде мырзаның маған көрсеткен ықыласынан, Прабакердің асып-тасқан қуанышынан сәл басым айналғандай халдемін.

Арамыз жақындаса түскенде барып, мен оның достығының қадірін түсіндім және көзім жеткені, Прабакер «Жүзімдегі жайма-шуақ күлкім адамдардың жүрегіне де, айнала қоршаған ортама да жақсы әсер етеді» деп, бар жан-тәнімен сенеді. Онысы шындық. Рас, осыны түсіну үшін менің біраз уақытым кетті.

— Қысқартылған есімімнің соңындағы «баба» нені білдіреді? Лин дегені, енді, түсінікті. Бірақ неге Линбаба?

— «Баба» — кісіні құрметтеудің белгісі, — Прабакер ақырын мырс етті. — Сенің атыңның соңынан немесе басқа бір адамның есімінен кейін «баба» сөзі жалғанса, онда біз оған ұстазға немесе дін қызметшісіне, я болмаса қарияға құрмет көрсеткендей ілтипат танытамыз.

— Хмм, түсінікті, — деп әдейі дауысымды создым. — Бірақ бұл, Прабу, бәрібір жағдайды өзгертпейді. Жыныс мүшесі деген, енді ыңғайсыз, тіпті не дерімді де білмеймін…

— Өзің көрдің ғой, сенің атыңның Санджай Дешпандеге қалай ұнағанын! Мен қазір оны баршаға жар салып жариялаймын, қара! Линбаба! Линбаба! Линбаба!

Ол айналадағылар түгел естісін деп бар дауысымен айқайлай бастады.

— Жақсы, Прабу, жақсы. Мен саған сенемін. Тыныштал. — Енді оны жеңінен ұстап алға қарай сүйреу кезегі маған келді. — Мен саған вискиді сатсын деп бергенім жоқ, байқауымша, сен соны, егер қолымда болғанда, ішер едім деп келе жатсың-ау деймін.

— Аһ, иә, — деп күрсінді ол. — Мен оны ішкім келді, ойша ішіп те қойдым. Бірақ қазір, Линбаба, сенің берген тамаша сыйлығыңды Санджай мырзаға сатып, оның берген ақшасына екі бөтелке нашар, бірақ соншалық арзан виски сатып аламын. Одан артылғаны жаңа, әдемі қызыл жейдеге, бір тола жақсы чарасқа, салқындатқышы бар керемет кинотеатрдан ғажайып үнді фильмін көруге және екі күнге жететін тамағыма жетеді. Тоқтай тұр, Линбаба, сен неге өзіңнің паныңды шайнамайсың? Сен оны езуіңе қыстырып қойып шайнауға тиіссің, әйтпесе ол қатып-семіп, дәмі жаман боп бұзылып кетеді.

— Жақсы. Бірақ мұны қалай істеуге болады? Былай ма?

Басқалардан көргенімді қайталап мен де шиыршықталған жапырақты езуіме тығып жібердім. Бірер секундтан кейін аузым тәтті жұпарға толды. Дәмі балға ұқсайды, сонымен бірге өткір әрі жұмсақ. Сыртқы жапырағы ери бастады да, үгітілген кокос, құрма, әртүрлі тұқымның түйіршіктері тәтті шырынмен араласып кетті.

— Сен енді панның қалдығын түкіріп тастауың керек. — Прабакер менің жағымның қалай жұмыс істегенін жіті қарап біраз бақылап алғаннан кейін, кәдімгідей үйретуге кірісті. — Оны былай істейді, қара.

Ол аузындағы қызыл шырынды ернін шүйіре беріп ытқытып жіберді, бір метрдей аулағырақ ұшып барып, жерге алақандай боп былш ете түсті. Нағыз хас шебердің жұмысы, ернінде шырынның жұғыны да қалмады. Прабакердің қолпаштауымен мен оның істегенін қайталағым келген, менің аузымнан әуелі көпіршіктер бұрқ ете қалды да, қызыл шырын иегімнен бастап көйлегімнің үстінен жол салып, шылп етіп аяқкиімімнің оң жақ басына қона кетті.

— Көйлегің мәселе емес, — деген Прабакер қабағын түйе қалтасынан орамал алып, менің көйлегімдегі шырын қалдығын өзінше мұқияттап сүрте бастады, бірақ ол әрекетінен көйлегімдегі дақ құрып кете қойған жоқ. — Аяқкиім де мәселе емес. Оны да сүртіп тастаймын. Ал қазір мен саған сұрақ қоям, сен суға жүзгенді ұнатасың ба?

— Суда жүзу? — деп, қайталап сұраймын дегенде, аузымдағы панның қалдығын байқамай жұтып қойдым.

— Иә, суда жүзу. Мен сені Чаупатти жағажайына апарайын, өте керемет жағажай, сен ол жерде шайнайсың және түкіресің, тағы шайнайсың, сосын киімсіз-ақ түкіре бересің, киіміңді жууға беріп, ақша шығындамайсың.

— Тыңдашы, мен сенен қала ішіндегі экскурсия туралы сұрайыншы деп едім. Сен гид емессің бе?

— О, иә, мен Бомбейдегі, тіпті бүкіл Үндістандағы ең үздік гидпін.

— Бір күнде қанша табасың?

Ол маған жымия қарап ұртын бұлтитты, өзінше қуланғаны болар.

— Күніне жүз рупий табам.

— О’кей.

— Туристер түскі асыма төлейді.

— Түсінікті.

— Такси үшін де төлейді.

— Иә, әрине.

— Автобус билетіне де.

— Әлбетте.

— Ыстық күні өзімізді сергіту үшін шай ішеміз, оған да төлейді.

— Иә, иә.

— Қоңыр салқын түндері бел босату үшін қыз-қырқынға баратын болсақ та…

— Жарайды, жарайды. Бері қара, мен сенің тұтас бір апталық қызметіңе ақы төлеймін. Маған Бомбейді көрсет, жақсылап түсіндір. Егер міндетіңді ойдағыдай орындасаң, апта соңында қосымша сыйақы және берем. Бұған қалай қарайсың?

Көзінде күлкі шуағы жылт етті, бірақ, неге екені белгісіз, дауысы бұлыңғырлау естілді.

— Бұл өте жақсы шешім, Линбаба. Өте дұрыс шешім.

— Оу, онысын көре жатармыз. — Мен күліп жібердім. — Сосын сен маған хиндише азын-аулақ сөз үйретсең дұрыс болар еді.

— О, иә! Мен сені қалағаныңның бәріне үйрете алам! Ха — «иә», нэхи — «жоқ», пани — «су», кханна — «тамақ»…

— Жақсы, жақсы, бәрін бірден емес. Мынау не, мейрамхана ма? Жасасын Құдай, әйтпесе қарным ашып ішегім шұрқырап тұр.

Қоңырайған сүйкімсіздеу мейрамханаға кірмекші едім, Прабакер тоқтатты. Әлдебір өзі білетін себеппен бет әлпеті кенет байсалды кейіпке енді. Қабағын түйді, шаруаны қалай бастарын білмей тұрғандай өңешіндегі түйінделген түкірікті қылқ еткізіп жұтып жіберді.

— Біз тамақтанбас бұрын, — деп ақыры тіл қатты, — одан бұрын, біз… жалпы қандай да бір іс бастамай тұрып, мен саған айтуға міндеттімін… иә, мен саған бірдеңе айтуға тиіспін.

— Сөйле, ендеше…

Оның бет әлпеті ұсқынсыздана бұзылып кеткені сондай, менің басыма қайдағы жоқ жаман ойлар келе бастады.

— Сонымен, білгің келсе… әлгі мейманханада мен саған сатқан бір тола чарас…

— Иә?

— Ол енді, түсінсең… бизнестің бағасы болатын. Ал бір тола ауған чарасының нағыз достық бағасы елу рупий ғана. — Ол қолын жая көкке көтеріп, қайта түсіріп жіберді де, қос жамбасын тарс еткізіп соғып қалды.

— Ұқтым, — дедім мен жайбарақат.

Мен үшін бұл түкке тұрмайтын нәрсе, күліп алғым да келген. Бірақ Прабакер үшін өте маңызды болса керек, өйткені шындығын бұлай жиі аша қоймасы белгілі, мен соны байқадым. Кейін білгенімдей, ол тап сол сәтте менімен дос болуға бекініпті, ал бұл дегеніңіз, шаруа шешкенде де, сөйлескенде де, менің алдымда адал, таза болу деген сөз еді. Сол күннен бастап ол шындықты бетіме тура айтатын болды, сонысымен қадірлі еді, рас, кейде кәдімгідей жүйкеме де тиетін.

— Сонымен, енді не істейміз?

— Менің ұсынысым мынау, — деді ол барынша байсалды түрде. — біз мына бизнес бағасымен сатылған бүкіл чарасты шегіп тауысамыз да, сосын мен екеумізге жаңасын сатып аламын. Содан кейін ол сен үшін де, мен үшін де достық бағадағы дүниеге айналады. Ал мұндай саясаттан мәселе туындамайды.

Мен күліп жібердім, ол да күлді. Сосын оны иығынан қапсыра құшақтадым, сол күйімізде іші адамға лық толы, буы мен дәмді иісі танау қытықтаған мейрамхана қойнауына қойдық та кеттік.

— Лин, менің ойымша, сен жақсы доссың, — деп қорытты ойын Прабакер шаттана қуанып. — Біз екеуміз жолы болғыш жігіттерміз, иә?

— Мүмкін, — дедім мен. — Бәрі мүмкін.

Арада бірнеше сағат өткенде, мен алакөлеңкеге оранып, тас төбемдегі бір қалыпты ызыңмен шыр айналған желдеткішке қарап қойып, жайлы жерде шалқамнан түсіп жаттым. Шаршағанымды сезем, бірақ ұйқым келер емес. Терезе сыртындағы күні бойы бір тыным таппаған іскерлікке құрылған тіршіліктің арсын-күрсін толқыны жұлдызды аспанның ылғалды қапырығының астында біртіндеп басылып, ақыры тыныштық тапқан. Маған қызық әрі жұмбақ боп көрінген көше суреттері жел өтіндегі жапырақтар тәрізді судырлап көз алдымнан тізбектеліп өтіп жатыр. Бойымда алдағы күндерге деген жаңа үміттер оянып қанымды тасытқандай. Қараңғылық көрпесін жамылып жатып, мен еріксіз жымыңдап қоямын. Бұрынғы өмірімде мені танитын бірде-бір адам қазір менің қайда екенімді білмейді. Бомбейдегі бірде-бір адам менің қайдан шыққанымнан хабарсыз. Мен екі әлем ортасындағы қуысқа келіп тығылдым, өзімді толық қауіпсіз жердемін десем болады.

Прабакерді де ойлаймын, таңертең ертерек келемін деп уәде берген. Ол мені қаламен таныстырмақ. «Келер ме екен, — деймін жұмбақ шешкендей боп, — әлде қасына жаңа бір турист ерткен оны енді тек көшеден ғана көрем бе?» Мен жалғызбасты адамның немқұрайды көңілімен, егер ол сөзінде тұрып, таңертең айтқан уақытында келсе, екеуміз расымен де достасып кетерміз деп шештім.

Әлгі бикеш қайта-қайта есіме түсе берді. Оның жымиюды білмейтін байсалды жүзі көңілімнен шықпай-ақ қойды. Сол үшін өзіме-өзім таңмын. «Егер жолың түсіп «Леопольдқа» бас сұққандай болсаң, мұның шешімін, бәлкім, сол жерден тауып қаларсың» деді-ау ол маған қоштасарында. Бұл нені білдіреді? Шақыру ма, әлде қыр көрсеткен ескертуі ме? Түсінбедім. Мейлі, қандай мағына бермесін, өз сөзінен ұстап, мен оны сол жерден қалай да тауып алам. Әуелі қаланы көріп, азды-көпті түсінік алғаным дұрыс болар, өйткені Карла оны жақсы білуі тиіс. Осылайша, «Леопольдқа» бір аптадан соң бармақ боп шештім. Ал әзірше теңіз жағалауында көбірек серуендеп, Бомбеймен кеңірек таныса тұрмақпын.

Менің ойымның бір түкпірінде отбасым мен достарым жайлы естеліктерім, оларға деген сағынышым тұрақты түрде айналады да тұрады. Әр түні мені бостандығым үшін не төледім, нені жоғалттым деген ой мазалайды. Әр түн сайын жақындарымның алдындағы ұятым жанымды тілгілейді. Өзім ұнатқан, енді ешқашан көрмейтін адамдар үшін менің еркіндігімнің бағасы қандай болғанын, әлбетте, көзіме анық елестете аламын.

— Біз бағасын түсіре аламыз, — кенет өзінің қараңғы бұрышынан ұзынтұра канадалықтың дауысы естілді. Оның дауысы тыныштық ішіндегі ызыңды баса, үйдің қаңылтыр төбесі үстінен даңғырлатып ауыр тастар құлағандай әсер қалдырды. — Әлгі анау менеджерден нөмірдің бағасын түсір деп сұрау керек. Тәуліктік алты «бакстан» төртке шегерсін. Әрине, соншалық ауыз толтырып айтарлықтай үнем болмас, бірақ осындағылар қандай жағдай болса да саудаласып жатады ғой, біз де солай етейік. Ертең біз жол жүреміз, сіз қаласыз осында. Сіз жоқта осы мәселені талқылағанбыз, өйткені біз… сізді ойлап мазасызданған едік. Бұл жерде, достым, марканы түсірмеген жөн. Егер мұны үйренбесең, жаңа жағдайға өзіңді бейімдемесең, мұндағы адамсымақтар сенің бүкіл қаныңды сүліктей сорып алады. Қалада тұратын үнділіктер өздерінің бас пайдасынан басқа ештеңені керек етпейді. Әрине, шетінен бәрі сондай деп айтпаймыз. Бәрібір үнділіктер мына біз сияқты емес. Негізінде олар біздің олармен көп бас қатырып тұрмайтынымызды біледі. Сондықтан өз есебімізді жіберіп алмауға мықтап тырысқанымыз жөн.

Оның бөлме ақысына қатысты айтқаны өте орынды. Тәулігіне бір-екі доллардан шегертсек, қай-қайсымызға да жаман болмас. Саудаласу арқылы ақша үнемдейсің, түсінікті. Бұл, әдетте, Үндістанда іспен айналысудың барынша өркениетті оңды жолы.

Сондай-ақ ол, бір жағынан, қателескен де еді. Уақыт өте келе Ананд екеуміз жақсы дос болып кеттік. Менің оған әу дегеннен ешқандай қайырым-қарымтасыз көрсеткен сенімім, табандап саудаласып одан бір доллар болса да жеңілдік алуға тырыспағаным арамызды жақындатып жіберді. Кейін ол осы жағдайды еске алып, талай рет айтқан еді. Өйткені үш адамға алты доллардың соншалықты жүгенсіз баға емесін біз сияқты ол да жақсы білетін. Мейманхана қожайыны болса, күн сайын біздің нөмірден түсетін алты доллардың төрт долларын өзінің қалтасына басатын — ережесі сондай-тын. Үстінде қалатын екі доллар — табыстың ең төменгі шегі, ол Анандтың жалақысына және соның қарамағындағы үш еден жуушының еңбегіне бөлінеді. Мейманхана қонақтары саудаласып, нөмірдің бағасын түсірген жағдайда, Ананд күндік табысынан айырылады.

Бомбейге келген күнгі алғашқы түні қараңғылық тымырсығы ішінде жатып алда осындай жағдайлар болатынын, әрине, білмедім. Мен тағдырым алдында тәуекелге бел буып, тек түйсігіме ғана бағындым. Жүрегімді осы қалаға, осындағы анау бір жұмбақ бикешке беріп қойғанымды сезген де жоқпын. Осылардың ешбірінен хабарсыз қалпымда, ақыры түс көрмейтін тыныш, қалың ұйқыға біржола бата бердім.

2-тарау

«Леопольдтағы» кәдуілгі жай күндердің бірі-тін. Карла келіп, көрші үстелдің қасында сәл бөгеліп, достарымен бірер ауыз тіл қатысты. Сол кезде оның жалындап тұратын жасыл көзіне сай келетін табиғи теңеу іздеп қанша рет шарқ ұрдым десеңші. Қиялыммен жылтыр тас опалға ұқсатам, жасыл жапырақтармен салыстырам, маржан аралдарының етегіндегі жылы сулардың түсінен де ұқсастық табуға тырысам. Бірақ күн сәулесінен өрнек таққан табиғи, жанды зүбәржат жанардың жарқырауы олардың бәрінен әлдеқайда жұмсақ. Осылайша, қиялыммен шарықтап, тынымсыз іздене жүріп, оның керемет сұлу көзіне дәлме-дәл келетін нағыз табиғи жасыл өсімдікті ақыры таптым.

Бұл ерекше сәт «Леопольдта» болған еді. Бірақ мен өзім түсінбеген және түсіндіре алмайтын себеппен оған бұл жайында ештеңе дей алмағам. Ал қазір мен сонда көкейімдегіні неге іркіп қалдым, неге айтпадым деп қатты өкінем. Біздің өткеніміз санамыздағы екі айнадан қатар көрінеді: бірінде бұрын біз не айттық, не істедік — бәрі анық, айқын; екіншісі күңгірт, өйткені ол жартыкеш сөздерімізден, бітпеген істерімізден тұрады. Бүгін мен біздің таныстығымыз басталған бойда немесе алғашқы аптада, тіпті сол бірінші кештің өзінде-ақ ниетімнің ең бастысын білдіру үшін қажетті сөздерді қалай да тауып… оның маған ұнайтынын бірден айтып салуым керек еді деп ойлаймын.

Ал ол маған ұнайды, оның жаратылыс болмысында не бар, бәрі ұнайды. Оның швейцарлық-америкалық ағылшыншасындағы гельвециялық [14] әуезділігі де, бірдеңеге мазасызданғанда шашын ұзын сұқ саусағымен кейін қарай қайырып тастайтыны да мені шексіз тәтті әсерге бөлейді. Оның өз пікірін жан-жағын жұмырлап нақтылап және өткір айтатын туралығы да, жаныңнан өте беріп немесе қасыңа отырып жатып сұқ саусағының ұшымен өзімсіне әрі сондай сыпайы әдеппен ақырын ғана түртіп қалатын сүйкімді қылығы да маған қатты ұнайды. Көзіме көзін қадап ұзақ қарап қалатыны, дегенмен кісіні ұялтатындай тым шектен шықпайтыны, өзінің осы өжет қылығын жуып-шайғысы келгендей артынша жарқырай жайнап күлетіні, бірақ бастапқы қалпынша менен көз алмаған күйі отыра беретіні қалай маған жақпасын?! Ол бүкіл әлемге де маған қарағандай тура, тік қарайды, оны бірінші боп шегінуге мәжбүрлейді, маған оның бұл қасиеті де ұнайды. Өйткені соның арқасында әлеммен өштесуім үшін сылтау табыла кетеді. Әлем мені өлтіргісі немесе ұстап алғысы келеді. Ол мені өзім қашып шыққан темір торға қайта отырғызып қойсам дейді. Ал ол жерден қашқан себебім, күзетші формасындағы «жақсы жігіттердің» мені қабырғаға байлап қойып, сүйектерім күйрегенше сабайтыны жаныма батты. Әрине, сабау — олардың міндеті, сол үшін жалақы алады. Бәлкім, тап осындай тәртіпке ұмтылған әлемнің ісі дұрыс шығар. Ал менің әлемге бұдан артық еңбегім сіңбеген болар. Алайда, психологтардың айтуынша, жеке адамның ерік-жігерін жаншу оның қарсылығын туғызады, сондықтан өмірімнің әр минутында мен де өзімше әлемге қарсылық білдірумен келем.

«Біз — әлеммен қарым-қатынасты үзген жандармыз, — деген еді Карла бірде, екеуара таныстығымыздың алғашқы айы болатын. — Ол соны қалпына қайта келтірмек, бірақ мен көнбей жүрмін. Мен, сірә, кешіруді білмеймін». Бұл ой сонда маған бірден сап ете қалған. Таныстығымыздың алғашқы минутында-ақ оның маған ұқсастығын байқадым. Мен оның бойынан қатыгездікке ұласатын өжеттікті, долылыққа ұласатын қайсарлықты, сосын жалғыздықтан махаббат аңсаған жойқын құштарлығын да аңғарғам. Мен бәрін түсіндім, бірақ оған бірауыз сөз айтпадым. Оның маған ұнайтыны туралы да жақ ашпадым. Өйткені түрмеден қашып шыққан алғашқы жылы өміріме бойлай кіріп, шалжиып жатып алған бақытсыздықтан есім бірде бар, бірде жоқ еді. Жүрегім әлдебір қараңғы тұйықтан тыныштық тапқандай өзімен-өзі оңаша, менің жанымды ешкім жаралай алмайтындай жағдайда болатынмын. Сондай-ақ маған ешкім де, ештеңе де нағыз бақыт қуанышын сыйлай алмайды деген бірбеткей қасаң түсініктің құрсауында жүрдім. Мен ештеңеге жаны ашымас нағыз қатыгез едім, ал бұл — адам басында болуы мүмкін келеңсіздіктің ең жаманы-тын.

— Сен мейрамхананың әбден көз үйренген өз адамы болып алдың-ау, — деп әзілдеді ол менің жанымдағы бос орынға отыра беріп, сосын қолын созып шашымды ұйпалап жіберді.

Оның осы бір өзіндік ерекше қылығы маған қатты ұнайды, яғни ол мені жақсы түсінеді, ренжімейтінімді біледі. Ол менің тура отыз жасқа толған кезім. Бойым ортадан сәл биіктеу, түр келбетім ұсқынсыздау: кең иықты, қолдарым ебедейсіз үлкен, кеудем де күмпиген жуан еді. Менің шашымды қобыратып жіберейінші деген ой екінің бірінің басына келе қоймас-ты.

— Иә, солай сияқты.

— Прабакермен бүгінгі экскурсияларың қалай өтті? Қызық болды ма?

— Ол мені Элефанта аралына апарды, үңгірлерді көрсетті.

— Әдемі жер, — деді ол маған тура қарап, бірақ өзі басқа бірдеңені ойлап отыр. — Мүмкіндігің болып жатса, сенің Аджанта және Эллоре үңгірлерін де көргенің дұрыс. Бірде Аджанта үңгірлерінің біріне бастығыммен бірге түнемелікке барғанбыз.

— Бастығыңмен?

— Иә, бастығыммен.

— Бастығың еуропалық па, әлде үнділік пе?

— Турасын айтсам, анау да емес, мынау да емес.

— Ол туралы білсем бола ма?

— Қажеті не? — деген ол қабағын сәл шытып, көзімнен көзін алмай бетіме тура қарап.

Мен әлгі сөзді әңгімені ұзартып, оны қасымда ұстай тұру үшін айта салған едім. Оның соған бола абыржып қалғаны мені қатты таңырқатты.

— Жай, әншейін, — дедім жымиып. — Мұнда адамдар жұмысқа қалай орналасады, қандай жолмен табыс табады, білейін дегенім еді, басқа түк те емес.

— Мен онымен осыдан бес жыл бұрын, Цюрихтен шыққан ұшақ ішінде танысқанмын, — деді ол өзінің қолынан көз алмаған күйі. Көңілі орныққандай сияқты. — Ол да сол қаладан еді. Менің билетім Сингапурға дейін. Бірақ ол біз Бомбейге кеп қонғанша, мені осында қалып, бірге жұмыс істеуге үгіттеп, көндіріп те үлгерген болатын. Үңгірлерге саяхат… бір ерекше ғажайып сәттер еді. Саяхатты ол арнайы рұқсат алып, әдейі мен үшін ұйымдастырған-ды. Аджантаға өзі алып барды. Будда мүсіндеріне толы, жарқанаттар қаптап жүрген ғаламат үлкен үңгірдің ішінде жалғыз өзім бір түн болдым.

Бастығым үңгір аузына күзет қойғызған-ды, сондықтан өзімді қауіпсіз сезіндім. Дегенмен үңгірде түнеу адам сенбес керемет ғажайып сәттер сыйлады, шексіз әсер алдым. Шынында, оның маған көмегі зор болды… Әр нәрсеге байсалды қарауға үйретті. Кейде қалауың қандай болса, жүрегің де солай қарай ойысады ғой. Менің не ойлап отырғанымды түсінетін шығарсың.

Оның не айтқысы келгенін онша түсінбесем де, бетіме сұраулы жүзбен қараған кезде, мен өтірік мақұлдаған боп бас изей салдым.

— Мұндай сәттерде сен өзің үшін мүлде жаңа, бір жұмбақ тылсымды сезгендей боласың. Оны бір өзің ғана тап сондай ерекше күйде қабылдайсың. Мен сол түннен кейін мұндай сезімді Үндістаннан басқа еш жерде, ешқашан басымнан кешпейтін шығармын деген сенімде болдым. Мұны түсіндіре алмаймын, мен тек өз үйімде, қауіпсіз жерде екенімді және алда бәрі жақсы болатынын білдім. Міне, көріп отырсың, мен әлі осындамын…

— Ол немен айналысушы еді?

— Кім?

— Сенің бастығың. Кәсібін айтам.

— Импорт, сосын экспорт.

