АЛҒЫСӨЗ

Кейінгі романтизмнің эпикалық күрделі шығармасы «Аласталғандар» романын Виктор Гюго бонапарттық Франциядан Эмиграцияда жүрген жылдарында шетелде жазған болатын. 1959 жылдың 18 тамызындағы рақымшылықтан кейін де Францияға қайтудан бас тартқан Гюго алпыс жылдығын шығармашылық күш-қайратының гүлденген шағында қуғында қарсы алды. Ол алпыс жылдық мерейтойын «Аласталғандар» роман-эпопеясын аяқтаумен атап өтеді және бұл оның ең танымал шығармасына айналады.

Төменгі таптың, қоғамдық әділетсіздік құрбандарының өмірінен роман жазу ойы жазушыға шығармашылық жолының бас кезінде-ақ келген еді. 1823 жылы досы Гаспар де Понстың Тулон арқылы жол жүріп бара жатқанын білген ол каторжниктердің өмір тұрмысы жөнінен мәлімет жинап келуін өтінген екен. Гюгоның каторгаға қызығушылығы полковник болып, 1820 жылы Парижде тұтқынға алынған қашқын каторжниктің үлкен шу туғызған тарихынан туса керек. 1828 жылы бұрынғы префект Миоллис Гюгоға Динь қаласының епископы болып тұрған ағасы монсеньор Миоллистің 1806 жылы қамаудан босатылған каторжник Пьер Моренге көрсеткен қонақжайлығын айтып берген еді. Епископтың ықпалымен рухани қайта түлеген Морен әскери санитар болып, кейіннен Ватерлоо түбінде қаза табады. 1829 жылы Гюго «Өлім жазасына үкім шығарылғанның соңғы күнінің» ХХІІІ тарауына бостандыққа шыққан күнінің алғашқы сәттерінен маңайындағылардың жаулығы мен алакөздігіне ұшыраған каторжниктің хикаясын кіргізеді; бұл көп ретте Жан Вальжанның хикаясын еске түсіретін. 1830 жылы Гюго болашақ романының сұлбасын келтіріп, оған алғысөзінің жобасын жасайды: «Осы оқиға шындығында болған ба деп сұрайтындарға, біз оның ешбір маңызы жоқ деп жауап берер едік. Егер тағдырдың жазуымен бұл кітапта біреуге сабақ боларлықтай кеңес жүрсе, егер әңгіме болған оқиғалар немесе ол тудырған сезімнің мән-маңызы болса, онда шығарманың өз мақсатына жеткені... Хикаяның шындығы маңызды емес, оның ақиқат болуы маңызды...»

1832 жылы Гюго аталған «хикаяға» тікелей кірісуге ұйғарады, өйткені осы жылдың наурыз айында ол баспагерлер Гослен және Рандюэльмен романын бастыруға шарт жасап қойған еді. шартта романның атауы көрсетілмеген, бірақ әңгіме «Аласталғандардың» алғашқы нұсқасы «Қайыршылық» романы жайында болғаны ешбір күмән туғызбайды. Театр жазушының роман жазуға қолын тигізбеді, әйткенмен кітаптың сұлбасы оның тамырына қан құйған жаңа әсерлермен толығып және Гюгоның әлеуметтік мәселелерге қызығушылығын арттырып, қаламгер жанында тұлғана берген (болашақ роман сұлбасын кейіпкерінің Жан Вальжанға ұқсастықтары көп 1834 жылы шыққан «Клод Ге» повесінен және әлеуметтік аяушылық тидеяларымен байланысты 30-40-жылдардағы өлеңдерінен байқауымызға болады). Ақыры Эжен Сюдің «Париж құпияларының» (1842-1843) зор табысы Гюгоға халық өмірінен роман жазуға түрткі болды; әрине, Сюмен ашық бәсекелеске түскенмен, Гюго роман-фельетон емес, әлеуметтік эпопея жазуды мақсат тұтты.

1845 жылдың 17 қарашасында Гюго өзі көптен арман еткен романын жазуға кірісті, ол алғашқыда «Жан Трежан» деп аталды; екі жылдан кейін тақырыбы «Қайыршылық» болып өзгереді; бұл кезеңде Гюгоның жұмысқа берілгені соншалықты, екі ай бойына «жұмыс күнін ұзарту үшін» тек сағат тоғызда ғана түстеніп жүрді. 1848 жылғы революция осы қарқынды жұмысын үзіп кетеді де, Гюго бұған тек 1851 жылдың тамыз айында қайтып оралады. Екінші желтоқсандағы төңкеріс жұмысына тағы кедергі жасайды. Романның соңғы бөлімін Гюго Брюссельде аяқтады.

Романның алғашқы редакциясы осылайша 1852 жылы дайын болады. Ол төрт бөлімнен тұрды және түпкілікті мәтінмен салыстырғанда эпизодтар саны және авторлық шегіністері анағұрлым аз болатын.

1854 жылы «Аласталғандар» атаған кітабын Гюго 1860 жылы қайта өңдеуге шешім қабылдаған кезде ол прозасының лирикалық бастамасына толық еркіндік береді. Авторлық шегіністер есебінен романның көлемі айтарлықтай ұлғайды. Онда негізгі сюжеттік желілерден өзіндік тармақтар пайда болады. 1861 жылы Бельгияға барған сапары кезінде Гюго екі аптаның ішінде Ватерлоо түбіндегі шайқастардың сипатын жасады; осы уақыттарда романға «Әліппе достары» республикашыл құпия қоғамды бейнелейтін жаңа тарау қосылады, «революция» абызы Анжольрастың бейнесі жасалды. Мариустың мінез-құлқында жас Виктор Гюгоның жекелеген бейнесі көрініс тапқан жаңа реңк пайда болады. Тұтастай алғанда, «Аласталғандардың» түпкілікті редакциясы жазушының демократиялық көзқарастарының тереңдегеніне куә болатын.

Әдетте «Аласталғандар» заманауи өмір туралы роман болып есептеледі. Әйткенмен оның 1862 жылы аяқталғанын естен шығармау керек, ал онда болған оқиғалар 1810-1830 жылдарға қатысты екені белгілі. Осылайша, Гюгоның басқа романдары сияқты бұл роман да, сайып келгенде, тарихи роман болып табылады және ол кездейсоқтықтан да емес, өйткені тарихи ауқымдылық Гюго үшін оның көзқарасы тұрғысынан адамзат ғұмыры мәселелерінің ең бастысын қою үшін талап етіледі.

«Аласталғандардың» өзегін Гюгоның күллі толымды шығармаларында қоғамдық өзгерістерге қажетті имандылық ілгерішілдігі ретіндегі идея құрайды. Жазушы кітаптың дидактикалық сипатта екенін де жасырмайды: «Бұл кітап іштен сыртқа қарай туындады. Идея кейіпкерлер тудырды, кейіпкерлер драма туғызды». Өз романын ол Жан Вальжанның имандылық өсіп-жетілу үдерісіне байланысты «жан дүниенің эпосы» деп атаған. Гюгоның басқа да шығармаларындағы сияқты басты кейіпкерлердің қақтығысы қайырымдылық пен зұлымдық айқасының романтикалық идеясымен ұласады, әлеуметтік проблемалар этикалық ретпен үндеседі. Гюгоның байламы бойынша екі әділдік болады: бірі заң-құқықпен айқындалады, екіншісі Құдайшылық мейірім қағидатына негізделген жоғары әділеттілік, жоғары ізгілік. Романда осының біріншісін жақтаушы полицей инспектор Жавер болса, екіншісі — епископ Мириэль. Осы қағидаттардың ақиқаты бас кейіпкер Жан Вальжанның тағдырында сыналады, сөйтіп, ақырында епископ Мириэльдің мейірімділік заңы Жавердің заң әділетінен басым түседі. Романында Гюго бәрінің негізі материалдық өмір емес, адам тіршілігінің мәңгілік мәні имандылық екенін алға тартады. Адамның өзгеруі үшін қоғамдық шарттарды емес, адамның өзін өзгерту керек, сонда қоғамдық жағдайлар да өзгереді, әлеуметтік жамандық та жойылады. «Аласталғандар» романында адамды ішкі жағынан қайта түлету үдерісі көрініс табады және оған алғысөздің алғашқы нұсқасында: «Бұл кітап тұтастай басынан аяғына дейін зұлымдықтан қайырымдылыққа, әділетсіздіктен әділдікке, жалғандықтан ақиқатқа, қара түнектен жарыққа, ашкөздіктен ұяттылыққа, іріп-шіруден өмірге, хайуандық халден борыш сезіміне, тамұқтан көкке, бейшаралықтан Құдайға қарай құлшынуды суреттейді», — делініпті. Мұндай ой жазушыны кейіпкерлер схематизміне әкеп соқтыруы да мүмкін еді, Гюго да ондай қатерден құралақан емес.

Үлкен суреткер бола тұра Гюго романында алғысөзінде айтылған сол заманның негізгі (пролетариат табына жататын еркектердің езілуі, аштықтан әйелдің құлдырауы, надандық қара түнегі салдарынан баланың көктей солуы) үш әлеуметтік проблемаларына қатысты шындықтың кейбір мәнді жақтарын ашып көрсете алмаған. Демократияға бүйрегі бұратын Гюго 1832 жылғы халық көтерілісінің шынайы бейнесін жасады.

Дегенмен біздің алдымыздағы — романтикалық шығарма. Бұл орасан зор панорамада бәрінің бояуы қанық. Қашандағы Гюгоның тәсіліндей фабуласы төтенше өткір, оқиға барысында кездейсоқтықтар үлкен рөл ойнайды. Кейде автордың түрлі сипаттамалар мен шегіністері оғаш көрінгенмен, бұл тәсіл қайта қызығушылық туғызып, эпикалық сарынды үдете түседі (мәселен, Мариустың әкесін Тенардьенің құтқарып қалғанын әңгімелеу үшін Гюго Ватерлоо түбіндегі шайқастың бүкіл тарихын суреттейді).

Гюгоның психологизмі де романтикалық. Адамның ішкі дамуын, оның жан дүниесінің хикаясын ол шұғыл бетбұрыстар түрінде суреттегенді ұнатады (Жан Вальжанның, Жавердің қайта түлеуі — осының айғағы).

«Аласталғандардың» өшпейтін тарихи маңызы — Гюгоның бұл романда буржуазия әлемін, оның екіжүзіділігін, жалғандығын, қатыгездігін, мейірімсіздігін аяусыз әшкерелеуінде. Гюго — қоғамнан аласталған адамның, азап шегіп қуғынға түскен халықтың жақтаушысы. Кезінде ұлы гуманист Лев Толстой француздың таңдаулы романы атаған шығарманың әлі күнге дейін оқырманын бейжай қалдырмайтыны да содан. Толстой өмірінің ақырына дейін Гюгоға деген сол сүйіспеншілігінен танған жоқ. 1907 жылы С.А. Стаховичпен әңгімесінде: «Гюгоның күші батпандай, нағыздың өзі...» — депті.

«Аласталғандарды» Достоевский де жоғары бағалаған. Жазушының зайыбы Анна Григорьевнаның айтуынша, «Азамат» журналын шығару кезінде цензуралық шарттарды бұзғаны үшін екі күндік қамауда жатқан уақытын ол «Аласталғандарды» оқуға арнапты. «Федор Михайлаович қамаудан өте көңілді оралды және осы екі күнді керемет өткіздім деді. Камералас кісі күндіз сағаттар бойы қорылдап ұйқыдан бас алмаса, күйеуім Виктор Гюгоның «Аласталғандарын» оқумен болыпты...» «Тіпті қамап қойғаны жақсы болды, — деп көңілдене сөйлейді, — әйтпесе осы ұлы шығармадан алған әсерімді тағы бір қайталаудың жуыр маңда сәті түсер ме еді».

Сонымен, «Аласталғандардың» 1-томы алғаш рет оқырмандармен қазақ тілінде қауышпақ.

Заманбек ӘБДЕШЕВ

Бірінші кітап
ТАҚУА

Бірінші тарау

ШАРЛЬ МИРИЭЛЬ

1815 жылы Шарль-Франсуа-Бьенвеню Мириэль Динь қаласының епископы болды. Өзі жетпіс бестегі шал еді. 1806 жылдан Диньдегі епископ кафедрасын басқарды.

Біз әңгімелегелі отырған тақырыпқа бұл жағдайдың ешбір қатысы жоқтығына қарамастан, барынша дәлдікті сақтау үшін Мириэльдің епархияға келуіне байланысты шыққан түрлі сыбыстар мен өсек-аяңдарды да айта кеткен артық емес сияқты. Жұрт аузындағы сөз рас, мейілі өтірік болсын, әйтеуір, адам өмірінде, әсіресе оның арғы тағдырында істеген қылығынан әсері кем болмайтыны хақ. Мириэль Экстегі сот палатасы кеңесшісінің ұлы болғандықтан, әлбетте, сот ақсүйектері қауымына жататын. Әкесі өз лауазымын оған мұра ғып қалдыру үшін және сол кездерде сот шенеуніктері арасында кеңінен тараған ғұрыпты ұстана отырып, ұлын тым ерте, он сегіз-жиырма жасында үйлендіріпті десетін. Әйткенмен қаңқу сөздерге сенсек, Шарль Мириэль үйленгеннен кейін де өсек-аяң отына май құя түскен. Денесі тығыршықтай, бойы тапалдау болғанмен, сырбаз, епті, қу тілді еді; сөйтіп, өмірінің алғашқы бөлігін тұтастай ақсүйектік орта мен махаббат хикаяларына арнапты.

Сөйтіп жүргенде революция болды; оқиға бірінің соңынан бірі тез жүріп жатты; сиреп қалған және қуғынға ұшыраған сот шенеуніктерінің отбасылары тұс-тұсқа тарап кетті. Шарль Мириэль революцияның алғашқы күндері Италияға қоныс аударған. Көптен бері көкірек ауруынан зардап шегетін әйелі сол жерде қайтыс болды. Балалары жоқ еді. Мириэльдің бұдан кейінгі тағдыры қалай қалыптасты? Байырғы француз қоғамының күйреуі, әйелінің өлімі, бәлкім, алыстан күннен-күнге үдей түскен үреймен бақылап отырған босқындар үшін тіптен қорқынышты тоқсан үшінші жылдың қайғылы оқиғалары — дүние қызықтарынан іргесін аулақ салу және жалғыздық туралы алғашқы ойлар мұны осы уақыттарда иектеп алды ма екен? Кейде тура жүректен қадалып, қоғамдық апаттар алдында қайыспай тұра алатын адамды да есеңгіретіп, тіпті өмірін күл-талқан ғып, материалдық игілігінен жұрдай қылатын құпия да қаһарлы соққылардың бірі әлдебір көңіл көтеру, әуейілікке берілуі кезінде аяқастынан келіп тиді ме екен? Бұл сауалдарға ешкім де жауап бере алмас еді, тек Мириэльдің Италиядан священник болып келгені ғана мәлім.

1804 жылы Мириэль Бриньолде шіркеу священнигі болды. Өзі қартайған және жұрттан оқшау өмір сүретін.

Тәж кигізу рәсімі қарсаңында шіркеуге қатысты әлдебір жұмыспен — қазір оның не екенін анықтау қиын — бұл Парижге келді. Өз діндарларына бола өтінішпен басшыларының бірі кардинал Фешке де кіріп шығуына тура келген. Император ағасына келген мезетте қабылдау бөлмесінде отырған құрметті кюре ұлы мәртебелімен бетпе-бет ұшырасып қалды. Өзін әлгі шалдың әуесқойлықпен бақылап отырғанын байқаған Наполеон жалт бұрылып:

— Қайырымды кісі, неге маған бұлай қарайсыз? — деп сұрады.

— Алдияр, — деп жауап қатты Мириэль. — Сіз қайырымды, ал мен ұлы адамды көріп тұрмыз. Мұның екеумізге де зияны жоқ қой.

Сол күні кеште император кардиналдан әлгі кюренің атын сұрап білді, арада біраз уақыт өткен соң Мириэль өзінің Диньге епископтыққа тағайындалғанын естіп, таң қалды.

Әйткенмен Мириэльдің өткен өмірі жайындағы хикаялардың шындыққа қаншалықты жанасымды екенін ешкім де білмейтін. Мириэльдің отбасы революцияға дейін жұртқа аса танымал емес-ті.

Тілдері салақұлаш болғанмен, ойлануға келгенде дәрменсіз мүскіндері көп шағын қалаға келген кез келген адам тап болатын тағдыр тауқыметін Мириэльдің де тартуына тура келген. Ол епископ бола тұра осындай тауқыметті тартты, бәлкім, сол епископ болғандығынан да шығар. Әйткенмен жұрт мұның атына байланыстырып айтатын әңгіменің бәрі тек қаңқу сөз, өсек-аяң, бос мылжың, егер оңтүстіктердің бейнелі теңеуімен айтсақ, оттаубайлар болатын.

Қалай болғанда да, Диньде өткізген тоғыз жылдан кейін кішкентай қала мен кішкентай адамдар айналысатын мұндай әңгімелер мен өсек-аяңдардың бәрі біржолата ұмытылды. Енді ондайды ешкім қайталап айтпайтын, тіпті естеріне түсіруге де батылы бармас еді.

Мириэль Диньге өзінен он жас кіші қарындасы, отырып қалған кәрі қыз — Батистинамен бірге келген.

Бұлардың жалғыз қызметшісі — Батистинаның құрдасы, бұрынғы «кюренің қызметшісі» Маглуар енді «мадмуазель Батистинаның күтушісі» және «шапағаттының экономкасы» деген қос мәртебеге ие болды.

Батистина ұзын бойлы, өңі құп-қу, арық, ұяң қыз еді. Ол «құрметке лайық» тіркесімен түйінделетін топқа жататын, өйткені «аса құрметті» атауы әйелге ана болған соң беріледі деп білеміз ғой. Өзі өмірі сұлу атанған емес, бірақ тек қайырымды істер тізбегінен тұратын ғұмыры ақыр аяғында келбетіне әлдебір имандылық дарытып, қартайғанда өңінен «қайырымдылық сұлулығы» дейтіндей бірдеңе есіп тұратын. Жас кезіндегі талдырмаштығы есейе келе жан дүниесінің нәзіктігіне ұласып, осы мөлдір қауашағының ар жағынан періште сияқты өңі нұрланатын. Өзі әлі балиғаты бұзылмаған пәк, жан дүниесі кіршіксіз таза. Тіпті көлеңкеден жаралған дерсің; тек жынысын ажырататындай ғана еттен, ішкі жағынан сәулеленіп тұратын болмашы қабықпен қалыптаған; ылғи да төмен қарап тұратын үлкен көзді, пәк жаны жер бетінде жүруге жаралмаған тәрізді еді.

Маглуар ақ шашты, толық, тіпті етжеңді, абың-күбің, біріншіден, ылғи да асығып жүретіндіктен, екіншіден, демікпеден зардап шегетіндіктен екі иінінен демін зорға алып жүретін шүйкедей ғана кемпір болатын.

Мириэль қалаға келгенде лайықты сый-құрметпен епископ сарайына кіргізді, император декретіне сәйкес шендер мен атақтар тізімінде епископ бригада генералынан кейін тұратын. Мэр мен сот төрағасы бұған өздері келді; генерал мен префектке алдымен Мириэльдің өзі барды.

Епископ епархияны басқаруға кіріскен сәтте бұл істе өзін қалай көрсетер екен деп қала іштен тына қалған.

Екінші тарау

СВЯЩЕННИК МИРИЭЛЬ МОНСЕНЬОР
БЬЕНВЕНЮГЕ АЙНАЛАДЫ

Диньдегі епископ сарайы ауруханамен жалғас жататын.

Өткен ғасырдың басында Париж университеті дін ілімінің докторы, Симор аббаты, 1712 жылдан Динь епископы Анри Пюже тұрғызған тастан қаланған тамаша сарай — аса үлкен ғимарат болатын. Бұл шын мәнінде кінәз сарайы еді. Мұндағының бәрінен салтанат лебі есетін: епископ апартаменттері, қонақжайлар, салтанатты ұйқыжайлар, көне флоренциялық күмбезді галерея және зәулім ағаштар өскен кең ауласы бар. Төменгі қабатқа орналасқан және баққа шығатын аумақты да сәнді асханада 1714 жылдың 29 шілдесінде Анри Пюже көл-көсір түстік ас берді. Оған: архиепископ әрі Амбрен кінәзі Шарль Брюлар де Жанглис; капуцин, Грасс епископы Антуан де Мегриньи; Францияның ұлы приоры Вандом Филипп; Лерен аббаты Сент-Оноре; Ван епископы, барон Француа де Бертон Крильон; Гланде және Жан Соаненнің билеуші епископы Сезар де Сабран Форкалькьер, оратория пресвитері, корольдік сарай уағызшысы, Сенез билеуші епископы қатысты. Осы аса құрметті жеті кісінің портреттері асхана қабырғасына ілінген, ал осы естен кетпес күн — 1714 жылдың 29 шілдесі — ақ мәрмәр тақтаға алтын әріптермен ойып жазылды.

Аурухана тар, аласа екі қабатты үйде орналасыпты, қасында шағын бағы бар екен.

Келген соң үш күннен кейін епископ ауруханаға кіріп, бақылаушының өзіне жолығып кетуін өтінді.

— Бақылаушы мырза! Қазіргі уақытта қанша науқасыңыз бар? — деп сұрады ол.

— Жиырма алты, аса шапағаттым.

— Иә, өз есептеуімде де сондай, — деп қостады епископ.

— Кереуеттер бір-біріне тым жақын қойылған, — деді бақылаушы.

— Иә, оны да байқадым.

— Бөлмелер палатаға лайықталмаған, желдету де өте қиын.

— Маған да солай көрінді.

— Жылы күндері сауығып келе жатқандар баққа сыймай кетеді.

— Өзім де солай ойлаймын.

— Індет кездерінде — биылғы жылы сүзек, ал екі жыл бұрын қызба иектеген — кейде бізде жүзге жуық науқас жатады, сонда тіпті не істерімізді білмей қаламыз.

— Иә, бұл ой менің де басыма келді.

— Бірақ амал жоқ қой, аса шапағаттым, — деді бақылаушы, — 

көнуге тура келеді.

Бұл әңгіме галерея түрінде жасалған төменгі қабаттағы асханада болған еді.

Епископ бір минөттей үнсіз қалды.

— Сударь, — деп сұрады содан кейін аурухана бақылаушысынан, — сіздіңше, мына бөлмеге қанша кереует сыяр еді?

— Сіздің аса шапағатыңыздың асханасына ма? — деп таң қалған бақылаушының дауысы шығып кетті.

Бөлмені көзімен шолып өткен епископ ойша әлдебір есептер мен өлшеулер жасап тұрған сияқты көрінген.

