Сол байда үш қатын бар, тоғыз ұлды,
Есепсіз Тәңірі берген сонша пұлды.
Еліне оба келген бір кеселден
Бірі қалмай тоғыз ұл бәрі де өлді.
Тоғыз ұл ажал жетіп бәрі де өлді,
Ашумен алты қатын тағы да алды.
Базарбай сексен жасқа келген шақта
Тауыпты кіші қатын бір ұғылды.
Оны тапқан қатыны қырық төрт жаста,
Бала жоқ өзгесінде мұнан басқа.
Періште сипатты ұл берді Құдай
Жүргенде көзі толып қанды жасқа.
Төлеген деп қойыпты ұлының атын,
Құдай артық жаратқан оның затын.
Баланы сипат қылып айтып болмас
Көрген жан ақылынан бір танатын.
Базарбай баласына көңілі тойды,
Қайғыны ішіндегі бәрін жойды.
Тоғыз жылда артынан бір ұл туып,
Жұрт жиып, Сансызбай деп атын қойды.
Жүріпті екеуіне қалың бермей,
Дұшпанның әрне деген тіліне ермей.
«Тірі жүрсе өздері алар бір қыз,
Өліп қалса, күйігін тағы көрмей.
Алса да патша қызын малым жетер,
Менікін жаратпаса сәнім кетер.
Күйікті қатты тартып жүрген басым
Жазым болса күйермін онан бетер».
Төлеген сонда он екі жасқа келді,
Қыз іздеп аралады тәмам елді.
Он алты жасқа шейін қыз жаратпай,
Ат жетер жерді арылтып тәмам қылды.
Еліне бір саудагер келді дейді,
Бұлардың әбден жайын білді дейді.
«Дүниеқор Базарбайды көрмедім» деп,
Саудагер мазақ қылып күлді дейді.
– Бұл малды бекер жиып керегі не,
Бермепті ұлының қалың біреуіне.
Көзінің ағы менен қарасындай
Артында жанға мирас, малға ие тіреуі не?
Сонда біреу айтады оның жайын:
– Бақ, дәулет берген артық бар Құдайым,
Елжұрттан қыз жаратпай жүр Төлеген,
Малын аяп жүрген жоқ Базарбайың.
Саудагер мұны естіп ойға қалды,
Шақырып Төлегенді қасына алды.
– Сұлу қыз таппай жүрсең айталық деп,
Бұлай деп Төлегенге ақыл салды.
– Қыз жақпай өз еліңнен жүрсе саған,
Төлеген, сүйінші бер енді маған.
Елі бар Ақжайықта Алты Шекті
Аласың жақсы қызды барсаң соған.
Жайықта қызы сұлу артық ел бар,
Ерінбей қыз іздесең, сен соған бар.
Шетіненақ аласыз бір сұлуды,
Болмағын мұнда тұрып қаперің тар.
Төлеген қыз іздеуге көңілі кетті,
«Жолы бар неше күндік оның?» – депті.
Саудагер айтты жолын жүз күндік деп,
Төлеген іздемекке талап етті.
Төлеген он жетіге келген шағы,
Аз емес бір Тәңірінің берген бағы.
– Шөлі бар, – дейді саудагер, – қырық күншілік,
Төте жол жетпіс күндік болсадағы.
Онымен жүре алмайсың барғанменен,
Өлесің жолда шөлдеп арманменен.
Жүр, – деді, – алыссынбай су жағалап,
Әрқашан бардың ісі пәрменменен.
Төлеген Ақжайыққа жүрмек болды,
Тәңірінің жазған ісін көрмек болды.
Басшы болып сол елді тапқан жанға
Жүз жамбы сүйіншіге бермек болды.
Жаратты бір қара көк тұлпар атты,
Өзі жорға жануар құс қанатты.
Тұрманының барлығын алтындатып
Күміспенен төрт аяғын тағалатты.
Шамшырақ тас орнатты жүген, ерге,
Басшы, қосшы жүз жігіт алды бірге.
Тоғыз нарға алтын мен күміс артып,
Бес жігіт тағы да алды қызметкерге.
Ерлерге жәрдем берсін бір Құдайы,
Қырық түйе болды азық қант пен шайы.
Азықтүлік һәммасын даярлап ап
Жөнелді туғаннан соң наурыз айы.
Әлқисса, тыңдаңыздар ендігісін,
Алдыңа бір керемет келді мүсін.
Базарбайдың Төлеген,
Ерте туған көбеген.
Сексен жігіт қосшы алып,
Он бес жігіт басшы алып,
Ақжайыққа жөнеген.
Айдың өткен нешесі,
Ай қараңғы кешесі.
Падишадан кем емес
Ер Төлеген мүшесі.
Әулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,
Артынан қуып келіпті,
Өлгенде көрген шешесі.
Шешесі келіп сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
– Мінгенде атың аласың,
Менен туған баласың.
Адал бала тастай ма,
Атасы менен анасын?
«Қал!» дегенде қаласың,
Айтқан тілді аласың!
«Қал!» дегенде қалмасаң,
Айтқан тілді алмасаң,
Құрттың анаң шарасын.
Өлгенде көрген қарағым,
Атаанаңды зарлатып,
Қай жаққа кетіп барасың?
Анаң келді зарланып,
Әкең отыр сандалып,
Көре алмаған көп дұшпан
Сыртыңнан келер қамданып.
Сен кеткен соң, қарағым,
Өледі кемпіршалыңыз,
Сансызбай болса жас еді
Жүреміз кімге алданып?
Төлеген сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
– Қой, шешеке, жылама,
Жылағаның бола ма?
Бекер босқа, шешекеау,
Көзіңнің жасын бұлама.
Жиырмаға келгенше,
Маған қалың бермеген,
Тең құрбымдай көрмеген,
Құм құйылсын көзіңе,
Осы екен сізге сыбаға.
Шешесі сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
– Келгін, балам, қайтсәна,
Әкеңе сырың айтсәна.
Патша қызын алсаң да
Өз еліңде жатсәна.
Біреудің тілі тимей ме?
Қартайған әкең Базарбай
Сенің үшін күймей ме?
Ел ішінде тентек көп,
Жиһан кезіп жүргенде,
Тентіреген демей ме?
Атаанасын зарлатып,
Бір қыз үшін кетті деп,
Досдұшпаның күлмей ме?
Төлеген сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
– Айналайын, шешекеау,
Тай, құнан, қой қаңғырып
Бұралқы болар қораға.
Бір сұлу алмай, шешекеау,
Сірә да, көңілім тына ма?
Талап қылған ісінен
Ат басын ерлер бұра ма?
Жаманжақсы болса да
Алланың болар әмірі,
Өз айтқаның бола ма?
Тілімді алмай кеттің деп
Ғамкүн болып жылама.
Мен Жайықтан келгенше,
Жүзіңді аман көргенше,
Тапсырдым атаанамды,
Жаратқан Қадір Құдаға.