Ол сөзін доғарып, маңайдағы үстелдерді көзімен бір шолып шықты.

— Сен үйіңді сағынбайсың ба?

— Үйімді?

— Иә, үйіңді, мен сенің Швейцарияң туралы сұрап отырмын?

— Иә, кейде аздап ойлап қоям. Мен Базельде өскем, сен онда болдың ба?

— Жоқ, мен, жалпы, Еуропада болған емеспін.

— Ендеше, қалай да бір барып қайтуың керек, Базельді міндетті түрде көргенің дұрыс. Ол — нағыз еуропалық кент. Рейн оны Үлкен және Кіші Базель деп екіге бөліп қойған. Бір қызығы, өмір салты екеуінде екі түрлі. Өмірге көзқарастары да екі бөлек. Бір мезгілде екі қалада өмір сүріп жатқандай күй кешесің. Бір кездері мен оған кәдуілгідей үйреніп те алған едім. Ол жерде үш мемлекет түйіседі: кез келген сәтте шекарадан бар болғаны бірер шақырым өтіп, Францияда немесе Германияда серуендейсің. Швейцарияда түстеніп, кешкі асыңды Германиядан ішесің. Мен Швейцариядан бұрын, Базельді сағынам.

Ол сөзін кенет доғарды да, боялмаған үлпілдек кірпігінің арасынан көзін тіктеп тура қарады:

— Географиядан дәріс оқығаным үшін ғафу өтінем.

— Кешірім сұраудың қажеті жоқ. Әңгімең өте қызық. Өтінем, жалғастыра бер.

— Білесің бе, Лин, — деді ол сөзін қайта жалғап, — сен маған ұнайсың.

Оның көзіндегі көгілдір от мені күйдіре бастады. Мен қызарып кеттім, бірақ ұялғанымнан емес. Ол: «сен маған ұнайсың» деген сөзді еш қысылмастан оп-оңай айта салды. Шынымды айтсам, осы сөзді оған ертерек айтпағаным үшін қысылдым.

— Рас па? — дей салдым немқұрайдылау. Мен үшін мұның қаншалықты маңызды екенін өзімше білдірмеуге тырысып-ақ отырмын.

Ол ернін жымқыра жымиды.

— Иә. Сен тыңдай біледі екенсің. Тыңдай білу — күшті қару, оған қарсы тұру өте қиын. Мені тыңдап отыр деп сезіну — мына пәни дүниедегі жақсы құбылыстардың бірі.

— Ең жақсысы не сонда?

— Оны кім білмейді. Ең жақсысы — билік.

— Шынымен бе? — Мен күліп жібердім. — Ал жыныстық қатынас ше?

— Жоқ. Екі адамның қатынасы кезіндегі ең басты нәрсе — билік үшін күрес, сондықтан ол бәрін безгек ұрғандай безілдетеді.

Мен тағы күлдім:

— Ал махаббат ше? Көпшіліктің пікірінше, ең жақсысы — билік емес, махаббат.

— Олар қателеседі, — деді ол кесіп сөйлеп. — Махаббат билікке қарама-қайшы, сол себепті де біз одан қатты қорқамыз.

— Карла, қымбаттым, қайдағы бір сұмдық нәрселерді қалай айтып отырсың! — деді анадайдан дабырлап сөйлей келген Дидье Леви қыздың жанына отырып жатып. — Әлде сенің Линге қатысты бізден жасырын қитұрқы есебің бар ма еді?

— Сен біздің әңгімеміздің бір сөзін де естіген жоқсың, — деді Карла оны ұялтпақ болып.

— Сенің сөзіңді есту мен үшін маңызды емес. Мен мынаның түрін көрдім, сол жетеді. Сен оны жұмбақтарыңмен шырмап, басын шыр айналдырып қойыпсың. Өзіңе де белгілі ғой, Карла, мен сені жақсы білем. Дегенмен бұл жерде қорқатындай ештеңе жоқ, Лин, қазір-ақ есіңді жиғызамыз.

Қызыл пенжегінің төс қалтасының сыртқы тұсына өрнектеп жазылған нөміріне қарап, ол даяшылардың бірін шақырды:

— Әй, чар нөмір! До батле бир! [15] Сен не ішесің, Карла? Кофе? Әй, чар нөмір! Эк кофе аур. Джалди каро! [16]

Дидье Леви отыз бесте, етжеңді жүзіндегі терең сызықтар бет әлпетін қартайтып, жасынан асыра егделендіріп көрсетеді. Ылғалды климатпен ерегеске түскендей, ол үнемі мақта матадан тігілген қолпылдаған кең шалбар, жейде мен спорттық үлгідегі мыж-мыжы шыққан шұға пенжек киіп жүреді. Қап-қара қалың бұйра шашын тура жейдесінің жағалық тұсына дейін ұқыптап қысқартып қояды. Ал шаршаңқы жүзіндегі жақ жүні қашан көрсең де үш күндік алынбаған түк сияқты көрінер еді. Ағылшынша бұрап сөйлейтін акцентімен реті келсін, келмесін достарын да, тіпті танымайтындарды да кекетіп-мұқатып отыратын әдеті бар. Оның бұл жүгенсіздігі, әрине, жұрттың бәріне бірдей ұнай қоймайды, бірақ шыдайды, өйткені ол пайдалы адам, бұл жағынан оған ешкім тең келмес. Кез келген затты немесе тауарды, мәселен, тапаншадан бастап бағалы тастарға дейін немесе түсі аппақ ақ қардай ең сапалы бір келі тай героинін қай жерден алып, қай жерде сатуға болады, бес саусағындай біледі. Егер лайықты төлем жасаса, қандай әрекетке болса да барамын деп мақтанады, тек өміріме қауіп келтірмесе, тұрмыс-тіршілігімнің қаймағын шайқалтпаса болды дейді.

— Біз өз арамызда, адамдар бұл өмірде не нәрсені ең жақсы деп бағалайды деген мәселені талқыладық, — деді Карла. — Ал сен айтпай-ақ қой, пікірің маған белгілі.

— О, иә, мен сенің туралы ол ақшаны жақсы көреді дейтініңді білем, — деді Дидье ерінгендей үнін соза сөйлеп, — Әсілі, екеуміздікі де шындық. Есі дұрыс адам бұл өмірде ақша болса, бәрі болады дегенді ерте ме, кеш пе, әйтеуір бір түсінеді. Ізгіліктің және қиялдағы ғажайып идеалдың тарихи үдеріс тұрғысынан өзіндік құндылықтары жоқ емес. Бірақ күнделікті қарапайым тіршілікте ақша бізге күнді күнге жалғап өмір сүруімізге мүмкіндік береді, ал оның жоқтығы бізді әлгі тарих доңғалағының астына түсуге мәжбүрлейді. Ал сен, Лин, бұл турасында не айтқан едің?

— Ол аузын ашып та үлгерген жоқ, енді сенің қасыңда ондай мүмкіндігі мүлде болмайтын да шығар.

— Беу, Карла, тым әсірелей бермеші. Сонымен, Лин, ол не, сеніңше? Қатты білгім кеп отыр.

— Егер сен нақты бірдеңе айт десең, мен оның атын — бостандық дер едім.

— Оны не істеу үшін? — деген Дидье, соңғы сөзге келгенде, мырс етіп бір күліп қойды.

— Білмеймін. Мүмкін, бар болғаны, «жоқ» деп айту үшін ғана шығар. Егер сен осыны еш қысылмай еркін айта алсаң, адамға одан басқаның керегі жоқ, білем.

Кофе мен сыра әкелді. Даяшы құдды бір сыпайылыққа деген өштестігін білдіріп, қолындағыларын үстел үстіне тарс-тарс еткізіп қоя салды. Сол бір жылдары Бомбей дүкендерінде, тіпті мейманхана, мейрамханаларында да қызмет көрсетудің түр-түрі: ықыласты ізет, бірдеңе дәметкендей жағымпаздық, немқұрайдылық, тіпті қауіпті дөрекі қарым-қатынас — бәрі кездесе беретін. Ал «Леопольд» даяшыларының бейбастақтығы аңыз болып айтылатын. «Егер кір-қоқыспен былғанғың келсе, — деген бірде Карла ескертіп, — ондай шаруаны тап «Леопольдтағыдай» қатырып ешбір жерде орындай алмайды».

— Тост! — деп жариялады Дидье, саптыаяғын менікімен соғыстыра беріп. — Бостандық үшін… қарнымыз жарылғанша ішеміз! Салют!

Саптыаяғын орталай ішіп, кеудесін кере демін алды да, қалғанын да басына бір-ақ көтерді. Ол өзіне келесі үлесін құйып алып жатқанда, біздің үстелімізге тағы бір жұп келіп қосылды. Қоңыр шашты жас жігіттің аты Модена екен. Аз сөйлейтін, тұнжыр испандық. Қара базарда Франция, Италия және Африкадан келетін туристермен бірге әртүрлі күмәнді сауда-саттықпен айналысады. Қасындағы серігі — талдырмаш келген, сүп-сүйкімді Улла есімді неміс бикеші. Бұрын жезөкше болған екен, дегенмен соңғы кезде өзінің рұқсатымен Модена оны жұртқа көңілдесім деп таныстырып жүр.

— О, Модена, келесі тапсырыс беретін уақытқа дөп келдің! — деп дауыстап жіберген Дидье Карланың үстінен қолын созып жас жігіттің арқасынан қағып-қағып қойды. — Егер қарсы болмасаң, маған содалы су қосылған виски.

Испандық арқасына тиген шапалақтан селк ете қалды да, қабағын түйіп алды, даяшыны шақырып, ішімдікке тапсырыс берді. Бұл кезде Улла неміс және ағылшын тілдерін қойыртпақтап Карламен сөйлесе бастаған, кездейсоқтық па, әлде, әдейі ме, әйтеуір, әңгімесінің ең қызықты тұстарын түсіну мүлде мүмкін емес.

— Бірақ мен білген жоқпын, на? Оның сондай Spinner! [17] екені менің тіпті ойыма да келмепті. Тура бар ғой Verruckt [18]. Бұл — анық. Басында ол маған ерекше адал, өте әдепті, ғажайып адам сияқты боп көрінген. Әлде тап сонысынан күдіктеніп, қорқу керек пе еді, сен қалай ойлайсың? Бәлкім, ол әдептілігін әдейі тым асыра көрсетті ме? На джa [19], арада он минуттай да өткен жоқ, ал ол wollte auf der Klamotten kommen [20]. Түсінесің бе, менің ең тәуір көйлегім! Одан көйлегімді қайтарып алу үшін менің әлгі Sprintficker [21] төбелесуіме тура келді. Spritzen wollte er [22] тура менің көйлегімнің үстіне! Gibt’s ja nicht [23]. Кейінірек мен кокаин иіскеп алу үшін ваннаға кіргенмін, қайтып келіп das er seinen Schwanz ganz tief in einer meiner Schuhe hat! [24] көрдім. Көзіңе елестетші?! Менің туфлиім! Nicht zu fassen [25].

— Мойындауға тура келеді, — деді Карла барынша жұмсара сөйлеп, — қайдағы бір нақұрыстар саған желімдей жабыса кететіні рас, Улла.

— Ja, leider [26]. Қалай қарсыласам? Есі дұрыс еместердің бәріне ұнайтын болсам.

— Сүйіктім менің, сен оны тыңдама, — деді Дидье оны жұбата сөйлеп. — Нақұрыстар көп жағдайда, ең жақсы, үлгілі қарым-қатынастардың негізгі өзегі болып табылады. Егер дұрыс көңіл бөліп ойлап қарасақ, шын мәнінде, әрдайым солай!

— Дидье, — деді Улла өте бір сыпайы адамша майыса қалып, — мен сені осы уақытқа дейін тозақ отына жұмсаған жоқпын ба?

— Жоқ, қымбаттым! — деп ол күліп жіберді. — Мен сенің бұл кішкентай ұмытшақтығыңды кешірем. Сосын ол өзінен-өзі түсінікті нәрсе болған соң, әрдайым көңілде тұрады ғой…

Төрт стақанмен виски әкелген даяшы белдігіндегі шынжыр баудағы ашқышпен содалы су құйылған бөтелкенің қақпағын ашты; қақпақ ұшып кетіп үстелге соқты да, ол жерден домалап еденге түсті. Бөтелке аузынан атқылаған ақ көбік бүкіл үстел үстін алып кетті, біз орнымыздан атып тұрып, жан-жаққа қашқалақтап жатырмыз, даяшы болса, беті бүлк етпей шылқылдаған көбікті судың үстіне қолындағы кір-кір шүберекті жайбарақат тастай салды.

Екі жағымыздан екі еркек пайда бола кетті де, біреуі Дидьені сөзге тартып, екіншісі Моденамен сөйлеспек болды. Қолайлы сәтті пайдаланып, Улла маған қарай еңкейді де, үстел астынан менің қолыма бір кішкентай ораманы ұстата қойды. Мен ораманың ішінде ақша барын бірден білдім. Оның көзінен ешкімге айтпа деген өтінішін де жазбай оқыдым. Шынымды айтсам, орамаға қараған да жоқпын, сол күйінде қалтама сүңгіте салдым.

— Сен осында қанша уақыт қалатыныңды шештің бе? — деп сұрады ол менен.

— Әзірге жоқ. Мен ешқайда асықпаймын.

— Немене, сені күтетін ешкім жоқ па еді? — деді ол жаттанды әдісімен, бірақ жалынсыз суық қылымсып. — Баратын, көргің келетін біреу-міреуің жоқ па?

Улла жалпы барлық еркекті өзіне қаратып алғысы келеді. Ол өзінің клиенттерімен, достарымен, даяшылармен, тіпті Дидьемен де, көңілдесі Моденаны қоса алғанда, бәрімен де осылай өтірік күліп, өтірік майысып сөйлеседі. Кейін мен жұрттың оны сыртынан айыптайтынын талай естідім. Жолында кездесе кеткеннің бәрімен қылымсиды деп аямай жерден алып, жерге салатын. Бірақ мен олармен келісе қоймайтынмын. Улламен жақын таныса келе, оған қатысты білгенім, ол бүкіл жарық әлеммен қылымсып сөйлеседі. Өйткені қылымсу — мейірімділігін көрсетудің өзі білетін жалғыз ғана әдіс-амалы болатын. Сөйтіп, ол өзінің адамдарға деген жақсы пейілін көрсетумен қатар, оларды, бірінші кезекте еркектерді, «маған сыйластықпен дұрыс қараңдар» деп мәжбүрлегісі келетін. Ол дүниеде мейірімділік жетіспейді деп есептейтін және осы ойын әр жерде үнемі айтып жүретін. Оның ойы мен сезімталдығы әрдайым терең, таза, аңқылдаған ақ көңілінен шығатын. Оған басқаша талап қою, оны өзгерту мүмкін емес еді. Оның үстіне, сайтан алғыр, ол өте сұлу, ал күлкісі сондай сүйкімді болатын.

— Жоқ, — деп жауап бердім мен оған, — мені күткен ешкім жоқ, сағынып іздеп баратын да ешкімім жоқ.

— Сонда сенің ешқандай… wie soll ich das sagen [27] ойға алғаның жоқ па? Тіпті алдыңа жоспар құрып та жүрген жоқпысың?

— Иә, негізінде жалпы солай. Бірақ мен кітап жазумен айналысам.

Қашып шыққаннан кейін, жартыкеш шындықтың, яғни жазушымын деген дерегімнің мені жасыратын өте ыңғайлы бүркеу болатынын түсіндім. Әрине, күтпеген жерден алыс жолға шығып кеткенім, бөтен жерде ұзақ жүріп қалғаным, көз жеткізіп иландыратындай соншалықты нақты сөз емес. Дегенмен «материал жинап жүрмін» дегенімді әрқалай қабылдауға болатын. Менің қаладағы, елдегі алуан түрлі жерге, көлік қозғалысы мен жалған төлқұжаттарға қатысты жинайтын деректерім, басты өтірігімді ақтап алғандай әрекеттерім еді. Бұл бүркеме жалған әрекеттерім мені өзіме жағымсыз тиетін артық сұрақтардан құтқаратын; кейде орынсыз сұрақтардан қауіп келерін сезсем, мен жазушылық өнердің нәзік қырлары жайында бір ұзақ әңгіме бастап жіберем, ондайда қансорғыш қандаладай жабысып қалмайтын біреу болмаса, көпшілігі шыдамай, әңгіме тақырыбын өздері-ақ дереу ауыстыра қояды.

Мен, шынында да, жазушымын. Бұл өнерді жасым жиырмадан асқанда Австралияда жүргенімде бастағанмын. Алғашқы кітабым шыққаннан кейін танымал бола бастадым. Шаңырағым шайқалып, некем бұзылды, әкелік құқымнан айырылып, қызымды жоғалттым. Оны көре алмайтын болып, қылмыс әлемімен байланысып нашақор болдым, азғын жолға түстім, түрмеге қамалып, ол жерден қашып шықтым. Түрмеден «шыққаннан» кейін де жазушылық әдетімді қойып кете алмадым, өйткені ол мен үшін уақыт өткізудің үйреншікті қалыбы болатын. Осы «Леопольдтың» өзінде де менің қалталарым шимай түскен жапырақталған қағаздарға, қағаз майлықтарға, түбіртектерге және дәрігерлік рецептерге толып жүреді. Қандай жағдай болса да кез келген жерде үздіксіз жаза беремін. Сондықтан мен қазір Бомбейдегі алғашқы күндерім туралы тәптіштеп әңгіме айта алам. Өйткені қалай жалғыз қалам, солай достарыммен кездескенде алған әсерімді, арамызда өрбіген әңгімені қолыма түскен қағазға мұқияттап түртіп қоям. Мені құтқарған жазушылық әдет десем болады. Ол мені өзіңді ұстай білуге, күні бойы көргенің мен естігеніңді ойша қорытуға және оны жүйелеп жазып жүруге үйретті. Ол менің ұят дегенді жеңуіме, соның серігі — күйректікке берілмеуіме көмектесті.

— Міне, Scheisse [28], мен Бомбейде не туралы жазуға болатынын көзіме елестете алмаймын. Бомбей жақсы жер емес, ja. Менің Лиза құрбым айтады, «қоқыс шұңқыры» деген сөзді ойлап тапқанда, тап осындай жерді меңзеген дейді. Мен де бұл сөзді оған лайықты атау деп есептеймін. Жазумен айналысу үшін сенің басқа бір жерге кетуің керек, мәселен, Раджастхан дұрыс болар еді. Менің естуімше, Раджастхан «қоқыс шұңқыры» емес.

— Егер білгің келсе, Лин, оның айтып отырғаны жөн сөз, — деп Карла да өз ойын білдірді. — Бұл жер Үндістан емес. Мұндағы адамдар бүкіл елден жиналған, Бомбей — Үндістан емес. Бомбей — бөлек әлем. Нағыз Үндістан бұл арадан өте алыс жатыр.

— Алыста?

— Иә, жарық жетпейтін жерде.

— Мүмкін, айтқаныңыз шындық болар, — дедім мен келтірген метафорасына іштей таңданып. — Ал маған осы жер ұнайды. Мен үлкен қалаларды жақсы көремін, ал Бомбей үлкендігі жағынан әлемде үшінші орын алады.

— Сен өзіңнің гидің сияқты сөйлей бастапсың, — деді Карла кекете тіл қатып. — Бұл түрімен Прабакер сені тым артық оқытып қоя ма деп қорқам.

— Ол мені расымен де көп нәрсеге үйретті. Екі апта болды, ол менің басымды алуан түрлі деректермен де, сандармен де толтырып жатыр. Егер оның мектепті жеті жасында тастап кетіп, оқу мен жазуды осы Бомбей көшелерінде үйренгенін ескерсек, таңғаларлық ештеңесі жоқ.

— Қандай деректер мен сандар? — Улла сұрақ қойды.

— Мәселен, Бомбейдің тұрғындары туралы. Ресми мәлімет бойынша, он бір миллион, бірақ Прабудың айтуынша, жасырын кәсіппен айналысатын жігіттер өз есептерін жүргізеді, олар жаңылмайды, олардың есебінше, қала тұрғындарының саны он үш — он бес миллионнан кем емес. Мұндағылар екі жүзге жуық тілде және диалектіде сөйлейді. Екі жүздей тіл мен диалект, ойланып көр! Бұл дегеніңіз, әлемнің дәл кіндігі үстінде өмір сүргенмен бірдей ғой.

Өзінің ойын көрнекілегісі келгендей Улла неміс тілінде бірдеңе деп Карламен тез-тез сөйлесе бастады. Осы кезде Модена оған ымдап белгі берген еді, ол қол сөмкесі мен шылымын алып, орнынан тұрды. Әңгімеге зауқы соқпаған испандық сол үндемеген күйі сыртқы есікке қарай бет алды.

— Менің жұмыс істеуім керек, — деген Улла жылы жымиды. — Ертеңге дейін, Карла. Сағат он бірде, ja? Лин, егер сен осында болсаң, ертең кешкі асты бірге ішсек қайтеді? Мен солай болғанын қалар едім. Tschus! [29]

Ол маңайдағы барлық еркектің сүйсінген көздерінің жарқылы астында Моденаның соңынан ақырын шығып кетті. Бұл кезде Дидье көрші үстелде отырған таныстарымен сөйлесіп тұрған. Біз Карла екеуміз оңаша қалдық.

— Оның сөзіне тым қатты сенуге болмайды, — деді Карла.

— Қай сөзін айтасың?

— Ертең сенімен кешкі ас ішкісі келгені. Ол ылғи да солай дейді.

— Білемін, — дедім езу тарта жымиып.

— Ол саған ұнайды, иә?

— Иә, ұнайды. Неге күлесің? Мұнда күлкі шақыратындай бірдеңе бар ма еді?

— Белгілі бір ұғымда, иә. Сен де оған ұнайсың.

Карла үнсіз қалды, айтқан сөзіне түсінік берер деп күттім, бірақ ол тақырыпты өзгерте қойды:

— Улла саған ақша берді, американ доллары. Ол мұны маған Модена түсінбесін деп, неміс тілінде жеткізді. Сен ақшаны маған беруің тиіс, ертең сағат он бірде кездескенімізде өзі алады.

— Жақсы. Қазір берейін бе?

— Жоқ, бұл жерде емес. Мен кетуім керек, уақыты белгіленген кездесуім бар. Шамамен бір сағаттан соң оралам. Мені күткің келе ме? Немесе бір жаққа баратын болсаң, бір сағаттан кейін қайтып кел. Сосын, егер қаласаң, мені үйіме шығарып сал.

— Сөз бе екен? Мен осында болам.

Ол тұра бергенде, орындығын жылжытып жіберу үшін мен де көтерілдім. Карла ақырын жымиып, таңданғаны, әлде мысқылы ма, бір жақ қасын керді, бәлкім, екеуін де.

— Бомбейге қатысты сөзім әзіл емес. Шынында да, сенің бұл жерден кеткенің дұрыс.

Мен оның сыртқа шыққанына, шамасы, әдейі күтіп тұрған жекеменшік таксидің артқы орындығына барып отырғанына ту сыртынан қарап тұрдым. Ақсары түсті автомобиль ақырын жылжып машиналардың кешкі тасқынының арасына кіргенде, алдыңғы орындағы жолаушы отыратын жақтағы терезеден сыртқа сорайып шыққан ер адамның қолы көрінді. Ол қолындағы жасыл түсті тасбихын бұлғап қойып, жүргіншілерге жол беріңдер деп айқайлай бастады.

Жалғыз қалған соң арқамды қабырғаға сүйей орныма қайта отырдым да, «Леопольдтың» шулы да дулы атмосферасына шомдым. Ол бүкіл қаладағы үлкен мейрамханалардың бірі болса, Колабадағы ең ірісі еді. Бірінші қабаттағы тік бұрышты кең залдың үлкендігі сондай, қатардағы мейрамханалардың төрт залына татиды. Екі темір есіктен кіріп, ағаш аркаға жеткенше біраз жер, ол жерден аудандағы ең ұзын, көрікті, адамы құж-құж қайнаған Козуэй даңғылына шығып кетесің. Екінші қабатқа желдеткіштермен жабдықталған интимді бар орналасқан, оның төбесін аса ауқымды колонналар тіреп тұр. Колонналар төменгі залды ауқымдарын бірдей етіп, бірнеше жерден бөліп тастаған. Оларды айналдыра үстелдер қойылған. Колонналардағы, қабырғалардағы қаптаған айналар мекеменің өзіндік артықшылығы іспетті. Келушілер бірін-бірі жасырынып та, ашықтан-ашық та бақылай алады. Талайлар бір емес, бірнеше айнадағы өз бейнесін көріп сүйсінеді, қызықтайды. Турасын айтқанда, «Леопольдта» сен өзіңді де, өзгені де қалағаныңша бақылайсың, басқалардың бақылау обьектісіне айналасың, сені біреу қалай қызықтап қарап отырса, сен де оны емін-еркін көресің.