— Мұнда кемінде жиырма кереует орналастыруға болады, — 

деді ол өзімен өзі тілдесіп тұрғандай. — Құлақ салыңыз, бақылаушы мырза, — деп деп сөзін жалғады. — Мұнда, сірә, бір қателік бар сияқты. Сіздер жиырма алты адамсыздар, сөйте тұра бес-алты қуықтай бөлмеге қамаласыздар. Біз небәрі үш-ақ адамбыз, бірақ алпыс кісінің орнын алып отырмыз. Қайталаймын, мұнда бір қателік бар. Сіздер менің, мен сіздердің орынды иемденіппіз. Маған өз үйімді қайтарыңыздар. Мұндағы қожайын — сіздер.

Келесі күні жиырма алты жарлы науқас епископтың сарайына көшіріліп, ал епископ аурухана үйіне барып кірді.

Мириэльдің жиған-терген ештеңесі жоқ еді, отбасы революция кезінде азып-тозып кеткен. Қарындасының бес жүз франктан тұратын өмірлік рентасы болды, шіркеу үйінде қарапайым өмір сүрген бұларға сол да жетіп артылатын. Епископ ретінде Мириэль мемлекеттен он бес мың ливр жалақы алды. Аурухана үйіне көшіп келген бойда ол осы соманы біржолата былай бөліп қойды. Енді оның өз қолымен жазған сол есебін келтірейік:

Менің үй тұрмысы шығындарына жасаған есебім

Кіші семинарияға мың бес жүз ливр
Миссионерлік конгрегацияға жүз ливр
Мондидье лазаристеріне жүз ливр
Париждегі шетелдік діни миссия семинариясына екі жүз ливр
Қасиетті рух конгрегациясына жүз ливр
Қасиетті жердің діни мекемелеріне жүз елу ливр
Жетімдер қауымдастығына жүз ливр
Арлдегі бұдан басқа сондай қоғамдарға елу ливр
Түрмелердегі жағдайды жақсарту
жөніндегі қайырымдылық қоғамына төрт жүз ливр
Тұтқындарға жәрдем және оларды босату жөніндегі
қайырымдылық қоғамына бес жүз ливр
Отбасы отағаларын қарыз түрмесінен босатып алуға мың ливр
Епархияның мұқтаж мектеп мұғалімдерінің жалақысына
қосымша екі мың ливр
Жоғарғы Альпі департаментінің қосымша нан дүкендеріне
жүз ливр
Динь, Манок және Систерон қалаларындағы әйелдер
конгрегацияларына кедей отбасылары қыздарын тегін
оқытуға мың бес жүз ливр
Жарлыларға алты мың ливр
Жеке шығындарыма мың ливр
.................................................................................................
Барлығы — он бес мың ливр

Диньде өткізген өмірінің ішінде епископ Мириэль осы жазбасынан ештеңе өзгерткен жоқ. Және көріп отырғанымыздай, бұл есебін өз үй тұрмыстық шығындарым деп атапты.

Батистина қаржының бұлай бөлінуін қыңқ демей қабылдады. Осы бейкүнә пенде үшін Динь епископы ағасы әрі пірәдары еді. Қан жағынан туғаны болса, шіркеу заңы тұрғысынан тәлімгері. Ағасын жақсы көретін және ешқандай мәймөңкесіз құрмет тұтатын. Ағасы сөйлегенде ол үнсіз-түнсіз тыңдайтын және өмірі бетіне қарсы келмейтін; ол қандай әрекет жасамасын сөзсіз мақұлдайтын. Тек қызметші кемпір Маглуар ғана ақырын күңкілдеп жүрді. Өзіңіз де аңғарып отырғандай, епископ өзіне тек мың ливр қалдырды ғой, сол Батистинаның зейнетақысымен қосқанда жылына бір жарым мың ливрді құрайтын. Екі кемпір мен бір шал осы бір жарым мың ливрді қанағат тұтты.

Ал Диньге әлдебір село священнигі келе қалса, Маглуардың барынша үнемдеуі және Батистинаның ұсынықты шаруақорлығының арқасында епископ әлгіге жақсылып түстік ішкізіп жіберетін.

Бірде, Диньге көшіп келген соң үш айдан кейін, ол:

— Әйткенмен, қаржыдан қысылып жүрмін-ау, — деп қалған.

— Енді қалай! — деп дауысы шығып кетті Маглуардың, — сіздің аса шапағаттыңыз тіпті департаменттен епархияны аралайтын қалалық күймеге жыл сайын берілетін көлік ақысын да сұрамайды. Бұрынғы епископтар бұл ақшаны ылғи да пайдаланатын.

— Ә, мұныңыз орынды! — деді епископ. — Маглуар ханым! Өте дұрыс айтасыз.

Содан соң ол тиісті өтінішін де жазды.

Біраз уақыттан кейін бас кеңес епископтың талабын ескере отырып, оған жыл сайын үш мың франк белгілеп, тиісті шығын бабына: «аса шапағатты тақсырдың көлігі, пошта күймесі және епархияны аралауына жұмсалатын ақшасы» деп жазып қойған.

Бұл жергілікті буржуазия арасында үлкен дау туғызды; Империя сенаторларының бірі, өзін 18 брюмердің жақтасы ретінде көрсетіп, Динь шаһары маңынан тамаша сенаторлық мекенжайға ие болған Бесжүз кеңесінің бұрынғы мүшесі, дін министрі Биго де Преаменеге ашу-ызаға толы құпия хат жолдады, біз содан үзінді келтірейік:

«Көлік ұстауға шығын дейді! Төрт мың адамға да толмайтын тұрғыны бар қалада көліктің қажеті не? Епархияда жүріп-тұру шығыны дейді? Иә, біріншіден, осы таулы өлкеде пошта күймесімен қалай жүруге болады? Мұнда жол да жоқ. Тек салт атпен ғана жүруге болады. Шато-Арнудағы Дюрансу көпірі өгіз жеккен қос доңғалақты арбаның салмағын көтере қоюы екіталай. Священниктердің бәрі шеттерінен ашкөз әрі сараң. Мынау бастабында парасатты кісі секілді көрінген. Енді бұл да басқаларының кебін киіпті. Бұған да лау мен пошта күймесі қажет боп қалыпты. Бұрынғы епископтар сияқты бұл да жалғанды жалпағынан басқысы келеді. Әй, осы поптар-ай! Құдай біледі, мархабатты тақсыр, император бізді осы пәлелерден құтқармай жақсылық жоқ. Поптар жойылсын! (Сөзінің соңын Риммен шатыстырып жіберген.) Мен Цезарьды қолдаймын, және тек Цезарьды ғана жақтаймын. Және т.т және т.т.».

Есесіне осы ақшаға Маглуар қатты қуанып еді.

— Мұнысы жақсы болды-ау, — деген ол Батистинаға. — Аса шапағатты ағзам жақсылығын басқаларға жасап еді, ақыр аяғында, өзін де ойлап бастапты. Әйтпесе қайырымдылық ісін жолға қойды емес пе. Ал мына үш мыңды өзіміз жұмсармыз. Қайырын берсін!

Тап осы күнгі кеште епископ қарындасына мынадай жадынама жазып берген:

Көлік ұстауға және жүріп-тұруға арналған сома

Лазареттегі ауруларға етті сорпа істеп беруге мың бес жүз ливр
Экстегі жетімдер қауымына екі жүз елу ливр
Драгиньяндағы жетімдер қауымына екі жүз елу ливр
Тастанды сәбилерге бес жүз ливр
Жетімдерге бес жүз ливр
...........................................................................................
Барлығы — үш мың ливр

Епископ Мириэльдің бюджеті осындай еді.

Шіркеудегі жариялау, рұқсат ету, шоқындыру, уағыз айту, шіркеу мен шағын шіркеулерді аптау, неке қию және тағы басқа епископтың қосымша табыстарын ол дәулетті адамдардан жиып алғанымен, бірақ соңғы тиынына дейін кедей-кепшікке бөліп беретін.

Ұзамай қайыр-садақалар бұған тұс-тұстан қардай жауды. Дәулеттілер де, жарлылар да Мириэльдің есігіне тыным бермейтін; бірі қайыр сұрап келсе, бірі садақасын әкелетін. Ақыры жыл өтпей жатып, епископ барлық қайырымдылық қорларының қазынашысы әрі мұқтаж жандардың ақша таратушысына айналды. Қолынан қомақты сомалар өтіп жатты, бірақ ештеңе де мұның үйреншікті өмір салтын өзгертуге және өзіне қажетті дегеннен артық бірдеңе жұмсауға мәжбүр ете алмаған.

Керісінше, Жоғарыдағы бауырластық мейірімділіктен төмендегі мұқтаждық ылғи да басым түсетіндіктен, жиналғанның бәрі құмға сіңген су сияқты заматта жоқ болатын. Епископ қанша алғанмен, өзіне өмірі жетпей қалатын. Осылайша, ол өзін-өзі тонаумен болды.

Әдет бойынша епископтар пірәдарлық жолдаулар мен бұйрықтарының тақырыптарына шоқындыру кезінде берілген барлық атауларын қоятын, сөйтіп, өз епископтарын жақсы көретін жергілікті кедей-кепшіктер осы аттардың ішінен өздері неғұрлым маңызды деген есімдерін таңдап алып жататын. Олар мұны «монсеньор Бьенвеню» [1] деп атады. Біз де соларға еліктеп, реті келгенде осылай атармыз. Оның үстіне, әлгі атау мұның өзіне де ұнайтын. «Осы есімді жақсы көремін, — дейтін ол. — Бьенвеню «монсеньорге» түзету тәрізді.

Үшінші тарау

ҚАЙЫРЫМДЫ ЕПИСКОПҚА ҚИЫН ЕПАРХИЯ

Пошта күймесін кедей-кепшіктердің садақасына айналдырған епископ жүріп-тұруларын да қойған жоқ. Әйткенмен Динь епархиясын аралап шығу қалжыратып тастайтын. Онда жазық жерлер аз, ал таулары көп, бұрынғы тараулардан білетініміздей, жолдар жоққа тән еді. Өзінің отыз екі шіркеу приходы, қырық бір викариаты және екі жүз сексен бес приход шіркеуі болатын. Осының бәрін аралап шығу оңай емес. Бірақ епископ қиындықтан қорықпады. Егер барар жері жақын болса, жаяулатып, алысқа жазық жермен қос доңғалақты күйме мініп, тауға салт атпен кете беретін. Екі кемпір бұған ілесіп жүрді. Ал саяхатқа шығу оларға қиын болған жағдайда, жалғыз өзі кете беретін.

Бірде ол Сенездегі байырғы епископ резиденциясына есекке мініп барды. Ол кезде әмияны мүлдем бос қалғандықтан, басқа көлік түрін пайдалануға шамасы келмеген. Өзін епископ ауласының кіреберісінде қарсы алған қалабасы есектен түсіп жатқан аса шапағаттыға ұнатпай қарады. Қоршап тұрған қалалықтар мәз-мейрам күлісіп те жатты.

— Қалабасы және қала тұрғындары мырзалар! — деді епископ. — Сіздердің неге жақтырмағандарыңыз маған түсінікті. Мендей қарапайым ғана священниктің Иисус Христостың өзі мінген жануармен жүруі тым парықсыздық екені де рас. Бірақ есекпен келгенім атаққұмарлығымнан емес, басқа амалымның жоғынан.

Ел аралаған кездерінде жұртқа кішіпейілдікпен жылы қарады, сыпайылық сақтады, айтқан уағыздары жай әңгімеге ұласып кететін. Дәлел және мысал келтіргенде тым ауа жайылған емес. Бір елді мекен тұрғындарына көршілерін үлгі етті. Кедей-кепшікке жаны ашымайтын аймақтарда ол:

— Бриансон тұрғындарына қараңыздаршы. Олар мұқтаждарға, жесірлер мен жетімдерге шалғынды үш күн бұрын шабуға рұқсат етіпті. Ескі үйлері тұруға жарамай қалғанда, жаңасын тегін салып береді екен. Сөйтіп, ол жерге Құдайдың мейірімі түскен. Жүз жылдың ішінде онда бірде-бір кісі өлтіру болмапты.

Халқы пайдакүнем, астығын жылдам жинап алуға тырысқан деревняларда ол:

— Амбрен тұрғындарына қараңыздаршы. Ұлдары әскерде, ал қыздары қалада қызмет істейтін отбасының отағасы егін жинау кезінде ауырып қалса, священник мұны өз уағызында ескертіп, жексенбілік ғибадаттан кейін сол қоныстағы еркектер, әйелдер мен балалар әлгі кәріптің алқабына барып, егінін орып, сабанын жинап, астығын қамбасына құйып береді екен, — дейді.

Ақша немесе мұра хақында жанжал шығып қалған әулеттерге:

— Елу жылдың ішінде бұлбұл үнін естіп көрмеген иен даладағы Девольни таулықтарына қараңыздаршы. Әне, сол жерде отағасы ажал жетіп өле қалса, ұлдары бар жиған-тергендерін жөні түзу күйеу тауып алу үшін қарындастарына қалдырып, өздері басқа жақтан нәпақа іздеп кетеді екен, — дейді.

Жұрты дау-жанжалға әуес, диқандары елтаңбалық қағазға бола жұтап жүретін аймақтарға келгенде айтатыны:

— Кейрасс аңғарының қайырымды шаруаларына қараңыздаршы! Өздері үш мыңға тарта адам. О, Құдайым! Ол деген шағын республика ғой! Ондағылар сот, сот приставы дегенді білмейді. Қалабасы бәрін өзі атқарады. Салығын әркімнің жағдайына қарай белгілейді; дау-шардың ақ-қарасын өзі айырады, мұрагерлер арасындағы дүние-мүліктерді сот шығындарын өтеуді талап етпестен, ақысыз бөліп береді, ал қарапайым жұрт әділ адам ретінде оның айтқанынан шықпайды.

Мектеп мұғалімдері жоқ деревняларда ол тағы кейрастардың үлгісіне жүгінетін.

— Олар қалай істейтінін білесіңдер ме? — дейтін. — Он екі немесе он бес ауладан тұратын кішкентай қыстақта мұғалім ұстау қиын, сондықтан олар бүкіл аймақ болып, тәлімгер жалдайды, сөйтіп, әлгілер деревнядан деревняны аралап, бір апта немесе он күннен бала оқытады. Ондай мұғалімдерді өзім жәрмеңкеден көрдім. Өздерін қалпағының бауына қыстырған қаз қауырсынына қарап бірден ажыратасыз. Тек сауат ашатындары бір қауырсын, ал сауат ашып, әрі санауға үйрететіндері екі, сауат ашу, санау және латын тілін оқытатындары — үш қауырсын қадап жүреді. Осы соңғылары — нағыз таптырмайтын мұғалімдер. Ал надан болып қалу ұят емес пе? Сондықтан кейрастардан үлгі алыңдар.

Оның қам-қарекетке толы, әкелік қамқорлығы осындай еді; егер мысалы жетіспей жатса, өзі түрлі тәмсілдер ойлап табатын; аз сөзге көп мағына сиятын бейнелі теңеулері бірден діттеген жеріне жететін. Кезінде Иисус Христостың да сөздері соқырға таяқ ұстатқандай нанымдылығымен жұрт жүрегін осылай баурап алған ғой.

Төртінші тарау

СӨЗІ МЕН ІСІ АЛШАҚ КЕТКЕН ЕМЕС

Ол жұртпен ақжарқын шын көңілімен әңгімелесетін. Қасында өмір сүріп жүрген екі кәртең әйелдің ұғымына сай сөйлеуге тырысатын; мектеп оқушысы секілді риясыз ақтарыла күлетін еді.

Маглуар оған «сіздің аса шапағаттыңыз» деп тіл қатқанды ұнататын. Бірде орынтағынан көтеріліп, кітап алу үшін шкафқа жақындады. Керек кітабы жоғарғы сөреде еді. Тапал епископтың оған бойы жетпеген.

— Маглуар ханым, — деді ол. — Отырғыш әкеліңізші. Менің аса шапағаттымның мына сөреге бойы жетпей жатқаны.

Жамағайын туыстарының бірі графиня де Ло мұнымен кездесу сәттерінде өзі «үміттерім» деп атайтын үш ұлын міндетті түрде аузына алмаса, ішкені ас болмайтын. Оның бір аяғы көрде, бір аяғы жерде жүрген бірнеше қарт туысқаны болды, ұлдары солардың тікелей мұрагерлері саналатын. Кіші ұлы үлкен әжесінен кейін жүз мың ливр рента, ал ортаншысы ағасының герцог мәртебесін, ал үлкені атасы өлгеннен кейін пэр атағын иемденуге тиіс еді. Әдетте епископ оның аңқылдаған аналық мақтанышына үнсіз құлақ түретін. Бірақ бірде Ло тағы да әлгі мұрагерліктің жай-жапсарын, жаңағы «үміттерін» дамылсыз баяндап шыққан сәтте епископ оған бұрынғысынан енжар секілді көрініп кетті. Сонда әйел әңгімесін үзіп жіберіп:

— О, құдайым-ай! Не жайында ойлап кеттіңіз? — деп сұрады аз-кем ренішпен.

— Менің ойыма, — деді епископ, — бір ескілікті нақыл түскені. Сірә, оны әулие Августин айтты-ау деймін: «Бар үмітіңізді ешкім мұраға ештеңе қалдырмаған кісіден күтіңіз».

Енді бірде жергілікті бір ақсүйекті ақырғы сапарға аттандыруға қатысуын өтініп, тұтас бір парақ қағазға тек марқұмның атағын ғана емес, тіпті оның туыстарының да атақ-даңқтарын тізіп шыққанын көрген епископ:

— Ажалдың да белі мықты екен! Жұрт оған қаншама ата даңқының жүгін үйіп тастаған десеңізші және атаққұмарлық желігін басу үшін тіпті моланың өзін пайдалануларын қарашы! — деп дауысы шығып кетті.

Реті келгенде қалжыңды да ұнататын, бірақ оның жеңіл әзілі ылғи да байсалды ойын жасырып тұратын. Бірде ораза кезінде Диньге келген жас викарий шіркеуде уағыз айтты. Өзі әжептәуір шешен жігіт екен. Уағызының тақырыбы мейірімділік жөнінде болатын. Ол дәулеттілерге өзі аса қорқынышты ғып сипаттаған тамұқ азабынан құтылып, пейішке баруы үшін кедей-кепшікке көмектесу керектігін үгіттеді. Шіркеуге келушілер ішінде түрлі мата, қалың шұға өңдеуден екі миллион тапқан, кейін істен шеттеп қалған саудагер әрі өсімқор Жеборан да бар еді. Жеборан өмірінде бірде-бір қайыршыға садақа беріп көрмепті. Осы уағыздан кейін жексенбі сайын шіркеу алдында тұрған қайыршы кемпірлерге оның бір су беріп жүретінін жұрт байқап қалады. Және алты кісіге беретіні де сол көрінеді. Жеборанның осы қайырымдылығын көрген епископ қарындасына жымия күліп:

— Қарашы! Жеборан мырза бір суға жұмақтан орын сатып алып жатқанын көрдің бе? — деді.

Мәселе қайырымдылық садақасын жинауға тірелгенде епископ біреулердің одан бас тартқанына пәлендей қыңа қоймайтын. Мұндай жағдайда жұрты ойлануға мәжбүр ететін түрлі уәждер ойлап табатын. Бірде ол қала салондарының бірінен қайырымдылық садақасын жинады. Қонақтардың ішінде қарт, дәулетті әрі сараң, маркиз де Шантерсье де жүр еді. Өзі әрі әсірероялшы әрі әсіревольтерианшы ретінде көрінетін, — ол заманда мұндай кереғарлықтар ұшыраса беретін. Епископ оған жақындап келіп, жайымен иығынан түртті.

— Маған бірдеңе беретін шығарсыз, маркиз мырза.

Маркиз оған бұрылып, жақтырмай тіл қатты:

— Аса шапағаттым! Менің өз жарлыларым бар ғой.

— Онда соларды маған беріңіз, — деді епископ.

Бірде шіркеуге жиналғандарға мынадай уағыз айтты:

— Ізгі жүректі бауырларым, қайырымды достарым! Францияда үш саңылаулы бір миллион үш жүз жиырма мың шаруа үйі, миллион сегіз жүз он жеті мың екі саңылаулы — есік пен терезелі — және үш жүз қырық алты мың лашық бар, оның саңылауы — жалғыз есік қана. Мұның себебі есік пен терезеге салынатын салыққа байланысты. Осындай баспанаға жарлылардың отбасыларын, кемпірлер, кішкентай балаларды орналастырыңыздар, міне, сіздерге безгек және басқа да аурулар! Иә! Құдай адамдарға ауа сыйлайды, ал билік оны сатады. Мен заңды күстәналамаймын, бірақ Құдайды әспеттеймін. Изерде, Варда, Жоғарғы және Төменгі Альпідегі шаруалардың тіпті қоларбасы да жоқ, көңді арқасына салып тасиды; олардың шырағы жоқ, қарамайға батырылған кендір үзігін тұтатып, жарық қылады. Жоғарғы Дофин қыстақтарындағы жағдай да осындай. Шаруалар жарты жылда бір-ақ рет нан пісіреді, ал оны сиырдың қиымен істейді. Қыста олар әлгі нанды балтамен ұсақтап, содан соң талғажау ету үшін тәулік бойы суға жібітіп қояды. Соларды аяңдар, бауырларым, төңірегіміздегі жұрттың қандай азап шегіп жүргеніне назар аударыңдар!

Прованс тумасы бола тұра, өзі Оңтүстік Францияның жергілікті сөйлеу мәнерін тез игеріп алды, қажет болған жағдайларда Төменгі Лангедок, Төменгі Альпі және Жоғарғы Дофин тұрғындарының мақамдарын да қолдана беретін. Бұл қарапайым халықтың көңілінен шығып, епископтың жұрт жүрегіне жол табуын айтарлықтай жеңілдетті. Лашықтар, тау арасында ол өзін үйіндегідей сезінді. Аса маңызды деген ұғымдарды да қарапайым, жұртқа түсінікті тілмен жеткізіп, түрлі өлкенің сөйлеу мақамдарын жете білгендіктен, жұртпен оңай тіл табысатын.

Әйткенмен қарапайым халықпен де, шонжарлармен де өзін тең ұстады.

Кез келген істің мәніне қанықпай ешкімді кінәлаған емес. Ол:

— Күнә жүріп өткен жолды қадағалайық, — дейтін.

«Бұрынғы күнәһардің» — ол өзін әжуалап осылай атайтын — 

қабағынан қар жауған қаһарлы тақуасымақ тәрізді бәлсінбей, айтқан уағыздарын шамамен былайша мазмұндауға болатын.

«Пенде тауқыметі ауыр әрі әрі азғырғыш қабыққа оранған. Ол амалсыз соған бағынышты болады.