Залда қақпағы күлгін түстес жақұттай үнді мәрмәрінен жасалған отыз үстел бар, әрқайсысының айналасына кемі төртеуден самырсын орындық қойылған. Карла оларды алпыс минуттық тізе бүгу деп атайды. Өйткені өте қолайсыз болғандықтан одан артыққа ешкім де шыдамайды. Төбедегі жиі орналасқан желдеткіштер қанатымен жел үйіріп бірқалыпты ызыңдарынан жаңылмайды. Ал жел үрлеген бозғылт түсті аспашамдар ақырын-ақырын маңғаздана тербеледі. Есіктер, терезелер, қабырғалар, айналарға дейін қызыл ағаштан жонылған бордюрлермен көмкерілген. Тұтас бір қабырғаны ала қойылған ұзын үстелдің үсті толған тау-төбе жемістер: папайя, ақсары түсті алмалар, тәтті лайм, жүзім, қарбыз, банан, сантра [30], маусымына дөп келсе, мангоның төрт түрі. Бұлар — десерт, қонақтарға жеміс түрінде де, пау-пау [31] шырыны түрінде де ұсынылады. Зал төріндегі биіктеу жерде тик ағашынан жасалған үлкен, жалпақ тағанның басында кеме капитаны сияқты қонжиып, бәрін бақылап метрдотель [32] отыр. Оның артқы жағынан тар дәліз көрінеді, ол жақтан кейде будақтап бу көтеріліп, кейде даяшылар тобы шыға келеді; тағы бірде дәліз түкпірінен ас дайындайтын жердің асты-үстіне шыққан берекесіздігі де көрініп қалады.

Біршама сыры кеткенмен, әлі де салтанатты сынын сақтап тұрған «Леопольдқа» арасы кең ағаш аркадан өтіп аяқ басқан адам бірден-ақ үлкен әсерге бөленеді. Дегенмен «Леопольдтың» ең басты ғажайыбын оның ешкім елемейтін қарапайым қызметкерлері ғана көреді; мейрамхана жабылған бойда еден сыпырушылар бүкіл жиһазды бір шетке ысырып тастайды, сол кезде еден барынша ашылып, ғажайып сұлулық жарқ ете түседі. Дәл ортадағы алты бұрышты тақтадан басталып, солтүстік үнді сарайларына тән шілтерленген күрделі сұлу өрнектер жан-жаққа күн сәулесінің нұрындай боп таралып жатады. Осы ғажайып сұлулықтан мұнда келетіндер мақұрым. Олар аяғының астындағы ғажайыпты көрмейді, есесіне, айнала қоршап тұрған айналардан өз бейнелерін көргенге есуас адамша мәз. Ал ғажайып сұлулық қөзінің жасырын сырын қала еңбеккерлерінің ішіндегі ең қарапайым жалаңаяқ кедейлердің көз алдына осылайша жарқыратып ашып тастайды.

Күнде таңертең едені жуылып, есіктерін ашқан кезде, тазалық иісі бұрқыраған бір керемет қоңыр салқын сәт туады, сол кезде «Леопольд» бір мезгіл у-шу мазасыз қала ішіндегі тыныш та марғау оазиске айналып кетеді. Содан кейін түн ортасына таман қашан жабылғанша әлемнің жүздеген елінен келетін туристер мен жергілікті тұрғындардың көңіл көтеріп, алуан түрлі шаруаларын тындыратын іскерлік алаңына айналады. Бұл жерде есірткі, валюта, төлқұжат, алтын және жезөкше саудасы ғана жүрмейді, бұл жерде көзге оншалықты көрінбейтін қызметке тағайындау, протекция, келісімшарт, ықпал аймағы сияқты ірі мәселелер де жүзеге асырылады. Бұл енді үнді кәсібін дамытуда маңызды рөл атқаратын бірін-бірі сатып алуға құрылған тұтас жүйе болатын.

«Леопольд» бейресми еркін сауда аймағы еді, жолдың қарсы бетіндегі қай жағынан да аса қырағы Колабаның полиция бекеті бұған келгенде көз жұма қарайды. Мейрамханадағы іскерлік қам-қаракет аумағы учаскелерге бөлініп, қатаң тәртіпке бағынған. Сарилеріне орана киініп, жасмин гүлдері мен әшекейлерге малынып жүретін үнділік жезөкшелердің астыңғы залда отыруына құқылары жоқ, олар тек екінші қабаттағы барға баратындармен ғана бірге еріп жүре алады. Ал сырттан келген еуропалық жезөкшелерге, керісінше, тек бірінші қабатта ғана болуға рұқсат берілген. Егер олар күнделікті қызметімен кіреберіс ауызда немесе сыртта айналысқысы келмесе, іштегі, үстел басындағы еркектердің көзіне түсуге тырысып бағады. Есірткімен, басқа да заңсыз тауарлармен келісімшарт үстел басында ашықтан-ашық жасала береді, бірақ тауарларды мейрамханада тапсыруға рұқсат жоқ, оны сыртта жүзеге асырады. Сондықтан сатушы мен сатып алушы өзара келісімге келгеннен кейін, айырбасты жүзеге асыру үшін сыртқа бірге шығып кетіп, іс біткесін бұрынғы орындарына қайтып келгендерін жиі көруге болар еді. Мемлекеттік шенеуніктер де, жасырын бизнестің серкелері де осынау жазылмаған ортақ заңға үнсіз бағынады. Жоғарыдағы алагеуім барда отырып келіскендер тек сыртқа шыққасын ғана ақшаларын төлеп, өзара ризашылықтарын білдіріп қол алысады, сондықтан олар заңсыз келісімшартты «Леопольдта» жасады деп ешкім де айта алмайды.

«Леопольдта» ашық және жасырын бизнестің арасына сондай бір хас шеберлікпен түскен нәзік шекарадағы сауда-саттық оның сыртында да бір толастамай жалғаса береді. Көше ептілері заң-паң дегендерге түкіріп қойып, «Лакость», «Карден» және «Картье» маркасымен ашықтан-ашық жасанды бұйымдар сатады. Таксистер тиісті ақысын алған соң, айналарын әдейі бұрып қойып, артқы орындықта не болып жатқанын әдейі көрмеген болады. Қарсы беттегі мекеменің әдетте өз жұмыстарына ұқыпты қарайтын полицейлері қомақты пара беріп, қаланың осынау ерекше табысты учаскесінде қалып жұмыс істей беруге тырысады.

Бір кешті бір кешке жалғап «Леопольдта» отырған күндерде мен шетелдіктердің де, жергілікті тұрғындардың да Бомбейдің бүкіл қоғамдық өмірін, коммерциялық саласын жоғарыдан төменге дейін түгел жаулап алған жемқорлыққа шағымдарын жиі естідім. Қалада өткізген бірнеше апта ішінде олардың арыз-шағымдарының көп жағдайда шындық екеніне анық көзім жетті. Әрине, әлемде коррупциядан ада ел жоқтығы белгілі. Заңсыз ақша айналымына жол бермейтін жүйе әлі табылған жоқ. Тіпті ізеттілік пен мейірімділікті ту етіп ұстайтын қоғамдардың өзінде жеңілдіктерге ие топтар пара беру немесе басқа да заңсыз жолдармен доңғалақтарын майлап алып, алға қарай қарыштап тарта береді. Бүкіл әлем бойынша байлар кедейлерге қарағанда жақсы тұрады және ұзақ өмір сүреді. «Парақорлық арам да, адал да болуы мүмкін, — деген бірде маған Дидье Леви. — Барлық елде түгел арам, ал алуан түрлі болып келетін үндінің ерекшелігі — адал». Мен оның ойындағысын білгендіктен, жай ғана жымидым да қойдым. Шынында, Үндістан — ашық та адал ел. Мен оны алғашқы күні-ақ сезгем және қатты ұнатқам. Менің ұнатуым күннен-күнге арта түсті де, әлдебір түйсігіммен қалаға қатысты ешқандай жаман сөз айтпауға ұйғардым. Менің түйсігім: бақыла, айналаңда қазандай қайнаған тіршілікке аралас және қуана біл дейтіндей. Мен ол күндері алдағы айларым мен жылдарымда басымдағы бостандығым, жалпы өмірім айнаны дер кезінде теріс бұрып қоятын үнділік салтқа тікелей байланысты боларын, әрине, білгем жоқ.

— Оу, бұл не отырыс! Жалғызбысың? — деп қайтып оралған Дидье сонау жерден тіл қатты. — C’est trop! [33] Бұл жерде сорайып жалғыз отыру, достым, көзге оғаш көрінеді, оғаш көріну менің еншім. Кел ішейік.

Ол менің қасымдағы орындыққа сылқ етіп отыра кетті де, ішкілікке тапсырыс беру үшін даяшыны шақырды. Мен бірнеше апта бойы «Леопольдта» онымен күнде кешкісін сөйлесіп жүрмін, бірақ екеуден екеу оңаша қалып көрмеген едік. Менің қасымда Улла да, Карла да, жалпы олардың тобынан ешкім жоқ кезді таңдағанына таңмын. Демек, ол мені өзіндей көреді, сол үшін оған іштей ризамын.

Ол виски келгенше шыдамсызданып, саусақтарымен үстелді үздіксіз шерткілеп отырды да, сосын оны қомағайлана басына көтеріп, жарты стақанын бір-ақ қылғытты, демін терең алып, көзін сығырайта жымиып, бетін маған бұрды:

— Байқаймын, сен терең ойға шомып кетіпсің.

— Мен «Леопольд» төңірегінде ойландым, әр нәрсеге ден қоя бақыладым.

— Сұмдық жер, — деген ол бұйра шашын бір сілкіп қойды. — Осы жерді соншалықты ұнататыным үшін өзімді тіпті кешіре алмаймын.

Біздің жанымыздан үстеріне балағы тобықтан бүрілген кең шалбар, жеңі ұзын, етегі бөкселікке түскен жейде сыртынан қаракөк кеудеше киген екі ер адам өткен-ді. Дидье әлгілерден көз алмай қадалды да қалды, олар бұған бас изеді, Дидье барынша ыржия күліп, қол бұлғап сәлемдесті. Әлгі екеу бізге таяу жерде отырған достарына барып қосылды.

— Қауіпті адамдар, — деп міңгірледі Дидье, әлі де әлгілердің сыртынан ыржиып күлген қалпы көз айырмай қарап. — Ауғандықтар. Анау, тапалдауы — Рафик, қара базарда кітап саудасымен айналысқан.

— Кітаппен?

— Төлқұжат жасаумен. Бұрын ол үлкен дөкей болатын, бүкіл сауданы басқаратын. Қазір Пәкістан арқылы арзан есірткі өткізумен айналысады. Әрине, одан әлдеқайда көп табыс табады, дегенмен өзін кітап саудасынан қуғандарға тіс қайрауын қояр емес. Өйткені сол жолы мұның біраз адамын жайратқан еді.

Оның сөзін естіп қойғандай — олай болуы мүмкін емес — осы кезде ауғандықтар біз жаққа бұрылып, жүздері түнере көздерімен ішіп-жей бастады. Қастарында отырғандардың ішінен біреуі еңкейіп оларға бірдеңе деді де, әуелі Дидьені, сосын мені нұсқады. Ауғандықтардың екеуі де бар ықыластарын маған аударып, көздерін көзіме тура қадап шұқшия қалысты.

Ол күзетшінің бақылауындағы тұтқын сияқты ернінің ұшымен ғана сөйлесіп отыр. Бұл өзі қызық жағдай еді. Австралия түрмелерінде мұны «бүйірдегі қақпақты ашу» деп атайды, сол сәтте түрме камерасындағы өмірім ойыма орала кетті. Құлыпты бұрап жатқан кілттің сылдырын естігендей және дезинфекциялық арзан сұйықтың иісі мен қолымдағы тастың ылғалын сезгендей болдым. Өткен өмірдің мұндай бұрқ етпе естелігі бұрынғы тұтқындардың, полицейлердің, сарбаздардың, өрт сөндірушілердің, «жедел жәрдем» жүргізушілерінің, жан жарақатын алған адамдардың барлығының басында жиі болып тұрады. Мұндай бұрқ етпе естелік кейде мүлде қолайсыз жерде, қолайсыз жағдайда басыңа келе қалады да, кеңкелестік реакция туғызып, оғаш күлкі туғызады.

— Әзілдеді деп отырсың ба? — деді Дидье қызарақтап.

— Жо-жоқ, олай ойламаймын.

— Бәрі де тап солай болған, шын айтам. Ықпал аймағын бөлісу үшін шағын соғыс болып өтті… О, қараңыз, жеңімпаздар да осында келіпті, Байрам және оның жігіттері. Ол ирандық. Бұл істе ол басты орындаушы болды, бірақ Абдул Ганиге жұмыс істейді, ол өз тарапынан осы қаладағы ірі мафиоз Кадер ханға қызмет көрсетеді. Олар осы ымырасыз шайқаста жеңіске жетіп, төлқұжат саудасының тізгінін түгел өз қолдарына алды.

Ол аркалардың бірінен ішке өткен, үстеріне сәнді джинсы мен пенжек киген бір топ жас жігітті иегімен нұсқады. Олар зал түкпіріндегі үстелдердің біріне жайғаспас бұрын, өздерінің сыйластық жылы ықыластарын білдіру үшін алдымен метрдотельге барды. Іштеріндегі басшысы жасы отыздан жаңа асқандай толық, бойшаң еркек екен. Бал-бұл жанған өмірге құштар жүзін қасындағы серіктерінің үстінен асыра залды түгел шола қарап, таныстарын көріп жымиып немесе бас шұлғи бастады. Көзі біздің үстелімізге түскенде, Дидье оған қол бұлғап сәлем жолдай қойды.

— Иә, қан… — деп жалғады ол үзілген сөзін, достық пейілмен күлімдей отырып. — Бұл төлқұжаттардағы қан кепкенше әлі де біраз уақыт өтетін шығар. Оның маған қатысы жоқ. Мен тамақ ішкенде французбын, махаббатта италиялықпын, ал тірлігім швейцарлық, сөйтіп, бейтараптылықты сақтаймын. Бір нәрсеге көзім анық жетеді; төлқұжат үшін әлі де талайдың ыстық қаны төгілері сөзсіз.

Маған қарады да, көз алдынан кетпей қойған жабысқақ елестен құтылғысы келгендей кірпіктерін қағып-қағып жіберді.

— Шамасы, көп ішіп қойғандаймын, — деді ол өзіне-өзі сүйсінгендей таңданып. — Кел, тағы да тапсырыс берейік.

— Өзіңе бере бер. Маған мына қалғаны да жетеді. Әлгі төлқұжат дегенің қанша тұрушы еді?

— Жүзден мыңға дейін. Доллармен, әлбетте. Сатып алғың келе ме?

— Жоға…

— Алтынмен айналысатын бомбейлік пысықтар да тап осылай «жоға» дейді. Олардың «жоқ» дегені «мүмкін» дегенді білдіреді, жауап неғұрлым үзілді-кесілді естілсе, «мүмкіні» де соғұрлым шынайы болғаны. Саған төлқұжат керек болған кезде, маған айтарсың, мен тауып берем, әрине, шамалы ақы төлеу керегі айтпаса да түсінікті ғой.

— Бұдан түсіретін табысың жақсы ма… ақысын айтамын?

— Енді… шағымдана алмаймын, — деп мырс етті ол, алкоголь буымен суланған көкшіл көзін олай-бұлай ойнақтата отырып. — Жұрт айтатындай, бір ұшымен бір ұшын әйтеуір жалғап жүрмін, ұштары біріккен кезде екі жақтан да аламын. Жаңа әзірде ғана екі келі маналь гашишімен бір шаруа тындырдым. Жемістердің жанындағы жұпты көремісің, ұзын, ақшулан шашты жігіт пен қызыл киімді бойжеткенді? Италиялық туристер, гашиш сатып алмақшы екен. Бір танысым, сен оны көшеде көрген боларсың, лас көйлек киіп, жалаңаяқ жүреді, ол да өзіне тиесілі ақысын алады. Сол әлгілерді маған жіберіпті, мен гашиш сататын Аджайға жұмсадым. Керемет қылмыскер. Әне, қара, ыржыңдап күліп ол аналармен бірге отыр. Келісім жүзеге асты, бүгінгі жұмысым аяқталды. Мен еркінмін!

Ол үстелді тықылдатып тағы да даяшыны шақырған. Даяшы бөтелкенің кішкентайын әкеп берген еді, Дидье оны екі қолымен қаусыра ұстады да, біраз уақыт ойлана қарап үнсіз отырып қалды.

— Сен Бомбейде қанша уақыт болмақсың? — деп сұрады менен, бетіме қараған да жоқ.

— Нақты білмеймін. Қызық, соңғы күндері осы сұрақ жиі қойылатын болып жүр.

— Сен көбірек бөгеліп қалдың. Ал мұнда келушілердің көпшілігі, әдетте, бұл жерден тезірек кетіп қалуға тырысады.

— Бөгелуіме гидтің де кінәсі жоқ емес. Прабакер, сен оны білетін шығарсың?

— Прабакер Харре? Анау, езуі құлағына жеткен бе?

— Иә. Маған қаланы аралатқанына бірнеше апта болды. Мен бүкіл ғибадатхананы, мұражайларды, және көркемөнер галереяларын, сондай-ақ базарлардың бірсыпырасын көріп үлгердім. Ол маған ертеңнен бастап қаланы екінші жағынан, яғни «нағыз қаланы» көрсетем деп уәде берген. Ол мені қызықтырып қойды, сол үшін тағы да бөгеле тұруға ұйғардым, арғысын тағы көре жатармын. Мен ешқайда асықпаймын.

— Ешқайда асықпау қандай ғана көңілсіздік. Егер мен сенің орныңда болсам, ондайды бүйтіп ашықтан-ашық мойындамас едім, — деді ол әлі де бөтелкеден көз алмаған күйі. Дидье жымиып күлмесе, бетінің еті салбырап, әжімдері көбейіп, жаны жоқтай шанаштана бозарып кетеді. Денсаулығы жақсы емес, бірақ түзетіп алуға әбден-ақ болар еді. — Марсельде мынадай мақал бар: «Ешқайда асықпайтын адам ешқайда бара алмайды». Менің ешқайда асықпағаныма бақандай сегіз жыл.

Оның көңіл күйі кенет өзгере қалды. Стақанына ішімдікті лақ еткізіп құйып алды да, жымия көтерді:

— Ешқайда асығуды керек етпейтін тамаша Бомбей үшін ішейік! Заңға қайшы болса да, қалыптасқан тәртіпті бұзбай пара алатын полицей үшін де. Бакшиш үшін!

— Мен бұл үшін ішуге қарсы емеспін, — деп келісе кеттім де, сыңғырлатып стақанымды стақанына соғыстырдым. — Дидье, сені Бомбейден шығармай жүрген не нәрсе осы?

— Мен французбын, — деп жауап қатты ол стақанындағы мөлдіреген ішімдікке сүйсіне қарай отырып. — Оның үстіне мен геймін, иудеймін және қылмыскермін.

Біз күліп жібердік те, тағы іштік. Сосын ол үлкен залға шола қарады, көзі кіреберіс есік жақта отырған бір топ үнділіктерге түсті. Вискиін ұрттап қойып, біраз уақыт оларды сырттарынан зерттеп алды.

— Егер сен осында қалуды ұйғарған болсаң, қолайлы сәтті таңдапсың. Өзгеріс уақыты басталды. Үлкен өзгеріс. Анау алдындағы тамақтарын қорқау қасқырдай жалмап жатқандарды көремісің? Олар сайниктер, Шив Сенаның [34] жалдамалылары. «Лас жұмысты орындайтындар» — сенің сүйікті ағылшын эвфемизмің осылай айтылады-ау деймін. Сенің гидің саған Сена жайында айтпап па еді?

— Жоқ, ондайы есімде жоқ.

— Оның бұл жайында ұмытып кетуін кездейсоқтық деп ойламаймын. Шив Сенаның партиясы — Бомбейдің болашақ келбеті. Ал олардың әдістері және politique [35], бүкіл адамзат баласының болашағына айналуы да мүмкін.

— Сонда олардың ұстанғаны не саясат?

— Оны этникалық, аймақтық, тілдік саясат деуге болады. Біздің тілімізде сөйлемейтіндердің бәрі — біздің жауларымыз, — деп жауап берген ол, жиіркенгендей түрін бұзып, сол қолының саусақтарын бүге бастады. Қолы аппақ, жұмсақ, ұзын тырнақтарының шет-шеті астына қап-қара боп кір жиналған. — Бұл — қорқыту саясаты. Саясаттың қайсысын да жек көремін, әсіресе саясаткерлерді. Олардың діні — адами қомағайлық. Сұмдық қой. Адамның қомағайлықпен арақатынасы оның жеке басының ісі, келісесің бе? Полиция Шив Сена жағында, өйткені партия Махараштрада құрылған, ал қатардағы полицейлердің көбі осы штаттың тумалары. Лашықтар түгел дерлік, бүкіл кәсіподақтар, баспасөздің біразы солардың қолында. Оларда ақшадан басқасының бәрі бар. Рас, оларды қант корольдері, жекелеген кейбір саудагерлер де қолдайды, бірақ өнеркәсіп пен қара базар беретін негізгі ақша басқа қалалардағы парсылар мен үндістердің, сондай-ақ, барлығының ішіндегі ең жексұрыны — мұсылмандардың қалтасына кетеді. Сол ақша үшін шайқас бір толастамайды, guerre économique [36], ал нәсіл, тіл, дін — кәдуілгі оттаған тірлік. Олар күн сайын белгілі бір дәрежеде қала келбетін өзгертеді. Тіпті атын да өзгертті, Бомбей емес, Мумбай болды. Рас, әзірге қаланың ескі картасын пайдаланып жүр, бірақ көп кешікпей оны да лақтырады. Мақсаттарына жету үшін олар бәріне барады, кіммен болсын бірігуге дайын.

Ондай мүмкіндіктері бар. Осыдан бірнеше ай бұрын сайниктер, әрине, жоғары лауазымдағылары емес, Рафикпен, оның ауғандықтарымен қоса полициямен келісімшартқа отырды. Тиісті ақшасын және әртүрлі жеңілдіктер туралы уәделерін алған соң қаладағы бірнеше апиын ұясын қалдырып, қалғанының барлығын жапты. Қаланың дәулетті тұрғындарына қызмет көрсетіп келген ондаған тамаша салондар небәрі бір аптаның ішінде жұмысын біржола тоқтатты. Негізінде, мені саяси шошқа қоралар да, үлкен бизнестің қасапханасы да қызықтырмайды. Қатыгездік пен арсыздық тұрғысынан саяси бизнестен асып түсетін бір ғана күш бар, ол — үлкен бизнестің саясаты. Ал бұл жерде олар дәстүрлі апиын саудасына соқтықты, сондықтан да менің зығырданым қайнап отыр. Бомбейдің чандусыз [37], да тірлігі болар, апиынсыз және апиын ұяларынсыз не қадірі қалмақ? Қайда бара жатырмыз. Масқара ғой бұл.

Дидье айтқан адамдарды сырттарынан мен де бақыладым. Бар ықыласымен алдарындағы тамаққа беріліп кетіпті. Үстел үсті толған күріш, тауық еті, көкөністер. Тәрелкелерінен көз алмайды, тек жақтары ғана қимылдап, үн-түнсіз тамақтанып отыр.

— Маған сенің саяси бизнес және үлкен бизнестің саясаты деген сөздерің ұнады, — дедім күліп. — Нағыз афоризм.

— Өкінішке қарай, достым, авторлыққа таласа алмаймын. Мен бұл сөзді Карладан естігем, содан бері қайталап айтумен жүрмін. Менің есебіме жазылған күнә көп, шындығын айтқанда, сондайдың дүниеде қаншасы болса, соның бәрі менің басымда бар. Дегенмен біреудің сәтті айтқан өткір сөзін өзіме алайыншы деген ойдан аулықпын.

— Сенің тарапыңнан бұл нағыз мәрттік болар, — дедім мен күле түсіп.

— Дегенмен қалай да бір шегі болатынын білген жөн, — деп Дидье ойлана сөзін үстеді. — Әрбірден соң өркениет біздің рұқсат ететіндеріміз арқылы емес, рұқсат етпейтіндеріміз арқылы дамиды.

Ол үнсіз қалып, саусақтарымен үстелдің салқын мәрмәр бетін шерткілей бастады да, сосын маған қарап:

— Бұл енді менікі, — деді әлгіндегі тәмсіліне онша мән бермегенім үшін намыстанып қалғанын байқатып, әдейі нығарлай сөйледі.

Менің тарапымнан бұрынғыша ешқандай қызығушылық болмаған соң ойын нақтылай түсті:

— Өркениет туралы бұл сөзді өзім шығардым.

— Керемет, дәл айтылған, — дедім мен асыға құптап.

— Жә, тым әсірелеп жібердің, — деді ол сыпайылықпен қызарақтап.

Көздеріміз түйісіп қалды да, екеуміз де күліп жібердік.

— Қызығушылығым үшін ғафу өтінем, бұл істен әлгі Рафик не пайда көрмек? — дедім мен оған сұрақ қойып. — Апиын ұяларын жауып тастағаннан дегенім ғой. Яғни бұл іске қатысуға не себепті келісімін берген?

— Келісімін берген? — Дидье қабағын түйді. — Бәлі, өзі ұйымдастырған шаруа боп тұр ғой. Апиынға қарағанда, сапасы төмен гарад героинінен әлдеқайда көп пайда табуға болады. Чандуға үйренгендердің бәрі амалсыз гарадқа көшеді. Ал оның иесі — Рафик. Толығымен емес, әрине. Ауғанстаннан Пәкістан арқылы келетін есірткі тасқынын бір адамның бақылап, түгел уысында ұстауы мүмкін емес. Дегенмен Бомбейдегі сапасы төмен героиннің айтарлықтай бөлігі сонікі. Бұл дегеніңіз, достым, өте көп ақша, өте-өте көп ақша.

— Ал саясаткерлер неліктен мұны қолдайды?

— Білгің келсе, — Дидье тағы да мемлекеттік құпияны ашып, ернінің ұшымен міңгірлей бастады, — Ауғанстаннан гашиш пен героин ғана емес, қару-жарақ, әскери техника, жарылғыш заттар да жеткізіледі. Бұларды негізінен Пенджабтағы сикхтар мен Кашмирдің мұсылман сепаратистері пайдаланады. Шив Сенаға қарсы шығып жүрген кедей мұсылмандардың қолында бұл қарулар — үлкен күш. Егер сен есірткіні өз бақылауыңда ұстасаң, онда қару-жарақ саудасына да ықпал ете аласың. Cондықтан Сена партиясы өздерінің туған штаты Махараштраға келіп жататын қаруларды бақылауға алу үшін жанталаса күресуге мәжбүр. Бұл олардың қолын ақшаға да, билікке де жеткізеді. Рафик пен оның баскесерлерінің қасындағы үстелге қарашы, екі ер, бір әйел, үш зәңгіні көремісің?

— Иә. Ішіндегі анау әйелге көзім түскелі біршама уақыт болды. Өте сұлу екен.

Жас әйелдің бет сүйегі шығыңқы, ал жүзі мұрны және томпиған ерні арқылы төмен қарай біртіндеп кеңи түседі де, жоғарыдан ақтарыла құлаған жанартау жынысынан қашалғандай боп көрінеді. Шашы ұзын, жіңішке бұрымдарына моншақтар өрілген. Достарымен әзілдесе отырып күлгенде, жұмыртқадай аппақ ірі тістері көрініп жарқырай қалады.

— Сұлу? Әй, білмеймін… Меніңше, Африкада сұлу деп еркектерін айтуға болады, ал әйелдері жай ғана сүйкімді. Еуропада, керісінше. Карла керемет сұлу. Ал мен еуропалық ерлердің арасынан тап мұндай сұлу адамды көрген емеспін. Тақырыптан ауытқып барады екенбіз. Айтайын дегенім, ана зәңгілер — Рафиктің клиенттері, нигериялықтар. Рафик Лагоста концессия ұйымдастырған, дұрысы, сайниктермен жасалатын келісімнің құрамдас бөлігіне жататын еншілес компания ашқан. Бомбей кеденінде Сена партиясының өз адамы бар. Сондықтан қыруар ақша қолдан-қолға өтіп жатады. Рафиктің алаяқтығына бірнеше ел тартылған: Ауғанстан, Үндістан, Нигерия, Пәкістан және толып жатқан әртүрлі күштер: полиция, кеденшілер, саясаткерлер. Соның бәрі не үшін деп ойлайсың? Өзіміз жақсы көретін қарғыс атқан Бомбейде билік құру үшін, ал бұл былық менің жүрегіме өте жақын әрі қымбат апиын ұяларын жауып тастаудың кесірінен басталды. Нағыз трагедия.

— Байқаймын, сенің Рафигің бірбеткей қайсар жігіт сияқты, — дедім. Өзімнің ойлағанымнан да асыра ашық немқұрайдылықпен айтқандаймын..

— Ол — ауғандық, қымбаттым. Елі соғысып жатыр. Сондықтан, жұрт айтатындай, оның жоғалтары жоқ, ол бәріне де дайын. Өзі аса құдіретті Валидлалла мафиясына жұмыс істейді. Оның жақын досы Чуха — Бомбейдегі ең қауіпті адамдардың бірі. Бірақ қаланың тап осы бөлігіндегі нақты билік ұлы билеуші Абдел Кадер ханның қолында. Ол ақын, философ және қылмыс әлемінің әміршісі. Оны Кадербхай, яғни Кадер Үлкен Аға деп атайды. Бұл әлемде Кадербхаймен салыстырғанда, одан ақшасы да, қаруы да көп басқа да барондар бар, бірақ ол принциптің адамы, пайдалы екен деп кез келген іске кірісе кетпейді. Алайда принциптерінің арқасында өте зор… түу, ағылшынша қалай дәл айтсам екен… бәлкім, әдепсіз, азғын беделге ие дегенім дөп келер. Бомбейдің бұл ауданында оған тең түсетін билігі зор басқа ешкім жоқ. Талайлар оны жаратылыстан тыс қабілеті бар әулиеге балайды. Мен онымен таныспын, шынымды айтсам, ол бұл өмірде кездестірген адамдарымның ішіндегі ең тамашасы. Ал бұл дегеніңіз, мақтанды деп сөкпессің, оның айрықша жаратылған жан екенін білдіреді. Расында да, ол мен бұрын кездестірген игі жайсаңдардың бірде-біріне ұқсамайды.

Дидье айтқандарының салмағын арттырғысы келгендей сөзін үзді.

— Бері қара, неге ішпей отырсың? Сол баяғы бір стақанды айналдырып жалап-жұқтай беретіндерді суқаным сүймейді. Бұлай ету мастурбация жасағанда мүшеқап кигенмен бірдей ғой.

— Түсінші… — деп күліп жібердім, — Карланы күтіп отыр ем, ол әне-міне кеп қалуға тиіс.

— Аһ, Карланы… — деді қыздың атын жұмсарта созып айтып. — Айтпақшы, қол жетпес Карлаға байланысты сенің қандай өз есебің бар?

— Сен мұнымен не айтпақшысың?

— Әсілі, алдымен сен туралы оның не ойлайтынын біліп алғаным дұрыс еді-ау, иә?

Дидье бір литрлік бөтелкенің түбінде қалғанын түгел стақанына құя салды да, сода суымен үстеді. Ол бір сағат бойы үздіксіз ішіп отыр. Көзінің тамырлары боксердың қолындағы тамырлардай боп қызарып кеткен, бәрібір көзқарасы орнықты, қол қимылы дәл.

Кенет, неге екенін өзім де білмеймін, мен оған Карламен таныстығым жайында айта бастадым:

— Ұшақтан түскеніме бірер сағаттай ғана уақыт өтті білем, мен оны көшеде кездестірдім. Оның бойында адамды өзіне тартатын бір күш бар… Мүмкін, Бомбейде сол үшін де бөгеліп қалған болармын. Сол үшін және Прабакер үшін. Екеуі де маған бір көргеннен ұнады. Мен үшін бастысы — адам. Жақсы адамдармен бірге тұру үшін, өзім әлі көрмесем де, кез келген Тәж-Махалдан гөрі, темір лашықты таңдар едім.

— Төбесінен су ағады, — деп сәулет ғажайыбын менсінбегендей Дидье қолын сермей салды. — Қызық адамдармен дедің бе, сеніңше, Карла қызық адам ба?

Дидье маңайын күңіренте, өңеші жыртылардай қарқылдап ұзақ күлді. Сосын мені кең құлаштап арқамнан соғып қалды да, стақанын шайқалтып ішіндегісін төгіп ала жаздады.

— Білесің бе, Лин, сенімен бірлесіп тірлік істеуге болады, шын айтам. Алайда қоғам үшін менің сөзімнің пәлендей салмағы жоғы да рас.

Ол стақанын түгесіп, үстелге тарс еткізіп қойды да, алақанының сыртымен қысқарта қиылған мұртын сүртті. Түкке түсінбей отырғанымды байқап, бетін менің бетіме тиердей тақады да:

— Саған бір кішкентай түсінік беруіме рұқсат ет, — деді. — Айналаңа қарашы, залдан қанша адам көріп отырсың?

— Енді алпыс шақты бар-ау, әлде сексендей ме екен.

— Сексен адам. Гректер, немістер, италиялықтар, француздар, америкалықтар. Әлемнің барлық тарапынан келген туристер және жергілікті үнділер, ирандықтар, арабтар, ауғандықтар, зәңгілер… Осылардың қаншасын өзінің өмірлік мұратын білетін, өздері тұратын өңірлерде, сол орнында, сол тарихи сәтте соңынан ерер мыңдаған адамды бастауға жеткілікті қажыр-қайраты бар тұлғаларға жатқызуға болады? Мен саған айтайын, тек төртеуін ғана. Осы залда отырған көптің ішінде тек төрт адам ғана шын мәніндегі ірі тұлғалар, қалғандарының барлық жерде шалаұйқы боп, өз тірлігімен бүкшеңдеп жүргендерден еш айырмасы жоқ. Карла келген соң, салмағы мен орны бар төрт тұлғаға бесіншісі қосылды. Сенің қызық деп бағалаған Карлаң, міне, осындай. Бірақ түріңе қарасам, менің жас досым, айтқандарымнан ештеңе де түсінбей отырғанға ұқсайсың. Ендеше, мен саған басқаша айтайын: Карла өте жақсы дос, бірақ жауласқанда оған ешкім тең келмейді. Адамның қарым-қабілетін бағалағың келсе, ол дос ретінде қандай, дұшпан ретінде қандай, әуелі соны біліп алуың керек. Міне, солай. Бүкіл мына үлкен қалада Карладан асқан ең күшті әрі қауіпті жау болатын ешкім жоқ.

Ол жоғалтқан нәрсесін іздегендей аз уақыт біресе оң жақ көзіме, біресе сол жақ көзіме алма-кезек қадалып қараумен болды.

— Сен менің қандай күш-қуат туралы айтып отырғанымды түсінетін шығарсың. Адамды жұлдыз етіп көкке самғатып немесе күл ғып үгіп жіберетін нағыз күш туралы… Құпия тылсымдармен бүркелген алапат күшті айтамын. Ешқандай ұят-әжет, өкініштерсіз өмір сүру еркіндігін беретін билікті айтамын. Мәселен, Лин, сенің өміріңде мазаңды алып есіңнен кетпейтін бір жағдайлар болды ма? Сол үшін үнемі өкінетіндей әрекет жасап көрдің бе?

— Енді, әрине…

— Иә. Бәсе. Менің де… Кезінде жасаған… немесе жасамаған көп нәрселерім үшін мен де қатты өкінем. Ал Карла ештеңеге өкінбейді. Сондықтан да ол әлемге әмір жүргізетін азғана таңдаулылардың қатарына жатады. Аналардың жүрегі қандай болса, онікі де сондай, біз екеуміздікі бөлек. Мен ептеп масаңдана бастадым, кешір. Бәлі, менің италиялықтарым кеткелі жатыр. Аджай көп күтіп тұрмайды. Өзімнің ортақ пайдадан түскен азын-аулақ үлесімді алып қалайын, содан кейін кең отырып, рахаттанып, қашан жеңіске жетіп мас болғанша ішемін.

Ол жауырынымен орындықтың арқалығына қарай шегінді, сосын быртиған семіз қолын үстелдің шетіне тіреп орнынан ауыр көтерілді де, бірауыз сөз айтпастан ас даярлайтын бөлмеге қарай кетті. Мен оның тәжірибелі ішкіштерге тән жүріспен үстелдердің арасынан еркін адымдап бара жатқанына қарап қалдым. Үстіндегі спорттық үлгідегі пенжегі орындықтың арқалығына үйкеленіп мыжылып қалған, шалбарының тізесі шығып кеткен. Арада біраз уақыт өткен соң ғана мен оның Бомбейдегі қайнаған құштарлықтар мен қылмыстар ортасында өзіне ешкімді жау етіп қарсы қоймай, ешкімнен бірде-бір доллар қарыз алмай, сегіз жыл қалай өмір сүргенін түсіндім. Мен ол туралы алғашында тамаша әңгімешіл серік болғанмен, ішімдікке салынған маскүнем шығар деп ойлағанмын. Мұндай қателікке ұрынуым қиын емес еді, өйткені солай ойлауыма оның өзі үнемі жол беретін.

Қандай болса да жасырын бизнестің бірінші шарты: сенің не ойлағаныңды ешкім білмеуі керек. Дидье бұл шартты толықтырды: басқалардың өзің туралы не ойлайтынын қалай да біліп алуға тиіссің. Үстіндегі иіні түскен көнетоз киімдері, өткен түні жастыққа тигеннен бері таралмай ұйпа-тұйпа болып жүретін бұйра шашы, ешқашан ем қонбайтындай көрінетін ішкілікке үйірсектігі, мұның бәрі кәнігі актер іспетті бүге-шігесіне дейін ескеріп, өзінің жасап алған образы болатын. Осы рөлімен ол төңірегіне әдейі әлсіз әрі залалсыз сияқты көрінетін және сондай екеніне сендіретін; анығында, мұнысы шындықтың тура қарама-қарсы жағы еді.

Алайда мен Дидье туралы ойымды дәл сол сәтте ретке келтіріп, тұжырымдап үлгермедім, өйткені Карла келген, біз дереу бөгелместен мейрамханадан шығып кеттік. Екеуміз Үндістан Қақпасынан басталып Радио үйі қонақүйіне дейін созылып жатқан жағалаудағы ұзын жолмен жаяу жүріп өттік. Ұзын кең даңғылдың бойы бос жатыр. Оң жағымызда қаз-қатар тізілген шынарлардың сыртында мейманханалар, тұрғын үйлер. Кейбір үйлердің терезесінде жарық бар, ар жағынан үй ішінің жиһазды бөлшектері көзге түседі, қабырғалардың біріне тақап мүсін қойған екен, екінші қабырғаны тұтастай кітап сөресі алыпты, жанында алуан түрлі гүлдермен әшекейленіп, жұпарлы түтінге бөленген үнді Құдайларының бірі тұр, әшекейлер арасынан құлшылықтың шартымен омырау тұсына қаусыра ұстаған жіп-жіңішке қолдары да айқын көрінеді.

Сол жағымызда әлемдегі ең үлкен алып айлақ; сылқ-сылқ еткен қараңғы судың бетіндегі зәкірде тұрған бірнеше жүз кеменің ескертпе шамдары жылтылдайды. Олардан әрірек, сонау көкжиекте, теңіздегі мұнай платформаларына орнатылған мұнаралар басындағы қуатты шамдардың жарығы ұзын шәлілердей созалаңдайды. Аспан айсыз. Түн ортасы боп қалған, бірақ ауа әлі де күндізгідей жылы. Сонау Африка жағалауына дейін шалқып жатқан Араб теңізі әлсін-әлсін көтерілген кезде, шағындау тас кемердің үстінен толқын көтерген құшақ-құшақ су моншақтарын бұрқырата шашып-шашып жібереді.

Біз асықпай аяңдап келеміз. Мен ауық-ауық басымды көтеріп, жұлдыздары самсаған түнгі аспанға қараймын, мынадай көп олжаның салмағына шыдамай қараңғы түннің торы әне-міне үзіліп кететіндей әсерге бөленем. Түрмеде сен күннің шығып, қалай батқанын, түнгі аспанды жылдар бойы көрмейсің. Тәулігіне он алты сағат — күні бойы, одан ерте таңды кеш қылғанша камерадан шықпайсың. Түрме сенің еркіндігіңді ғана емес, сенің нұрлы күніңді, жарық айыңды, жарқыраған жұлдыздарыңды да алып қояды. Түрме — шынында көк аспанның патшалығы емес, ол тозақтың тура өзі болмаса да, көп жағдайда соған әбден жақын сор мекен.

— Сен бар ғой, кейде қасыңдағыңның сөзін тыңдай білетініңді білдірем деп тым тыраштанып кетесің.

— Не?.. О, кешір, ойланып кетіппін. — Мен басымды дереу көлденең ойлардан босатып алдым. — Айтпақшы, мә, ақшаң, ұмытпай тұрғанымда алып ал, Улла беріп жіберген еді.

Ол қолына ұстатқан бумаға көз тоқтатып қараған да жоқ, сөмкесіне сүңгіте салды.

— Егер ойлансаң, біртүлі қызық. Улла өзін күң сияқты ұстаған адамнан құтылу үшін одан кетіп, Моденамен жақындасты. Ал қазір, сөздің белгілі бір мағынасында, қайтадан Моденаның күңіне айналды. Сонда да ол Моденаны сүйеді, сондықтан одан табысының бір бөлігін жасырып қалатыны үшін қатты ұялады.

— Кейбіреулер біреудің қожасы, не құлы боп қана өмір сүреді.

— Тек кейбіреулері ғана болса жақсы ғой! — деп Карла кенет түсініксіздеу ащы өкінішпен айтып салды. — Сен ғой Дидьемен еркіндік хақында сөйлестің. Ол сенен: «Еркіндік не істеу үшін?» —деп сұрады. Сен оған: «Еркіндік «жоқ» деп айту үшін керек», — деп жауап қайтардың. Біртүрлі қызық, ал мен «иә» деп айта алу әлдеқайда маңыздырақ шығар деп ойлайтынмын.

— Айтпақшы, Дидье туралы, — дедім мен, шын мәнінде, оған ауыр көрінген, ол ұнатпаған әңгімеден назарын басқа тақырыпқа қарай аударғым кеп. — Сені күтіп отырып, мен бүгін онымен ұзақ сөйлестім.

— Көбіне Дидье сөйлеген болар.

— Ау, иә. Мен оны рахаттана тыңдадым. Бұған дейін арамызда дәл мұндай қызықты әңгіме болып көрмеген еді.

— Ол саған не айтты? — деп, Карла қатқылдау сұрақ қойды.

Бұл сұрақ мені ептеп таңдандырғандай. Сірә, Дидьенің маған айтуға тиісті емес жасырын сыры бар-ау деп іштей еріксіз ойлап қойдым.

— Ол мені «Леопольдқа» келушілер туралы біршама хабардар етті, ауғандықтар, ирандықтар, сосын әлгі Шиваның сайниктері; қалай еді, а-а, жергілікті мафияның серкелері жайында да.

Карла сенбейтінін сездіре күңк етті:

— Дидьенің айтқандарына көп мән беріп керегі жоқ, әсіресе байсалдылық көрсетсе, тіпті де сенуге болмайды. Ол көбіне үстірт баға береді. Мен бірде оған сенен екіұштылықтан басқа бірдеңе есту мүмкін емес деген едім, қызық болғанда, ол сол сөзімді қатты ұнатты. Оны бір нәрседен кемсіте алмайсың. Атап айтқанда, тым аса өкпешілдігі жағынан.

— Ол екеуміз дос-жаранбыз, маған солай көрінеді, — дедім мен, Дидьенің Карла туралы айтқандарын оған жеткізгенім дұрыс болмас деп ұйғарып.

— Достар… Білесің бе, мен кейде өзіме-өзім сұрақ қоям: «Шын мәнінде, достық деген дүниеде бар ма өзі?». Ол екеуміз бір-бірімізді біраз жылдан бері білеміз, бір уақыттары бірге де тұрғанбыз. Ол саған бұл туралы айтты ма?

— Жоқ.

— Солай. Менің Бомбейге келген бетім болатын, бақандай бір жыл бірге тұрдық. Айлақ жақтан, адам қиялы жетпестей боп жартылай қирап қалған үйден пәтер жалдадық. пәтеріміз тура көз алдымызда үгітіліп топыраққа айналғандай еді. Күнде таңертең төбеден саулаған әк шаңды бетімізден сүртеміз. Есік аузында үйінді болып сылақ бөлшектері, кірпіштер, ағаш сынықтары, басқа да қоқыстар жатады. Осыдан екі жыл бұрын муссондық дауыл кезінде әлгі үй ақыры түгелімен қирап, үйіндісі басып бірнеше адам өлді. Кейде мен сонда барып, жатын бөлмеміз болған қабырғаның омырайған тесігінен аспанға қарап қызықтаймын. Әсілі, Дидье екеуміздің арамызды жақын деп айтуға әбден болады білем. Бірақ доспыз ба? Достық, сірә, алгебралық теңдеулерден тұрады, оны шешу ешкімнің де қолынан келген емес. Кейде, әсіресе көңіл күйім келіспеген кезде, менің басыма: кімді жек көрсең, сол сенің досың деген бір жаман ой келетіні бар.

Сөзінде ұшқарылық жоқ, салмақты, шынайы. Соны біле тұра мен мырс етіп күліп жібердім:

— Меніңше, сен бояуын тым қалыңдау жағып тұрсың.

Ол маған қарап қабағын түйді де, сосын өзі де шыдай алмай күліп жіберді:

— Мүмкін. Шаршадым. Неше күннен бері дұрыс ұйықтай алмай жүрмін. Шынында, Дидьеге қатысты әділдіктен аттап кеттім, білем. Ол кейде менің жыныма қатты тиеді. Мен жайында ол саған бірдеңе айтты ма?

— Оның айтқаны, оның түсінігінде сен өте сұлусың?

— Тура солай деп айтты ма?

— Иә. Біз ақ және қара нәсілді адамдардың сұлулығын салыстырғанбыз, сонда ол: «Карла өте сұлу» деді.

Карлаға бұл сөз ұнап, таңдана қасын керді:

— Дидьенің сұмдық өтірікші екеніне қарамастан, бағалы комплимент.

— Ол маған ұнайды.

— Несімен? — Ол жедел сұрақ қойды.

— Енді… тіпті білмеймін де. Мүмкін, өзінің кәсібилігімен шығар. Өз ісін жақсы білетін адамдарға бүйрегімнің бұрып тұратыны бар менің. Оның жан дүниесінен бір мұң сезіледі, мен оны… түсінетін секілдімін. Ол менің қайсыбір достарымды есіме түсіреді.

— Қалай десек те ол өз кемістіктерін жасырмайды, — деп Карла да менің ойымның ыңғайына қарай үстемелеп жіберген еді, кенет менің басыма Карланың құпия тылсымға оранған күші туралы Дидьенің айтқан сөздері келе қалды. — Екеуміз де көлгірситін адамдарды жек көреміз, бәлкім, арамызды сол ұқсас қасиеттеріміз жақындастырған болар. Көлгірсу — қатыгездіктің бір түрі. Ал Дидье қатыгез емес. Мінезі арсын-гүрсін, бірақ қатыгез емес. Қазір асаулығы біршама басылған, ал кезінде оның бас білмейтін махаббат жорықтары бүкіл қаланы дүрліктіретін, әсіресе осында тұратын шетелдіктер арасында мәлім-тін. Бірде қызғаншақ ғашығы, марокколық жас жігіт қолына жалаңдаған қылыш ұстап алып, бүкіл Козуэйді бойлата тырқыратып қуғаны бар. Ең қызығы, екеуі де аналарынан жаңа туғандай тыржалаңаш, ал Бомбейде бұлай көзге түсу — үлкен күнә. Сондағы Дидьені айтам, көзіңе елестетші, сол бетінде ор қояндай орғытып Колабаның полиция учаскесінен бір-ақ шыққан, сөйтіп, шыбын жанын зорға деп сақтап қалды. Бұл жағынан үнділіктер кертартпалау, ал Дидьенің өз ережесі бар, жергілікті тұрғындармен ешқашан байланыспайды. Сондықтан оның қайсыбір ісіне үнділіктер, әдетте, кешіріммен қарай салатын. Көптеген шетелдіктер мұнда әлдебір үнді жігітімен қитұрқылық қарым-қатынас орнату үшін арнайылап келеді. Дидье ондайларды өлердей жек көреді. Ол шетелдіктермен жұмыс істеуге маманданған. Тек осындай себептермен ғана ол бүгін сенімен барынша ашық сөйлесіп, бомбейлік тіршіліктің көлеңкелі жағын жақсы білетінімен саған әсер еткісі келген болса, мен таңғалмас едім. О! Сәлем, марғауым! Қайдан жүрсің?

Арық, сұр мысық кемер үстіне шығып ап, біреудің дорба түбінде қалдырып кеткен қалдық асын тауыса жеп жатқан. Дауыстан шошып кетіп, тісін көрсетіп ысылдай айбат шегіп, арасында мияулап жалынышты үн шығарып та қояды. Сонысына қарамастан, Карла қолын созып сипағанда, ол қашып кетпеді, тамағын жеуге қайта кірісті. Әбден жүдеп, түте-түтесі шыққан мақұлық. Бір құлағын әлдене мыжып тастаған, сары гүлдің шанағына ұқсайды, бүйірі мен арқасының кей жерінің жүні түсіп шанаштанып қалған, терісіндегі жазылмаған жаралары анық көрінеді. Осы бір ұйпа-тұйпасы шыққан мақұлықтың Карланың өзін сипалауына ерік бергеніне таңғалдым және өзімнің де солай еткім кеп кетті. Бәрінен бұрын оның өте ащы чили бұрышын қосып тұздықтаған көкөніс араластырған күрішті еш шімірікпестен қомағайлана жегені қызық еді.

— Сен оған дұрыстап қарашы! — деп Карла өбектей түседі. — Қандай ғана хас сұлу!

— Иә, айтқандай-ақ…

— Сен оның қалай да аман қалу үшін күресе білетін қайсарлығына шынымен сүйсінбейсің бе?

— Негізі мен мысықтарды онша ұнатпаймын. Иттер десең, сөз басқа.