Сондықтан оны қатаң бақылап, ауыздықтап, басып отыруы, аса қажетті жағдайларда ғана соның ырқына көнуге тиіс. Мұндай бағынушылықта күнә жасырынып тұруы да мүмкін, бірақ ондай күнә кешірімді. Бұл да сүріну, бірақ тізе бүгер пенденің сүрінуі, ол дұға қайырумен бітуі мүмкін.

Әулиелік ілеуде біреу; ал әділетті болу — ол міндетің. Адасыңдар, сүрініңдер, күнәға батыңдар, бірақ әділ болыңдар.

Мүмкіндігінше күнәға аз бату — адамның ұстанар заңы осы. Күнәдан мүлдем ада болу — ол періштенің арманы. Жер бетіндегілердің бәрі күнәға бейім. Күнәнің пендені тартып тұратын күші болады».

Жұрт айқайлап-шулап, қарсылықтарын білдіруге тырысқан кезде ол жайымен жымиып қойып:

— Охо! Әңгіме мұнда әркімнің баруы мүмкін ірі күнәһарлық туралы болып тұр-ау деймін. Сондықтан ар-ұяты таза еместер шошынып, басын алып қашуға әрекеттеніп жатқанын қарашы, — дейтін.

Ол әйелдерге және қоғам сыртқа тебетін жарлы-жақыбайларға іш тартатын.

— Әйел, бала, қызметші, әлжуаз, кедей-кепшік және надандардың обалы — күйеуі, әкесі, қожайыны, дәулеттілер мен оқымыстыларда, — дейтін еді.

Және де:

— Мүмкіндігінше надан адамдардың сауатын ашыңдар; бізде тегін оқу жоқтығына қоғам кінәлі; сауатсыздық үшін жауапты да сол. Жан дүниесі қараңғы адамды күнә иектейді. Айыпты күнә жасағандар емес, сол қараңғылықты туғызғандар, — дейтін.

Көріп отырғандарыңыздай, ол сан алуан дүниелер жайында аса қызықты да өзіндік пікірін білдіретін. Мен осыны ол Інжілден алған болар деп ойлаймын.

Бірде ол қонақжайлардың бірінде тергеу жүріп жатқан қылмысты іс туралы естіді; ұзамай сот болуға тиіс екен. Қалтасында көк тиыны қалмаған әлдебір бейшара әйелі және өзінен туған баланы асырау мақсатымен жалған ақша жасаумен айналысыпты. Ол заманда жалған ақша жасауға өлім жазасы қолданылатын. Әйел әлгі көңілдесі жасаған алғашқы тиынын өткізуге әрекет жасаған кезінде қолға түседі. Айғақпен ұсталғандықтан, оны түрмеге отырғызады. Егер шындықты айтса, көңілдесін ұстап берер еді. Бірақ олай етпейді. Тергеу жалғаса береді. Бірақ әйел жұмған аузын ашпайды. Сонда корольдік прокурор әйелдің көңілдесіне жала жаппақ ниетпен, соның хаттарының ішіндегі әдейі жинаған үзінділер арқылы бақытсыз әйелді әлгі кісі алдап жүр, оның басқа ашына әйелі бар дегенге көзін жеткізіпті. Қызғаныштан есі кеткен әйел көңілдесін әшкерелеп, бар шындықты жайып салады. Енді еркекті өлім жазасы күтіп тұрған. Таяу күндері оны сыбайласымен бірге Эксте соттамақ көрінеді. Жұрт осы оқиғаны жарыса айтып, прокурордың айласына тәнті болысты. Әйел қызғанышын туғызған ол соның арқасында ақиқатқа жетіп, енді сот болғалы жатқан. Епископ мұны үнсіз тыңдады. Ақыры:

— Әлгі еркек пен әйелді қай жерде соттайды? — деп сұраған.

— Әділбилер сотында.

— Ал корольдік прокурорды қай жерде соттар екен? — деп сұрапты епископ.

Диньде қайғылы оқиға болды. Біреу кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесіліпті. Аса сауаты да жоқ және тым надан да емес әлгі бейшара жәрмеңке сиқыршысы болатын. Бүкіл қала сот барысын әуесқойлықпен қадағалап отырды. Бірақ өлім жазасы орындалатын күні түрме священнигі ауырып қалыпты. Сондықтан айыпталушының соңғы минөттерінде қасында болуға тиіс басқа пірәдар іздестіріледі. Сонсын приход священнигіне жүгінеді. Сонда ол:

— Онда менің шаруам жоқ. Неге бұл міндетті мойныма алып, керме арқанда билеушімен істес болуға тиіспін? Өзім де ауырып жүрмін. Жалпы ол менің баратын жерім емес, — деп шорт кесіпті.

Осыны епископқа айтып келгенде, ол:

— Кюренікі дұрыс. Бұл оның емес, менің баратын жерім екен, — 

дейді.

Ол бірден түрмеге жөнеліп, «керме арқанда билеушінің» бір кісілік камерасына түсіп, оның қолын алып, шүйіркелесіп сөйлесе бастайды. Содан соң тамақ пен ұйқыны ұмытып, күні бойы Құдайға сотталушының жанына шапағат дарыта гөр деп сиынып, әлгінің қасында болады. Оған аса қарапайым және сонымен қатар ұлы ақиқаттар жайында әңгімелейді. Әлгіге бауыры, досы ретінде қарап, тек содан кейін ғана епископ ретінде батасын береді. Сөйтіп, жанын тыныштандыра отырып, оның жүрегіне сәуле түсіреді. Әйтпесе бұл әбден торығып өлетін еді. Ажал оған түпсіз құрдым боп көрінетін. Соның ызғарлы табалдырығында тұрған оның әбден зәре-құты кеткен. Мүлдем бейжай қалуға аса надан да емес-ті. Өлім жазасы оның жанын сілкінтіп, біз өмір деп атайтын дүние дуалын қиратып кеткендей болған. Біздің дүниеден тысқары жатқан сол саңылауға қараған оның көзіне тек қараңғы түнек қана шалынған еді. Епископ оның жарықты да көруіне септігін тигізді.

Келесі күні бақытсызды алып кетуге келгенде епископ соның қасында болды. Көк мантия киіп, епископ айқышын таққан ол әлгінің соңынан еріп, қолы байлаулы қылмыскермен қатар топ алдына келіп тұрды.

Ол әлгімен бірге арбаға мініп, сонымен бірге жазалау орнына көтерілді. Осының алдында еңсесі түсіп, құты қашқан сотталушының жүзі жайнап тұрды. Ол жанының жай тапқанын сезді, өйткені енді тек Құдайға үміт артқан болатын. Епископ оны құшақтап, гильотина пышағы әне-міне қиып түседі-ау деген кезде оған:

— Адамдар қолынан өлгенді Құдай өзі тірілтіп алады; бауырларының қуғынына ұшыраған әкенің құшағын табады. Сондықтан Құдайға сиын, мәңгі өмірге қадам бас! Әкеміз сонда, — деген еді.

Ол жазалау орнынан төмен түскен кезде көзіндегі әлдебір жарқыл топты кері шегінуге мәжбүр етті. Және қаны қашқан жүзі ме немесе айырықша жайбарақаттығы ма, жұртты бәрін қайран қалдырған не екенін тап басып айта қою да қиын. Өзі қулана жымиып «сарай» атайтын қарапайым баспанасына қайтып келгенде қарындасына:

— Жаңа ғана салтанатты жаназадан келдім, — деген.

Ең ізгі ниеттердің көбі әдетте жұртқа түсініксіз қалатыны секілді қалада епископтың бұл қылығын:

— Көзбояушылығы ғой, — деушілер де табылды.

Әйткенмен мұны тек салондарда ғана айтқан. Игі істерден жамандық іздеуге үйренбеген халық бұған дән риза болған кейіп танытты.

Ал гильотинадан көргені епископтың өзін есеңгіретіп тастаған еді. Қашан өз көзіңізбен гильотинаны көргенше сіз өлім жазасына азды-кем немқұрайды қарауыңыз мүмкін; нақты пікіріңізді де білдіре қоймай, «иә» немесе «жоқ» деуіңіз мүмкін, бірақ соны көрген кезіңізде — жан дүниеңіздің қатты сілкініске ұшырайтыны соншалықты, не оған қарсы болып, не жақтап, әйтеуір, бір жағына шығатыныңыз күмәнсіз. Де Местр сияқты біреулер оны қолдайды; енді біреулер Беккария тәрізді қарғыс жаудырады. Гильотина — бұл заң хабаршысы, оның аты — vindicta [2], оның өзі де бейтарап емес және сізді де бейтарап қалдырмайды. Мұны көрген адамның денесі түршігеді, бұрын өз бойынан байқамаған бір сезімге тап болады. Әрбір әлеуметтік қиын мәселе гильотина пышағының алдына өз сұрақ белгісін қояды. Эшафот — бұл көрініс. Эшафот — тұғыр емес, эшафот — машина да емес, эшафот ағаш, темір және арқандардан жасалған жансыз тетік те емес. Бұл әлдебір түсініксіз жамандық хабаршысы сияқты, жанды тіршілік иесі секілді: мына тұғыр бәрін көріп, мына машина естіп, мына тетік түсініп, мына ағаш, мына темір және мына арқандардың жігер күші бар секілді. Эшафотты көрген сәтте адам жанын ажал қорқынышы шырмап алады, ол болып жатқанның қаһарлы да саналы қатысушысы тәрізді. Эшафот — ол жендеттің сыбайласы. Адамның тәнін жеп, қанын ішеді. Эшафот — судья мен балташы жасаған құбыжық, ол — толып жатқан құрбандықтарының ажалынан туындаған әлдебір сұмдық тірлігін жасап жүрген елес тәрізді бірдеңе.

Сөйтіп, алған әсері тым қорқынышты да сұмдық болды; өлім жазасынан кейін және одан соңғы бірнеше күндерде епископ есірік күйде жүрген. Сол шешуші сәттегі жасанды жайбарақаттығы ғайып болған; қоғамдық әділсот бейнесі қыр соңынан қалмады. Кез келген міндетін атқарған соң әдетте қанағат сезіміне бөленетін осы дін қызметкері бұл жолы өзін бірдеңеге кінәлап жүргендей көрінген. Кейде іштей өзімен өзі сөйлесіп, міңгірлеп мұңды бір ойларын айтып тастайды. Бірде кешкілік қарындасының құлағы шалып қалған осындай сөздің бірі мынау еді:

— Мұны соншалықты сұмдық деп ойламаппын. Құдай заңдарына осынша дәрежеде тереңдеп, адам заңдарын байқамай кету де қылмыс қой. Ажалды тек Құдай жіберуге тиіс. Осыған адамдардың араласуына қандай қақысы бар?

Бірақ уақыт өте келе бұл әсерлер өткірлігін жоғалтып, сірә, мұның жадынан шығып кеткен тәрізді. Әйткенмен жұрт сол күннен бастап епископ өлім жазасы орындалатын алаңнан сырттап жүретінін байқаған.

Епископ Мириэльді кез келген адам күн мен түннің кез келген мезгілінде науқас немесе жантәсілім еткелі жатқан адамның қасына шақыра алатын. Өзінің ең маңызды міндеті және маңызды жұмысы осы екенін ол жақсы білетін. Жетім-жесір қалған отбасыларына оны шақыртудың қажеті де жоқ, өзі келетін. Ол сүйікті әйелінен айырылған еркектің немесе баласынан айырылған ананың қасында сағаттар бойы үнсіз отыратын. Және қашан үнсіз отыру, қашан сөйлеу керектігін де жақсы білді. О, ғажайып жұбатушы! Ол қайғы-мұңды ұмыттыруды мақсат тұтпай, керісінше, оны үміт отымен жарықтандыруға тырысты. Ол:

— Өлгендерді лайықты бағалаңдар. Топыраққа айналып кететін тән ретінде қарамаңдар. Мұқият көз салсаңдар, сонда көк жүзінен жымыңдаған от көресіңдер — ол марқұм болған адамыңыздың жаны, — дейтін.

Ол сенімнің жанға дәру екенін білетін. Тағдырына мойынсұнған адамды мысалға келтіре отырып, торыққанды жұбатуға және көзі молаға қадалған қасіретті жұлдызға қарап жатқан қасіретке айналдыруға тырысты.

Бесінші тарау

МОНЬСЕНЬОР БЬЕНВЕНЬЮДІҢ СУТАНАСЫН
ТЫМ ҰЗАҚ КИІП ЖҮРЕТІНІ ЖАЙЫНДА

Мириэльдің үйдегі өмірі одан тыс жердегі көзқарасы мен тірлігіне сай еді. Динь епископының өз еркімен кедей тіршілік етуі оны жақын маңынан бақылауға мүмкіндігі бар әркім үшін ғибратты көрініс болатын.

Барлық қарт адамдар мен ойшылдардың көпшілігі сияқты ол аз ұйықтайтын. Есесіне осы құс ұйқысы қатты еді. Таңертең епископ бір сағат бойы түрлі ойларға берілетін, сосын шіркеуде немесе үйінде дұға оқитын. Дұғадан кейін қара бидай нанының бір кесегін жеп, өз сиырының сүтін ішетін. Сосын жұмысқа кіріседі.

Епископ — аса жұмысбасты адам болды. Күн сайын епархия хатшысын (әдетте ол каноник еді) және күн сайын дерлік аға викарийлерді қабылдайтын. Оған конгрегациялар қызметтерін бақылап, дұғалықтар, катехизистер және т.б діни әдебиеттердің толық томдарын қарап шығу, пірәдарлық жолдауын жазып, уағыздарды бекітіп, приход священниктері мен мэрлерді өзара татуластырып, діни адамдармен, өкімет орындарымен: бір жағы — мемлекет, екінші жағы — папа билігімен хат-хабарлар жазысуына тура келетін. Қысқасы, бір басында мың жұмысы бар еді.

Осы мыңдаған ісі, шіркеу қызметі және хат-хабарлар жазысудан қалған уақытын ол бірінші кезекте жарлыларға, науқастар мен жапа шеккендерге арнады; ал жапа шеккендер, науқастар мен жарлылардан қалған уақытын жұмысқа бағыштады: бағын баптады немесе оқыды, жазды. Ана жұмысын да, мына жұмысын да ол «бағбандық» деген жалғыз атаумен түйіндеді. «Ақыл деген — бақ», — дейтін ол.

Түс кезінде егер ауа райы қолайлы болса, үйден шығып, қалада немесе соның шетінде жаяу серуендейтін, кедей лашықтарға жиі баратын. Ұзын таяққа сүйеніп, үстіне мақтамен сырған және аса жылы сиякөк мантия, аяғына дөрекі башмақ пен көк шұлық, басына бұрыштарына жуан алтын шашақ таққан үшбұрышты қалпақ киген ол қалың ойға беріліп, төмен қарап жалғыз жүретін де қоятын.

Ол қайда барса, сол жерге мереке орнағандай еді. Бейне өзімен бірге жарық пен жылуын ала келетіндей. Балалар мен қарттар епископты күн сәулесін көргендей табылдырақтан қуана қарсы алатын. Бұл бата беретін, біреулер өзіне бата беретін. Жұрт мұқтаж болғандардың бәріне мұның үйін көрсететін-ді.

Анда-санда тоқтап, балалар және қыздармен тілдесетін, шешелерге жымия қарайтын. Қалтасында ақшасы барда кедейлердің үйлерін аралайтын; ақшасы таусылған соң, байлардыкіне баратын.

Сутанасын ұзақ уақыттар бойы кигендіктен, жұрт әбден тозығы жеткенін байқап қалмас үшін сиякөк мантиясын кимей қалаға шықпайтын. Ал жазда бұл жағынан қиындау еді.

Серуеннен оралған соң түстік ішуге отыратын. Түстігі таңғы тамағына ұқсайтын.

Кешкілік, сағат сегіз жарым кезінде қарындасымен бірге қонақасы ішуге отыратын да, Маглуар бұларға қызмет көрсететін. Бұлары аса қарапайым дастарқан еді. Әйткенмен приход священниктерінің бірі епископтыкінде қонақасы ішуге қалғанда осыны пайдаланған Маглуар аса шапағаттыға көлдің тамаша балығын немесе қандай да болмасын дәмді құс етін ұсынатын. Кез келген священник жақсы қонақасы ішуге сылтау еді де, епископ та бұған қарсылық етпейтін. Бірақ әдеттегі кешкі асы бұқтырылған көкөніс пен татымсыз сорпадан тұратын. Сондықтан да қалада: «Біздің епископ священникке түстік бермеген жағдайда өзі тақуа сияқты тамақтанады», — дейтін.

Қонақасыдан кейін Батистина және Маглуармен жарты сағаттай әңгімелесетін, сосын бөлмесіне барып, қағаз парағына, кейде әлдебір фолианттың жиегіне бірдеңелерді жазып отыратын. Ол білімді, белгілі дәрежеде ғалым адам еді. Өзінен кейін артында аса қызғылықты бес пе, алты ма қолжазбасы қалыпты. Солардың ішінде Тұрмыс кітабындағы: «Алдымен Құдайдың рухы су үстімен жосылды», — деген өлеңмен өрнектелген ой толғамы да бар. Ол осы өлеңді: араб өлеңіндегі: «Құдай желі соқты»; Иосиф Флавийдің: «Тау желі жерге қарай ұйтқыды»; ақыры Онкелостың Халдей түсіндірмесіндегі: «Құдай соқтырған жел су үстімен ұйтқыды» сияқты үш мәтінімен салыстырады. Ендігі бір ой толғамында осы кітаптың авторының арғы атасы епископ Птолемаидтық Гюгоның Құдайтану еңбектерін саралап, өткен жүзжылдықта Барлейкур бүркеншік атымен жарияланған шағын шығарманы жазған осы епископ екенін анықтайды.

Кейде кітап оқу кезінде қолында қандай кітап ұстап отырғанына қарамастан, терең ой үстіндегі епископ сәл серпіліп, бірнеше жолды осы кітап беттеріне де жаза салады. Көбіне бұл жазбалардың ол кітапқа ешқандай қатысы да болмайтын. Біздің алдымызда: «Лорд Жерменнің генералдар Клинтон мен Корнвалис және американ әскери флотының адмиралдарымен жазысқан хаттары. Версальда кітап сатушы Пуэнсо және Парижде Августиндер жағалауындағы кітап сатушы Писодан алуға болады» деген тақырыптағы томның жиегіне жазылған ескертпелер.

«О, Жаратқан!

Екклезиаст сені Асқан құдіретті, Маккавей кітабы — Жаратушы, Ефесян жолдауында — Еркіндік, Барухта — Шексіз, Псалтирьде — Данышпен және Ақиқат, Иоаннда — Жарық, Патшалар кітабында — Құдірет, ал Бастауда сені — Көріпкел, Левит — Қасиетті, Ездра — Әділет, ғаламшар — Құдай, адам — Әке атаса, ал Соломон сені Мейірімділік деп атапты, сенің аттарыңның ішіндегі ең тартымдысы осы екен».

Сағат түнгі онға қарай екі әйел жоғарыдағы бөлмелеріне кетіп, ал епископ таңға дейін төменгі қабатта жалғыз отыратын.

Осы жерде Динь епископының мекенжайы туралы да нақты мәлімет беру керек шығар.

Алтыншы тарау

ОЛ ҮЙ КҮЗЕТІН КІМДЕРГЕ ТАПСЫРДЫ

Ол тұрған үй екі қабатты екенін айтқанбыз: төменде үш бөлме, жоғарыда үш бөлме, шатыр астында шоланы бар. Үй артында ширек арпанды бақ. Әйелдер екінші қабатта, ал епископ төменде тұрды. Есігі көше жақтан ашылатын бөлме — асхана, екінші бөлмесі — ұйқыжай, үшіншісі ғибадат бөлмесі еді. Ғибадаттық бөлмеден тек ұйқыжай арқылы, ал ұйқыжайдан тек асхана арқылы ғана шығуға болатын. Сиынатын бөлмедегі қоршаулы қуыста қонақтарға арналған кереует тұратын. Бұл кереуетке епископ Диньге приходтарының істері және қажеттіліктері үшін келетін қыстақ священниктерін жатқызатын.

Бұрын аурухана дәріханасы болған, үйге жапсарласа салынып, баққа шығатын шағын имарат асүй және қоймаға айналдырылды.

Сонымен бірге бақта бұрын аурухана асүйі болған қораға епископтың екі сиырын ұстады. Сиырдан қанша сүт шыққанына қарамастан, епископ әр таң сайын оның жартысын ауруханаға жіберетін. «Өз борышымды өтеймін», — дейтін ол.

Ұйқыжайы біршама үлкен еді, оны қыста жылыту оңайға соқпайтын. Ал Диньде отын тым қымбат тұратындықтан, епископ сиыр қораға тақтай қоршау тұрғызып, өзіне бөлме жасатып алды. Қатты аязды күндері кештерін сонда өткізетін. Және бұл бөлмені «қысқы салон» атады.

Осы «қысқы салонда» да, асханада да бар жиһазы қарапайым төрт бұрышты ағаш үстел және сабаннан тоқылған төрт отырғыштан тұратын. Асханада қызғылт желім бояумен сырланған ескі буфет тұрды. Ақ жапшықтар және арзан шілтер жапқан тап осындай буфетті епископ ғибадат бөлмесіне көрік беретін мехрабқа айналдырды.

Епископтан бата алуға келген дәулетті ханымдар және Динь шаһарының басқа да діндар әйелдері аса шапағаттының сиынатын бөлмесіне жаңа да әсем мехраб қойғызу үшін талай рет ақша жинаған болатын; бірақ епископ ақшаны алған бойда кедей-кепшікке үлестіріп беретін.

— Мехрабтың ең тамашасы — көңілі жұбанып, Құдайға құлшылық ететін бақытсыздың жаны, — дейтін ол.

Сиынатын бөлмеде тізерлеп отырушыларға арналған сабаннан тоқылған екі отырғыш болды; сондай-ақ тағы бір сабан отырғыш епископтың ұйқыжайында тұрды. Егер префект, генерал, жергілікті гарнизонның штаб бастығы, діни училищенің бірнеше шәкірті сияқты жеті немесе сегіз қонақты бір мезгілде қабылдай қалған жағдайда «қысқы салоннан» отырғыштар, епископ ұйқыжайындағы орынтақты алуға тура келетін. Осылайша он бір отырғыш жиналатын. Әрбір жаңа қонақ үшін бөлмелердің бірі жалаңашталып қалатын.

Кейде бірден он екі адамның басы қосылатын кездер болады; онда епископ қыс болса, камин алдында тұрып, жаздың күні болса, бақта серуендеп, өзі бір амалын табатын.