— Жоқ, сен мысықтарды жақсы көруге міндеттісің! Егер адамдар түскі сағат екідегі мысықтың күйіндей күйде бола алса, онда әлем кемелдікке жетеді.

Мен қаттырақ күліп жібердім:

— Өз ойыңды жеткізудің басқаларға ұқсамайтын ерекше әдісің барын саған бұрын ешкім айтқан жоқ па еді?

— Мұнымен сен не демексің? — Ол маған қарай шалт бұрылды.

Көше шамдарының әлсіз жарығынан жүзінің қатты қызарып кеткені, ашулануға ерік бермей, өзін-өзі әрең ұстап тұрғаны анық байқалды. Мен сол сәтте ағылшын тілінде сөйлеу оның керемет құштарлығы екенін білмеген едім, ол оны жалықпай үйренеді, жазып жаттығады, өте өткір тәмсілдерді жаттайды, сосын сол жиған-тергендерін әңгіме арасына қыстырып, пайдаланып қалуға тырысады.

— Жаңағы айтқандарым, бары сол. Сен қызық-қызық сөз тіркестерін, соны оралымдарды пайдаланасың. Оларың маған ұнайды. Қатты ұнайды. Мәселен, кеше кешкісін біз ақиқат туралы, бас әріппен жазылатын Ақиқат туралы пікірлестік, жалпы, бір нәрсенің абсолютті ақиқат болуы мүмкін бе?.. Дидье, Улла, Маурицио, тіпті Модена да — бәрі өз ойларын ортаға салды. Сен де өз кезегіңде: «Ақиқат — әркімге бір тиіспесе жүре алмайтын сотқар, оның сол сотқарлығын ұнатамыз деп жұрттың бәрі өтірік көлгірсиді», — дедің. Мен құлап қала жаздадым. Бұл тәмсілді сен бір жерден оқып алдың ба, әлде спектакльден немесе кинофильмнен естідің бе?

— Жоқ, өзім ойлап шығардым.

— Міне, менің де айтайын дегенім осы еді. Біреулердің не айтқанын еске сақтап, бұлжытпай қайталайтын қабілет менде жоқ. Бірақ мына қанатты сөзіңді ұмыта қоймаспын.

— Сен келісесің бе?

— Ақиқат — тентек, оны ұнатқан болып жұрттың бәрі көлгірсиді дегеніңмен бе?

— Иә.

— Жоға, толықтай келіспеймін. Бірақ ойыңның сонылығы және оны әдемілеп жеткізгенің маған ұнайды.

Оның езуіне күлкі үйірілді, мен одан көзімді ала алмай-ақ қойдым. Аз-кем уақыт көзіміз түйісті. Ол менен жанарын тайдырмақшы болғанда, онысына кедергі жасау үшін, оған жедел сұрақ қойдым:

— Ал саған Биарриц несімен ұнайды?

— Биарриц?

— Алдыңғы күні сенің «Биарриц менің жақсы көретін сүйікті жерім» дегенің есімде. Мен онда ешқашан болған емеспін, ол қандай, мүлде хабарсызбын, бірақ ол сені несімен тартады, маған сол жағы қызық.

Сүйсінгендіктен бе, әлде ұнатпады ма, ол мұрнын тыржита жымиды.

— Сен мұны есіңде сақтаған екенсің, сондықтан айтпасыма болмас. Қалай түсіндірсем екен?.. Менің ойымша, мәселе мұхиттың, Атлант мұхитының кереметінде болар деймін. Мен Биаррицті, әсіресе қыста көргенді ұнатам, топырлаған туристер жоқ, ал теңіз болса, бойыңдағы қаныңды мұздатардай қорқынышты түрге енеді, тура мағынасында адамды қара тасқа айналдырып жібереді. Олар жартастардың ара-арасында мызғымай қатып құлазыған жағалауда тұр: қойылған жерлерінде мұхиттың қаһарынан үрейлене алдарындағы көгілдір кеңістікке бажырая қарап қалған. Ол басқа мұхиттардың бірде-біреуіне, суы жылы Үндіге де, Тынығына да ұқсамайды. Қыста Атлант мұхиты қатыгез, жанашырлық дегенді білмейді. Ол сені шақырады, тереңіне батырып жібергісі келеді, сен оны бүкіл жан-тәніңмен сезесің. Ол сондай ғажайып сұлу, мен оны алғаш көргенде өзімді ұстай алмай жылап жібердім. Мен сонда оған берілгім келді, үлкен, ашулы толқындарының арасына қойып кетсем қайтеді деп оқталдым. Нағыз сұмдық. Ал Биаррицтің халқы — менің ойымша, бүкіл Еуропадағы ең сабырлы, ең шыдамды жандар. Оларды ешкім де сабасынан шығара алмайды. Бұл бір өзінше сиқыры бардай құбылыс, көптеген курортты қалалардың тұрғындары, әдетте, шамшыл келеді, теңіздері тып-тыныш. Ал Биаррицте керісінше.

— Күндердің бір күнінде сонда қайтып барсам деген ойың жоқ па, біржола тұрып қалу үшін?

— Жоқ, — деді ол бірден. — Егер мен күндердің күнінде Бомбейден біржола кетер болсам, онда Америкаға барам. Менің әке-шешем сонда өлді, өзім сонда өстім. Әйтеуір, бір уақыттарда Америкаға қайта оралсам, жаман болмас еді. Мен оны басқа елдердің бәрінен артық көрем. Ондағы адамдардың бойынан біртүрлі сенімділік, ашықтық… және батылдық лебі есіп тұрады. Өзімнің америкалықтарға ұқсастығым шамалы, әйтеуір өзіме солай көрінеді, бірақ мен америкалықтармен өзімді жеңіл сезінем, енді… өзің де түсінесің ғой, менің не айтқым келгенін, иә, солай, басқалармен салыстырғанда маған олармен тіл табысу өте жеңіл.

— Басқалар туралы да айтшы, — деп өтіндім мен, ол сөзін тоқтатпасын деген оймен.

— Басқалар туралы? — деп қайталап сұрады Карла кенет қабағын түйе түнеріп.

— Иә, «Леопольдтағы» серіктерің жайында. Мысалы, Леттиция туралы. Сен онымен қалай таныстың?

Ол босаңсығандай болды, сосын көзін көшенің қарсы бетіндегі көлеңкелерге қарай бұрды. Артынша басын жоғары көтеріп, түнгі аспанға ойлана көз тастады. Көше шамдарының ашық солғын жарығы оның ерні мен аялы көз жанарының ішінде жұтылып кетіп жатты.

— Летти біраз уақыт Гоада тұрды, — деп бастады Карла сөзін. Үнінен бір әдемі жылылық леп есіп тұр. — Әдеттегідей басқалар сияқты ол да Үндістанға екіұштылау үмітпен келген, яғни лайықты компания тауып, рухани жаңғыру мақсатымен. Іздеген компаниясын тапты, өзіне қолайлы келгендерінен бір емес, тіпті бірнешеуін. Бірақ рухани жаңғыру жағынан жолы болмады. Ол жыл сайын екі рет Лондонға сапар шегетін де, қайтадан жаңару іздеп қайтып келетін. Мұнысы оның өзінше рухани ғибадат еткені десек те болады. Кісімен айтарлықтай қатқыл сөйлеседі, бірақ рухани жағынан біздің қай-қайсымыздан да бай екені рас.

— Ол сонда қандай ақшаға күн көріп жүр? Іш пысқандықтан қызық көріп сұрап отырғаным жоқ, саған бұрын да айтқан едім, адамдардың мұнда қалай орналасатыны қызықтырады деп, әрине, шетелдіктерді айтамын.

— Ол бағалы тастар мен зергерлік бұйымдарды жақсы тани білетіндіктен, сондайларды тиісті ақысы үшін шетелдіктердің сатып алуына көмектеседі. Бұл жұмысты оған Дидье тауып берген. Оның Бомбейдегі мықты орталардың бәрінде таныстары бар.

— Дидье? — Мен кәдімгідей таңданып қалдым. — Маған олар бір-бірін жек көретіндей болып көрінген еді.

— Араларында шартпа-шұрт үнемі болып тұрады, бірақ, шынтуайтында, олар — шынайы достар. Егер біреуінің жағдайы болмай, бірдеңеге ұрынса, екіншісіне бұл үлкен соққы боп тиер еді.

— Ал Маурицио ше? — деп сұрадым немқұрайды. Расында, жай сұрай салғандай болып естілсін деп барынша тырысқандағы түрім еді. Ұзын бойлы италиялық жігіт өте көрікті әрі өзімшіл-тін; ішкі түйсігіме сенсем, оның Карламен жақындығы бардай көрінетін, сол үшін мен оны қызғанушы едім. — Оның жорықтары жайында білетіндерің бар ма?

— Мен оның барлық шытырман оқиғаларын білмеймін, — деп жауап берді ол қайтадан қабағын түйіп алып. — Бар білетінім, қомақты ақша қалдырып, ата-анасы бақилық болып кеткен. Ал ол бойындағы ақша жұмсау қабілетін дамытып, қаражатын көзді ашып-жұмғанша жұмсап жіберген.

— Бөтен адамдармен?

Мен, сірә, қойған сұрағыма мақұлдаған жауап алғым келген болар, өйткені Карла жауап берудің орнына өзіме қарсы сұрақ қойды:

— Сен сарышаян мен бақа туралы әзілді білесің бе? Сарышаянның шақпаймын деген уәдесіне сенген бақа оны өзеннен өткізіп салуға келісетіні жайында ше?

— Әрине, білем. Өзеннің ортасына келе бергенде, сарышаян шыдамай бақаны ақыры шағып алады, бақа байғұс оған: «Мұның не, енді екеуміз де өлеміз ғой» десе, анау иығын қозғап: «Қайтейін, сондай нақұрыс болсам. Өзіңнің жаратылысыңды бәрібір өзгерте алмайсың ғой» деген екен.

— Міне, міне, — деді Карла күрсіне бас шұлғып. Қастарының арасындағы сызық біртіндеп жазылып жоғалды. — Тура Маурицио туралы айтылғандай. Оның осындай екенін біліп алған соң, бірігіп іскерлік шаруамен айналыса беруіңе болады. Тек өзеннен алып өтемін деп келіспе. Менің не айтпақ болғанымды түсінген шығарсың деп ойлаймын.

Мен түрме көрген адаммын, сондықтан оның нені тұспалдағанын жақсы түсіндім. Мақұлдап бас изедім де, мен одан Улла мен Модена жайында сұрадым.

— Мен Улланы жақсы көрем, — деді ол жымиып. — Рас, кейде басының істемейтіні бар, сенім артуға болмайды, дегенмен бәрібір маған ұнайды. Ол Германияда ауқатты отбасында өскен. Жасында героинды қызық көріп жүріп, ақыры соған салынып кеткен. Оны бір тиынсыз үйінен қуып жібереді, ол өзі секілді нашақор досымен бірге Үндістанға келеді. Досы оны жезөкшелер үйіне жұмысқа тұрғызады. Жексұрын жер. Қыз жігітті сүйетін, сол себепті әлгі жерге барған. Жігіті үшін ол бәріне де дайын еді. Өмірде ондай әйелдер болады ғой. Махаббаттың бір түрі. Егер айналаңа дұрыстап жіті қарасаң, мұндай жайлардың жиі болып тұратынын байқайсың. Сенің жүрегің адамға лықа толған қайыққа ұқсап кетеді. Суға кетіп қалмас үшін сен өзіңнің ар-намысыңды, өзіңе деген құрметіңді, тәуелсіздігіңді сыртқа лақтырасың. Біраз уақыттан кейін адамдардан, өзіңнің достарыңнан, талай жылдан бері таныс-біліс болғандардан да арылуға кірісесің. Сені бұл да құтқармайды. Қайық сәт сайын суға толып, шөге түседі; көп ұзамай қайықтың да, қайықпен бірге өзіңнің де батып кететініңді білесің. Талай қызға қатысты мұндай жағдайлар менің көз алдымнан жиі өтті. Мүмкін, содан да шығар, махаббат жайында ойлағым да келмейді.

Ол өзінің жан дүниесінің ахуалы туралы жалпылама айта салды ма, әлде біздің өзара қарым-қатынасымызды тұспалдағаны ма, түсіне алмадым. Қалай болғанда да аузынан шыққан сөздері маған шерменделіктің белгісіндей естілді.

— Ал Кавита жөнінде не айтар едің?

— Кавита — өзінше оқшау жан. Ол еркін суретші, дәлірегі, жазушы. Журналист болғысы келеді, меніңше, бұл оның қолынан келеді. Ойлағанына қол жеткізеріне сенемін де. Ол өте қабілетті, адал, мінезді жан. Оның үстіне өте сұлу. Ерекше кербез өзі, келісесің ғой.

— Қуана келісемін, — дедім қоштай кетіп, көз алдыма оның иіліп біткен томпиған толық ерні мен салалы ұзын саусақтары елестеді. — Ол өте тартымды. Менің ойымша, олардың бәрі сондай тартымды. Тіпті Дидьенің өзінде де, шамалы былжырап жүретіні болмаса, байрондық бірдеңелері жоқ емес. Летти де сүйкімді. Оның көзі үнемі күлімдеп тұрады және көгілдір мұздан аумайды ғой, иә? Улла өзінің дөңгелек жүзіндегі үлкен көзімен, үлкен аузымен қуыршаққа ұқсайды. Иә, бар болғаны бір кішкентай әдемі қуыршақ бет. Маурицио сән журналының бетінен түсіп қалғандай сұлу. Модена да сұлу, тек басқашалау, қайсыбір тореадорға ұқсайды. Ал сен… сен бұл өмірде бұрын-соңды мен кездестірген әйелдердің ішіндегі ең сұлуысың.

Міне, ақыры айтып салдым. Бұл мойындау аузымнан қалай шығып кетті, өз сөзімнен өзім есімнен танып қалғандаймын, сөйте тұрып өзіме тағы сұрақ қоямын: ол түсінер ме екен, өзінің де, достарының да сұлулығы туралы сөздерімнің астарында, есі дұрыс кезінде кез келген ғашық болған ажарсыз еркектің сырқырай сыздаған жан жарасы барын ұғар ма екен.

Ол күліп жіберді, қатты шыққан шаттыққа толы күлкісі моншақтай шашылды, желпінген көңілдің әсерімен қолымнан ұстай алып, аяқжолдың бойымен алға қарай жетелей жөнелді. Тап осы сәтте шалқыған жұмбақ күлкінің жалғасындай болып әлдене қатты тарс етті де, зырылдай бастады: дөңгелекті арбаға мінген қайыршы мүгедек көшені көлденеңінен кесіп өтпек болып, аяқжолдан бұрылып жанымыздан өтіп барады екен. Ол екі қолымен жедел-жедел итеріп, қаңырап жатқан көше ортасына жете берді де, арбасын әдемілеп бір секіртіп алып тоқтады. Дәуіттің сирақтарындай жіңішке аяқтары жиналып, бүктелген газеттің көлеміндей жерге орналасқан. Үстінде мектеп формасындағы киімдер: хаки түстес шорты, көк-жасыл жейде. Жасы кемінде жиырмаларға келсе де, киімдері денесіне қолпылдап, олпы-солпы көрінеді.

Карла дауыстап атын атаған, қарсы келіп тоқтадық. Карла екеуі хинди тілінде сөйлесе бастады да, мен жас жігіттің қолына таңдана қарап қалдым. Өте үлкен, алақандарының көлемі бетінің жалпақтығындай болар. Он метрдей жердің өзінен саусақ буындары, алақанының қыры бұлтиып анық көрінеді, тура аю табандарына ұқсайды.

— Қайырлы түн! — деп дауыстады арада бір минуттай өткен соң. Ол оң қолын әуелі маңдайына, сосын жүрек тұсына тигізді, бұл — Үндістанда адамға көрсетілер ізеттіліктің ең жоғарғы әдебі. Тағы да бір шұғыл да әдемі бұрылыс жасап, жылдамдығын бірте-бірте арттырып, Үндістан Қақпасына қарай көше бойлап кете барды.

Ол қашан көзімізден таса болғанша, біз оның артынан ұзақ қарап тұрдық, сосын Карла қозғалайық дегендей қолымнан тартты. Мен оның әуезді дауысына мойынсұнып, теңіз толқындары шуылының, түнгі аспанның қоңыр жамылғысының, теңіз иісінің, ұйқыға шомған қожыр тастар мен жағалай өскен талдардың, Карланың қалың қара шашының және жұпары бұрқыраған жылы денесінің еркіне берілдім. Өзімнің өмірімді оның өмірімен, қала тіршілігімен байланыстырған тағдырымның билігіне тапсырдым. Мен оны үйіне шығарып салып, қоштастым. Өз қиялына шомып мұнартып тұрған көшемен ақырын әндете ыңылдап мейманханамды бетке алдым.

3-тарау

— Сонымен, сен маған бүгін бірдеңе көрсетпексің бе? Әлгі… нағыз бірдеңені.

— Иә, баба, онда нағыз дегендер жетерлік, — деп Прабакер сендіре сөйледі, — бірдеңе-сірдеңе дегендерің де көп болмақ. Бұл жолы сен нағыз қаланы көресің. Мен, әдетте, ол жерге туристерді көп апара бермеймін. Оларға ұнамайды, ал олардың ұнатпағаны маған ұнамайды. Кейде былай болады, бұл оларға қатты ұнайды, сол кезде оның маған ұнамдылығы мүлде төмендеп кетеді, дұрыс қой мұным, ә? Бұл заттар ұнауы үшін жақсы бас керек, тым қатты ұнап кетпеуі үшін жақсы жүрек керек. Мына сенікіндей, Линбаба. Сен менің жақсы досымсың. Мен мұны бірінші күні-ақ, екеуміз сенің нөміріңде виски ішіп отырғанда білгенмін. Енді сен өзіңнің жақсы басыңмен және жақсы жүрегіңмен нағыз Бомбейді көресің.

Біз таксиге мініп Махатма Ганди атындағы даңғылмен Флора субұрқағы мен Виктория вокзалы жанынан өтіп барамыз. Таңертеңгі уақытта осынау тас шатқалдың бойымен ағылатын машиналар тасқыны жалаңаяқ жүгіріп таңғы ас таситын үнділіктердің арбаларымен көбейіп кетеді. Олар үлкен қаланың толып жатқан үйлері мен пәтерлерінде әзірленген асты жинайды, джальпанам немесе тиффинам (таңғы ас) деп аталатын қаңылтыр ыдыстырға рет-ретімен орналастырады. Үлкен жайпақ табақтардағы осы тағамдар ұзын ағаш арбаларға тиеледі, сосын оларды алты-жеті адамнан жегіліп сүйрейді. Темір құрсанған автобустардың, жүк машиналарының, мотороллерлер мен автомобильдердің ара-арасынан жол тауып өтіп, қалалық кәсіпорындар мен мекемелердің қызметкерлеріне таңғы астарын жеткізеді. Мұның бәрі нақты қалай жүзеге асырылады, оны бір білсе, осы қызметті ұйымдастырғандар ғана білетін болар. Шаласауатты үнділіктер толып жатқан сандардың жүйесін қалай түсініп, жәшіктерінің бүйіріне соғылатын жалаушалардың ретін қалай ажырата алады екен, күнде сықырлаған жаман қоларбамен бір-бірінен айнымайтын жүздеген мың контейнерлерді тасымалдайды, соның қайсысы миллиондаған адам ішіндегі қайсысына арналғанын дәл тауып, адаспай тура өзіне апарып береді және осыншама қиыр-шиыры көп жұмысты долларға емес, қайдағы бір болар-болмас центтер үшін атқарады. Қаланың әр көшесінде тынымсыз соққан әрбір жүректер арқылы көзге көрінбейтін өзен болып бір жұмбақ магиялық энергия толассыз ағып жатады, сол бір өткен уақыттарда Бомбейдегі бүкіл тірлікті — пошта қызметінен бастап, көшедегі қайыршылыққа дейін, әдеттегі үйреншікті істерді мүмкін емес дейтін нәрселерге осы бір ақыл жетпес ғажайып сиқыр күші мықтап тұрып байлап матап ұстаушы еді.

— Әлгі автобустың нөмірі қандай еді, Линбаба? Қане, тез айтып жібер!

— Бір секунд. — Таксидің жартылай ашық терезесінен басымды сыртқа шығарып, тура қарсымызға кеп тоқтаған қос қабатты қызыл автобустың бүйіріндегі шимайға ұқсас жазуларға үңілдім. — Жүз төрт секілді?

— Өте тамаша! Хиндише сандардың қалай аталатынын жақсы жаттап алыпсың. Автобустар мен пойыздардың нөмірлерін, ас мәзірлерін, есірткінің бағасын немесе тағы сондай тамаша заттарға қатыстыны білуге келгенде, енді сенде мәселе болмайды. Ал енді айтып жіберші, алу палак деген не нәрсе?

— Алу палак — асжапырақ қосылған картоп.

— Дұрыс. Бірақ сен мұның да жақсы тамақ екенін айтпадың. Мен осы палакты өте жақсы көрем. Ал фул гоби және бхинди дегендер ше?

— Ол… А-а, түсті қырыққабат… аскөкпен бірге.

— Дәл өзі. Бірақ сен тағы да «жақсы тамақ» деп айтпадың. Беган масала дегеніміз ше?

— Ол енді дәмдеуіштер қосылған баялды ғой.

— Тағы да дұрыс. Бәлкім, сен баялды жегенді ұнатпайтын шығарсың?

— Ұнатам, ұнатам! Баялды да жақсы ас.

— Шын мәнінде, онша жақсы емес. Мен баялдыны ұнатпаймын, — деді Прабакер мұрнын тыржитып. — Ал енді айт, қазір мен айтатынды: чера, мун, дил?

— Олар… ымдама… Бет, ауыз және жүрек. Дұрыс па?

— Өте дұрыс. Сенің тамақты қолыңмен нағыз үнділерше жегеніңді бақыладым, бұл жағынан еш қиындық жоқ. Дегенмен анадан анша, мынадан мұнша керек деген секілді өзіңе қажетті заттарды қалай сұрайсың? Мен сенің, «маған екі шыныаяқ шай бер», «маған шамалы гашиш керек еді» деп тек қана хинди тілінде сұрағаныңды көрдім. Менің ойымша, сен менің үздік шәкіртімсің, Линбаба. Ал мен сенің үздік ұстазыңмын, қалай, шындықты айтып тұрмын ба?

— Шындық, шындық, — деп мен күліп жібердім. — Әй, байқасайшы!

Менің шаңқ етіп қатты шыққан дауысым шопырымыздың есін жиғызды, ол соңғы сәтте, арба сүйретіп тура біздің алдымыздан бұрылмақшы болған буйволға соға жаздап, рульді бұрып үлгерді. Ернінің үстіндегі түктері мысық мұрттанып жан-жаққа тікірейе шашырап кеткен, өңкиген бойшаң, жылтыр қара үнділік, өмірімізді аман алып қалу үшін мен оның жұмысына қалай араласқан болсам, ол да сондай бетсіздікпен ашуға мінді. Бәріміз машинаға отырғаннан кейін, қарсыдағы айнаны одан тек қана мені көретіндей етіп бұрып қойды. Апат болмай бір бәледен аман қалған соң, маған өшіге қарап, хинди тілінде менің атыма небір боқтық сөздерді үйіп-төгіп айтып салды. Машинасын банкті тонап, сол жерден қашып келе жатқандай, біресе оңға, біресе солға бұралаңдатып, алдындағы машиналарды басып озып, екіленіп айдап отыр. Оның қатыгездік дүлей айбаты бүкіл айналасына әсер ете бастады. Алдындағы бірқалыпты жылдамдықпен келе жатқан машинаны қуып жетіп, сүйкене таянып, естігенді естен тандыра бажылдата белгі беріп, қасынан зу етіп өте шыққанда, ана машина аударылып қала жаздайды. Жаяу жүргіншілер жол беріп шетке ығысқан кезде, біздің шопыр әлгілердің қасынан түгін қоймай сықпырта боқтап өтеді. Содан кейін алдыңғы жағынан құрбан болар тағы бір машинаны белгілейді де, әлгіні қорқыта-үркіте басып озу үшін өз көлігін аямай құйындата жөнеледі. Ауық-ауық кабина есігін ашады да, бірнеше секундтай басын сыртқа шығарып, аузындағы әбден мылжасы шыққан панды түкіріп тастайды, бұл кезде ішінде адам толы шойқалаңдаған ескі автобустың алдында не болып жатқанына тіпті көз қиығын да салмайды.

— Мына шопыр нағыз псих екен, — дедім мен Прабакерге міңгірлеп.

— Иә, машинаны оңдыртып айдамайды, — деп ол менімен келісе кетті, өзі алдыңғы орындықтың арқалығынан қос қолдап ұстап алған, — есесіне, түкіру мен боқтауды қатырады.

— Бүкіл әулиелердің атынан сен оған өтініш айтшы, тоқтасын! — деп мен бар дауысыммен қатты айқай салдым, шопыр газды аямай беріп, басып озу кезінде автобусты біресе оңға, біресе солға бұлғалақтатып, алдағы көп машина ішіне қарай сұғына кіріп бара жатқан еді. — Ол бізді тура бейіт басынан бір-ақ шығарады!

— Банд каро! — Прабакер айқай салды. — Тоқта!

Әдемілеп сыбап та жіберген, шопыр одан сайын ерегесті. Тежегішті босату тетігін ең соңғы шегіне жеткізе тартты да, бізге қарай тістерін ақсита бұрылып, ызалы ашуы бұрқ-сарқ қайнаған үлкен қара көзімен сүзіле қарады.

— Аррей! [38] — деп Прабакер алдыңғы жақты нұсқай көрсетіп, ышқына қолын сермеді.

Бірақ кеш қалды. Шопыр рульді қысып ұстап, кейін бұрмақшы болған, тежегіш қатты соғылды. Секундтай уақыт инерция екпінімен жылжып барамыз… сосын тағы да және бір секунд… Шопыр ішіндегі бүкіл желін шығарғандай дыбыс шығарды, өзен табанындағы батпаққа батып тұрған тасты суырғанда шығатын дыбыс болады ғой, тап сондай. Содан кейін алдымыздағы — бұрылу үшін жылдамдығын тежеген — автомобильге келіп соқтық. Тарс-тұрс, шақыр-шұқыр. Бізді алдыңғы қатардағы орындық үстіне лақтырып жіберді, тағы да екі ауыр соққы: тарс-тұрс, шақыр-шұқыр, бізге артымыздағы екі машина бірінен соң бірі қатар келіп соғылған еді.

Хромдалған жақтаудың ішіндегі быт-шыты шыққан әйнектің көше асфальтына шашылып түскен сыңғыры өлі тыныштықта кенет шартылдай соққан қол шапалағы сияқты естілді. Соқтығу кезінде мен есікке басыммен құлаған едім, жарылған қасымның арасынан бұрқ етіп қан аққанын сездім, әйтеуір, басқа жерім зақымсыз, аман сияқты. Өйтіп-бүйтіп тырбаңдап, орындығыма қайта оралдым. Прабакер ұмтылып кеп менің өн бойымды дереу тексере бастады:

— Лин, сынықтан амансың ба? Бәрі дұрыс па?

— Дұрыс, бәрі дұрыс.

— Сенімдісің бе? Жазымнан амансың ба?

— Жақсымын, бүтінмін. Егер білгің келсе, Прабу, — дедім күйгелектене күліп, дегенмен әлгі сұмдықтан кейін біртіндеп ес жия бастаған едім, — ана шопыр мың жерден керемет түкірсе де, менен шай-пұл алам деп дәметпесін. Өзің қалайсың, бүтінсің бе?

— Мына жерден тезірек кетейік! — деп жауап орнына ол ышқына айқай салды. — Дереу! Тез-тез!

Ол отырған жақтағы есік ашылмай қалыпты, иығымен қанша түйгіштесе де, мыңқ етпеді. Прабакер сосын мен отырған жақтағы есікке қол созды, бұдан да түк шықпасын түсінді, ал есікті бізге келіп соғылған машина бітеп тастапты. Ол маған бажырая қарағанда, оның қарашығы үлкейе домаланған көзінен зәресі ұшқан сұмдық үрейді көріп, менің де іші-бауырым мұздап қоя берді. Ол тағы да өзі отырған жақтағы есікті аяқ-қолымен, тіпті иығымен өршелене түйгіштей бастады.

Менің тұмандана есеңгіреп кеткен миымнан айқын бір ой жарқ етті: «ӨРТ. Ол өрттен қорқады». Үрейін алған қорқыныштан Прабакердің аузы апандай болып ашылып кеткенін көріп, маған да әне-міне машинамыз өртене бастайды деген үрейлі де сенімді ой келе қалды. Бомбей таксилерінің барлығында артқы терезе бірер сантиметрден артыққа ашылмайды, ал есігіміз жабысып, терезелер тұйықталған, егер көлік жарылса, біз одан шыға алмай қалатын түріміз бар. Тірідей өртенеміз.

Мен шопырға қарадым, ол есік пен рулінің арасында қысылып, орындығында бір қырымен қисайып қалған. Қозғалмайды, ыңырсиды. Омыртқалары шодырайып иіліп кеткен. Демін ішке алғанда арқасы ақырын көтеріліп, шығарғанда қайтадан сола қалады.

Таксидің алдыңғы терезесінен бейтаныс адамдардың қарасы пайда болды, мазасызданған дауыстары естілді. Прабакер үрейлі жүзін адамдардан алмай, басын олай-бұлай шұлғи береді, қорыққаннан бет әлпеті аппақ қудай. Кенет ол алдыңғы орындықтың үстінен тырбаңдап әрі өтті де, бар күшін сала итеріп сол жақ есікті ашып жіберді. Сосын маған қарай бұрылып, қолтығымнан тас қылып ұстап алды да, бар күшімен (таңғалдырғаны, өзінің күш-қуаты жеткілікті екен) мені өзіне қарай тартқылай бастады:

— Бері қарай, Лин! Басыңды сұқ! Тезірек бол!

Мен оның соңынан орындық арқалығынан әрі өттім. Прабакер сыртқа шығып, қаумалаған адамдарды итергіштеп жол ашуға кірісті. Мен рульге қыстырылып қалған шопырды босатып алмақшы едім, Прабакер жетіп келіп олжасына шүйліккен жыртқыштай тап берді, бір қолымен жағамнан, бір қолымен тура арқамның терісінен бүре ұстап, сүйрелей бастады.

— Тиіспе оған, Лин! — деді ышқына дауыстап. — Тиіспе оған! Оны таста да, тез шық. Бол!

Ол мені машинадан да, топырлап жиналып қалған адамдардың арасынан да сүйрелеп алып шықты. Біз былайырақ барып, жоғарыдан долана жапырақтары төгіліп тұрған шойын шарбақтың етегіне жайғастық. Он екі мүшеміз тегіс аман ба деп үсті-басымызды жақсылап тексеріп алдық. Оң жақ көзімнің астындағы жырық өзім ойлағандай онша терең емес екен. Беті суланып, қан ағуы тоқтапты. Денемнің әр жерінен ауырсынуды сеземін, бірақ олар пәлендей көңіл бөлетіндей емес. Прабакер қолын кеудесіне қысып алыпты — мені соншалықты жойқын күшпен машинадан суырып алған қолын — шамасы, жарақаттап алған-ау, шынтақ тұсы домбыға ісіп кетіпті. Ісігі қайтқанша қолы біразға дейін икемге келе қоймасы белгілі, әйтеуір сүйегі аман, сынбаған.

— Меніңше, сен, Прабу, босқа үрейлендің, — деп жымидым да, оның темекі тұтатып алуына көмектестім.

— Босқа үрейлендің?

— Иә, солай. Сен мені есің шыға машинадан сыртқа сүйрей бастағаныңда, әне-міне жарылып кететін шығармыз деген қорқынышты сезімде болдым, бірақ көремісің, бәрі тып-тыныш.

— Аһ, солай де, — ол алдындағы кеңістіктен көз алмаған күйі дауысын соза тіл қатты. — Сен мені жарылыс болады деп қорықты деп ойладың ба? Жоқ, Лин, мен одан емес, адамдардан қорықтым. Сен қарашы оларға, қарашы, қазір не болар екен.

Біз бойымызды тіктеп аяғымызға тұрдық, біреу шыбықтап тастағандай мойным мен иығымның сыздап ауырғанын сездім. Он метрдей жерде майысып-қайысып қирап жатқан машиналарға назар аудардық. Айналасында отыз шақты адам тұр. Кейбіреулері шопырлары мен жолаушыларын көліктен шығаруға көмектесіп жүр, қалғандары топ-топқа бөлініп алып, қолдарын сермеп, қызбалана айқайға көшкен. Апат болған жерге жан-жақтан адамдар жүгіре келіп жатыр. Топқа кептелістен жүре алмай қалған шопырлар да қосылып, адам қарасы ұлғая түсуде. Көп ұзамай елуге, одан сексенге жетті, жүзден асты.

Жұрт назары біз келіп соққан автомобиль иесінде. Ол біздің қираған таксиіміздің қасында ашудан жарыла жаздап, бірдеңе деп арсылдап тұр. Жасы қырықтарды орталаған иықты кісі, үстінде «сафари» үлгісіндегі сұр костюм, сірә, ерекше қампиған қарнын ескеріп, тапсырыспен тіккізген сияқты. Сұйыла бастаған шашы басының шет-шетіне қарай шегінген, костюмінің төс қалтасы жұлынып кетіпті, шалбары жыртылып үңірейген үлкен тесік пайда болған, аяғындағы сандалының бір жұбы жоқ. Оның ит талағандай үсті-басы, оған қос қолы кезек сермеліп, бет-аузы құбылып, осының бәрі аса өткір боқтық сөздермен толассыз тұздықталып, айнала қоршаған тобырға апаттан да әлдеқайда қызық болып көрінгендей еді. Еркектің бір қолының еті қатты тілініпті, жағдайдың трагедиялық ауырлығы адамдарды біртіндеп тыныштандырған, тек жапа шегуші ғана ауық-ауық қолын бетіне апарып, өз-өзінен айқайлап, балағаттауын тыяр емес, ақырында бетін де, сұр костюмін де қызыл ала қанға былғап тастады.

Осы кезде бірнеше адам жапа шеккен бір әйелді жабыла көтеріп әкелді де, әлгінің қасындағы бос жерге шүберек төсеп, соған жатқызды. Олар топқа қарап бірдеңе деп айқайлап еді, сол сәтте ағаш арба сүйреген, үстінде жеңсіз жеңіл жейде мен беліне байлаған енсіз шүберектен басқа түгі жоқ, жартылай жалаңаш үнділік пайда бола кетті. Адамдар әйелді арбаға жатқызып, аяқ жағын қызыл саримен орап қойды. Ол, сірә, ашуын баса алмай тұрған шопырдың әйелі болса керек, біз, әрине, анығын білмейміз, анығы — ол бірден жын ұрғандай селкілдеп кетті. Әйелдің иығынан ұстай алып біраз сілкілеп, сосын шашынан тартқылады; сосын топқа қарап, құдды бір театрдағыдай қолын әрі-бері сермеп, қан ағып, онысы қатып қалған бетін өзі шапалағымен ұрғылай бастады. Қимылдары табиғи емес, асыра әсіреленген жасанды, пантомима әртісінің немесе дыбыссыз мылқау киноның қимылдарына ұқсайды, сондықтан өз бойына мүлде жараспай, біртүрлі күлкілі боп көрінеді. Алайда адамдардың алған жарақаттары да, тобыр ішінде біртіндеп күшейе бастаған ашу-ыза да нақты еді.

Апатқа ұшыраған әйелді ағаш арбамен алып кеткен соң, әлгі еркек біздің таксиімізге тап беріп, есігін шалқалата ашып жіберді. Тобыр бір кісідей қимылдай бастады. Олар көзді ашып-жұмғанша, есі кіресілі-шығасылы жаралы шопырды орындығынан жұлып алып, капоттың үстіне лақтырып тастады. Ол рақымшылық сұрамақ болып қолын көтеріп еді, дереу он, жиырма, қырық адам жан-жақтан жабыла кетіп төмпештеуге кірісті. Бетінен, кеудесінен, ішінен, қуықтан пергіштеп жатыр. Үсті-басын тырналап қан-жосасын шығарды, көйлегін паршалап жыртып тастады, бір жақ езуін құлағына дейін жырып жіберді.

Осының барлығына небәрі бірнеше секунд қана уақыт кеткен шығар. Бұл қырғынға қарап тұрып, мен өзімді бәрі тез өтіп жатыр деп алдарқатып қоям, расында, өзім есімді жаңа жиып жатырмын, әлдебір әрекет жасайтындай халде емеспін. Күтпеген жерден қиындыққа тап болған адам шарасыз күйге түседі. Әрине, егер мен Австралияда болсам, қандай да бір әрекетке баруым сөзсіз еді. Ал мына жерде: «Бұл сенің елің емес, мұнда өздерінің әдет-ғұрпы бар, салт-дәстүрі басқа…» дейді көңілім.

Санамның түкпірінде жасырынған тағы бір ойым кейінірек жадымда анық бедерленді: ол адам дөрекі, нағыз бұзақы, нақұрыс болатын, соның жауапсыздығының кесірінен Прабакер екеуміздің ана дүниеге аттанып кетуіміз мүмкін еді. Сондықтан менің де жүрегіме сол сәтте ыза шөңгесі қадалып тұрған-ды, сол себепті оны ұрып-соғуға ойша өзімді де қатыстым деп есептедім. Құрып кеткенде бір соққы мен бір тепкені менің есебіме жазып қоюға болады.

— Біз қалай да бір әрекет жасауымыз керек… — деп міңгірледім, бар қолымнан келгені сол болар.

— Ешқандай әрекеттің қажеті жоқ, баба, — дейді Прабакер. — Олар бізсіз де бәрін қатырады.

— Жоға, менің ойлағаным… мүмкін, оған көмек керек шығар?

— Ол жігітке енді көмектен қайыр жоқ, — деп ол күрсінді. — Бәрін өзің көрдің, Лин, Бомбейде автомобиль апаты — өте қауіпті нәрсе. Өзің отырған машинадан тез шығып үлгеруің керек. Тобыр мұндай оқиғаға тым шыдамсыз. Қарашы, ана жігіт үшін осымен бәрі бітті.

Тобырдың жазасы тез және қатыгез орындалды. Шопырдың бет-аузынан түк қалмаған, денесіндегі сансыз жарақатынан қан саулап ағып жатыр. Жұрттың у-шуынан асыра біреу бұйрық берді де, бірер адам әлгіні иықтарына салып көтеріп ала жөнелді. Аяғы созылып, қолы иығынан төмен салбыраған әлгіні сол қалпында он шақты қол ұстап барады. Бейшараның басы артқа қайырылып жатыр, ернінен құлағына дейін жырылып, жақ терісі жалбырайды, оның ар жағынан ырсиып жас еті көрінеді. Әлемге шалқалап жатып қарайды, көзі шарасыз үміт пен үрейге тұнған. Машиналар тобырға жол беріп, жан-жаққа бұрылып кетіп жатыр. Адамдардың иығында керілген әлгі адам ақырын алыстап, біртіндеп жоғала берді.

— Қане, Лин, кетейік. Сенде бәрі жақсы ма?

— Иә… Менде бәрі жақсы, — дедім міңгірлеп, өзімді күштегендей әрең қозғалып соңынан ердім.

Менің өзіме деген сенімділігім майдай еріп, табаныма қарай сорғалай жөнелді де, бұлшық еттерім мен сүйектерім қайдағы бір аморфты денеге айналып кеткендей болды. Аяғым құдды қорғасын сияқты, жүріп емес, сүйретіп келем. Менің есімді шығарғаны әлгінің алған жазасы емес. Түрмеде мен ешқандай себепсіз-ақ жазалаудың бұдан зорын көргенмін. Бар болғаны өзімнің қиялыммен жасап алған тамаша хал-ахуалымның жасанды тіректері күтпеген жерден әп-сәтте қирады да қалды. Соңғы бірнеше апта ішінде базарлардан, ғибадатханалар мен мейрамханалардан және жаңа достарым арқылы қалыптасқан қала образы адам баласының ашу-ызасы мен өшпендігінің отына күйді де кетті.

— Олар оған не істейді? — деп сұрадым Прабакерден.

— Меніңше, полиция учаскесіне алып барады. Артымыздағы Кроуфорд базары жағында осы ауданның полиция учаскесі бар. Мүмкін, сонда жеткізгенше тірі қалып, жолы болар. Тірі қалмауы да мүмкін. Ана жігіттің әрекеті тым жылдам.

— Сен мұндайды бұрын да көргенсің-ау?

— О, Линбаба, көргенде қандай! Кейде мен немере бауырым Шантудың таксиін айдаймын, сондайда ашулы тобырды жиі көрем. Сондықтан сен үшін де, өзімнің амандығым үшін де қатты қорықтым.

— Олардың осынша сұмдық өшпенділігіне не себеп?

— Ол жағын ешкім де білмейді, Лин, — деді ол жүрісін үдете иығын қиқаң еткізіп.

— Тоқта, — деп иығынан ұстап тежедім. — Қайда асықтың?

— Қайда болушы еді, экскурсиямыз бар емес пе?

— Мен өзімше… сен бүгінгі экскурсиядан бас тартатын шығарсың деп ойлаған ем.

— Неге бас тартуым керек? Біз бүгін ерекше бір нәрсе көруге тиіспіз. Сондықтан жүр кеттік, на?

— Қолыңның жарақаты ше? Дәрігерге көрсеткің келмей ме?

— Қолыма ештеңе етпейді, Лин. Экскурсия соңында, өзім білетін бір жексұрын жерде біздің вискиіміз болады. Бұған виски жақсы ем. Кеттік, баба.

— Егер сен солай ұйғарсаң, жарайды. Бірақ біз, меніңше, қарама-қарсы бағытқа қарай бет алған жоқ па едік?

— Иә, сол қарама-қарсы бағытпен жүре береміз, — деді ол шыдамсыздана сөйлеп. — Бірақ біз әуелі тек осы бағытпен жүреміз! Алдымыздағы вокзалда телефон бар. Мен немере бауырыма қоңырау шалуым керек, ол «Күншуақ» мейрамханасында ыдыс-аяқ жуады. Ол Суреш деген бауыры үшін такси айдайтын жұмыс іздеп жүр. Мен оған жаңағы тобыр алып кеткен шопырдың таксиінің нөмірін айтуым керек. Бәрібір бұрынғы жүргізуші енді оны айдай алмайды, ал қожайынға жаңа шопыр керек, сондықтан біз асығуға тиіспіз, орайы келіп тұрған істі пайдалану керек, мұным дұрыс қой, ә?

Прабакер қоңырауын шалды да, арада небәрі бірер минут өткенде қаланың «қалтарысты түкпірі» жағына басқа такси жалдады. Сөйтіп, үзілген экскурсиямызды қайта жалғастыруға мүмкіндік алдық. Жол бойы ол әлгі оқиға туралы ләм демеді. Жол апатын бір-екі рет есіне салып, әңгімеге тартып едім, иығын қиқаң еткізді де, «қатты жарақат алмай жеңіл құтылғанымыз жақсы болды» деп, философтарша қысқа қайыра салды. Ол үшін бұл оқиға, бейне бір түнгі клубтағы төбелес немесе футболдан кейінгі жанкүйерлердің алыс-жұлысындай үйреншікті көрініс сияқты, пәлендей мән берудің қажеті жоқ, ең бастысы, сондай келеңсіздіктің ортасына жазатайым өзіңнің түсіп қалмағаның керек.

Ал мен үшін, кездейсоқ бұрқ ете қалған жанжал, жан шошырлық апатты көрініс, адамдардың иығында қалқып бара жатқан әлгі шопырдың бейнесі өмірімнің бетбұрысына айналды. Мен кенет ес жиғандай болдым. Егер аз уақыт ішінде жақсы көріп үлгерген Бомбейде қалғым келсе, өзім де өзгеріп, қаланың тіршілігіне араласуым керегін түсіндім. Қала менің бақылаушы боп сырт қалғанымды көтермейді. Егер осында өмір сүруді ұйғарған болсам, мен оның қуанышымен қатар өшпенділігінен тұратын терең иіріміне қойып кетуге дайын болуға тиіспін. Ерте ме, кеш пе, жүргіншілерге арналған қауіпсіз аяқжолдан шығып, теңіздей толқыған тобырмен араласып, солардың қатарынан лайықты өз орнымды тауып алуым керегін түсіндім.

Тап осы сәтте, кенеттен болған сұмдық оқиғадан кейін ес жинап, алдағы өмірімді қалай өзгертсем деп ойлана бастағанымда, Прабакер мені Бомбей тыныс-тіршілігінің қалтарысты жағымен таныстыруға кірісті. Ол бұл міндетін мешіттерімен, базарларымен және дәмді тағамымен танымал Мегхалай [39] дейтін мейрамханаларымен әйгілі Донгриге таяу орналасқан орталық аудандардың бірінен бастады. Көлік қатынасына арналған үлкен даңғылдар енсіз көшелерге, енсіз көшелер шолақ айналмаларға ұласты. Ақырында машина жүре алмайтын тар қуысқа келгенде біз көліктен түсіп, қарбаласқан көпшілікпен араластық та кеттік. Каталиннің жықпылдарына неғұрлым тереңірек бойлаған сайын, соғұрлым бүгін қай күн, қай жыл, тіпті қай ғасыр — бәрінен жаңылуға айналдық. Машиналардан кейін мотороллерлер де көзден таса болды, ал ауа тазарып, шөптерден аңқыған тәтті иіс өткірлене түсті. Мұнда, бір жақсысы, тап-таза жұпар ауаны бензиннің буы тұншықтыра алмайды. Көліктердің дамылсыз гүрілі артта қалып, табиғи көше шуылы: мектеп ауласында дауыстап Құран сөзін жаттаған оқушылардың үні, есік алдында әйелдердің таспен дәмдеуіштерді түйгіштеп үгіткендері, сондай-ақ қызметтерін жарнамалап айқайлаған пышақ қайраушылардың, пеш салушылардың, кілем, көрпе қағушылар мен тағы да басқа қолөнер иелерінің дауыстары естіледі. Және мұның бәрі адамның аузынан шыққан немесе қолымен шығаратын табиғи дыбыстар-тын.

Жолымыздың бір қайырылысынан велосипедтерге арналған ұзын темір сөрені көрдік, біраздан соң көліктің осы бір ең қарапайым түрі де назарымыздан жоғалды. Адамдар небір ауыр жүкті бастарымен көтеріп алып жүр. Бұл ескі ауданда біз Бомбейдің күйдіріп тұратын ыстығынан құтылдық; бұралаңдаған тар көшелер алакөлеңке әрі салқын. Үйлердің биіктігі үш-төрт қабаттан аспаса да, олардың төбелері өзара түйісіп тұрғандай, ал аспан біреу қолымен сипап өткен жіңішке көк сызықтай әрең-әрең байқалады.

Үйлердің бәрі де тозығы жеткен ескі. Бір кездері айналасын жақсы әсерге бөлеп асқақтап тұратын қасбеттерін ыс басқан, кей жерлерін жамап-жасқағанмен, қабырғаларының сылақтары тозып, үгітіліп тұр. Балкондары шағын әрі өте көп, тіпті көршілері бір-біріне қол созып, зат бере алатындай өте жақын орналасқан. Cыртқы есіктерінен бас сұғып, қабырғаларының сырланбай, басқыштарының әрең ілініп қисаңдап тұрғанын көруге болады. Бірінші қабаттағы пәтерлер шағын дүкенге айналған. Көбіне әртүрлі тәттілер, темекі, консерві, көкөністер мен тұрмыстық заттар сатылады. Су жүйесі, егер бола қалған күннің өзінде, өте қарабайыр. Жолай біз кей көшелердің бойынан колонкалар көрдік, әйелдер жан-жақтан темір және керамикалық ыдысымен шұбырып келіп, су алып кетіп жатты. Үйлер, әдетте, өрмекшінің торына ұқсаған кабельдермен, электр сымдарымен шырмалған, бұл түрінде қазіргі заманның керемет жетістігі жай ғана уақытша желі ғана, қатты бір соққымен бәрін бір сәтте жоқ қылып жіберуге болатындай.

Әр бұрылыстан кейін тарыла түсетін көшелер басқа бір ғасырлардың тәбәрігіндей; осы шытырманға бойлаған сайын адамдардың сырт пішіні де өзгере бастады. Қалада үлкен-кіші түгел киетін батыстық үлгідегі мақта-мата жейделер мен шалбардың көзге түсуі сирей берді де, ақырында ондай киімдерді тек кішкентай балалардың үстінен ғана көретін болдық. Еркектер дәстүрлі әр алуан түсті костюмдерге маңғаздана оранған. Атап айтқанда, мойын тұсынан беліне дейін меруерт түймелермен түймеленген, етегі тізесіне түсетін ұзын жібек жейде, бір түсті немесе ала матадан шекпен, монахтардың киіміне ұқсайтын күләпаралы жеңіл сулық, бисерлермен әшекейленген ақшыл немесе алуан түсті болып келетін бас киім, сондай-ақ түсі қанық сары, қызыл, көк сәлделер киген. Ал әйелдері ұсқынсыз баспаналарының қасында ерекше жарқырайды: пәлендей бағалы болмаса да үсті-басы алуан түрлі әшекейге толы. Әрқайсысының маңдайына, беттеріне, алақандарына, білектеріне әр кастаның тек өзіне ғана тән тату өрнегі салынған. Бұл жерден сирағында тобығын көмкерген күміс қоңыраушалармен безендірілген мыс білезіктерсіз бірде-бір әйел затын кездестіре алмайсың.

Осыншама көп жұрттың әлдебір қызық іздеген тобырларды таңғалдыру үшін емес, өздерінің көңіл хошы үшін сәнденетіні қайран қалдырады. Дәстүрлі киімдерін киіп алғанда, олар, сірә, өздерін өте жақсы әрі сенімді сезінетін болар. Тағы бір байқағаным, қайда қарасаң да айнадай тазалықты көресің. Үйлердің сылағы ойылып, қабырғаларына жарық түскен, ал үй аралықтарындағы тар қуыстарда ешкі, ит, тауықтармен бірге адамдарды да көруге болады. Әрлі-берлі өтіп жатқандардың жүдеу жүздерінен кедейшіліктің табы білінгенмен, бәрінің де үсті-басы мұнтаздай таза, көшелері де сондай, кір-қоқыс түгілі, қылау көрмейсің.