Қоршау артындағы қуыста тағы бір отырғыш тұратын, бірақ оның сабаны тарқатылып, әрі үш аяғы ғана қалғандықтан, қабырғаға сүйеп қана жайғасуға болатын. Батистина бикештің бөлмесінде кезінде алтынмен апталып, қытайдың түсті матасымен қапталған үлкен ағаш орынтақ болды, бірақ оны баспалдақ тым тар болғандықтан, екінші қабатқа терезе арқылы кіргізгендіктен, пайдалануға ешбір үміт жоқ еді.

Кезінде Батистина қонақжайға сары утерхт барқытымен тысталған име қызыл ағашты жиһаз алуды да армандаған. Әйткенмен бұл кемінде бес жүз франк тұратын; бес жыл ішінде тек қырық екі франк он су ғана жинауға шамасы келген ол ақыры бұл арманынан бас тартты. Әйткенмен мұратына жеткен кім бар дейсіз?

Епископтың ұйқыжайында да артық-ауыс ештеңесі жоқ-ты. Баққа шығатын әйнекті есік, есікке қарама-қарсы жасыл саржалы төсеніш тасталған аурухананың темір кереуеті, кереуеттің бас жағындағы перденің артында мұнда ақсүйектің үйреншікті дағдысын ұмытпаған адам тұратынының куәсіндай әдемі жуынып-шайынатын заттары. Тағы екі есіктің бірі каминнің қасынан ғибадат бөлмесіне шығады да, кітап шкафының жанындағы есік асханаға бастайды; аузы-мұрнынан кітаптарға сықап толған шынылы қақпақты шкаф; мәрмәр түстес етіп сырланған ағашпен қапталған, әдетте от жағылмайтын камин, каминде отын салатын екі темір науа жатыр; епископ үйіндегі сәнді дүние саналатын, кезінде күміспен әдіптеп, сыртын ою-өрнектермен әшекейлеген екі құмыра тұр; камин үстіндегі тозған қара барқытта бұрын күмістелген, ал қазір мысы шығып тұрған, ағаш жиекті Иисустің бейнесі. Әйнекті есік қасындағы сиясауыт қойылған абажадай үстелде қабат-қабат қағаздар мен қалың кітаптар жатыр. Кереует қасында сиынатын бөлменің отырғышы тұр.

Қабырғада кереуеттің қос қапталында дөңес жиекті екі портрет ілулі тұратын. Кенептің күңгірт аясында алтын әріптермен қысқа жазуларда мұның бірінде Сен-Клод епископы — Шалио, ал екіншісі Агдтің бас викарийі, Шартр епархиясының Цистериан тақуалық орденіне жататын Граншан аббаты Турто бейнеленгені айтылған. Емханадағы аурулардан осы бөлмені иемденген епископ портреттерді де сол күйінде қалдырыпты. Бұлар діни қызметшілер және, шамасы, қаржылық жәрдем көрсеткендер болар, осы екі себептің өзі оларға құрметпен қарауға жеткілікті еді. Бұл екі кісі туралы бұған жалғыз ғана белгілі жайт — король бірін епископ, ал екіншісін викарий етіп бір күнде, 1785 жылдың 27 көкегінде тағайындағаны ғана. Бұл туралы епископ шаңын сүрту үшін Маглуар портреттерді алған кезде Граншан аббаты бейнесінің арт жағына желімделіп, уақыт өте сарғайған қағаздағы өше бастаған сиялы жазудан оқып білген.

Епископ ұйқыжайының терезесінде дөрекі жүн матадан тігілген, уақыт өте келе тозғаны соншама, жаңасына ақша шығындамас үшін Маглуар ортасына үлкен жамау салған перде ілулі тұрған. Бір қызығы, әлгі жамау айқыш тәрізді еді. Епископ соны жиі көрсетіп:

— Қандай келісті шыққан! — деп қоятын.

Бірінші және екінші қабаттағы барлық бөлмелер казармалар мен ауруханалардағы сияқты таза әктелген.

Рас, бұдан кейінгі жылдары — өзіміз де куә болатындай — Батистинаның бөлмесіндегі әктелген қабырғадан Маглуар әлдебір кескіндемелерді көзі шалды. Ауруханадан бұрын бұл үй Динь тұрғындарының бас қосатын орны болған көрінеді. Қабырғадағы бейнелер содан қалыпты. Барлық бөлменің едені қызыл кірпіштен өрілген, оларды әр апта сайын жуатын; әрбір кереует алдында сабан кілемше жататын. Жалпы айта кету керек, бүкіл үйді әйелдер айрықша тазалықта ұстады. Епископтың кеңшілік ететін жалғыз сән-салтанаты — осы тазалығы еді.

— Бұл кедей-кепшіктің несібесіне қол сұқпайды, — дейтін ол.

Әйткенмен бұрынғы дәулетінен алты күміс асхана аспаптары және дөрекі кенеп дастарқанда жарқ-жұрқ етіп, күн сайын Маглуардың жүрегін қуанышқа бөлейтін ожауы ғана қалған еді. Біз Динь епископының өмірде шын мәнінде қандай адам болғанын суреттеп отырғандықтан, оның ылғи да:

— Осы күміс қасық пен шанышқы пайдалану әдетінен бас тартудың қиын болып жүргені-ай, — деп отыратындығын да айта кетуге тиіспіз.

Бұл күміс аспаптардан басқа епископтың нағашы апасынан мұраға екі шомбал күміс шамдал қалыпты. Балауыз шырақтар салынған шамдалдар әдетте епископтың ұйқыжайындағы каминнің үстінде тұратын. Үйінде қонақтар түстеніп отырған сәттерде Маглуар шырақтарды жағып, екі шамдалды да үстелге қоятын.

Епископтың ұйқыжайындағы кереуетінің бас жағында ілулі тұрған кішкентай қабырға шкафына Маглуар әр кеш сайын алты күміс аспабы мен ожауын салып қоятын. Шкаф кілті ылғи да құлыбының саңылауында тұратын еді.

Қораш құрылыстар сәнін бұзып тұрған бақта сарқын су құйылатын құдықтан айқыш-ұйқыш тарамданып жатқан төрт саяжол бар; бесінші саяжол бүкіл бақты кесіп өтіп, оны қоршап жатқан ақ дуалды бойлап өтетін. Саяжолдар арасындағы төрт шаршы жерге букс тігілген. Үшеуіне Маглуар көкөніс егіп, төртіншісіне епископ гүл отырғызатын. Бақта жеміс ағаштары өсетін. Бірде Маглуардың епископқа былай дегені бар:

— Аса шапағаттым, сіз не нәрсенің де пайда келтіргенін қалайсыз, бірақ мына жер телімі текке жатыр ғой. Мына гүлдерді отырғызғанша, салат өсірген дұрыс емес пе?

— Қателесесіз, Маглуар ханым, — деп жауап қатты епископ. — 

Сұлулық та пайдалы нәрсе секілді тиімді.

Сосын сәл ойланып:

— Бәлкім, тіптен пайдалы болуы да мүмкін, — деген.

Осы жер теліміндегі үш-төрт бораздаға ол кітаптарынан кем мән бермейтін. Өсімдіктерді қырқып, арам шөптерін отап, ана жер, мына жерге шұңқыр қазып, соларға тұқым тастап, осында шын ықыласымен бір-екі сағатын өткізетін. Бірақ кәнігі бағбандар секілді жәндіктерге өштігі жоқ-ты. Әйткенмен өзін ботаника білгірі санаған емес: ол топтастыру мен солидизмнен ештеңе түсінбейтін, Турнефор және табиғи тәсіл арасында таңдау жасауға тырыспады, қалталылар мен дән жарғағы жөнінен де хабары жоқ-ты, Жюсьенің де, Линнеяның да жақтасы болған емес. Өсімдіктер дүниесін зерттеген жоқ, бірақ гүлдерді жақсы көретін. Оқымысты адамдарды аса құрметтейтін, бірақ қараңғы адамдарды одан бетер құрметтеді, сөйтіп, анасына да, мынасына да құрмет белгісін білдіре отырып, әр жазғы кеште бораздаларды жасыл себізгісімен суарып жүретін.

Үйде кілтпен жабылатын бірде-бір бөлме болған емес. Біз бұрын да айтып кеткендей, асхананың тұп-тура шіркеу алаңына шығатын есігінде бұрындары түрме қақпасы сияқты құлыптар мен ысырмалары болыпты. Епископ соның бәрін алдырып тастады, енді бұл есікті түнде де, күндіз де тек тиектеп қана қоятын. Жүргінші кез келген уақытта оны итеріп қалып, аша беретін. Алғашында осы үнемі ашық тұратын есік екі әйелді де қобалжытатын, бірақ Динь епископы оларға: «Несі бар, егер қаласаңдар, өз есіктеріңе ысырма жасатып алыңдар», — деген. Ақыры бұлар да мұның жайбарақаттығына көнген сияқты, немесе көнгендей әлпет танытты. Бірақ Маглуардың бойына анда-санда қорқыныш ұялайтын. Ал епископқа келсек, Таурат шетінде жазулы тұрған үш жол мынадай уағыз оның пайымынан хабар беріп тұрғандай еді. «Дәрігердің есігі ешуақытта жабылуға тиіс емес, ал пірәдардың есігі үнемі ашық тұруға тиісті».

Медициналық ғылымдар философиясы атты басқа кітапқа ол: «Мен де солар сияқты дәрігер емеспін бе? Менің де өз науқастарым бар: біріншіден, дәрігерлер өзінікі деп атайтындар, ал, екіншіден, өзім бақытсыздар деп атайтын өз ауруларым», — деп жазыпты.

Тағы бір жеріне ол былай жазған: «Сізден пана іздеп келгеннің атын сұрамаңыз. Өз атын атауға қысылатындар баспанаға аса мұқтаж болады».

Бізде әлдебір құрметті кюре — Кулубру ма немесе Помпьери кюресі ме, есімде жоқ — өзі ме, болмаса Маглуардың өтінішімен бе, монсеньор Бьенвенюден күндіз де, түнде де есігін үнемі ашық қалдыру арқылы күзеті нашар үйде бірдеңеге ұрынып қаламыз деп қорықпайсыз ба деп сұрағаны бар. Епископ оның иығына саусағын тигізіп, ақырын ғана байсалды үнмен: Nisi Dominus custodierit domum, in vanum vigilant qui custodiunt tam [3], — деп жауап қатты. Содан соң басқа бірдеңелер жайында айтып кетті.

Ол ылғи да:

— Священниктің батылдығы драгун полковнигінен кем болмауы керек. Бірақ біздің батылдығымыз байсалды болуға тиіс, — деп отыратын.

Жетінші тарау

КРАВАТ

Осы жерде айтпай кетуге болмайтын бір оқиғаны еске түсірген ләзім, өйткені осындай жағдайлар Динь епископының кім екенін жақсырақ танытады.

Бұрын Олиуль шатқалдарында жасырынып жүрген Гаспар Бэнің қарақшылар тобы талқандалғаннан кейін оның жақын көмекшілерінің бірі Крават тауға қашып кеткен. Біраз уақыт ол Гаспар Бэнің талқандалған тобындағы басқа жолдастарымен бірге Ницц графтығында, содан кейін Пьемонтқа кетіп, күтпеген жерден Франциядан, Барселонет шетінен келіп шыққан. Алдымен ол Жозьеге, бұдан кейін Тюильге келді. Жуг-де-л,Эгль үңгірлеріне бой тасалап, сол жерден Ибайи және Ибайета өзендерінің төмен жағасымен қыстақтар мен деревняларға соқты. Бірде түн ішінде Амбренге дейін жетіп, шіркеуге кіріп, ризницаны тонап кетіпті. Оның қарақшылық шабуылдары бүкіл өлкені қалтыратты. Өзін жандармдар қанша аңдығанмен, ештеңе шықпаған. Олардан жылыстап кетіп, кейде тіпті ашық қарсылықтар да көрсеткен. Өзі бір батыл сұмпайы еді. Ол осында бүлік салып жүрген сәтте бұл өлкеге Шателар аймағын аралап жүрген епископ келе қалады. Бұған қала мэрі келіп, үйіне қайтып кетуге үгіттейді. Өйткені Аршаға дейінгі тауларда және одан да арғы маңайда Крават ойына келгенін істеп жүрген көрінеді. Одан әрі тіпті айдауылдармен бірге жүрудің өзі қауіпті, — өйткені бұл үш-төрт жандармның басын қатерге тігу деген сөз.

— Сондықтан да айдауылдарсыз кеткенді дұрыс санаймын, — 

деді епископ.

— Жақсылап ойландыңыз ба, аса шапағаттым? — деп сұрады мэр.

— Ойландым, сондықтан да жандарм ертуден бас тартам; енді бір сағаттан кейін жолға шығамын.

— Кетемісіз?

— Кетем.

— Жалғыз ба?

— Жалғыз.

— Жоқ, аса шапағаттым! Кетпейсіз!

— Құлақ салыңыз, — дейді епископ, — анда, тау ішінде, өзім үш жыл ат ізін салмай кеткен шағын кедей приход бар. Онда жуас әрі адал бақташы — қайырымды достарым тұрады. Бағып жүрген отыз ешкінің біреуі ғана өздерінікі. Олар ешкі түбітінен сан алуан әдемі арқан еседі және өздері жасаған сыбызғыны ойнайды. Оларға анда-санда болса да Құдай жайында айтып тұру керек. Қорқыныштан қалтыраған епископ жайында олар не дер еді? Егер бармасам, олар мен жайында не ойламақ?

— Бірақ қарақшылар бар ғой, аса шапағаттым, қарақшылар!

— Шынында да, — дейді епископ, — олар туралы ұмытып кете жаздаппын. Дұрыс айтасыз. Олармен де кездесуім керек. Шамасы, біреудің Құдай жайында әңгіме айтып беруіне олар да мұқтаж шығар.

— Аса шапағаттым, олар тұтас тобыр емес пе! Нағыз көкжалдың үйірі!

— Мэр мырза, бәлкім, Иисус Христос мені тап сол үйірдің пірәдары болуға бастап тұрған шығар. Құдайдың билігіне шек келтіруге бола ма?

— Аса шапағаттым, олар сізді тонайды ғой!

— Тонайтын ештеңем де жоқ.

— Өлтіріп тастайды!

— Дұға оқып, жөнімен кетіп бара жатқан қарт священникті өлтіре ме? Қойыңызшы! Не үшін?

— О, құдайым! Егер олармен жолығып қалсаңыз, не болмақшы?

— Онда жарлыларыма өздерінен қайыр сұраймын.

— Бармаңыз, аса шапағаттым, Құдай үшін, бара көрмеңіз! Қатерге бас тігіп тұрсыз.

— Мэр мырза, — деді епископ, — бар әңгіме осында ма? Мен жарық дүниеде өз өмірім үшін бәйек болуға емес, жақын-жуықтарымның жан дүниесінің қамын ойлау үшін жүрген жоқпын ба.

Ақыры оны жайына қалдыруға тура келген. Пірәдарды жолбасшы болуға тілек білдірген бір бала бастап кетті. Оның табандылығы аймақта көп у-шу мен алаңдаушылық туғызды.

Епископ қарындасын да, Маглуарды да қасына ерткісі келмеді. Қашармен тауға шыққан ол ешкімді де кезіктірместен, аман-сау күйінде «қайырымды достары» бақташыларға жеткен. Содан соң уағыз айтып, жұртты тура жолға салып, оқытып, бұларда екі аптадай уақыт жатты. Кетер алдында салтанатты дұға оқу рәсімін жасамақ болған. Соны приход пірәдарына айтып еді. Бірақ қалай істеу керек? Епископтың арнаулы киім-кешегі жоқ. Пірәдар бұған қыстақ ризницасындағы күңгірт галунмен әдіптелген тозығы жеткен көне киімін ғана ұсына алды.

— Ештеңе етпейді, — деді епископ, — әйткенмен мінберден дұға жайында жариялайық. Бір реті болар.

Қажетті киім-кешектер көрші шіркеулерден де іздестіріле бастаған. Дегенмен осы кедей приходтардың барлық қазынасы тіпті собор азаншысын киіндіруге де жетпейді екен.

Тап сол күні приход священнигінің үйіне епископқа арналған үлкен жәшік әкелінеді. Оны жеткізген екі бейтаныс бірден шауып кете барған. Жәшікті ашса, одан алтын зерлі матадан жасалған мантия, алмаспен әдіптелген митра, архиепископтың айқышы, келісті таяқ шығады. Мұның бәрі бір ай бұрын Амбрен Құдай анасы шіркеуінің ризницасынан ұрланған епископтық киім-кешектер болатын. Жәшіктегі бір жапырақ қағазға: «Монсеньор Бьенвенюге Краваттан» деп жазылыпты.

— Бір реті болар деп айттым емес пе! — деді епископ. Сөйтті де, жымиып: — пірәдарлық қарапайым киімді қанағат тұтқан адамға Құдай архиепископ мантиясын жібереді, — депті.

— Білмедім, аса шапағаттым, — деп басын шайқап мырс етті священник. — Құдай ма, жоқ, шайтан ба?

Епископ оған қадала қарап, байыппен тіл қатты:

— Құдай.

Шателерге қайтар жолда және Шателердің өзінде жұрт тұс-тұстан қаумаласып, епископты көруге асықты. Батистина мен Маглуар оны священниктің үйінде күтіп отырған. Епископ қарындасына:

— Иә, айтқаным шын ба екен? Кедей священник таудың жарлы тұрғындарына құр қол кетіп, көп дүниемен оралған жоқ па? Мен тек Құдайға деген сеніммен аттанып, шіркеудің бар қазынасын қайтарып әкелдім, — деді.

Кешке жатар алдында:

— Мен ешуақытта ұрылардан да, кісі өлтірушілерден де қорыққан емеспін. Олар тек сыртқы қауіп, бұл тым қатерлі емес. Тегінде, өзіңнен қорқуың керек. Жоққа сенушілік — міне, нағыз ұрылар; кесірлік — міне, нағыз қанішерлер. Ең үлкен қауіп-қатер өз ішімізде бұғып жатыр. Өміріміз бен әмиянымызға төнген қатерді ойлаудың қажеті не? Одан да жан-дүниемізге төнген қауіп-қатерді ойлайық та, — деді.

Сосын қарындасына:

— Қарындасым, священникке өз жақынынан сақтанған жарамайды. Жақыны істесе, Құдайдың жазуы солай. Егер бізге қатер төніп тұрғандай көрінсе, дұғамен шектелейік, бірақ ол дұғаны өзің үшін емес, біз үшін күнәға батуы мүмкін бауырымыз үшін оқитын болайық.

Әйткенмен епископтың өмірінде көп оқиғалар да болған жоқ. Біз тек өзімізге белгілісін ғана баяндап отырмыз; жалпы оның өмір ағысы біркелкі болды: күн сайын белгілі сағаттарда соның алдында істегендерін қайта істейтін. Сөйтіп, жылдан жыл, айдан ай ауысып жатты.

Ал Амбрен шіркеуінің қазынасына келсек, оларға не болғанына жауап беруге қиналар едік. Бұлар әдемі де көз арбайтын, оларды ұрлауға ойы кеткен бақытсыздарға пайдалы да жарамды заттар болатын. Әйткенмен олар ұрланды ғой. Істің жартысы жүзеге асты, енді ұрланған заттардың одан арғы жолын өзгертіп, кедейлерге бағыттау ғана қалған. Десек те, бұл хақында нақты ештеңе айта алмаймыз. Тек епископтың қағаздарының арасынан мағынасы бұлдыр, бірақ осы іске қатысы болуы мүмкін тілдей қағаз табылыпты: «Мәселе бұларды қайда қайтару керектігінде; шіркеуге ме, әлде ауруханаға ма?»

Сегізінші тарау

БІР СТАҚАН ШАРАП ҮСТІНДЕГІ ПӘЛСАПА

Біз жоғарыда атап өткен сенатор ақымақ адам емес-ті; ол ар-ұят, әділдік немесе борыш тәрізді кедергілермен санаспай, мақсат тұтқан жеріне жолын тура табатын, табыс, жеңіске жетуде бір рет те сүрініп көрмеген. Бұл отставкадағы прокурор қолы жеткендеріне дән риза, өзі зұлым кісі де емес, ұлдарына, күйеу балаларына, туыстарына, тіпті таныстарына да шын ықыласымен септігін тигізетін, өмірдің жақсылық жағын, бақытты сәтті, күтпеген оңтайлы нәрселерді ретін тауып пайдаланып қалатын. Ал қалған ұғымдардың бәрі ол үшін түкке тұрмайтын қисынсыз бірдеңелер еді. Тапқыр және өзін Эпикурдің жолын қуушымын деп санарлықтай оқыған, бірақ шын мәнінде небәрі Пиго-Лебреннің өнімі болатын. Өзі шексіз және мәңгі дегендерді, сондай-ақ «есерсоқ епископтың басқа да сандырақтарын» келемеждеп отырғанды ұнататын. Кейде ол осындай менмендікпен қытымыр әзілін Мириэльдің өзі отырған жерінде де қыстырып жіберетін.

Бірде, әлдебір жартылай ресми қабылдауға байланысты граф (яғни сенатор) пен Мириэльге префектінің үйінде қатар отырып түстік ішулеріне тура келді. Тоқбасар кезінде біраз қызу, бірақ қаққан қазықтай отырған сенатор дауысын шығара тіл қатты:

— Аса шапағаттым! Әңгімелессек қайтеді? Сенатор мен епископ бір-біріне қарап отырғанда, көздерін қысыспай тағы отырмайды. Сіз екеуміз — екі авгурмыз. Сізге шынымды айтайын: менің өз пәлсапам бар, — деді.

— Дұрыс айтасыз, — деп жауап қатты епископ. — Адамның пәлсапасы қандай болса, тірлігі де сондай. Төсекті қалай салсаң, солай ұйықтайсың. Сіз жұмсақ төсекте жатасыз ғой, сенатор мырза.

Бұл сөзден жанына қанағат тапқан сенатор сөзін жалғастырды:

— Ашық сөйлессек қайтеді?

— Мейіліңіз, — деп келісті епископ.

— Мен, — деп сөзін жалғады сенатор, — маркиз д,Аржанс, Пиррон, Гоббс пен Нежондарды мылжың деп есептемеймін. Менің философтарымның бәрі алтынмен әдіптелген мұқабамен кітап сөрелерімде тұр.

— Олар да өзіңізге ұқсайды, мәртебелі тақсыр, — деп сөзін бөліп жіберді епископ.