Біз бұдан да көне, екі адам қарсы келсе зорға өтетін оралымға бұрылдық. Қарсы ұшырасқандар бізге жол беру үшін кейін шегініп есік аңғарына жабысып тұра қалысады. Аяқжолдар қалқалармен, брезентпен көмкерілген, екі-үш метрден арғы жақ көрінбейді, тас қараңғы. Бар назарым Прабакерде, егер одан көз жазып қалсам, қайтар жолды таппай қаларым сөзсіз. Менің кішкентай жол бастаушым ауық-ауық артына бұрылып, аяқ астындағы әлдебір басқыш барын немесе тас жатқанын ескертеді, жоғарыда маңдайымызға тиетін бірдеңе болса, оны да айтады. Бар көңілімді осындайларға бөлемін деп, мен ақырында басты нысанамнан айырылып та қалдым. Менің жадымда бекітілген қаланың жоспары былай да былай шыр айнала келе ақырында адам түсінгісіз кір-қожалақ таңбаға айналды. Флора субұрқағы қай жақта, Виктория вокзалы мен Кроуфорд базары қай жақта, мен қаланы көзіме елестетуден қалдым. Адамдардың шұбырған легіне мидай араласып кеткенім сондай, ашық тұрған есіктерден бықсыған иістердің ортасында қалғаныма қарағанда, сыртта емес, үй ішінде жүргендеймін.

Келесі тар қуыстан өткенімізде, шағын бір жайға тап болдық, тер сіңген ақ кеудешелі кәсіп иесі майға шыжғырып бірдеңе қуырып жатыр. Жарықтың жалғыз көзі монастырьдың сықсима терезесінен түскендей, керосин пештен шыққан болар-болмас көгілдір сәуле еді. Жүзінде қасіреттің ізі бар, шыдамдылықтың терең ізі; ашуын тұншықтырып, тиын-тебен үшін жаттанды қимылмен мардымсыз іске әбден машықтанған міскін екен. Прабакер оның қасынан зып беріп өтті де, қараңғыға сіңіп жоғалды. Мен оған жақындай бергенімде, ол басын көтеріп қарады, сол кезде екеуміздің көзіміз түйісіп қалды. Оның бойындағы көк жалындай жалаңдаған бүкіл ашуы тура маған бағытталған еді.

Арада біраз жыл өткеннен кейін, қоршаудағы Қандағарға маңындағы таулардың бірінде жақын достасып кеткен ауған партизандарымен бірнеше сағат бойы үнді фильмдері туралы және олардың жақсы көретін болливудтық жұлдыздары жайында әңгіме-дүкен құрдық. Сонда әлгі достарымның бірі: «Үнді актерлері — әлемдегі ең үздіктер, — деген еді, — өйткені үнділіктер көзімен айқайлай біледі». Меңіреу түкпірде, қазанда шыжғырып әлдене қуырып тұрған кісінің көзінен айқай естідім де, ол мені бейне бір жұдырығымен кеудемнен ұрып жібергендей қимылсыз тұрып қалдым. Ал менің көзім оған: «Мен сенің осындай тірлікпен айналысатының үшін өкінемін. Мен сенің өміріңнің осындай қараңғыда, қапырықтың ішінде, ешкімге белгісіз болып өтіп жатқанына өкінемін. Мен саған кедергі келтіргенім үшін де өкінемін…» — деп сөйлеп тұрды.

Ол менен көзін алмаған күйі пештегі табаның тұтқасына жармасты. Күйіп тұрған майды қазір бетіме шашып жібереді екен деген ойдан жүрегім ытқып тас төбеме шықты. Қорқыныш алға еріксіз ұмтылдырып, үрейден аяғым ағашқа айналып кеткендей сүйрете басып, қабырғаны сипалай сүйеніп, әлгінің қасынан аман өтіп, бірер қадам аттадым ба, аттамадым ба, аяғымның астындағы кедір-бұдыр тас төсенішке сүрініп, омақаса құладым. Өзіммен қоймай тағы біреуді ала кетіппін. Ол байғұс арық, әлсіз қарт кісі екен. Үстіндегі жұпыны желбегейінің сыртынан-ақ оның қабырғаларының шыбықтай боп сойдиып-сойдиып кеткенін аңғардым. Мен ыңғайсыздана көтеріліп, тайғанақ тастың үстінде шатқаяқтай тұрып, қарияның тұрып кетуіне көмектескім келді, осы кезде есігінің алдында жүрелей отырған егде әйел мені қолымның сыртынан шапалақпен ұрып-ұрып жіберді, енді сенің көмегіңнің қажеті жоқ дегені еді. Мен ағылшынша кешірім сұрадым, хинди тілінде бұл қалай болады деп ойша жанталасып есіме түсіре бастадым, Прабакер үйреткен еді ғой. «Муджхако афсос хейн»? Иә, ұмытпасам, дәл осылай. Мен бұл сөздерді үш рет, жоқ, төрт рет қайталадым. Екі үйдің қақ ортасындағы тар қуыста менің дауысым бос қаңырап тұрған шіркеудегі мас адамның мінәжатындай күңгірледі.

Есіктің аузында бүктетіле құлап жатқан қария ақырын ыңырсыды. Кемпір басындағы жаулығының ұшымен қарияның бетін сүртіп, сосын оны маған әдейі көтеріп көрсетті, қан жұғыпты. Тіл қатқан жоқ, бірақ әжімді жүзін құбылтып жиіркене қарағаны сөзден де өткір еді. «Міне, көрдің бе, не істегеніңді, өгіздей өңкиген жабайы мақұлық, қарап ал дұрыстап, малғұн…» дегенін айтпаса да түсіндім.

Қапырықтан демімді әрең алып тұрмын, осынау тұйық кеңістіктің қараңғылығы жанымды қысып әкетіп барады, егер менің қабырғаға сүйенген қолдарым болмаса, осының бәрі үстімнен құлап түсіп, басып қалатындай. Сүріне-қабына жүріп, қос қарияның қасынан тезірек ұзап кетуге тырыстым да, жолыма да, басқаға да қарамадым, қара үңгірдің ішімен жүгіре жөнелмек едім, кенет біреу иығымнан ұстай алды, қорыққанымнан айқайлап жібере жаздадым.

— Қайда жүгіріп бармақсың? — дейді Прабакер, өзі күліп жүр. — Біз былай қарай жүруіміз керек. Мына қуыспен. Аяғыңды қуыстың шетімен басып жүруің керек, өйткені ортасында үлкен балшық бар.

Ол екі меңіреу қабырғаның арасындағы тар қуыстың шетінде тұр. Тістері мен көзі ептеп жылтылдап елес береді. Ал артқы жағы тас қараңғы. Прабакер маған арқасын бере бұрылды да, шалбарын көтеріп, сосын аяғын екі қабырғаның арасына талтайта қойып, ақырындап аттап, алға қарай кете барды. Артымнан ерсін деп, ол маған қарайлағандай да еді. Бірақ мен екіойлы боп бөгеле бердім. Тек ол біржола көрінбей кеткенде ғана, аяғымды талтайта басып, амалсыз соңынан ердім.

Тас қараңғы, Прабакердің аяқ басқан дыбысын ғана естимін, бірақ өзі көрінбейді. Кенет аяғым тайып кетті де, сырғып барып былжыраған бірдеңеге тиді. Сасық иіс мүңк етіп қолқамды қапты. Мен енді аяғымды сүйретіп қабырғаны жиектей жүруге тырыстым. Кенет қолақпандай бірдеңе табанымның астынан бұлғаңдап, аяғыма сүйкене өтті. Артынша тағы біреуі, одан кейін үшіншісі, ап-ауыр денелерімен менің аяғымның үстінен жанши домалаңдап өтіп кетіп жатыр.

— Прабу! — бар дауысыммен айқай салдым, менен қаншалықты ұзап кетті, білмеймін. — Мұнда бізден басқа да біреулер бар!

— Тағы біреулер?

— Иә! Бір мақұлықтар, олай-бұлай ойқастап, менің аяғымды басып өтіп жүр. Өздері ауыр-ақ!

— Бұл жерде тек егеуқұйрықтар ғана аяғыңды жаншиды, Лин. Басқа ешқандай ауыр мақұлық жоқ.

— Егеуқұйрықтар?! Әзілің бе? Тура бультерьердің үлкендігіндей! Иә, керемет экскурсия ұйымдастырдың, досым!

— Егеуқұйрықтар қиындық тудырмайды, Лин. — қараңғыдан естілген Прабакердің дауысы мені тынышталуға шақырды. — Егеуқұйрықтардың үлкендері — олар бізге достас тайпа, егер өзің тиіспесең, адамға жамандық жасамайды. Тек бір ғана жағдайда сені тырнап, тістеп, тағы сондай қысастық әрекеттерге баруы мүмкін.

— Иә, ол не жағдай, мейірімің түссе, айтып жібер? — дедім бар дауысыммен айқайлап.

— Айқай, баба. Олар өздеріне дауыс көтергенді ұнатпайды.

— Кірпиязын қарай гөр олардың! — дедім дауысымды баяулата тамағыммен қырылдай сөйлеп. — Олай болса, мейірімді жан, айтып жіберші, әлі ұзақ жүреміз бе? Мына ғажап жердің кереметінен мен безгек ұстағандай қалшылдай бастадым.

Прабакер кенет тоқтай қалған еді, мен оған қараңғыда қатты соғылсам керек, әлдебір есік аузына қарай жапыра ығыстырып жібердім.

— Біз келдік, — деді ол сыбырлап, есікті дүңкілдетіп соға бастады, арасында үзіліс жасап алып, біресе ұзарта, біресе қысқарта қайта-қайта соққылайды.

Үлкен сұқпа темірдің сықырлап жылжығаны естілді де, есік шалқалай ашылды, алдан жарқ еткен сүттей аппақ жарық көз қарыды. Прабакер білегімнен ұстап, ішке қарай сүйрей жөнелді:

— Тезірек, Лин! Үлкен егеуұйрықтарды өзіңмен ала келуге рұқсат жоқ.

Біз қабырғалары жалаңаш шағын бөлмеге тап болдық, жоғарыға созылған биік, тар қабырғалардың қуысы арқылы жібектей құлпырған аспаннан ақ сәулелер құйылып, бөлмені жарық етіп тұр. Қарсымыздан да есіктер көрінеді, солар арқылы ғимараттың алыс түкпірлерінен әлдебір дауыстар естіледі. Осы кезде бізге есік ашқан баукеспе екінші есікті тарс еткізіп жауып тастады да, арқасын тірей тұра қалып, тістерін ақсита, ашулы көзімен жеп жіберердей болып сұстана қарады. Прабакер бірден оған жалына сөйлеп, қолымен де ымдап, үгіттей бастады. Қанша жалынса да баукеспе жібір емес. Басын шайқап: «Жоқ, жоқ, жоқ», дегеннен басқаны айтпайды.

Біздің қарсы алдымыздағы оны мұнара ма дерсің. Мен оған тым жақын тұрған едім, әлгінің танауынан атып шығатын ыстық леп теңіз жағасындағы жартастардың арасынан есетін желге ұқсап ысқырып, шу-шу етеді. Шашын өте қысқа алдырғандықтан, боксшының ескі қолғабындай мыжырайып қалған құлағы ұйыса қалқайып көзге бірден түседі. Төрт бұрышты бетін қозғалысқа келтіріп тұрған бұлшық еттерінің өзі қатардағы адамның жауырынындағы бұлшық еттерден әлдеқайда қуаттырақ екені байқалады. Кеудесінің көлденеңінің өзі менің иығыма тең болғандай екен, демін ішке тартқан сайын құшақ жетпес қарнының үстінен дөңкие көтеріледі, сосын қайта орнына түседі. Қанжардың жүзіндей жұқа, едірейген мұрт қылшықтары дүлейлігін әйгілеп тұр, маған бойындағы өшпенділіктің бар уытын жинап, тірідей жеп қоярдай болып, көздерін бақырайта қарап қалған. «Жаратқан, мені онымен төбелесуге мәжбүрлей көрмеші» — деп, мен оған іштей жалынып-жалбарына бастадым.

Ол екі алақанын бірдей көтерді, Прабакерге жалынышты әніңді доғар дегені еді. Қолы қалақтай үлкен, қаптап түйін-түйін сүйел басып кеткені сондай, құрғақ докқа қойылған танкер корпусындағы моллюскілерді осы қолымен-ақ еш қиындықсыз тазартып алуға болар еді.

— Ол айтады, бізге ол жаққа баруға болмайды дейді, — Прабакер маған мән-жайды түсіндірген болып жатыр.

— Олай болса, — дедім де, ешбір саспастан баукеспе ұрының сыртындағы есік тұтқасына қол создым. — Құрып кеткенде неге әрекет жасамадық деп өзімізді өзіміз кінәламайтын боламыз.

— Жоқ, жоқ, Лин! — мені Прабакер тоқтатты. — Біз онымен келісімге келуіміз керек.

Баукеспе қолдарын кеудесіне айқастырған еді, хаки түстес жейдесінің тігістері сөгіліп шытыр ете қалды.

— Сенің бұл ойыңды жемісті идея деп айта алмаймын, — деп мен мысқылдай күліп жібердім.

— Өте жемісті! — Прабакер де өз ойынан қайтар емес. — Басқа да адами базарлардағыдай мұнда да туристерді кіргізбейді, бірақ мен оған сені басқаларға ұқсамайтын турист деп таныстырдым. Сенің маратхи тілін үйреніп алғаныңды да айттым. Алайда ол маған сенгісі келмейді, біздің мәселеміз осы. Ол шетелдіктің маратхи тілінде сөйлейтініне де сенгісі жоқ. Сондықтан сен онымен тілдес, сонда ғана ол бізді ішке кіргізеді.

— Бірақ, Прабу, менің маратхише білетінім — бар болғаны жиырма шақты сөз.

— Жиырма сөз, баба, мәселе емес. Сен оған атыңды айт.

— Атымды, менің?

— Иә, мен қалай үйреттім, солай. Хиндише емес, маратхише. Айт, қане…

— Хм… маза нао Лин ахей, — дедім мен сенімсіздеу міңгірлеп. — Менің атым Лин.

— Бапре! — деп, қара тастай қатып тұрған күзетші айқайлап жіберді, көзі бақырайып кетті. — О, құдіретті Құдай!

Қуанып кетіп мен тағы да жаттап алған сөздерімнің бірнешеуін айта қойдым:

— Маза Деш Жаңа Зеландия ахей. Ата ме Колабала рахелла ахей. — (Мен Жаңа Зеландияданмын. Қазір Колабада тұрып жатырмын.).

— Кай гарам мадчуд! — деп қатты дауыстап жіберген ол, алғаш рет жымиды.

Бұл сөздердің дәлме-дәл аудармасы: «Қандай қызуқанды азғын» дегенді білдіреді, дегенмен мұндағы ең соңғы сөз әртүрлі жағдайда жиі қолданылатын «алаяқ» дегенге саятын болар.

Баукеспе мені дос көңілмен иығымнан шап бергенде, езіп жібере жаздады.

Осы жерде мен оған Прабакер үйреткен алғашқы сөйлемнен бастап, маратхише бар білетінімді түгін қалдырмай айтып салдым: — «Сенің елің маған керемет ұнайды», деп бастап, дәл бұл арада онша орынды болмаса да, асханадан тамақ ішкенімде жиі айтатын: «Тамағымды тыныш отырып ішіп алғанша, өтінемін, желдеткішті өшіре тұрыңдаршы» дегенмен аяқтадым.

— Осы айтқандарың болады, баба, — деді Прабакер, өзі аузы ашыла күліп мәз.

Мен үнсіз қалдым, күзетші ойын шұрайландырып ұзақ сөйлеп барып тоқтады. Арасында, менің жақсырақ ұғуым үшін, өзінше әсерлі қимылдар жасап қояды. Оның айтқандарын Прабакер маған жақсылап аударып беріп тұрды:

— Ол айтады, Бомбейде полицеймін, атым Винод дейді.

— Полицей?!

— Иә, иә, Лин. Ол — полицей.

— Демек, бұл полицей құзырындағы базар болғаны ма?

— Жо-жоқ. Бұл — оның қосымша табыс табатын кәсібі. Ол сенімен танысқанына өте-мөте қуанышты екенін айтады… және маратхи тілінде сөйлейтін гóруды [40] бірінші рет көріп тұрмын… Себебі маратхи тілі менің ана тілім дейді. Ол Пунада туған… Оның айтуынша, Пунадағылар таза маратхи тілінде сөйлеседі, оларды тыңдау үшін сенің сонда барғаның дұрыс. Мен өте бақыттымын дейді. Сен оған өз туған баласындай көрініпсің… Сен оның үйіне барып, отбасымен танысып, солармен бірге отырып тамақ ішкеніңді қалайды… Осының бәрі дейді ол, жүз рупийге түседі…

— Жүз рупий тұрады?

— Кіргеніңнің ақысы, Лин. Бакшиш. Жүз рупий. Төле оған.

— Иә, әрине.

Мен қалтамнан бір бума банкнот шығарып, жүз рупий санап алып, церберге ұсындым. Ақшаға келгенде ептілік жағынан полицейлерге тең келер ешкім жоқ, сондай көз ілеспес жылдамдықпен қолына қалай алып, қайда жытырып жібергенін де сезбей қаласың, оларға қауашақ ойынына маманданған атақты алаяқтардың өзі астар бола алмайды, бұл шаруада оларға қызғана қарағаннан басқа ештеңе қалмайды. Әлгі полицей менің ұсынған қолымды қос қолдап сілке қысты, сосын қиялы болар, төсінде әлдебір тамақ қалдығы жабысып тұрғандай омырауын сипап жіберіп, сондай бір момақандық әдемі қимылмен мұрнының ұшын шұқылады, әрине, бұл уақытта ақшаны жытырып та үлгерген еді. Ол есікті ашып, ымдап бізді тар дәлізге кіргізді.

Он шақты қадам жүріп, екі рет бұрылыс жасағаннан кейін біз бір аулаға тап болдық. Біраз адам ағаштан құрастырылған орындықтарда отыр, әр-әр жерде топтасып тұрғандар да бар. Араларында мақта матадан киім киген куфиялы [41] арабтар да жүр. Бір топтан бір топқа өтіп, биік стақанмен шай тасыған үнділік балалар. Бір ер кісі Прабакер екеумізге назар аударып, қабақтарын шыта қызыға қарап қалды. Прабакер ыржия күліп, қолын сермеп сәлемдесе бастап еді, әлгілер дереу теріс айналып, үзілген әңгімелеріне қайта кірісті. Соның өзінде араларынан кейбіреулері сонау жерде жыртық мата қалқаның астындағы ұзын орындықта отырған бір топ жас балаларға көздерін сүзе қарап қояды.

Дәліз аузындағы жарықпен салыстырғанда бұл жер күңгірттеу. Тек жоғарыдан тартылған кенеп арасындағы жыртықтардан алақандай болып аспан көрініп қалады. Аула қоңыр және күлгін түске сырланған жылмағай дуалдармен қоршалған. Кенептің саңылауларынан байқалып қалатын терезелер тақтайлармен бекітілген. Бұл аула бүкіл құрылымның өзара үйлестірілген жоспарлы бөлшегіне ұқсамайды. Одан гөрі адамы құж-құж қайнаған осынау тар кеңістікте кездейсоқ пайда болған архитектуралық қателік дегенімізге дөп келгендей. Аяқ астына әр жердегі жуыну бөлмелері мен асүйлерден сыпырып алған керамикалық плиткаларды қиқы-жиқы етіп, қалай болса солай төсей салған. Бөлменің екі жерінен әлсіз сықсиған екі шам жапырағы қурап қалған бұтақтағы табиғаты түсініксіздеу жұмбақ жеміске ұқсайды.

Біз бұрыштағы бос орындарға жайғасқанша шай әкеліп ұсынды, ақырын асықпай сораптай бастадық. Сосын Прабакер үнін бәсеңдете — адам базары деп аталып кеткен — келген жерімізді таныстыруға кірісті. Тозығы жеткен қалқаның астында отырған балалар — құлдар. Олар — Батыс Бенгалияның дауылдарынан, Ориссаның қуаңшылығынан, Харьянның тырысқақ індетінен, Пенджабтағы сепаратистердің басбұзарлығынан бас сауғалағандар. Нәубетке ұшыраған бұл балаларды не тауып алған, не арнайы агенттер сендерді жақсы жерге орналастырамыз деп көндірген, сатып та алған, сөйтіп, олар үлкендердің қарауынсыз, көбіне пойызбен бірнеше жүз шақырым жол жүріп Бомбейге жеткен.

Ауладағы еркектер — не агенттер, не сатып алушылар. Бір қарағанға олар орындықта отырған балаларға онша көңіл бөлмейтіндей, Прабакердің айтуынша, мүлде олай емес, керісінше, араларындағы сауда қызып, дәл осы сәттері шарт па шұрт келісімшарттар жасалып жатыр.

Балалар кішкентай, арық, қорғансыз. Араларындағы екеуі бірін-бірі қолтықтап қатар отыр. Енді біреуі қорған болғысы келгендей жолдасын құшақтап алған. Бәрі де әбден тойынған, қалай болса солай жайылып отырған еркектерден, олардың бет-ауыздарының қалай құбылғанынан, қолдарының қимылынан, саусақтарындағы жүзіктерінен көздерін алар емес. Балақайлардың қара көздері терең құдық түбіндегі судай жылт-жылт етеді.

Адам жүрегі қалайша тез қатыгезденіп кетеді екен? Мына балаларға жайбарақат қарап, көз алдымдағы сұмдыққа тыйым салмай, ештеңе істемей, мен бұл жерде қалай отырмын. Мен осынау құл саудасы туралы билікке неге хабарламаймын немесе тапанша тауып әкеліп, өзім неге тоқтатпаймын? Бұл сұрақтың жауабының, өмірдің күрделі мәселелерінің қайсысының болмасын, бірнеше себебі болуы мүмкін. Мен қашқын тұтқынмын, іздеудемін, сол себепті үкіметтік шенеуніктермен де, полициямен де байланыса алмаймын. Осынау еркін елде мен шетелдікпін, бұл — мәдениеті де, өмірлік ұстаным қалыбы да бөлек бөтен жер. Олардың істеріне араласпас бұрын, жағдайларын барынша көбірек біліп алған жөн, оларды не мазалайды, нені жиі сөз етеді, құрып кеткенде сондайларынан хабардар болсаң да жарар еді. Мен өзімнің сормаңдайлық тәжірибемнен жақсы білем, кейде ақкөңілден бүлінген бірдеңені жөндеймін деген әрекетіңмен жамандықты одан сайын үдетіп алуың кәдік. Мәселен, егер мен қолыма қару ұстап, мыналардың үстінен түсіп, саудаларына кедергі жасасам, олар басқа бір оңаша жерге ауыса салады, ештеңе өзгермейді. Тап осылай боларын, бұл жерге мүлде бөтен адам ретінде өзім де жақсы білемін. Ал жаңа жерге ауысып алған құл базары бұдан да жаман болуы мүмкін. Иә, мұнда бірдеңе істей қою қолымнан келмесін өте жақсы түсіндім.

Осы сұмдық көрініс — «құл саудасы күні» мені көпке дейін мазалағаны болмаса, оған қарсы ешқандай әрекет жасай алмағанымды айттым емес пе. Оның себебін мен ол кезде білмеген едім. Кейін, арада бірсыпыра уақыт өткен соң ғана, мәселе менің жүгенсіздікпен өткізген арттағы өмірімде және сол жолда кездестірген адамдарыма байланысты болғанын ұқтым. Кейбіреулері, өздері көп-ақ, үшінші немесе төртінші жаза мезгілін өтеп отырғандар еді. Көбісі «ұлдарға арналған мектеп» деп аталатын, дұрысында, түзету мектептерінде немесе оқыту-түзету лагерьлерінде отырудан бастаған, олар сонда осы мына кішкентай үнді-құлдардан пәлендей онша үлкен емес еді. Оларды жиі ұратын, аштан қатырып, жеке камераға жалғыз қамап қоятын. Кейбіреулері, тым көбісі, сексуалдық зорлықтың құрбанына айналатын. Түрмеде ұзақ отырып шыққан кез келген адамнан сұрасаңыз, ол саған адам жанын құқық қорғау жүйесінен артық қорлайтын басқа күш жоғын бірден ойланбай айтып береді.

Әрине, бұлай деуім дұрыс емес, тіпті ұят, дегенмен бұрынғы тәжірибемнің жүрегімді қасаңдатып жібергені үшін мен қазір қуаныштымын. Жүрегіме шемен болып байланған осы тас Бомбейдің қараңғы қуыстарындағы тірлігімен танысамын деп Прабакер экскурсиясымен жүрген кезімде көргендерім мен естігендерімнен сақтанатын жалғыз қорғаным болды.