— Бірақ Дидроны суқаным сүймейді, — деп сөзін жалғады сенатор. — Бұл қиялшыл, мылжың әрі революционер, бірақ іштей Құдайға сенетін және Вольтерден де өткен жәдігөй. Вольтер Нидгемді әжуалады, онысы тіпті бекер, өйткені Нидгемнің безеуі Құдайдың пайдасыздығын дәлелдейді. Қасықтағы бір тамшы сіркесуы fiat lux [4] алмастырады. Сол тамшыны көбірек, қасықты үлкенірек етіп көзге елестетсеңіз — алдыңызға басқа әлем тосылады. Адам деген — безеу (жыланбалық). Егер олай болса, мәңгілік алдындағы Құдай кімге қажет? Білесіз бе, шапағаттым, Иегово туралы болжам да мені әбден мезі қылды. Ол құр қиялға бейім арық-тұрақтар туғызуға ғана жарамды. Мені мезі ғып жіберетін Барлық ұлылар жойылсын! Одан да маңайыма жоламайтын Нөлдер жасасын! Өз арамызда қалсын, аса шапағаттым, жан түкпірімдегілердің бәрін жайып салып, сіздей рухани әкей алдында күнәдан арылуға, шынымды айтайын, тым сергек ойлы адаммын. Әр басқан қадамы сайын безіну мен құрбандықты уағыздайтын сіздің Иисусқа да бүйрегім бұрмайды. Бұл сараңның қайыршыға беретін кеңесі тәрізді. Безіну! О ненің ақысы! Құрбандық! Не үшін? Қасқырдың басқа қасқыр үшін құрбандыққа барғанын көрген емен. Біз табиғатқа тәнтіміз ғой. Шың басында тұрғандықтан, жоғары философияға іш тартайық та. Егер қасыңдағыңның тұмсығының ұшынан арғыны көрмейтін болсақ, жоғарыда тұрып қажеті не? Одан да көңілді өмір сүрейік. Бар қызық — өмірде! Адамның өзге бір болашағы жер бетінде емес, анда, жоғарыда, басқа бір жерде дегенге сенбеймін, тіпті де сенбеймін! Солай деңіз! Менен құрбандық пен безінуді талап етеді екен, әр қадамымды аңдап басуым керек екен, қайырымдылық пен зұлымдық, әділдік пен әділетсіздік, fas және nefasқа [5] басымды қатыруым керек екен. Не үшін? Содан соң өз әрекеттеріме есеп беруім үшін. Қашан? Өлгеннен кейін. Неткен адасушылық! Өлгеннен кейін мені ұстап көріңдер! Көлеңкеңді бір уыс күлді ұстауға көндірші. Біз Изиданың жамылғысын сырып тастаған сауатты жандар: қайырымдылық та, зұлымдық та жоқ, тек жаратушы өмір ғана бар дейміз. Одан да шынында нақты бар нәрсені іздейік те. Соның түбіне жетейік. Түпкі мәніне үңілейік те, сайтан алғыр! Ақиқатты анықтап, соған жетіп, соның етегінен ұстаған ләзім. Сонда ғана жанға шынайы рахат табасыз. Сонда ғана бойыңызға күш дарып, бәріне риясыз күлетін боласыз. Мен жерде аяғымды нық басып тұрмын, аса шапағаттым. Адамның мәңгі өлмейтіндігі — айырмен суға жазғандай бірдеңе. Ой, осы тәтті де құрғақ уәделер-ай! Онда соған арқа сүйеңіз! Айтары жоқ, Адамға нанымды-ақ вексель берілген. Алдымен сіз — шыбын жансыз, сонсын періштеге айналасыз, арқаңыздан көгілдір қанаттар өсіп шығады. Есіме түсіріп жіберіңізші, пәк жандар бір жарық әлемнен екіншісіне ұшып жүреді дегенді кім айтып еді, сірә, Тертуллиан болар? Жарайды делік. Жұлдыз инелігіне-ақ айналсын. Сонсын Құдайды көрсін. Та-та-та — көк патшалығы дегеннің бәрі де сандырақ. Ал Құдай деген мүлдем ақылға симайтын бірдеңе. Әлбетте, бұл айтқанымды Монитерге жарияламаспын, бірақ, сайтан алғыр, досымның құлағына неге сыбырлап айтпасқа? Inter pocula [6]. Жерді жұмаққа бола құрбандыққа шалу елеске бола қолыңдағы нақты олжаңнан айырылып қалумен бірдей. Өзіңді мәңгілік бірдеңелер туралы ертегілермен алдандыру! Жоқ, ондай ақымағың мен емес. Мен де Біреумін. Және сенатор және граф Біреумін. Туғанға дейін болдым ба? Жоқ. Өлгеннен кейін болам ба? Жоқ. Сонда мен кіммін? Ағзада тоғысқан бір уыс тозаңмын. Осынау жер үстінде не істеуім керек? Таңдау бар: азап шек немесе дүние қызығын көр. Азап шегу мені қайда бастайды? Ешқайда. Бірақ оған да азап шегіп қана жетем. Дүние қызығын көру мені қайда бастайды? Ешқайда. Бірақ оған қызық көріп жетем. Сөйтіп, өзіме таңдау жасадым. Не сен же, не сені жеп қояды. Менің данышпандығым осындай. Ал одан арғысы өз-өзінен келеді; көр қазушы сіз бен біздерді анда күтіп тұр. Бізді Пантеон күтіп тұр, сөйтіп, бәрі түпсіз шыңырауға барып құлайды. Бітті. Түпкілікті есебіңіз осы. Бұл — ізім-қайым жоқ болатын мекенің. Маған сеніңіз — өлім хақ. Бұл арада маған таласып ешкім басқа уәж айта алмайды. Және онысы күлкілі болар еді. Әжемнің ертегілері. Құбыжық — балаларға, Иегова — үлкендерге деген сияқты. Жоқ, біздің ертеңіміз — қараңғы түнек. Табыт ішінде бәріміз де түкке тұрғысыз және бәріміз де бірдейміз. Сарданапал бол, Венсен де Поль бол, мейлің, бәрібір ертең жоқсың. Ақиқат деген, міне, осы. Сондықтан өмір сүріңіз, ештеңеге қарамастан сайранды салыңыз. Билігіңіз жүріп тұрғанда өз «меніңізді» пайдаланып қалыңыз. Рас айтам, аса шапағаттым, шындап келгенде, менің өз пәлсапам және өз философтарым бар. Өзімді балалық мылжыңмен алдатқызбаймын. Бірақ, әлбетте, көше пышақ қайраушылары, кедей-кепшіктер сияқты төменде жүрген тобырға да алданыш бірдеңелер керек. Сондықтан олардың аузын түрлі аңыз-әпсаналар, жан, мәңгі өлмеу, жұмақ, жұлдыз секілді бірдеңелермен тығындап қою қажет. Әлгілер соны талғажау етеді. Талмап жеген нандарын сонымен дәмдейді. Кімнің қолында ештеңесі болмаса, сол Құдайға жақын. Бұл да жақсы. Несі бар, қарсылығым жоқ, бірақ Нежон мырзаны өзіме қалдырамын. Шапағатты құдай тек қара тобырдың жүрегін жылыта берсін.

Епископ қолын шапалақтады.

— Тамаша айттыңыз! — деп дауыстап жіберді ол. — Мына материализм деген қандай керемет нәрсе еді! Шынында да, ғажап! Ол әркімнің иіне көне бермейді. Бірақ оны игерген адамды алдай алмайсың, ол Катон секілді өзін туған өлкесінен қуғызып жібермейді, әулие Стефан тәрізді таспен ұрғызбайды немесе Жанна д,Арк сияқты тірідей өртеткізбейді, мұндай керемет палсапа игерген пенде толық жауапсыздық сезіміне бой ұрып, адал немесе арам жолдармен алған қызмет, жоғарғы атақ, билік атаулының бәрін қомағайлана қарпи береді. Оларға өздеріне пайдалы болса, уәдесінен тайқу, опасыздық жасау, егер жаны рахат табар болса, ар-ұяттан безіну сияқ-

тылар түк емес және осы обыр жемсауы толған соң жайбарақат көрге кіре береді. Қандай ғажап! Сіз туралы айтып отырғам жоқ, сенатор мырза, бірақ сізді де құттықтамай қоя алмаймын. Сіздерде, мархабатты мырзалар, өздеріңіз айтқандай, дербес, жеке өздеріңіз ғана иелік ететін нәзік те ыңғайлы, тек дәулетті адамдарға ғана тән, өмірдің барлық қызықтарына жарайтын дәмдеуіш секілді өз пәлсапаларыңыз бар. Бұл пәлсапаны құрық бойламайтын тереңдерден арнаулы ақылмандар жарық дүниеге алып шыққан. Бірақ сіздер — қайырымды ағайындар, талшынды қаз жарлы үшін трюфельді күркетауықты алмастыратыны секілді Құдайға деген сенім халық пәлсапасы боп қала беретінін түсінбейсіздер.

Тоғызыншы тарау

ҚАРЫНДАСЫ АҒАСЫ ЖАЙЫНДА

Динь епископының отбасы қоршауындағы өмірі жайында және екі парасатты әйелдің өз жүріс-тұрыстары, ойлары, тіпті түйсікті таза әйелге тән именшектігін оларға ешкім олай істе деп айтпаса да, епископтың дағдылары мен тілектеріне қарай қалай бейімдейтіндерінен түсінік беру үшін Батистинаның бала күнгі құрбысы виконтесса де Буашевронға жазған хатын келтірген дұрыс болар. Ол хат бізде бар.

«Динь, 16 желтоқсан 18...

Қымбаттым! Сіз туралы әңгіме етпеген күніміз жоқ шығар. Бұл өзі тіпті үйреншікті дағдыға айналып кетті, ал қазір мұның айрықша себебі де бар. Үйдің төбесі мен қабырғаларды жуып-тазалаумен айналысқан Маглуар бірнеше жаңалық ашты: енді қабырғаларына ескі тұсқағаздар жапсырып, төбесі әктелген екі бөлмеміз сіздікіндей сарайдың сәнін кетірмес еді. Маглуар барлық тұсқағаздарды сыпырып тастаған сәтте, оның астынан қызықты бірдеңелер шықты. Ешқандай жиһазы жоқ жуғаннан кейін кірлерімізді ілетін менің қонақжайымның — оның биіктігі он бес фут, ал іші он сегіз шаршы метр — төбесіне көне сән үлгісімен алтындап кескіндемелер жасалыпты, ал арқалығы тап сіздердікіне ұқсайды. Бұрын мұнда аурухана болған кезде бәріне кенеп керіп тастайды екен. Оның үстіне, біздің әжелеріміздің заманындағы тақтайлармен көмкерілген. Бірақ бәрінен де қызығы ұйқыжайда. Он қабат па, әлде одан да көп пе, тұсқағаздардың астынан Маглуар әлдебір картиналар тапты, — тым керемет болмағанмен, біршама тәуір. Бұл Минерва серісі атанған Телемак, өзі әлдебір бақта жүр — атауын ұмытып қалдым, әлгі рим матрондары бір түнге жіберілетіні ше? Несі бар? Менде римляндар да, рим әйелдері де (бір сөзі ұғынықсыз) және басқалары да бар. Маглуар соның бәрін жуып-тазартты, жазда тағы бір ұсақ-түйек кемшіліктерін жөндеген соң оған қайтадан лак жағады, сөйтіп, менің ұйқыжайым нағыз мұражайға айналатын түрі бар. Оның үстіне, шатырдан ескілікті талғамды екі ағаш үстел тауып алыпты. Оларға қайтадан алтын жалату үшін екі алты франктік экю сұрайды, бірақ ондай ақшаны жарлы-жақыбайларға берген жақсы емес пе; оның үстіне өздері аса көрнекті емес, маған салса, қызыл ағашты дөңгелек үстелді қалар едім.

Өзім бұрынғысынша әбден бақыттымын. Ағам да сондай қайырымды! Ол қолындағысының бәрін кедей-кепшік пен ауруларға үлестіреді. Қаржы жағынан қатты қысылып жүреміз. Қыс мұнда тым қатал, мұқтаж жандарға қолдан келгенше көмектеспесе болмайды. Бізде қазір жылы да жарық. Осының өзі жарты байлық қой, солай емес пе?

Ағамның өз дағдылары бар. Өзі кез келген епископ осылай болуы керек дейді. Біздің үйдің есіктері өмірі жабылмайды. Келгендер бірден ағамның бөлмесіне тап болады. Ағам тіпті түнде де ештеңеден қорықпайды. Адам батыл болуы керек дейді ағам.

Маглуар екеуміздің өзі үшін қорыққанымызды ұнатпайды. Және басын түрлі қауіп-қатерлерге тігеді және соны біздің байқамаған әлпет танытқанымызды қалайды. Оны түсіне білу керек.

Өзі жауынды күні де үйден шығып, балшық кешеді, қыста да саяхаттай береді. Өзі қараңғылықтан да, қауіпті жолдардан да, күдікті адамдардан да қорықпайды.

Өткен жылы қарақшылар жайлаған жерге жалғыз барып қайтты. Бізді қасына ерткісі келмеді. Содан екі апта жоғалды. Қайтып келгенде оған ештеңе болмағанына көзіміз жетті; жұрт оны өліп қалды деп ойлапты, аман-сау жетті әйтеуір. «Мені қалай тонағанын көріңдер!» — деді де, Амбрен Құдай анасы шіркеуінің қымбатты мүліктері салынған шабаданын ашты, мұны оған қарақшылар сыйлапты.

Бұл жолы үйге қайтып келе жатқанда өзіне аздап ұрсып алдым, бірақ бөтен біреулердің құлағы шалып қалмас үшін арба доңғалақтары қатты тасырлаған сәттерде ғана сөйлеуге тырыстым.

Алғашқы уақыттарда: «Бұл ешбір қауіп-қатер тоқтата алмайтын ерекше адам ғой» деп ойлайтынмын. Ал қазір соған үйреніп кеткен секілдімін. Оған қарсы келме деп Маглуарға үнсіз белгі беріп қоямын. Басын қатерге тігуін қоятын түрі жоқ. Содан соң Маглуарды алып кетем де, ағамның амандығы үшін дұға оқып, ұйықтап жатам. Егер ол бақытсыздыққа ұшыраса, менің де өмірім сол күні бітеді деп жайбарақат жүруге тырысам. Құдай алдына ағаммен, өз епископыммен бірге кетпекпін. Оның «алаңғасарлығына» менен гөрі Маглуардың көнуі қиын болды. Бірақ қазір бәрі бір арнаға түскендей. Екеуміз бірге сиынамыз, тұла бойымыз дірілдеп, бірге қорқамыз, сосын ұйықтап кетеміз. Егер үйімізге шайтанның өзі кірем десе де, оған ешкім бөгет бола алмас еді. Шындығында, бұл үйде несіне қорқамыз? Бәрінен де құдіретті тұлға ылғи да өзімізбен бірге. Шайтан келер, кетер, ал Құдай үнемі осында мекен етеді ғой.

Өзіме осы да жетер. Енді ағамның маған ештеңе айтуының қажеті жоқ. Оны сөзсіз-ақ түсінем және жазмыштың ісіне мойынсұнғанбыз.

Рухы аса күшті адаммен тек осылай қарым-қатынас жасауың керек.

Ағамнан сіздің білгіңіз келген де Фо отбасы хақында сұрағам. Оның бәрін білетінін және есіне сақтайтыны сізге белгілі ме, ол бұрынғысынша қайырымды роялист қой. Бұл — шынында да Кан аймағының ескілікті нормандық әулеті. Бес жүз жыл бұрын Рауль де Фо, Жан де Фо және Тома де Фо ақсүйектер болған, оның үстіне бірі Рошфорды билеген. Әулеттің соңғысы Ги-Этьен-Александр Бретани жеңіл атты әскерінде полк командирі ме, әлде басқасы ма, болыпты. Оның қызы Мария-Луиза Франция пэрі, француз гвардиясының полковнигі, әскер генерал-лейтенанты герцог Луи де Грамонның ұлы Андриен-Шарль де Грамонға тұрмысқа шыққан. Тегінде, «Фоны» жалғауын өзгертіп, Faux, Fauq, Faoucq деп түрліше жазуға болады.

Қымбаттым! Қадірлі туысыңыз кардиналдан біз үшін дұға оқуын сұраңыз. Ал сүйікті Сильванияңыз сізбен бірге өткізетін аз уақытын маған хат жазуға шығын етпей, дұрыс істеген. Ол аман-сау, өз қалағаныңыздай еңбек етеді және мені бұрынғыдай жақсы көреді ғой. Маған басқа ештеңенің қажеті жоқ. Ол сәлем айтты дедіңіз, маған сол да жетеді. Денсаулығым жаман емес, бірақ ылғи да арықтай беремін. Қош болыңыз, енді қағазым да жоқ, сондықтан хатымды осымен аяқтауға мәжбүрмін. Сізге ең жақсы тілектерімді жолдаймын.

Батистина.

Р.S. Қымбаттым менің! Сіздің келініңіз балаларымен әлі осында. Немереңіз ғажап екен. Ұзамай өзі бес жасқа толатын көрінеді ғой. Кеше көшеде тізесіне қаптама байлаған жылқыны көріп: «Ананың тізесіне не болған?» — деп сұрайды. Өзі сондай сүйкімді! Ал кішкентай інісі еденде ескі сыпырғышты сүйретіп, оны күйме ғып ойнап: «Шу!» — деп қояды».

Осы хаттан байқалып отырғандай, екі әйелдің де епископтың дағдысына әбден көндіккені байқалады. Бұл — еркекті өзінен де жақсы түсінетін әйел жанына тән құбылыс. Жаймашуақ та біркелкі мінезін сақтаған Динь епископы тіпті өзі де сезінбестен, кейде батыл, ұлағатты істер жасайтын көрінеді. Әйелдер тіксініп қалғандарымен, бұған араласпайтын. Тек Маглуар анда-санда әлгі әрекет жасалмас бұрын ескерту айтып қоятын, бірақ ол іс жасалып жатқанда да, соңынан кейін де ол жөнінде бірауыз тіл қатпайтын. Егер іс басталып қалса, ешкім бірауыз сөзбен де, қимылмен де кедергі жасамайтын еді. Кей сәттерде — оларға бұл жөнінде ештеңе де айтпайтын, бәлкім, өз қарапайымдылығының шексіздігін өзі де сезбейтін болар — екі әйел іс-қимылдарының епископтан аумайтынын өздері де бұлдыр сезінген сияқты, мұндайда олар үй ішін кезіп жүретін қос көлеңке тәрізді еді. Олар өз ерік-жігерлерінен толығынан бас тартып, бұған қызмет етті, егер көзден ғайып болыңдар деген ишарат түссе, көзден ғайып болатындары да сөзсіз еді. Аса нәзік түйсіктері жөнсіз қам-қарекеттен оның қысылатынын да сезетін. Сондықтан да тіпті ол басын қауіп-қатерге байлап отырған сияқты көрінген сәттерде де оның ой тереңіне бойламағандарымен, болмысының мәнін түсіну арқылы жөнсіз өбектей бермей, бір Құдайға тапсыратын.

Әйткенмен оқырман жазған хатынан түсінгендей, Батистина ағасының ажалы өз ажалы болатынын жазса, Маглуар ашып айтпағанмен, мұны жақсы білетін.

Оныншы тарау

ЕПИСКОП БЕЛГІСІЗ ЖАРЫҚ АЛДЫНДА

Алдыңғы парақтарда келтірілген хатта жазылған кезден біраз уақыт өткеннен кейін епископ қала тұрғындарының пікірінше қарақшылар қаптап жүрген тауға барғаннан бетер аңдаусыз қылық істеді.

Диньнің маңайында бір кісі оқшау өмір сүретін. Бұл адам — қорқынышты сөзді бірден айта кетейік — кезінде Конвент мүшесі болған. Оның аты Ж. еді.

Динь шаһарының тұрғындары Конвент мүшесі Ж.-ның есімін қорқынышпен атайтын. Ойлап көріңіз — Конвент мүшесі. Конвент мүшелері жұрт бір-бірін «сен» және «азамат» деп атаған тұстарда тіршілік еткен. Адам емес, құбыжық дерсің. Ол корольді өлтіруге дауыс бермегенмен, соған жақын болған. Патша өлтірушінің нақ өзіне жақын. Сұмдық адам. Заңды билеушілер өкімет басына оралған кезде мұны неге қылмыстық сотқа тартпаған? Бәлкім, оның басын шаппағанмен — мейірімділік те көрсету керек қой — бірақ өмірлік жер аудару артық болмас еді. Басқаларға сабақ болуы үшін! Және тағы, тағы және тағы, тағы. Оның үстіне өзі құдайсыз еді, әлгі бір адамдар секілді... Қаршыға жөніндегі қаздардың айтқанына ұқсас.

Дегенмен Ж. қаршыға болды ма екен? Егер оның оқшауланғанына ымырасыз қаталдықпен қарар болсақ, солай екені рас. Өзі корольді өлтіруге дауыс бермепті, қара тізімге ілінбей, Францияда қалып жүргені де сондықтан екен.

Ол қаладан қырық бес минөт жүріп баратын жерде, жұрттың мекенжайларынан алыстағы тау аңғарының бір бұрышында тұратын. Қаңқу сөздерге қарағанда, сонда ұлтарақтай жері, әлдебір лашығы ма, апаны ма, бар көрінеді. Бірақ төңірегінде көршілері де, әрі-бері өткендер де болмайтын. Сол осы аңғарға кеп қоныстанғаннан бері оған баратын соқпақ жолды шөп басып кеткен. Және жұрт осы жер жайында жендеттің баспанасы сияқты лебіз білдіретін.

Бірақ епископ оны да есінен шығармай, Конвенттің қарт мүшесі тұратын ағаш өскен аңғарға қарап қойып, іштей: «Анда жалғыз жан иесі тұрып жатыр ғой» дейтін еді.

Ал ішкі дауысы: «сол адамға барып қайтуың керек» деп қоймады.

Бірақ алғашында сондай табиғи көрінген осы ойы сәл ойланса, епископқа тіптен жөнсіз, мүмкін емес, тіпті одағай боп көрінгенін айта кеткен ләзім. Сайып келгенде, ол жұртқа ортақ пікірді қолдады, іштей нақты бір шешімге келмесе де, Конвент мүшесі оған жеккөрініштікпен шектес жатқан жақтырмаушылық сезімін туғызатын.

Әйткенмен пірадардың саяқ тоқтыдан аулақ жүргені дұрыс па? Жоқ. Бірақ тоқтының да тоқтысы бар!

Қайырымды епископ қатты қиналды. Ол бірнеше рет сол жаққа тартып отырғанмен, жарты жолдан қайтып оралатын.

Бірде қалада Конвент мүшесінің апанында оған қызмет көрсетіп жүрген бақташы бала дәрігерге келіпті, қарт күнәһар аяқастынан жығылып өлгелі жатыр екен, тіпті бүгін түннен қалмас деген сөз тарап кетті. «Өзіне де сол керек!» десті мұны естіген біреулер.

Епископ таяғын алып, мантиясын киді де — сутанасы бұрын да айтқанымыздай тозып кеткен, оның үстіне, кешкілік суық жел үретін — жолға шықты.

Епископ жұрт қарғыс жаудыратын жерге жеткенде күн еңкейіп, көкжиекке таяп қалған. Тап апанның өзіне жеткенін сезіп, жүрегі шым етті. Ол шұңқырдан аттап, бұталар өскен қоршаудан өтіп, кірер жерді жауып тұрған қаданы көтерді де, шөп басып кеткен бақшадан келіп шықты. Бірнеше қадам жасаған соң қалың өскен бұталардың ар жағынан жабайының інін көрген.

Бұл аласа, жұпыны, тар, тап-таза лашық екен; кіре берісін жүзім бұталары жауып тұр.

Есік алдында доңғалақты қарапайым шаруа орынтағына жайғасқан ақ шашты кісі күнге қарап, жымиып қояды.

Шалдың қасында бақташы жасөспірім бала тұр. Ол шалға сүт құйған кесе ұсынады.

Епископ бұл көрініске сәл үнсіз қарап тұрды. Сол сәтте шал тіл қатты.

— Рақмет, — деді ол, — енді маған ештеңенің де керегі жоқ.

Оның мейірімді көзі күннен балаға ауған.

Епископ бұған жақын келді. Аяқ дыбысын естіген шал мойнын бұрған, жүзінен ұзақ өмір сүрген кісіге тән терең таңданыс табы білінді.

— Осында тұрған уақытымның ішінде тірі пенденің маған келіп тұрғаны осы, — деді ол. — Сіз кімсіз, сударь?

— Менің атым Бьенвеню Мириэль, — деп жауап қатты епископ.

— Бьенвеню Мириэль! Бұл атты естігем. Жұрттың аса шапағатты Бьенвенью деп жүргені сіз емеспісіз?

— Иә, менмін.

— Олай болса, сіз менің де епископымсыз, — деп жымия тіл қатты шал.

— Солай болуы да.

— Хош келіпсіз.

Конвент мүшесі епископқа қолын ұсынып еді, бұл оны алмады. Тек қана:

— Мені алдағандарына көзім жетті. Сіз науқас адамға ұқсамайсыз, — дей салған.

— Сударь, — деп жауап қатты шал, — ұзамай менің еш жерім ауырмайтын болады.

Сонан соң аз-кем бөгеліп:

— Енді үш сағаттан кейін өлем, — деді.

Сөйтті де, сөзін жалғастырды:

— Медицинадан аздаған хабарым бар, соңғы сәттің қалай келерін де білем. Кеше тек аяғымның басы суынып еді; бүгін сол суық тізеге жетті; қазір беліме кеп отыр, сезіп отырмын; сол жүрекке жеткен соң, ол тоқтайды. Ал күн қандай жап-жарық! Дүниеге ең соңғы рет қарап алайыншы деп, орынтағымды осында әкелгіздім. Менімен сөйлесе беріңіз, одан шаршап қалмаймын. Өлгелі жатқан кісіні көруге келгеніңіз дұрыс болған. Мұндай сәтте қасыңда куәң болғаны жақсы. Әркімде бір қызық болады ғой: міне, мен таңға дейін тірі болсам деймін. Дегенмен үш сағатқа жетер-жетпес уақытым қалғанын да сезем. Қараңғылық та келер. Әйткенмен бәрібір емес пе! Өлу деген — қарапайым ғана нәрсе. Ол үшін таң атуы міндетті емес. Солай-ақ болсын. Көп болса, жұлдыздар жарығында көз жұмармын.

Шал бақташыға бұрылды:

— Барып ұйықта. Түнімен қасымда болдың. Шаршадың ғой.

Бала лашыққа кетті.

Шал оны көзімен ұзатып салып, өзімен-өзі тілдесіп отырғандай:

— Бұл ұйықтап жатқан кезде мен өлем. Ұйқы мен ажал — жақын көршілер ғой, — деген.

Бұл сөздер епископқа пәлендей әсер ете қойған жоқ. Ол өмірден ажырауды Құдай ісі санайтын. Жайсаң жандардың ұсақ-түйек кереғарлығын да басқалардікі сияқты айта кетуге тиіс болғандықтан, турасын айтайық, өзін «аса шапағаттым» дегенді әзілге айналдырып жіберуді ұнататын, енді мұнда өзін «монсеньор» деп атамағанына қитығып қалған епископ оны «азамат» деп атағысы да келіп кеткен еді. Кенет өз бойынан әдетте дәрігерлер мен священниктерге тән болғанмен, өзінің бейімі жоқ дөрекілеу тұрпайылықты сезінді. Сайып келгенде, мына Конвент мүшесі, мына халықтың өкілі бір кездерде күштілердің бірі болған жоқ па, епископ алғаш рет өзінің бір қатал кейіпке енгенін аңғарған.

Ал Конвент мүшесі болса бұған тіптен немқұрайды жайбарақаттылықпен қарайды, бұдан бір аяғы көр жиегінде тұрған адамның бәріне де мойынсұнған шарасыз халін байқауға болатын еді.

Епископ өз ұғымында қорлаумен шектесетін болғандықтан, әдетте әуесқойлық атаулыдан бой тартатын, бірақ қазір Конвент мүшесін мұқият барлап отыр, әйткенмен жаны ашығандықтан тумаған осы әуесқойлық кез келген басқа адамға бағытталса, өзінің ар-ұятына маза бермес еді. Конвент мүшесі бұған заңнан тыс, тіпті мейірімділік заңынан тыс біреу боп көрінді.

Өзін байсалды ұстап, жайбарақат та әуезді үнмен сөйлеген Ж. физиологтарды қайран қалдыратын сексендегі қарттардың бірі болатын. Революция өз дәуірінің келбетіне сай жарытылған мұндай талай адамды көрген. Бұл шалдың бойынан барлық сындарды бастан кешірген кісінің әлпеті танылатын. Жантәсілім беруге жақын отырған ол денсаулыққа қатысты барлық қимыл-қозғалыстарын сақтап қалыпты. Оның тұнық көзқарасы, нақты үні, қомдаған иығы тіпті ажалдың өзін састырып тастайтындай. Ажал періштеші Әзірейіл қателескен екем деп бұдан безе жөнелетін секілді. Ж. тек өз қалауымен ғана өлгелі отырғандай көрінеді. Тіпті ажал аузында отырғанына қарамастан, ерік-жігері айқын сезіледі. Тек аяқтары ғана қимылсыз. Ажал қанды тырнағын осы жерден салған тәрізді. Аяқтары өлі, тастай сұп-суық, бірақ басы өмірлік күш-қуатын сақтаған, санасы да тұнық сияқты. Осы бір салтанатты сәттерде Ж. шығыс ертегілеріндегі денесінің жоғарғы бөлігі ағзадан, ал төменгі бөлігі мәрмардан жаратылған патшаға ұқсайды.

Орынтақтың қасында тас жатқан. Епископ соған отырды. Сөзін ешбір кіріспесіз бастады.

— Сіз үшін қуаныштымын, — деді дауысынан кінәлау сарыны байқалған епископ. — Әйткенмен де, корольді өлтіруге дауыс берген жоқсыз ғой.

Конвент мүшесі «әйткенмен де» деген сөздің тасасындағы күйінішті аңғармаған сияқты.

— Мен үшін қуанбай-ақ қойыңыз, сударь, мен тиранның көзін жоюға дауыс бергем, — деген кезде жүзіндегі жымиыс ізім-қайым жоқ болған.

Оның қатқыл дауысы қатқыл сұраққа жауап сияқты еді.

— Мұнымен не айтқыңыз келеді? — деп сұрады епископ.

— Айтайын дегенім, адамда бір ғана тиран бар — ол надандық. Міне, сол тиранды жоюға дауыс бергем. Бұл тиранды туғызған — 

корольдік билік, оның көзі — жалғандық, ал көзі ақиқаттан бастау алатын билік — ол білім. Адамды тек білім ғана билей алады.

— Және ар-ұят, — деп қосып қойды епископ.

— Бұл екеуі — бір нәрсе. Ар-ұят — бізде табиғат дарытқан білімдер жиынтығы.

Монсеньор Бьенвеню өзі үшін мүлдем жаңа мұндай сөзге сәл қайран қала құлақ түрді.

Конвент мүшесі сөзін жалғады:

— Ал Людовик Он алтыншыға келсек, мен: «Жоқ», — дегем. Мен адам өлтіруге құқығым бар деп есептемеймін, бірақ зұлымдықты түп-тамырымен құрту керек деп ойлаймын. Мен тиранның көзін жоюға дауыс бердім, яғни әйелдің опасыздығын, еркектің құлдығын, баланың надандығын жою үшін. Республикаға дауыс беру арқылы мен осылардың бәріне дауыс бердім. Мен бауырластық, бейбітшілік, таңғы шапақ үшін дауыс бердім! Мен жоққа сенушілік пен адасушылықты жоюға қол ұшын бергім келді. Жоққа сенушілік пен адасушылықтың күйреуі жарық туғызады. Біз ескі дүниені құлаттық, сөйтіп, ескі дүние, азап пен қасірет сауыты адамзат әулетіне құйылып, қуаныш кесесіне айналды.

— Лайлы қуанышқа, — деді епископ.

— Сіздің мазасызданған қуаныш дегеніңіз жөн еді, ал енді атауы мың сегіз жүз он төртінші жыл деп аталатын өткенге қайта оралу арқылы, бұл зым-зия жоғалған қуанышқа айналып отыр. Рас, біздің ісіміз аяқталмады, оны мойындаймын; біз ескі жүйенің сыртқы көріністерін талқандағанмен, оның идеялар әлемінен мүлдем аластай алмадық. Қиянатты жою жеткіліксіз, құлықты да өзгерту керек. Диірмен енді жоқ, бірақ жел қалып қойды.

— Тас-талқан еттіңіздер. Талқандау да пайдалы болуы мүмкін, бірақ өзім ашу-ыза иектеген талқандаудан қорқам.

— Әділеттің өз ашу-ызасы бар, аса шапағаттым, және бұл ашу-ыза — ілгерілеушіліктің бір бөлшегі. Не болып, не айтылмасын, Француз революциясы — Христос тірілген кезден бергі адамзаттың ең қуатты бұлқынысы. Жетіліп-піспеген болуы мүмкін, солай-ақ болсын, бірақ аса игілікті. Ол әлеуметтік теңдіктегі барлық белгісіздерді шетке ысырып тастады; ол көңіл жайландырды, татуластырды, ағартты; ол жер бетіне өркениет тасқынын таратты. Тұла бойы қайырымдылыққа толы еді. Француз революциясы асқақ адамгершілікті патшалыққа шығару талпынысы болатын.

Өзін ұстай алмаған епископ:

— Солай ма? Ал тоқсан үшінші жыл ше? — деп сыбырлай сұраған.

Өлгелі отырған адам әлдебір салтанатты кейіппен орынтағынан көтеріле беріп, соңғы күшін жинақтап, айқайлап жіберді:

— Ә! Солай деңіз! Тоқсан үшінші жыл! Мен осы сөзді күтіп ем. Мың бес жүз жыл бойы бұлт қоюланды. Он бес ғасыр өтті де, ақыры ол найзағай боп жарқылдады. Күн күркіріне кінә таққыңыз келе ме?

Епископ сәл қысылып қалғанын өзіне де мойындағысы келмеген. Әйткенмен сыр бермей:

— Судья әділ сот атынан, пірәдар одан да ұлағатты әділ сот атынан сөйлейді ғой. Күн күркіріне қателесу жараспайды, — дей салды.

Сонан соң Конвент мүшесінің бетіне тура қарап:

— Ал Людовик Он жетінші ше? — дегенді қосып қойған.

Конвент мүшесі қолын созып, епископты иығынан ұстай алды.

— Людовик Он жетінші! Құлақ салыңыз! Кімді жоқтап отырсыз? Бейкүнә баланы ма? Егер олай болса, сізбен қосыла жылауға әзірмін. Король баласы ма? Олай болса, маған ойлануға мұрсат беріңіз. Менің көз алдымда Картуштың інісін, бейкүнә баланы Грев алаңына асып қойды, содан қашан жаны шыққанша қолтығынан асулы тұрды, оның бар жазығы Картуштың інісі болғандығы еді. Тек Людовик Он бесіншінің немересі болғандықтан ғана Тампльге қамалған басқа бейкүнә бала сияқты бұл да әбден өкінуге тұрарлық нәрсе.

— Сударь, — деп оның сөзін бөліп жіберді епископ, — осы есімдерді салыстырғаныңыз маған ұнамай тұр.

— Картушты ма? Людовик Он бесіншіні ме? Бұлардың қайсысына ара түспексіз?

Тыныштық орнады. Епископ мұнда келгеніне өкінген сияқты болғанмен, сонымен қатар жан түкпірінде бірдеңенің аунап кеткендей болғанын сезінген.

— Еһ, пірәдар мырза, — деп сөзін жалғады Конвент мүшесі, — сіз тұрпайы шындықты ұнатпайсыз! Ал Христос оны ұнатқан. Ол қолына шыбыртқы алып, саудагерлерді храмнан қуып шыққан. Оның жазалаушы шыбыртқысы қатал ақиқаттың eң тамаша хабаршысы еді. Ол «Sinite parvulos» [7] деп айқайлағанда балалардың айырмасы бар деп білген жоқ. Ол Варавва мұрагері мен Иродтың мұрагерін қатар қоюға қысылмаған болар еді. Пәктік дегеннің өзі де, сударь, гүлтәж. Пәктік «биік мәртебелі» болуды қажет етпейді. Оған шоқпыт кисе де, алтынға бөлеп қойса да, бәрібір.

— Оныңыз рас, — деді епископ жайымен ғана.

— Бұл пікірімді тықпаламаймын, — деп сөзін жалғады Конвент мүшесі. — Сіз Людовик Он жетіншіні атадыңыз. Онда келісіп алайық. Сонда кімді жоқтаймыз: азап шеккен бейкүнәлардың бәрін, төменде және жоғарыда отырғандарды да ма? Олай болса, мен келісем. Бірақ мұндай жағдайда тоқсан үшінші жылдың алдындағы уақыттарға қайта оралып, көз жасымызды Людовик Он жетінші үшін емес, оған дейін қаза тапқандар үшін төгуге тиіспіз. Егер сіз халықтан шыққан балалар үшін жас төксеңіз, сізбен бірге мен де король балаларын жоқтауға дайынмын.

— Мен бәрін де жоқтаймын, — деді епископ.

— Бәрін бірдей! — деп айқайлап жіберді Ж. — Бірақ егер таразы басы теңселе бастаса, халық азабының таразы табағы басқаны дұрыс. Халық бәрінен де көп азап шегеді.

Тағы үнсіздік орнады. Оны Конвент мүшесі бұзды. Ол шынтақтап отыра кетіп, бас бармағы және сұқ саусағымен бетін сәл шымшып қойып, бір жағынан сұрақ беріп, әрі төрелік айтып отырған адамның кейпі, епископтың бетіне өлер алдындағы бар күш-қуатын жинақтаған көзімен тесіле қарады. Сөйтті де, сөйлеп кетті. Мұнысы жүрегін жарып шыққандай сөздер еді.

— Иә, сударь, халық көптен азап шегуде... Бірақ тоқтаңыз, мұның бәрі басқа нәрсе. Людовик Он жетінші туралы сұрастырып, сөйлесу үшін неге маған келдіңіз? Мен сізді танымаймын да. Осы маңға қоныстанғаннан бері осы шарбақтан тысқары бір қадам аттаған емеспін, маған қол ұшын беріп жүрген мына баладан басқа тірі жанды да көрмеймін. Рас, атыңыз емес-еміс құлағыма жетіп жатады және шынын айту керек, сіз жөнінде жұрттың пікірі де жаман емес, бірақ онда тұрған ештеңе жоқ. Епті адамдардың қарапайым жұрттың аузын артына қаратып кететін айла-әрекеттері жетерлік. Айтпақшы, сіздің күймеңіздің доңғалағының дыбысын де естімеген сияқтымын. Сірә, оны тоғайдың ар жағындағы, жолдың бұрылысына қалдырып кеткен боларсыз. Сөйтіп, сізді мен танымаймын. Епископ едім дедіңіз, бірақ бұл маған сіздің имандылық келбетіңіз жайында ештеңе айтпайды. Сұрағымды тағы да қайталайын: сөйтіп, кімсіз өзіңіз? Сіз епископсыз, яғни шіркеудің кінәзісіз, қызметінің арқасында жыл сайынғы рентамен қамтамасыз етілген және қомақты табысы бар жалау көтергіш және герб көтергіштердің бірісіз. Динь епархиясының — он бес мың франк және он мың франк қосымша табысы бар, жылына барлығы жиырма бес мың франк. Сіз таңдаулы аспаздары және оқалы киімді малайлары бар, жұма сайын су тауықтарын жегенді ұнататын, алды-артын қызметшілерге толтырып алып, сәнді күймеде шалқайып жататын, жалаңаяқ жүрген Христің атын малданып, салтанатты сарайда тұратындардың бірісіз. Сіз шонжарсыз! Рента, сарайлар, аттар, қызметшілер, көл-көсір дастарқан, өмірдің барлық қуаныштарын өз әріптестеріңіз секілді иеленесіз және солар секілді әлгінің бәрінен рахат табасыз. Иә, бұл солай, бірақ мұнымен тым көп айтылды немесе тым аз айтылып отыр. Бірақ мұның бәрі маған данышпандық уағызын айту пиғылымен келген адамның ішкі құндылығы және мән-маңызы хақында ештеңе де білдірмейді. Кіммен сөйлесіп отырмын? Кімсіз өзіңіз?

Епископ басын салбыратып жіберіп, былай деді:

— Vermis sum [8].

— Күймемен жүретін жердің құрты! — деп күңкілдеді Конвент мүшесі.

Енді рөлдер алмасты: Конвент мүшесі айбаттанып, епископ бұйығы күйге түскен.

— Солай-ақ болсын, сударь, — деді ол қысқа сөйлеп, — кешірім өтінемін, ғафу етіңіз... Алдыңызда кінәлімін. Сіз маған келдіңіз, яғни қонағымсыз. Сондықтан сыпайы болуым керек еді. Сіз менің көзқарасымды теріске шығарсаңыз, ал мен сіздің дәлелдеріңізге қарсылықпен ғана шектелуге тиіс едім. Сіздің байлығыңыз бен жан рахатыңыз — біздің таласымыздағы менің артықшылықтарым, бірақ соларды пайдаланбай-ақ қойғаным жөн еді. Енді оларды ауызға алмасқа уәде берейін.

— Рақмет сізге, — деді епископ.

— Енді өзіңіз тілге тиек етіп отырғанға қайтып оралайық, — деп сөзін жалғады Ж. — Сөйтіп, неге кеп тоқтадық? Сіз маған не деп едіңіз? Тоқсан үшінші жыл мейірімсіз болды дедіңіз бе?

— Иә, мейірімсіз болды, — деп қостап қойды епископ. — Гильотинаға қол соққан Марат жөнінде қалай ойлайсыз?

— Ал драгонад хақында Te Deum жырлаған Боссюэ хақында өзіңіз не дер едіңіз?

Жауап қатал болды, бірақ ол болат қанжар ұшындай нысанаға дөп тиіп жатты. Епископтың тұла бойы дір еткен: ол қарсылыққа сөз таппады, бірақ Боссюэге сілтеме жасау өзін қорлады. Ең ақылман дегендердің де табынатындары бар, оларға қисын тарапынан туған құрметтемеушілік те кейде жан дүниеңді шырқыратып жібереді ғой.

Осы арада Конвент мүшесінің тынысы тарылып, ажал алдындағы минөттердегі жан таласынан қысыла бастаған, бірақ көзінен рухының беріктігі анық байқалып тұрды. Өзі сөзін жалғастырды:

— Сізге айтар тағы бірнеше сөзім бар. Егер тоқсан үшінші жылды тұтастай алғанда, адамгершіліктің ғаламат расталуы секілді революциядан тыс қарайтын болсақ, ол жыл, шынында да, мұны теріске шығару боп көрінеді. Егер сіз оны мейірімсіз деп санасаңыз, сіздіңше, монархия деген не? Карье — қарақшы, бірақ Монревельді кім деп атайсыз? Фукье-Тенвиль — оңбаған, бірақ Ламуаньон-Бавиль жөніндегі пікіріңіз қандай? Мальяр жаман, бірақ Со-Таванға қалай қарар едіңіз? Дюшен әкей қанқұмар, бірақ Летелье әкейге қандай теңеу табасыз? Журдан-Баскесер құбыжық, бірақ тап маркиз де Лувуадай құбыжық емес шығар. О, сударь, сударь, мен Мария-Антуанеттаны, эрц-гергоцигиняны және королеваны аяймын, бірақ 1685 жылы Ұлы Людовиктің кезінде беліне дейін жалаңаштап, бағанға байлап қойып, емшектегі баласын қасына ұстап тұрған әлгі бақытсыз гугенот әйелін де аяймын. Әйелдің көкірегі сүтке, ал жүрегі азапты үрейге толы еді. Әбден қарны ашқан, қан-сөлі жоқ сорлы сәби әлгі емшегін көріп, маядай бақырады. Ал жендет баланың сүтін емізген анасына сәби мен жанының бірін құрбандыққа шалуын талап етіп, «Сеніміңнен бас тарт!» дейді. Анаға қолданылған осы азаптауға айтар уәжіңіз бар ма? Есіңізде болсын, сударь, Француз революциясының өз қағидаттары болған. Болашақ оның ашу-ызасын ақтап алады. Жақсара түскен дүние, міне, соның салдары. Оның ең сұмдық соққысынан күллі адамзатты аялау сезімі туады. Жетер еді. Мен осымен болдым. Тәуір картаның бәрі менің қолымда отыр. Оның үстіне, мен өліп барам.

Енді епископқа қарамастан Конвент мүшесі өз ойын жайбарақат аяқтады:

— Иә, ілгерілеушіліктің тұрпайы көріністері революция деп аталады. Бұлар аяқталған соң адамзатты аяусыз сілкінтіп кеткені, есесіне ол ілгері бір қадам басқаны белгілі болады.

Конвент мүшесі епископтың бар табан тірегендерін біртіндеп құлатып жатқанын сезген жоқ. Әйткенмен солардың енді біреуі қалған, қарсы уәжінің осы соңғы тірегіне сүйенген монсеньор Бьенвеню әңгімесінің басындағыдай шұғыл қарсылығын білдірді:

— Ілгерілеушілік Құдайға сенуге тиіс. Қайырымдылықтың ұждансыз қызметшісі болуы мүмкін емес. Атеист — адамзатқа жақсы жетекші емес.

Халықтың қарт өкілі ештеңе демеді. Оның тұла бойынан бір діріл жүгіріп өткен. Ол аспанға қарады, көз жасы қарашығын тұмандатып жіберген. Соын көз жасы құп-қу жүзінен жайымен домалап түсті де, өлім халіндегі адам үзік-үзік сөзімен шексіз көк аспаннан көзін айырмастан:

— О, сен! О, мұратым! Сен ғана өмір сүресің! — деді.