Біреулер қол шапалақтады, жаңғырығы төңірекке жайылды, сол-ақ екен, бір кішкентай қыз бала отырған жерінен тұрып, әндете жүріп билей бастады. Танымал үнді фильмінде орындалатын махаббат туралы ән. Кейін мен бұл әнді көп тыңдадым, мүмкін жүз рет, мен сонда он жастағы кішкентай қызды, оның ғажайып жіңішке, жоғары әрі күшті дауысын ылғи да есіме алатынмын. Ол өзінше бөксесін бұлғаңдатады, жоқ омырауын кереді, балалық қылығымен өзінше стриптизер қимылын жасаған болады, агент пен сатып алушы оған қызыға қарасып, көздерін тіге түседі.

Прабакер өзінше Вергилия рөлін ойнауын жалғастырып, мына тозақта не болып жатқанының бәрін маған ақырын сыбырлап түсіндірген болып тұр. Оның айтуынша, егер балалар құл базарына тап болмағанда, міндетті түрде өледі екен. Жалдаушылар кәнігі із кесушілерден де өткен шебер, қай жерде апат болса, олар сонда, қуаңшылықтан зардап шеккен аймақтан жер сілкінген өңірге, ол жерден су тасқыны басқан елге жосиды да жүреді. Аштыққа ұрынған, балалары өліп қайғысын жұтқан ата-аналар жалдаушылар алдында тізерлей жылжып, қызымды не ұлымды сатып алшы, ең болмаса біреуі тірі қалсын деп, арасында алдын ала алғыстарын жаудырып, жалынып-жалпаюмен болар еді.

Құлдыққа сатылатын ұлдар, маңдайларына жазылғаны болар, негізінен Сауд Арабиясында, Кувейтте, Парсы шығанағындағы басқа да елдерде түйе айдаушы болып шыға келеді. Кейбіреулері бай шейхтардың көңілін көтеру үшін ұйымдастырылатын түйе жарыстары кезінде түйелерінен құлап мертігіп, мүгедек болып қалса, тіпті талай бала өліп те кететін көрінеді. Балалар ер жетіп, денелері тым ауырлап, жарысқа түсуге жарамайтын болғанда, оларды беттерінің ауған жағына жібере салады. Ал қыздар бүкіл Таяу Шығыс пен Орта Шығыстағы бай-бағландардың үйінде күтуші болып жұмыс істейді немесе сексуалдық қызмет көрсетумен айналысады.

«Есесіне, — дейді Прабакер, — бұл балалардың тірі қалып, жолы болды. Құл базарына тап болған әрбір баланың сыртында аштықтан қиналып өлген жүздеген баланың аянышты тағдыры қалды».

Аштық, құлдық, өлім. Осының бәрін Прабакер маған ақырын сыбырлап айтып берді. Айтқандарында өмірлік тәжірибеден де терең ақиқат бар. Оны көзіңмен көре алмайсың, басқаша жолмен де сезіну мүмкін емес. Ол сондай деңгейдегі ақиқат, оны түсінуге сана қабілетсіз, оның нақтылығы қиял түйсігіңе сыймайды. Оның келбеті алдында біз әдетте қорғансызбыз, оған шыдау үшін махаббатты тану жолындағыдай тым жоғары баға төлеуіңе тура келер, бірақ ондай қымбат бағаны төлеуге бірде-бір жүрек өз еркімен бара қоймас. Ол әрдайым біздің әлемге деген сүйіспеншілігімізді туғыза бермейді, бірақ оған деген өшпенділіктен сақтайды. Бұл ақиқатты танудың бір-ақ жолы бар: оны жүректен жүрекке жеткізу. Прабакер солай етті, енді мен оны сендерге жеткізіп отырмын.

4-тарау

— Сен «борсалиноға» тест өткізуді білесің бе?

— Ол не тест?

— Борсалино қалпағына. Ол саған алдыңдағы борсалино нағыз өзі ме, жоқ әлде, солпиған көшірмесі ме, соны анықтауға көмектеседі. Борсалинодан хабарың бар шығар?

— Әй, соныңды білмеймін-ау деймін.

— Аһ, солай ма? — деді Дидье дауысын соза жымиып, таңдануы, қулығы мен жек көруі бәрі бір мезгілде бірден сезіліп тұрды. Бірақ бір ғажабы, оның бұл күлкісі тап сонысымен ерекше тартымды боп көрінеді. Алға қарай ұмсынып, басын бір жағына қарай қисайтып, айтып отырған сөздерінің маңыздылығын баса көрсеткісі келгендей қап-қара бұйра шашын бір сілкіп қойды: — Борсалино — сапасы жағынан ең озық сәндік бұйым. Көпшілігінің ойынша, мен де сол пікірдемін, бүкіл адамзат баласының тарихында ер адамның бұдан асқан баскиімі болып көрмеген. — Қалпақты бейнелегендей ол қолымен басын айналдыра шеңбер жасады. — Етегі жалпақ бұл қалпақты қара немесе ақ қоянның жүнінен жасайды.

— Бәлі, несі қызық? — дедім мен барынша дос көңілмен, өзіме солай көрінді, әйтеуір. — Қоян қалпақтың аты қоян қалпақ, ерекше дейтіндей несі бар?

Дидье долдана қалды:

— «Ерекше дейтіндей несі бар»?! Досым, мұның енді артық! Борсалино жай ғана қалпақ емес, оның өзгеше қасиеті бар. Ол — өнер туындысы! Оны сатуға қоймас бұрын, қолмен ең кемінде мың рет тарайды. «Борсалино» — ол айрықша элитарлық стиль, ондаған жылдардан бері италиялық және француздық мафияларға ғана тән өзгеше белгісі болып келген. «Борсалино» мафия сөзінің синонимі, Милан мен Марсельдің қылмыс әлеміндегі тегеурінді жігіттерді осылай «борсалино» деп атаған. Иә, сол бір уақыттарда гангстерлердің өзіндік ерекше стилі болған. Егер сен заңнан тысқары өмір сүреді екенсің, кісі өлтіру, өзіңнің жақын төңірегіңді тонау есебінен күн көреді екенсің, сондықтан сен құрып кеткенде әдемі боп көрінуге тиіссің, олар соны өте жақсы білген. Келісесің бе?

— Иә, олардың қоғам үшін орындауға тиістісінің ең азы, бәлкім, сол болған шығар, — деп жымидым.

— Әлбетте! Ал қазір, өкінішке қарай, олардың қолынан бар келері — күпіну ғана. Стиль дегенің атымен жоқ! Қазіргі біздің уақытымызға тән белгі осы: күпінуді стильге айналдырудың орнына, стиль күпінуге айналып кеткен.

Ол үнсіз қалды, ал мен оның афоризмін ойша салмақтадым.

— Борсалино қалпағына тест былай жүргізіледі: оны әбден қатайта шиыршықтап орайды да, неке сақинасы көзінен өткізеді, егер сонда қалпақ ұйпаланбаса, қалыбы өзгермесе, онда ол — нағыз борсалино.

— Сенің айтайын дегенің…

— Иә, тап солай! — деп едіреңдеген Дидье жұдырығымен үстелді тарс еткізіп қойып қалды.

Сағат сегіздің шамасы, біз Козуэйге шығатын тік бұрышты аркаға таяу тұста, «Леопольдта» отырмыз. Көрші үстелдегі шетелдіктер оғаш дыбысқа бұрылып қарап қойды. Даяшылар мен осында жиі келетіндер әңгүдіктеу француздың әумесерлік қылығын тіпті елеген де жоқ. Дидьенің «Леопольдта» тамақтанып, ішімдік ішіп, бөсіп сөйлеп жүргеніне тоғыз жыл болған. Белгілі бір шекара барын, одан әрі аттауға болмайтынын, одан әріге Дидьенің шыдамы жетпей қауіпті болып кететінін мұндағылардың бәрі біледі. Сондай-ақ бұл шекараның оның жеке өмірінің сусымалы құмының және сезімдері мен сенімдерінің үстінен сызыла салмағаны да оларға жақсы аян. Ол сызық оның өзі ұнатқан адамдарының жүректері үстінен өткен. Сондықтан оларды біреу ренжітсе, оларға қандай да бір нұқсан келтірген болса, бұл жағдай Дидьенің мызғымас суық өшпенділігін туғызар еді. Ал өзінің жеке басына қарсы айтылған кез келген сөзге немесе әрекетке, әйтеуір, денесіне жарақат түспесе болды, ондайға мүлде мән бермейді, философиялық тұрғыдан жайбарақат қабылдайды да қояды.

— Comme ça! [42] Мен мұны неге айттым, кішкентай досың Прабакер сені осындай тестпен сынаған екен, сосын айттым. Мынау нағыз «Борсалино» ма, жоқ па, білейінші деп, ол сені шиыршықтап, әдейі сақина көзінен өткізген. Сондай мақсатпен сені қаланың қалтарысты-бұлтарысты ең жаман жерлерімен экскурсияға алып шыққан.

Мен кофемді үнсіз ішіп отырмын. Әрине, солай болды. Прабакер, расында да, мені сынақтан өткізді, бірақ бұл деректің ашылу құқығын Дидьеге бере салғым келмейді.

Туристердің Германия, Швейцария, Франция, Англия, Норвегия, Америка мен Жапониядан және басқа да ондаған елдерден келген кешкі топтары жылыстап, орындарын Бомбейді өздерінің үйіне айналдырып алған үнділіктер мен экспатрианттардың [43] түнгі топтарына берген еді. Жергіліктілер, сырттан келген туристер өздерінің мейманханаларына тығылып алатын мезгіл осындай түнге қараған уақытта, «Леопольдта», соған ұқсаған «Мондегар», «Мокамбо», «Азия нұры» деген шарапханаларда құқықтарын пайдаланып, еркін сайрандап, бір жырғасып қалады.

— Егер бұл сынақ болса, — дедім ақыры беріліп, — мен оған шыдадым. Прабакер мені енді штат теріскейіндегі қыстақта тұратын әке-шешесінің үйіне қонақ болып барып қайтуға шақырып отыр.

Дидье әртістерше қасын керді:

— Қанша уақытқа?

— Білмеймін. Екі ай, мүмкін, одан да ұзағырақ.

— Ендеше, сенікі дұрыс, — деді Дидье ойын түйіндеп. — Кішкентай досың саған ғашық болып қалған екен.

— Меніңше, бұл қалай да тым өткір айтылған сөз, — деп мен қабақ шыттым.

— Жо-жоқ, сенің ойлағаныңнан мүлде басқа бұл. Егер білгің келсе, бұл жерде көрсеқызарлықтан сақ болғаның дұрыс. Бұл жер басқа жерлерге ұқсамайды. Бұл — Үндістан. Мұнда кім келсе де, әйтеуір біреу біреуге ғашық болады, әдетте бір емес, бірнеше рет. Бірақ бұл жағынан үнділіктерге ешкім де астар бола алмайды. Және бұған таңғалып та қажеті жоқ. Менің Бомбейде тұрып жатқаныма аз болған жоқ, не сөйлейтінімді білемін. Үнділіктердің ғашық болуы тез және өте жиі. Соның арқасында жүздеген миллион адам өзара тату, бейбіт өмір сүреді. Әрине, олар періште емес. Олар да басқалар сияқты өтірік айтады, алдайды, төбелеседі. Бірақ үнділіктер басқа халықтарға қарағанда өз отандастарын әдеқайда жақсырақ сүйе біледі.

Дидье темекі тұтатып алып, оны даяшы байқағанша белгі беретін жалауша сияқтандырып олай-бұлай бұлғады да отырды; ол көріп, тапсырысыңды қабылдадым деп бас изегенде барып тоқтатты. Даяшы карримен тұздықталған тіскебасар мен арақты алып келгенде, Дидье үзілген сөзін жалғады:

— Үндістан шамамен Франциядан алты есе үлкен. Ал халқы жиырма есе көп. Жиырма есе! Сөзіме сенерсің деп ойлаймын, егер миллиард француз осындай тар жерде өмір сүрсе, адам қаны өзен боп ағар еді. Сарқырамалар пайда болар еді! Ал француздар, айта кеткен жөн, Еуропадағы ең өркениетті халық болып саналады. Тіпті бүкіл әлем бойынша да. Сондықтан шұрқ етпе деп айтайын, Үндістан махаббатсыз өмір сүруін баяғыда-ақ тоқтатқан болар еді.

Бізге Летиция келіп қосылды, өзі менің сол жағыма жайғасты.

— Сен бүгін ненің құрметіне қызбаланып отырсың, алаяқ? — деп ол бірден қызығушылық танытты. Оңтүстік лондондық акцентінің арқасында соңғы сөзі атылған оқтай естілді.

— Ол жай ғана француздардың дүниедегі ең өркениетті халық екенін менің миыма құйып отыр.

— Оны бүкіл әлем мойындайды, — деп үстеді Дидье.

— Сендер қашан өздеріңнің жүзімдіктеріңде жаңа Шекспир өсіріп шығарасыңдар, сол кезде, досым, мен сенімен, бәлкім, келісермін де, — деп Летти өзімсіне жымиғанда, әр сөзі көңілге сондай жылы әрі жайлы естілді.

— Қымбаттым менің, өтінемін, менің Шекспирімді дұрыс бағаламайды екен деп ойлап қалмаңыз. — Дидье қуана тақылдай жөнелді. — Мен ағылшын тілін өте жақсы көрем, өйткені оның кемінде тең жартысы француз сөздерінен тұрады.

— Touché! [44] — дедім мен мысқылдап. — Біздің, ағылшындардың, осылай дейтініміз бар.

Осы кезде бізге Улла мен Модена келіп қосылды. Улла жұмысына лайықталып киінген; үстінде денесімен дене, ашық мойынға қамыт ілгегі бар, қысқа қара көйлек, тор шұлық, шоңқаймасы біздей ұзын туфли. Мойнында, құлағында жалған бриллиант әшекейлер жалт-жұлт етеді. Оның сәні Летти киімдерінің қарама-қайшылығы іспетті — Леттидің үстінде өңсіз сары түсті қамқа жакет, қарасұр атластан кең пішілген белдемше-шалбар, аяғында етік. Әсіресе олардың бір-біріне ұқсамайтын бет әлпеттерінің өзгешіліктері шын керемет еді десек болғандай. Леттидің кісіге тік қарайтын жайдары жүзінен, жымиғанда болар-болмас байқалатын мысқылынан ішкі жан дүниесі жұмбақтанып, ал өзіне деген сенімі атойлап тұрады. Улла болса, үлкен көкшіл көзін кәсіби-сексуалдық тұрғыдан қанша жерден ойнақшытса да, ешбір мәні жоқ жасанды аңғырттықтан басқа ештеңені білдірмейді.

— Дидье, бүгін саған менімен сөйлесуге тыйым салам, — деп Улла бірден мәлімдеме жасады, ұртын томпайта сөйлеп. — Мен сенің кесіріңнен Федериконың компаниясында сұмдыққа толы үш сағат уақытымды өткіздім.

— Хм! — Дидье мыңқ етті. — Федерико!

— О-о-о, — деп сызылды Летти, бір әріптен үш дыбыс шығарып. — Жас сұлу Федерикоға не болып қалыпты? Улла, қымбаттым, бізбен өсегіңмен бөліссейші.

— На джа, Федерико басымен дінге беріліп кетіпті, сонысын айтып мені жындандырып жібере жаздады. Соның бәрі Дидьенің кінәсінен.

— Иә, — деп Дидье ашулана растады. — Федерико Құдайын тауыпты, нағыз трагедия. Ол енді ішпейді, шылым шекпейді, есірткі қолданбайды. Әлбетте, ешкіммен жыныстық қатынасқа да түспейді, тіпті өзімен де. Қандай талант еді, құрыды, нағыз сұмдық дегеніміз осы шығар. Ол азғындық істің нағыз данышпаны еді, менің үздік шәкіртім, менің шедеврім еді! Жындануға болатын шығар. Ол енді әдеп пен ізгілік арқалаған жақсы адам бола қалғысы келіпті,

— Несі бар, бір нәрсе тапсаң, екіншісін жоғалтасың, өмір заңы, — деп Летти жаны ашыған болып өтірік күрсініп қойды. — Еңсең түспесін, Дидье. Құрған торыңа одан басқа да балық шырмалар, қуырарсың, қылғытарсың.

— Дидьеге емес, маған жаның ашуы керек, — деді Улла күңкілдеп. — Федерико Дидьеден көңілі қатты бұзылып келді, сосын еңіреп жылады. Scheisse! Wirklich! [45] Үш сағат бойы үздіксіз қорсылдап, алдағы жаңа өмірі жайында оттап, миымды шірітті. Ақырында оған қатты жаным ашыды, Модена оны Інжілімен қоса далаға айдап шықпақ болғанда, өзін өлердей аяп кеттім. Осыған кінәлі сенсің, Дидье, енді сені әдеттегідей тез кешіре салмаймын, ұзаққа созамын.

— Фанаттардың, — деді Дидье, өзін кінәлаған сөздерге мән бермеген күйі ойлана отырып, — неге екенін, жанарлары қашан да жансыз, селт етпейді. Олар мастурбация жасамайтын, бірақ соны үздіксіз ойлай беретін адамдарға ұқсайды.

— Дидье, мен сені құрмет тұтам, — деді Летти күлкіден тұтығып. — Сондай пасық жексұрын еркек болсаң да…

— Иә, сен оны пасық, жексұрын болғаны үшін құрмет тұтасың, — Улла ойын ашық айтып салды.

— Мен «жексұрын» дедім, қымбаттым, «піскен» дегем жоқ, — күлкісінен әлі тыйылмаса да, шыдамдылықпен Улланың қателігін түзете жауап қайырды. — Тірі адам қалайша піскен пасық немесе піспеген пасық адам бола алады?

— Мен, әрине, сендердің ағылшынша әзілдеріңді онша терең түсіне қоймаймын, — деп Улла да қасарыса кетті, — дегенмен, менің ойымша, ол — нағыз піскен пасық адам.

— Мені тыңдасаңдар, — Дидье де өз қарсылығын білдірді, — піскен түрімде де мен басқа ешкімнен кем бола қоймаспын, босқа шаршамаңдар…

Осы кезде көшенің кешкі шуылы арасынан қасында өзін бастап жүрген Маурицио мен жасы отызға енді ғана аяқ басқан үнділікпен бірге Карла пайда бола кетті. Маурицио мен Модена біздің жанымызға тағы бір үстел әкеп жалғады да, сегіз адам үшін ішімдік пен тіскебасарға тапсырыс бердік.

— Лин, Летти, бұл менің досым Викрам Патель, — деп арада біршама тыныштық орнаған бойда Карла бізге үнділікті таныстырды. — Меніңше, іштеріңде оны тек екеуің ғана білмейсіңдер, Викрамның Даниядан оралғанына екі-ақ апта болды. Сол жақта армансыз демалып келді.

Летти екеуміз Викраммен амандасқан болдық, бірақ менің ойым Карла мен Маурицио төңірегінде еді. Ол Карланың жанына маған қарсы жайғасты, қолын оның орындығының арқалығына артып қойып, еңкейіп, екеуі сөйлескенде бастары түйісіп те кетеді.

Сымбатты еркектер ұсқынсыз еркектердің бір жағымсыз сезімін оятары хақ, өшпенділік емес, жоқ, жай жек көргендіктен де жоғары бірдеңе. Әрине, бұл жөнсіз сезім, оны ақтауға болмайды, бірақ әрдайым қызғаныштың көлеңкесінде жасырынып отырады. Ал сен бір әйелге ғашық болған сәтте ол көлеңкеден суырылып шығады да, сенің жанарыңа көшіп, өзінен хабар бере бастайды. Мен Маурициоға қарап қалған сәтімде жанымның түкпіріндегі осы көңілім тұманға айналып, бас көтере бастағандай еді. Италиялықтың біркелкі аппақ тістері, теп-тегіс қоңырқай жүзі, қалың қара шашы оның мінезінің әлдебір жағымсыз қырларынан гөрі, менің оған деген қарсылығымды тым өткір және әлдеқайда тезірек оятқандай еді.

Ал Карла ғажап. Шашын ұқыптап орап желкесіне түйіп қойыпты, қара тастың үстімен зуылдап аққан өзен суындай жылтылдайды, ерекше жасыл көзінен еркіндік пен өмірге құштарлық оты ұшқындайды. Үстінде үнділік сәнге сәйкес шалбар-камиз, оның сыртынан етегі тізесіне дейін жететін зәйтүн түстес кең пішілген көйлек киіпті.

Қиялымнан оянып, мен жаңа досымыз Викрамның дауысын естідім:

— Мен онда уақытымды керемет өткіздім, йаар. Данияда бәрі көңілсіз, біртүрлі марғау, адамдары табиғи емес сияқты. Олардың өздерін қалай ұстайтындарын көргенде, сенгің келмейді. Мен Копенгагендегі саунаға барғам. Іші өте кең екен, еркектер мен әйелдер араласып жуынады, бәрі аналарынан жаңа туғандай тыржалаңаш. Мүлде лыпасыз, йаар. Оған мән беріп жүрген ешкімді көрмейсің. Тіпті көз қырларын да салмайды! Үнді жігіттері мұндайға шыдамас еді. Олардың қозып кетері сөзсіз.

— Ал сен қоздың ба, Викрамжан? — деп Летти ақырын ұрлана сұрақ қойды.

— Мазағың ба, әрине? Бүкіл саунада алдын сүлгімен бүркеген мен ғана болдым, өйткені жалғыз менікі ғана қақайып кетті.

— Анау өзі не айтты, түсінбей қалдым, — деді Улла жайбарақат жұрттың күлкісі тыйылғанда.

Өтінішке жатпайтын, түсіндіруді де талап етпейтін жай ғана қарапайым сұрақ болатын.

— Тыңдаңдар, мен ол жерге үш апта бойы күнде барып жүрдім, йаар, — Викрам сөзін жалғады. — Егер ол жерде көбірек болсам, әлгі ерекше төзімді датчандықтар сияқты мен де көндігіп кетермін деп ойладым.

— Ол не көндігу еді? — Улла сұрақ қойды.

Викрам тұтығып қалды да, есі шыққандай Уллаға бір қарап алып, сосын Леттиге бұрылды:

— Бәрібір түк шықпады. Еңбегім зая кетті. Арада үш апта өтсе де, борбайымды сүлгімен орап жүруге мәжбүр болдым. Мен онда қанша рет барсам да, басқалардағы әлгі неменің жоғары-төмен, оң мен солға босқа салпақтап жүргеніне көзім түсіп кетсе болды, менікі күмпие ісініп, едірейіп шыға келеді. Бұған енді не айтсам екен? Иә, мен үнділікпін, мұндай жер мен үшін емес екен.

— Үнділік әйелдер де тура осындай күйді бастан кешеді, — деп Маурицио да көлденеңнен сөз қыстырды. — Олармен жыныстық қатынасқа түскенде де толық шешіне алмайсың.

— Жоға, мүлде олай емес, — деді Викрам. — Бұл жерде мәселе кімнен десең, еркектерден. Үнді әйелдері өзгеріске дайын, ал ауқатты отбасынан шыққан жас бикештер сондайды ойлағаннан естері тіпті кіресілі-шығасылы, йаар. Өздері шетінен білімді, шаштарын қысқа қиғызып, қысқа көйлек киеді, тыз етпе шолақ махаббат шытырманын іздейді. Олар жаңалықтың қандайына болса да құлай кетуден қашпайды, бірақ еркектер мүмкіндік бермейді. Үнді еркектерінің орта деңгейдегісін алсақ, сексуалдық мәселеде оның білері он төрт жастағы бозбаладан артық емес.

— Сен маған үнді еркектері туралы айтпақсың ба?! — Летти жақтырмай мыңқ ете қалды.

Викрамның пікірін арамызға кейін келіп қосылған Кавита Сингх та тыңдап отырған. Оның сәнге еліктеп қысқа алынған шашы, бұтындағы тырысқан джинсы шалбары, Нью-Йорк университетінің эмблемасы салынған ақ жейдесі Викрам айтып отырған қазіргі заманғы үнді әйелдерінің нағыз үлгісіндей еді. Кавита қараған көздің жауын алғандай сүйкімді-ақ өзі.

— Сен сондай чудд [46], Вик, — деді ол менің оң жағымдағы орынға жайғасып жатып. — Митингілетіп отырсың, ал өзіңнің басқа еркектерден түк айырмаң жоқ. Қарындасың джинсы, денесін қысып тұратын тоқыма кигісі келіп оқталса, жақтырмай қалай сөйлейтініңді көрсек қой, йаар.

— Құлағыңды сал, мен оған свитерді былтыр Лондоннан өзім сатып алып бергем! — Викрам жақтырмай қалды.

— Ал ол сол свитерді киіп джаз ятрасына [47] бармақшы болғанда, сен оны жылаттың ғой, на?

— Бірақ мен оның үйден тысқары жерлерге де кигісі келетінін білмедім ғой, — деді ол жұрт жаппай күліп жатқанда қарсылық білдірген болып, алайда өзі де шыдамай бәрінен асыра қарқылдап қатты күліп жіберді.

Викрам Пательдің жалпы көпшіліктен бойымен де, дене бітімімен де пәлендей айырмасы жоқ, бірақ басқа жағынан айтарлықта