Епископтың бойын билеп алған жан толғанысы сөзбен айтып жеткізгісіз еді.

Сәл үнсіз қалған Конвент мүшесі қолын көтеріп, аспанды нұсқап, жайымен ғана:

— Шексіздік деген бар. Ол анда. Егер шексіздіктің өз «мені» болса, онда менің «менім» оның шегі болар еді де, шексіздік мүлдем болмас еді. Бірақ ол бар. Яғни оның өз «мені» бар. Осы шексіз «мен», әне, Құдай деген сол.

Өлім халіндегі кісі соңғы сөзін әлдебір шаттық кернегендей дауыстап айтты; бейне алдында тек өзіне ғана көрінетін біреу тұрған сияқты. Сөзін аяқтаған сәтте көзі де жұмыла берді. Бойындағы ақтық күш-қуаты да әбден сарқылған сияқты. Осы қас қағым сәтте ол бірнеше сағаттық өмірін сүрген секілді болды. Бұл оны өзін күтіп тұрған ажал табалдырығына жақындата түскен еді. Соңғы минөт те жеткен.

Епископ енді аялдауға болмасын түсінді; бұл осында діни қызметкер ретінде келген жоқ па. Ол аса салқындығынан біртіндеп айрықша жан толғанысына жеткен еді; осы жұмулы көздерге қарап, оның әжім басқан, суынған қолын ұстап, еңкейе берген.

— Бұл мезеттер Құдайға тиесілі. Осы кездесуіміз текке кетсе, өзіңізге де өкінішті емес пе?

Конвент мүшесі көзін ашты. Әлдебір қатал салтанат елесі бет-әлпетінен жүгіріп өткендей болған.

— Аса шапағаттым! — деп жайымен сөйледі ол, және бұл жайбарақаттық тек күш-қуатының сарқылғанынан да емес, өз қадір-қасиетін айқын сезінгенінен де болар. — Мен өмірімді ойланумен, зерттеу және таныммен өткіздім. Отаным өз істеріне араласу үшін шақырған кезде мен алпыс жаста едім. Оған көндім. Мен қиянат көрдім — онымен күрестім. Мен тирандықты көрдім — оның көзін жойдым. Мен құқық және қағидаттарды жарияладым және соларды уағыздадым. Елімізге жау тигенде оны қорғадым; Францияға қауіп-қатер төнгенде кеудемді тосып ара түстім. Мен ешуақытта дәулетті болған емеспін, қазір де кедеймін. Мен мемлекет билеушілердің бірі болдым; қазыналықтың жертөлелері байлыққа сіресіп тұрды, алтын-күмістің салмағын көтере алмағандықтан, оның қабырғаларын тіреулермен бекітуге тура келді, — ал мен Арбр-Сек көшесінен жиырма екі суға түстік ішіп жүрдім. Мен қор болғандарға көмектестім, азап шеккендерді жұбаттым. Рас, мен мехраб астарын жыртып алдым, өйткені онымен отанымның жарақатын таңдым. Мен ылғи да адамзаттың алға шеру жасауын қолдадым, бірақ егер ол аяусыз болса, ілгерілеушілікке де қарсы тұрдым. Тіпті сіздерге, өз қарсыластарыма көмек көрсеткен кездерім де болды. Фландрияда, меровинг корольдерінің жазғы резиденциясы бар Петегемде, урбанистердің, Больедегі Әулие Клара аббаттығының ғибадатханасы бар, мың жеті жүз тоқсан үшінші жылы осы ғибадатхананы құтқарып қалдым. Мен күш-қуатым жеткенше өз борышымды орындадым және мүмкіндігінше қайырымдылық жасауға тырыстым. Мені қудалады, азаптады, қара күйе жақты, күлкі қылды, қарғыс айтты, айдауға жіберді. Шашымның ағына қарамастан, мені жек көруге құқықты адамдар көп екенін білем, жарлы надан тобыр үшін мен — құдайдың қарғысы тиген қылмыскермін. Сол өшпенділіктен туған жалғыздығымды хош алдым және ешкімге өшігіп көрген емеспін. Қазір сексен алтыға келдім. Енді өліп барам. Маған не тілегіңіз бар?

— Батаңызды беріңіз, — деді де, епископ оның алдына тізерлей кетті.

Епископ басын көтергенде, Конвент мүшесінің жайбақарат жүзін көрді. Ол үзіліп кетіпті.

Терең ойларға шомған епископ үйіне қайтты. Ол түні бойы дұға оқумен болды. Келесі күні бірнеше әуесқой мұнымен Конвент мүшесі Ж. жөнінде әңгімелесуге келіпті, жауап ретінде епископ оларға аспанды көрсеткен. Содан бері әлсіздер мен бейнеткерлерге оның махаббаты мен бауырлық қамқорлығы еселене түсті.

«Ұждансыз қарт Ж.» туралы кез келген сөз оны айрықша ойланып қалуға мәжбүр ететін. Ақыл мен ақылдың жанасуы және әлгі ұлы тұлғаның мұның жанына тигізген ықпалын, іштей жетілуіне қаншалықты әсері болғанын ешкім де айта алмаған.

Оның бұл «пірәдарлық сапары» сан-саққа жүгіртуге жергілікті сыпсыңбайларға бірталай азық болғаны өз-өзінен түсінікті. «Өлгелі жатса да, сондай адамның қасына бару епископқа жараса ма? — дейтін олар. — Және одан қандай пайда бар? Ондай революционерлердің бәрі де — шектен шыққан дінсіздер емес пе. Әлде оның жанын шайтанның қалай әкеткенін қарап тұру қызықты болды ма екен?»

Бірде өзін айтқыштар қатарына жатқызатын арсыз адамдар тобынан шыққан бір ақсүйек жесір:

— Аса шапағаттым, — деген епископқа. — Жұрттың бәрі сізге қызыл қалпақ қашан бұйырар екен деп сұрайды.

— О, қызыл түс тұрпайы емес пе, — деп жауап қатты епископ. — Якобиншінің қызыл қалпағын өлердей жек көретіндер кардинал бөркінің сондай түсін айрықша құрмет тұтатындары қызық.

Он бірінші тарау

ТҮСІНДІРМЕ

Жоғарыда айтылғандардан монсеньор Бьенвеню «епископ-философ» немесе «священник-патриот» болған деп ой түйгендер оңбай қателеседі. Оның Конвент мүшесі Ж.-мен кездесуін — бәлкім, екі аспан денесінің кездесуімен теңеуге болатын шығар — мұның жанында түсінбеушілік қалдырды және мінез-құлқын бұрынғыдан да момақан ете түскен. Бары осы ғана.

Монсеньор Бьенвенюдің саяси қайраткерлігі жоққан тән еді, әйткенмен осы арада тіпті Бьенвенюдің қазіргі заманғы оқиғаларға қандай да болмасын қатынасы болса, бірнеше ауыз сөзбен сол жағын да айта кеткен артық емес.

Сөйтіп, бірнеше жылға кейін шегінейік.

Мириэльге епископ атағын берген соң біраз уақыттан кейін император оған басқа да бірнеше епископтармен қатар Империя бароны атағын берген. Папаның 1809 жылғы шілденің бесінен алтысына қараған түні тұтқындалғаны белгілі; осы оқиғаға орай Наполеон Мириэльді Парижде болған Франция және Италия епископтарының кеңесіне шақырған. Париждегі Құдайанасы ғидатханасында мәжіліс құратын синод алғаш рет 1811 жылдың 15 маусымында кардинал Фештің төрағалық етуімен жиналды. Сонда барған тоқсан бес епископтың ішінде Мириэль де болған. Әйткенмен ол тек бір мәжіліске және бірнеше жеке кеңестерге қатысты. Табиғатқа етене жақын жүрген таулы жер епархиясының деревнялық қарапайымдылығы мен жоқшылығына көнген епископтың осы жоғарғы лауазымды қауымда айтқан сөздері жиналыстың әпігін біршама басқандай болды. Ол ұзамай Диньге қайтып оралған. Осыншама тез қайтып оралу себебін сұрағандарға:

— Мен ондағыларға кедергі жасадым. Менімен бірге онда самал жел ескендей болды. Мен шалқасынан ашып тастаған есік тәрізді әсер туғыздым, — деген.

Келесі жолы ол:

— Мұнда таң қалатын да не бар? Олардың бәрі аса жоғары шапағатты шіркеу кінәздары, ал мен болсам, небәрі жарлы селолық епископ емеспін бе, — дей салған.

Ол жерде өзін бөтен сезінгені хақ. Және онымен қоймай, талай оғаш сөздер айтты, бірде кешкілік ең атақты әріптестерінің бірінің үйінде отырғанда, тіпті былай деп те жіберген:

— Қандай әдемі қабырға сағаты! Қандай әдемі кілемдер! Қандай оқалы киімдер! Бірақ бәрі де жалықтырады ғой. Жоқ, мен мұндай пайдасыз сән-салтанатқа үйір бола алмаспын. Бұлар ылғи да құлағыма: «Ашығып жатқан адамдар бар! Тоңып жүргендер бар. Жарлылар бар! Кедей-кепшіктер бар!» деп жаңғырығып тұрып алмас па еді.

Осы жерде айта кетейік, сән-салтанатқа деген жеккөрушілік — ақылдылық емес. Ол өнерге деген жеккөрініштікке бастайды. Әйткенмен шіркеу қызметкерлері үшін діндарлық қызметтер мен ғұрыптар үшін болмаса, сән-салтанат күнә боп саналады. Ол шынайы мейірімділіктің жетімсіздігінен хабар беретін әдеттерді әшкерелейтін сияқты. Дәулетті священник — жағымсыз нәрсе, пірәдардың орны — кедей-кепшіктің қасында. Күндіз-түні үнемі түрлі жоқшылықтар және қайыршылықпен қатысты болып, осы жоқшылықтың қандай да болмасын үлесіне ортақтаспай, егер осылай айтар болсақ, осы еңбек тозаңына былғанбай қалу мүмкін бе? Лаулап жанған от қасында тұрып, осы ыстықты сезбеген адамды көзге елестете аласыз ба? Үнемі жанып тұратын пеш қасында жұмыс істейтін пенденің бір тал шашы үйтіліп, тырнағы қарайып, бір тамшы тері шықпай, бетіне күйе табы сіңбей қалуы мүмкін бе? Священниктің, епископтың мейірбандығының алғашқы дәлелі — оның кедейлігі болып табылады.

Сірә, Динь епископы солай ойлаған тәрізді.

Әйткенмен кейбір шамшыл тармақшаларына қатысты ол әлгі «ғасыр идеяларын» бөлісті деген болжам жасауға да болмайтын шығар. Ол өз заманының Құдайтану текетіресіне сирек араласты, шіркеу мен мемлекет беделіне нұқсан келтіретін мәселелер жөнінде ашып-жарып ештеңе айтпайтын; дегенмен, егер оған жеткілікті қысым көрсетсе, ол, сайып келгенде, галликаншыдан гөрі ультрамонтан боп шығар ма еді. Біз оның портретін өз тұлғасынан жазып және ештеңені жасырғымыз келмегендіктен, Наполеонға Мириэльдің аса салқын қарағанын да айта кетуге тиіспіз. 1813 жылдан бастап ол императорға жаулық көзқарастардың бәрін мақұлдады немесе тіпті қолдап отырды. Ол Эльба аралынан оралған Наполеонды көргісі келмеді және Жүз күн мезгілінде императордың саулығына шіркеулерде дұға оқу жөнінде өз епархиясына жарлық та берген жоқ.

Қарындасы Батистинадан басқа оның бірі — генерал, екіншісі — префект екі інісі бар еді. Сол екеуіне жиі хат жазатын. Дегенмен Прованста мың екі жүз адамнан тұратын жасаққа басшылық ететін інісі Каннаға барып түскенде императордың сытылып кетуіне мүмкіндік жасағандай, оны тым немқұрайды өкшелеген кезінен бері оған да салқын тартқан. Ал қызметінен кетіп, Париждің Касет көшесінде оңаша тұрып жатқан адал да парасатты інісіне шынайы жүрегінен шыққан лебізін жолдайтын.

Сөйтіп, монсеньор Бьенвеню де саяси қайшылықтарға килікті, оның да қиын минөттері, ауыр ойлары болды. Дәуірді толғандырған құштарлықтар көлеңкесі мәңгілік пен баянды нәрсеге ғана бой ұрған асқақ ойлы адамды да шарпыды. Мұндай адам барша саяси сенім атаулыдан аулақ болуға әбден лайықты еді. Және біздің бұл ойымыз жаңсақ ұғылмасын, біз «саяси сенім» дегенді бүгінде кез келген парасатты ойшыл пенденің дүниетанымының негізін құрайтын ілгерілеушілік, отанға деген биік сенім, халыққа және адамға деген асқақ құлшыныспен шатыстырғымыз келмейді. Бұл кітаптың мазмұнына тек жанама қатысы бар мәселелерге тым тереңдемей-ақ, жай ғана: егер монсеньор Бьенвеню роялист болмаса және буырқанған күйкі қам-қарекеттердің үстінен жарқырап тұратын — ақиқат, әділет және мейірімділік — сияқты үш таза құбылыстан оның жанары бір сәт те ажырамаса, тіптен ғажап болар еді демекпіз.

Құдай монсеньор Бьенвенюді тіпті де саяси қайраткерлік үшін жаратпағанын мойындай отырып, біз сонда да оның құқық пен бостандық үшін қарсылығын, тіпті құдіретті Наполеонға әділетті наразылығын түсінеміз және құптаймыз. Әйткенмен шығып келе жатқан жарық хақындағы мақтау батып бара жатқан жарық хақында ондай болмайды. Күрес бізді ол тәуекелмен байланысты болғанда ғана еліктереді, және соңғы соққы жасау құқығы қашанда алғашқы соққы жасаушыда қалады. Береке келген күндері қызу айыптаумен сөйлемеген адам күйреу болған сәтте үнсіз қалғаны абзал. Тасы өрге домалағанның ашық дұшпаны болған адам ғана ол құлаған соң заңды кек алушысы болуға қақылы. Ал өзімізге келсек, көрегендік кеп араласып, жазалап жатса, оған орын береміз. 1812 жыл бізді қарусыздандыра бастады. 1813 жылғы сол кезге дейін үнсіз қалып, бірқатар апаттардан кейін батылдық кіре бастаған Заңнама корпусы өз үнсіздігін бұзды. Бұл тек ашу-ыза ғана туғызды, бұған қол соғып, қошеметтеу қателік болар еді. 1814 жылы сатқын маршалдар, опасыздықтан опасыздық жасап, кешегі тәңір тұтқандарын қорлаған сенат, таяуда ғана Құдайдан кем көрмегендерінен кенет жеріп, бетіне түкірген жағымпаздар; 1815 жылы сұмдық қасірет белгілері пайда бола бастаған кездерде, соның ызғарын сезінген күллі Францияның тұла бойы дір еткенде, Наполеонның алдынан Ватерлооның бұлдыр елесі байқалған сәттерде, тағдыр тәлкегіне түскен кісіні қарсы алған әскер мен халықтың ащылау қошеметінде күлкі қылатын ештеңе де жоқ еді. Әйткенмен деспотты қаншама жек көре тұрса да, Динь епископы жар жиегінде тұрған ұлы адам мен ұлы ұлттың осы құшақ айқастыруындағы құдіретті де жан толқытар әсерге көзін жұмуға тиіс емес-ті.

Бұдан басқа епископ барлығына шыншыл, адал, әділетті, ақылды, момын әрі беделді адам болатын; ол қайырымдылық жасады және сол қайырымдылықтың бір түрі боп табылатын жақсы тілекшіл де еді. Бұл пірәдар, данышпан әрі нағыз адам болатын. Тіпті біз жаңа ғана мін ғып таққан және қатты айыптауға бейім тұратын саяси көзқарастарында да ол осы жолдарды жазып отырған бізге қарағанда анағұрлым кешірімшіл әрі төзімді болды. Кезінде бұл қызметке императордың өзі тағайындаған Динь ратушасының қақпашысы Аустерлиц үшін айқышпен марапатталған байырғы гвардияның қарт унтер-офицері — барып тұрған бонапартшыл еді. Байғұстың аузынан кейде сол замандағы заңда «бүлікшіл пиғыл» аталатын сөздер шығып кететін. Құрметті легион орденінен император бейнесі жоғалып кеткен бойда шал енді айқышын тағып жүруге мәжбүр болмас үшін, өз айтуынша, «жарғыға сәйкес» киінуін қойды. Ол аса құрметтеу сезімімен Наполеон тапсырған айқыштан өз қолымен императордың бейнесін алып тастап еді, соның салдарынан ол жері қуыс боп қалған, бірақ оның орнына бірдеңе орнатудан үзілді-кесілді бас тартты. «Жүрек тұсыма үш құрбақа тағып жүргеннен гөрі өлгенім артық!» — дейтін ол. Өзі Людовик Он сегізіншіні жұрттың көзінше ғайбаттай беретін. «Ағылшын гетрін киген кәрі дімкәс. Опалаған бұрымымен Пруссиясына тайып тұрмай ма!» — дейтін. Бәлкім, осы балағатына өзі жек көретін Пруссия мен Англия сияқты екі ұғымды қатар енгізіп жібергеніне қыбы қанатын шығар. Ақыр аяғында сол орнынан айырылып тынды. Әйелі және бала-шағасымен бір жапырақ нансыз көшеде қалған. Епископ соны шақыртып алып, аздап ұрысқан әлпет танытты да, содан кейін шіркеу қақпашысы қызметіне тағайындады.

Тоғыз жыл ішінде монсеньор Бьенвеню қайырымды істері және момындығымен Динь тұрғындарының сүйіспеншілігі мен балалық құрметі іспетті сыйына бөленген еді. Тіпті оның Наполеонды ұнатпаушылығын жұрт үнсіз қабылдап, кешірім еткен; рухы әлсіз әрі қарапайым қауым өз императорын құдірет тұтатын, бірақ епископты да жақсы көрді.

Он екінші тарау

МОНСЕНЬОР БЬЕНВЕНЮДІҢ ЖАЛҒЫЗДЫҒЫ

Генералдың төңірегінде қашанда жас офицерлердің бір тобы өріп жүретіні секілді әрбір епископтың айналысын бір топ аббаттың төңіректейтіні белгілі. Міне, осы абаттарды кезінде әулие Саль Францискі «сарыауыз священниктер» деп атаған. Әр саланың көшбасшысы боп табылатын пенденің төңірегінде өз нөкері жүреді. Маңайында жақын-жуықтары жоқ билік иесі болмайды; сарай маңында ұйлығып жүрген тобырсыз әміршіні көзге елестету қиын. Болашағынан үміткерлер қазіргі болып-толып тұрғанның қасынан екі елі шықпайды. Әрбір епархияның өз штабы бар. Қандай да болмасын кез келген ықпалды епископтың маңында епископ сарайын шолып, тәртіпті қадағалап, аса шапағаттының жымиып күлгенін аңдып жүретін шәкірттері болады. Епископтың көңілінен шығу — яғни иподьякондыққа бастайтын алғашқы сатыға көтерілу деген сөз. Өз жолыңды табуың керек, діндарлық атақ пайдалы орыннан бас тартпайды. Кәдуілгі өмірдегі тәрізді шіркеудің де өз тұздары болады. Бұлар — дәулетті, ірі табысты, жоғарғы қауымға қабылданған епті, Құдайға да сиынып, сонымен қатар, өз қажетіне қол жеткізбей тынбайтын епископтар; тұтас епархияға өкілдік ете тұрып, өзін ауыз үйде күткізіп қоятын және ризница мен мәмілегерлік арасындағы жалғастырушы тізбек боп табылатын епископтар, оларды епископ дегеннен гөрі — аббаттар, священниктер дегеннен гөрі — прелаттар деген дұрыс болар. Қысқасы, әлгілерге жақындай алғандардың бағы жанады! Аса ықпалды бұлар өз жандайшаптарына, сүйіктілеріне және қолтығының астына кіріп алуға бейім әлгіндей жастарға дәулетті приходтар, каноникаттар, архидиакон орындарын, қамқоршылық және біртіндеп епископ атағына бастайтын басқа да тиімді қызметтерді жомарттықпен үлестіріп жатады. Өздері де жылжи отырып, бұл планеталар өз серіктерін де қозғалтады, нағыз қозғалыстағы күн жүйесі дерсің! Олардың жарағы шағылысып, нөкерлеріне де түседі. Ұлан-асыр той дастарқанынан жақын-жуықтарына жылы орын түріндегі бірдеңелер тиіп жатады. Жебеушісінің епархиясы неғұрлым үлкен болған сайын, сүйенушісінің приходы да дәулетті. Ал Рим иек астында тұр! Архиепископтыққа қолы жеткен епископ, кардинал боп алған архиепископ сізді кардинал қызметшісі ретінде ала кетеді, сөйтіп, Рим билігіне кіресіз, сөйтіп, омофорға қолыңыз жетеді, енді, міне, өзіңіз де билік мүшесісіз, сіз камерарий, сіз монсеньор, аса шапағаттыдан эминенцияға дейін бір-ақ адым, ал эминенциямен ұлық шапағаттының арасын отқа жағылған сайлау қағазының түтіні ғана бөліп тұр. Әрбір скуфья тиараға айналуды армандайды. Біздің заманымызда священник — заңды жолмен таққа отыра алатын бірден-бір адам және тақ болғанда қандай! Алдиярлардың алдиярының тағы! Оның есесіне семинария қандай үміткерлер ошағы десеңізші! Қаншама қызара бөрткен әншілер, қаншама жас абаттар басына Перетта құмырасын көтеріп жүр! Және атаққұмарлығын сол іске бейімділік деп атайтынын қайтерсіз, және кім біледі? — бәлкім, өзін алдауға бой ұрып, соған шынайы сенетін де шығар. Үміттің шырағы да рахат емес пе!

Қарапайым, кедей, әпенділеу монсеньор Бьенвеню мұндай «атақтылар тобына» кірмейтін. Маңайында жас священниктер тобының өріп жүрмейтіні де соны көрсетіп тұратын еді. Парижге оны «қабылдамағанын» бәрі де көрген. Болашағын ойлаған ешкім бұл оңаша жүрген шалға маңайламады. Мұның көлеңкесінің астынан тамыр тартуға бірде-бір жас атаққұмар әуестенген жоқ. Оның осы епархияда көміліп қалған канониктері мен аға викарийлері өзі сияқты қайырымды, сәл дөрекілеу шалдар болатын, кардинал сарайымен ешқандай қарым-қатынастары да жоқ еді және өз епископтарына қатты ұқсайтын, бір ғана айырмашылығы — бұлар мәнсап-дәрежесін осымен бітіргендер болса, мұның өзі де осымен тұйықталған кісі еді. Монсеньор Бьенвенюдің қасында жүріп өсудің мүмкін еместігінің көзге құрып тұратындығы соншама, семинарияны жаңа ғана тамамдаған жастар Экса немесе Оша архиепископтарына кепілдікхаттар ала сала, тайып тұратын. Қайталаймыз: жұрт өздерінің тамыр тартуына көмектескенді қалайды. Өмірін толық шектеушілікке душар еткен пірәдар — қауіпті көрші: ол сізді айықпас кедейшілікке, алға, табыстарға ұмтылушылыққа аса қажетті қабілеттен айыратын және өзін құрбан етуге құштарлық секілді дертке шалдықтыруы мүмкін; мұндай қатерлі індеттен есі дұрыстардың бәрі безіп кетеді. Монсеньор Бьенвенюдің жалғыздығы осыдан келіп шығады. Біз қараңғылық тұмшалаған қоғамда өмір сүріп жатырмыз. Табысқа жету — адамзат үстінде төніп тұрған пайдакүнемдік мүдделердің қара бұлтынан тамшылап тұрған асқан ақылмандық, міне, осы.

Осы арада сәттілік дегеннің қандай зымиян нәрсе екенін айта кетейік. Оның адал еңбекпен жалған ұқсастығы жұртты адастырады. Сәттілік — тобыр үшін артықшылықпен бірдей. Таланттың егізі сәттіліктің тағы бір құрбандығы ол — тарих. Тек Ювенал мен Тацит бұл хақында аздап күңкілдейді. Біздің заманымызда кез келген азды-көпті ресми философия сәттілікке қызмет етіп, соның бөркін киіп, ауыз үйінде малайлық қып жүреді. Сәттілікке жетіңдер — бұл ілім солай дейді! Молшылық түрлі тәсілдерге иек артады. Лотереядан ұтсаңыз, ақылдысыз. Кім ұтса, құрмет те соған. Пешенеңізге дәулет жазылып тусын, міне, бар әңгіме осында! Жолы болғыш екенсіз — қалғанының бәрі де өзі-ақ келеді; маңайыңыздан бақыт шырғалап шықпаса, сізді ұлы адам деп есептейді. Тұтас жүзжылдыққа сәулесін түсірген бес-алты ғаламат жағдайдан өзге замандастар қошеметінің бәрі тек көз алдаушылық қана. Алтын жалатқан нәрсе алтынға бағаланады. Сен тіпті алғаш жолыққан адам бол, онда тұрған дәнеңе жоқ, тек алдыңнан сәттілік көлденеңдесе болғаны. Көргенсіздік — өзіне-өзі ғашық боп, өресіздікке қол соғып қартайған Нарцисс. Адам соның арқасында Моисей, Эсхил, Данте, Микеланджело немесе Наполеон болып туатын дарындылықты тобыр қандай да болмасын өз мақсатына жеткен кез келген пендеге дереу және бірауыздан тели салады. Қандай да болмасын бір нотариус депутат болсын; жалған Корнель Тиридатты жазсын; азбанқұлдың гарем жасақтауға қолы жетсін; қандай да болмасын бір әскери заманы үшін шешуші маңызы бар айқаста жеңіп шықсын; дәріханашы Самбр-и-Маас департаментінің әскері үшін картон өкше ойлап тауып, сол картонын былғары деп сатып, төрт жүз мың ливр табысы бар қаржы жинасын; көше шабарманы өсімқор әйелге үйленіп, бұл некеден әкесі осы, шешесі анау боп табылатын жеті немесе сегіз миллион тусын; уағызшы жүрек айнытар мылжыңы үшін епископ атағын алсын; сауда үйінің басқарушысы жұмыстан шығарған кезде соншама дәулетті адам боп, оны қаржы министрі етіп тағайындасын — осының бәрінен жұрт — Мушкетонның сырт пішінінен Сұлулықты және Клавдияның мойнынан Ұлылықты көргендей — Кемеңгерлікті таниды. Жылбысқы батпақ үстінде сайрап жатқан үйрек табанының жұлдызша іздерін олар түпсіз терең аспан төріндегі жұлдыз шоғырына теңейді.

Он үшінші тарау

ОЛ НЕГЕ СЕНДІ

Динь епископы діннің шынайы жақтаушысы болды ма дегенге бас қатырып жатудың қажеті жоқ. Мұндай адамның алдында тек құрмет қана көрсету ләзім. Пірәдардың сөзіне сену керек. Оның үстіне, кейбір парасатты тұлғалардың бойында біздің діни нанымдарымыздан өзгешелігі бола тұрса да, барлық адамдық қасиеттердің үйлесімді дамуы да болатынын жоққа шығармаймыз.

Қандай да болмасын қасаңдық немесе әлдебір ғұрыптар хақында епископ қалай ойлады екен? Мұндай астарлы құпияларға пенде жалаңаш кіретін көр ғана қанық шығар. Біздің нақты білеріміз мынау ғана: діннің таласты мәселелерін ол ешуақытта екіжүзділікпен шешкен емес. Алмас тас шірімейді. Мириэль — бүкіл жан дүниесімен дінге сенген адам. Credo in Patrem [9] деп оның әлсін-әлсін дауысы шығып кететін. Оның үстіне, ол қайырымдылық істерінен ар-ұяты адамға: «Құдай сені жақтайды!» — деп айтарлықтай соншалықты қанағат табатын.

Және сенімі, тіпті жоғарғы сенімінен басқа епископта сүйіспеншілік те жетіп-артылатындығын айта кету борышымыз. Міне сондықтан да, guia multum amavit [10] өзімшілдік педантизмге сөзсіз бағынатын біздің жабыраңқы қоғамның сүйікті пайымдарын пайдаланып айтар болсақ, «байсалды жандар», «парасатты жандар» және «жағымды мінездер» арасындағы осалы санайтын. Бұл жетіп-артылатын сүйіспеншілігі немен білінетін еді? Біз жоғарыда айтып кеткен табиғи қайырымдылығы адамдарға бағышталды, тіпті кейде жансыз заттарға да таралып жататын. Ол өшпенділік дегенді білместен өмір сүрді. Ол құдай жаратқан кез келген нәрсеге кешірімді болатын. Тіпті ең жақсы деген кез келген адамның жан түкпірінде жануарларға деген әлдебір ессіз қаталдық жатады. Көптеген священниктерге тән осы қаталдық Динь епископының бойынан мүлдем кездеспейтін. Ол браминдер секілді шексіздікке жетпегенмен, сірә, ол Екклезиастағы: «Жануарлардың жаны қайда баратынын кім біліпті?» — деген нақыл хақында ой толғаған болар. Сыртқы кейіп-кеспірсіздік, дөрекілік оны абыржытпайтан да, сыртқа да теппейтін. Керісінше, соған мазасызданып, толқып жүретін. Терең ойға батқан ол көзге ұрып тұрған жамандықтың мәнісін іздеп, ақтауға тырысатындай көрінетін. Кейбір сәттерде Құдайға соның жазасын жеңілдете гөр деп жалынатын сияқты еді. Пергаметтегі жартылай өшіп қалған жазуды зерттеп жүрген тілші ғалым сияқты ол табиғатта сақталып қалған берекесіздік қалдықтарын ашу-ызасыз бақылайтын. Ой соңынан ой қуып, тереңдеп кеткен ол кейде оғаш бірдеңелер айтып қалатын. Бірде таңертең бақ ішінде соңынан ілесіп келе жатқан қарындасын да байқамай серуендеп жүрген; кенет тоқтай қалып, жердегі бірдеңені зер салып қарай бастады: ол қап-қара, үсті-басын түк басқан, кісінің зәресін ұшаратын үлкен бүйі еді. Соған қарап тұрып: «Бейшара неме! Мұндай болғанына кінәсі жоқ қой», — дегенін қарындасы естіп қалған болатын.

Мұндай құдіретті деуге тұрарлық қайырымдылықтың сәбидікіндей пәк осындай көріністерін неге айтпасқа? Балалық па? Солай-ақ болсын, Ассиз Францискі мен Марк Аврелий де осындай балалық қасиеттерімен ерекшеленген. Бірде епископ құмырсқаны басып кетуден жасқанып, аяғын шығарып алғаны да бар.

Бұл тақуа осылай өмір сүрді. Кейде ол бағының ішінде ұйықтап қалатын және бұл да аса бір қастерлі көрініс болатын.

Егер айтылып жүрген әңгімелерге сене қалсақ, монсеньор Бьенвеню жас кезінде және есейген соң да ноқта салдырмас асқан құштарлықтың иесі болыпты. Оның жалпыға ортақ мейірбандығы тек табиғи қасиеті ғана емес, оның өмірін көктей өтіп, жүрегіне біртіндеп ұялаған терең сенімінің салдарынан көрінеді, өйткені адамның мінез-құлқында тамшы тескен жартастағы із секілді терең бораздалар қалады ғой. Және мұндай нәрселерді жою да мүмкін емес.

1815 жылы — біз мұны ескертіп те кеттік қой деймін — епископ жетпіс бес жасқа толған, бірақ өңі алпыстан аспаған адамға ұқсайтын. Өзі орта бойлы, етжеңдікке де бейімі бар еді, бірақ соған ырық бермес үшін шын ықыласымен ұзақ уақыт жаяу жүретін; аяғын жіті басатын және бойы да тік-тік еді, бірақ бұдан әлдебір қорытынды жасаудан аулақпыз. Өйткені Григорий Он алтыншы сексен жасында қаққан қазықтай әрі үнемі жымия күліп жүретін, бірақ онысы нашар епископ болуына титтей де кедергі жасаған жоқ. Ал монсеньор Бьенвеню, қарапайым халық тілімен айтқанда, «сымбатты мүсінді» еді, бірақ жүзіндегі ұйып тұрған имандылығы оның «сымбатын» заматта ұмыттырып жіберетін.

Әңгімелесіп отырған кезде біз айтып кеткен оның мінез-құлқының ең тартымды бөлігін құрайтын бала секілді көңіл-күйі жұртқа өздерін қысылып-қымтырылмай еркін ұстауларына мүмкіндік беретін; түр-тұлғасынан қуаныш сәулесі шығып тұрғандай болатын. Бетінің ұшындағы қызғылт нұры және күлген кезінде жарқырап тұратын жақсы сақталған аппақ тістері жылы жүзінен жарасым тауып, егер жас болса, «Қандай жайсаң жігіт еді!», егер қарт болса, «Қандай қайырымды шал еді!» дегізерліктей. Оның Наполеонға қалай әсер еткені біздің есімізде. Шындығында, бір көргенде, әсіресе онымен алғаш жолыққандарға ол тек қайырымды шал болатын, бары осы ғана. Бірақ егер онымен бірнеше сағатты бірге өткізіп, терең ойға берілген жүзін көрсеңіз, әлгі қайырымды шал көз алдыңызда өзгеріп, қадірі асып бара жататын; оның ақ шаш көмкерген кең маңдайы епископтың ойға шомған кездерінде тіптен құдіретті көрінетін; шапағатты сәулесін шашудан тынбаған қайырымдылығынан аса асқақ бірдеңе сезілетін; әлдебір жымия күлген періште алдыңызға кеп қанаттарын жазып тұрғандай әсерге бөленеріңіз хақ. Тұла бойыңызды айтып жеткізгісіз бір құдірет жайымен шырмап алып, жүрегіңізге кіреді, сөйтіп, сіз терең ойлы аса маңғаз, аса күшті, талайды басынан өткерген және аса кешірімді бір тұлғаның қарсы алдыңызда тұрғанына көзіңіз айқын жетеді.

Сөйтіп, оның өмірінің барлық күндерін дерлік дұға оқу, Құдайға сиыну, садақа беру, жылағандарды жұбату, жер телімін өңдеу, бауырмалдық, өзін әрнеден тежеу, қонақжайлылық, құрбандық, Құдайдан медет тілеу, ғылым және еңбек толтыратын. Иә, толтыратын, өйткені епископтың әр күні шапағатты ойлар, қайырымды лебіздер және қайырымды іс-әрекеттерге толы болатын. Әйткенмен кешкілік, ұйықтар алдында екі әйел өз бөлмелеріне кеткен соң, суық немесе жаңбырлы ауа райы бағында екі-үш сағат жүруіне кедергі жасаса, бұл күннің бір кемістігі болғандай көрінетін. Ұйқыға қамданған сәтте түнгі аспанның ғаламат көрінісіне көз тастап, ойға батқан сәттерінде ол әлдебір ғұрыпты атқарып жатқандай еді. Кейде, тіпті түннің бір уағында әлі ұйықтамай жатқан үйдегілер оның саяжолдармен серуендеп жүрген дыбысын естіп қалатын. Ол сонда өзімен өзі, бір ойға беріліп, жайбарақат кейіппен жүретін де қоятын; жүрегінің тазалығын түнгі аспан тұнықтығымен салыстыруға болатын еді. Қараңғы түнектегі көзге тосылған жұлдыздар шоғыры және көзге көрінбейтін Құдайдың ұлылығына жүрегі толқып, Ғайыптан келген ойларға жан түкпірін кеңінен ашатын. Осындай сәттерде жүрегімен сол сағаттарға ұшып жетіп, түнгі түрлі түстер хош иістерін көкке жайғанда, жұлдызды түн ішіндегі жағылған шамдал тәрізді әлемді нұр сәулесімен бөлеген сәттерде жан дүниесінде не болып жатқанын өзі де айта алмайтын шығар; ол өзінен бірдеңенің сәуле шашатынын және бірдеңенің жақындайтынын сезінеді. Түпсіз рух тұңғиығы мен түпсіз ғалам тұңғиығының құпия алмасуы!

Ол бәрінде де қатысты Құдай ұлылығын, келер күндердің мәңгілігі — тылсым құпия, мәңгілік өткен туралы — одан да ғажап құпияны; оның барлық шексіз тереңдігіндегі өлшенбейтін сан алуандығы жөнінде ойлайтын; ақыл жетпейтінді ұғынуға тырыспай, жай бақылайтын. Ол Құдайды зерттеген жоқ, тек қайран қап, тәнті болатын. Ол материяны құрап, күштерді оятып, біріктіретін, кеңістікті байланыстыратын, сансыз көпті шексіздікке жалғастырып, жарықтың көмегімен сұлулық тудыратын атомдардың қызықты соқтығысулары жайында ой толғайтын. Бұл қақтығысулар — ілінісу және шешілудің мәңгілік айналымы; өмір мен өлім де осыдан туындайды.

Ол жүзім бұтақтары шырмаған ескі қалқаймаға қойылған ағаш отырғышқа жайғасып, жеміс ағаштарының шіріген және қисық бұтақтарының арасынан жарыққа қарап отыратын. Осы кедей қора-қопсы тұрғызылған өсімдік дүниесі жұтаң ширек арпан бұған қымбат әрі өзін толығынан қанағаттандыратын.

Өміріндегі аздаған бос уақытын күндіз бағбандыққа және түнгі аспанды тамашалауға бөлетін шалға бұдан өзгенің керегі не? Төбесін заңғар аспан жапқан осы тар қоршаудағы кеңістік тамаша да жетілген жаратқан дүниесі үшін Құдайға құлшылық етуге әбден жетпей ме? Шындығында, мұнда бәрі де өз орнын тауып, тұйықталып тұрған жоқ па? Басқа не тілеуге болады?.. Серуендейтін бақ және армандауға бүкіл шексіздік жатыр. Баптайтын және жинап алатындары аяғының астында; ойланатын және зерттейтіні төбесінде. Жерде аздаған гүлдері және аспанда барлық жұлдыздары тұр.

Он төртінші тарау

ОЛ НЕ ЖАЙЫНДА ОЙЛАДЫ

Тағы бірер ауыз сөз.

Осы ақи-тақи айтылғандардың бәрі, әсіресе біздің заманымызда, қазіргі таралып жүрген сөздермен айтқанда, Динь епископы біршама «пантеист» және ол — оны мақтауға ма, жоқ даттауға ма, ол жағы басқа мәселе — кейде жалғыз жанның кеудесінде пайда болып, қалыптасып, дамып, сосын дін орнын иемденетін біздің ғасырымызға тән философиялық ілімдердің біріне бой ұра ма деген ой ұялауы да мүмкін. Сондықтан да біз монсеньор Бьенвенюді жақын танитын жандардың ешқайсысы оған мұндай нәрсені жапсыруға құқығы жоқ дегенді үзілді-кесілді мәлімдейміз. Бұл адам үшін танымының көзі жүрегі еді және данышпандағы да сол жүрегі шашқан сәуледен тоқылған болатын.

Ешқандай ілімсіз және көп істер. Бұлдыр философия рухтың адасуына апарып соқтырады; ол қашан да болмасын, оймен соның шытырманына бойлап кеткенін ештеңе де көрсеткен емес. Апостол батыл болуы керек шығар, бірақ епископтың момын болғаны жөн. Сірә, монсеньор Бьенвеню шешімін ұлы да батыл ойшылдар ғана табатын кейбір күрмеулі мәселелерге терең бойлауды өзіне хош көрмеген шығар. Құпия табалдырығында қасиетті қорқыныш жатады; бұл тұнжыраңқы қақпалар алдыңызда ашық секілді көрінгенмен, қасынан өтіп бара жатқан жолаушыға кіруге болмайтынын ескертетін сияқты. Ал кіргендердің соры қайнайды! Абстракцияның және түпсіз терең ойдың тұңғиығына батқан кемеңгер діни догматтардың үстінен қарап тұрып, Құдайға өз идеяларын жария етеді. Олардың дұғасы батыл таласқа шақырады, тізе бүгуі сұрақ туғызады. Бұл дінде делдалдар болмайды, оның құлама беткейіне шыққандар үрей және жауапкершілік сезімін ғана бағамдайды.

Адамның ақыл-ойында шек жоқ. Қорқыныш пен тәуекелді жиып қойып, ол тіпті өзінің жаңсақтығын да зерттейді, ой көзімен үңіледі. Өзінің жарқыраған сәулесімен тіпті табиғаттың көзін де қарықтырады деуге болатын шығар; бізді қоршаған тылсым дүние алғанын қайтып береді, бәлкім, бақылаушылардың өздері сол бақыланатын заттың өзі боп табылатын шығар. Қалай болғанда да, жер бетінде адамдар өмір сүріп жатыр, әйткенмен адамдар ма — арманның алыс көкжиегінен абсолюттің биігін аңғарады, алдарынан көрінбейтін таулардың қаһарлы бейнесі тосылады. Монсеньор Бьенвеню бұлардың тобына қосылмайтын. Монсеньор Бьенвеню кемеңгер емес-ті. Оны Свенденборг пен Паскаль тәрізді ұлы ақылмандар ессіздік тұңғиығына сырғып кеткен осы рух биіктіктері қорқытатын. Талас жоқ, осы ұлан-ғайыр үміттер өзінің имандылық пайдасын әкеледі, тап осы қиын жолдармен жұрт әбден жетілген мұраттарына жақындайды. Динь епископы төте соқпақ — Інжілді таңдаған.

Ол үстіндегі киімінің қыртыстарын Ильянің шекпеніне ұқсайтын етіп алуға тырысқан емес, болып жатқан оқиғалардың тұманды толқынына көріпкелдік сәулесін түсіруге де құлшынбады, ұсақ-түйек істердің өшіп-жанған оттарын үлкен алауға айналдыруды да ойламады, оның бойында пайғамбарлықтың да, сиқыршылықтың да жұрнағы болмайтын. Бұл мойынсұнған тұлға басқаны сүйді — бар болғаны осы.

Бәлкім, ол дұғасын адамзаттан асырып, жоғары өрлетуге тырысқан шығар, бірақ сүйіспеншілік сияқты дұға да ешуақытта шектен тыс артық болмайды, егер Қасиетті жазбалар мәтініндегі дұға күпіршілік болса, онда әулие Тереза мен әулие Иеронимдер де күпірлер боп шығар еді.

Ол азап шегушілер мен тәубаға келушілерге іш тартты. Ғалам оған ұлан-ғайыр дерт секілді көрінетін; ол осы дертті әр жерден танып, әр кеудеден азап шегуді құлағы шалып, аурудың себебін іздестіріп жатпастан, жарақатын жазуға тырысатын. Ол тек қана бір нәрсеге — жұбатудың және қолдаудың неғұрлым таңдаулы тәсілін өзі табуға және басқаларға дарытуға құлшынды. Бүкіл тіршілік атаулы асқан қайырымдылығымен ерекшеленетін дін қызметкері үшін жұбатуға мұқтаж қайғы-мұңның таусылмас көзі іспетті көрінетін.

Жердің қыртысынан алтын айырып, еңбек ететін адамдар бар; бұл адам жанынан азап айырумен шұғылданатын. Оның кеніші дүние бақытсыздығы еді. Қай жерге болмасын тарап кеткен қайғы-уайым бұл үшін қайырымдылық көрсетудің тұрақты себепшісі болды. «Бір-біріңді сүйіңдер!» — дейтін ол бәрі осының ішінде екеніне кәміл сеніп және басқа ештеңе тілеместен; оның барша ілімі де осымен түйінделетін. «Құлақ салыңызшы, — деген оған бірде біз айтып кеткен сенатор, өзін философ санайтын кісі. — Дүниеде не боп жатқанын қараңызшы: әркімге қарсы соғыс; кім күшті болса, сол ақылды. Сіздің «бір-біріңді сүйіңдер дегеніңіз ақымақтық емес пе». «Несі бар, — деп жауап қатты епископ онымен таласып жатқанды жөн көрмей, — егер бұл ақымақтық болса, онда адам жаны қабыршық ішіндегі інжу тәрізді жабылып қалуға тиіс». Сөйтіп, ол соның ішінде жабылып қалды да, содан толығынан қанағат тауып, өмір сүре берді және бізді еліктіретін және сонымен қатар зәре-құтымызды ұшыратын қаһарлы, күрмеуі көп мәселелерден өзін аулақ ұстады. Ол өзін ұзын-сонар дерексіз де өлшеусіз биіктерден, метафизика тұңғиығынан, басқа да бәрі барып бір нүктеге тоғысатын тереңдіктерден — апостол үшін Құдай, атеист үшін белгісіздік: тағдыр, қайырымдылық пен зұлымдық, барлық тіршілік иелерінің өзара күресі, адамның өзін өзі тануы және жануарлардың жабайы қараңғылығы, өлім арқылы өзгеру, бастауын көрден табатын тіршіліктің қайталануы, өзгеріссіз «меннің» үстіндегі ауыспалы сезімдердің қол жетпес билігі, мәндік, субстанциялық, Nil және Ens, жанды, табиғатты, қажеттілікті өзінен аластатуға тырысты. Лукреций, Ману, әулие Павел мен Данте жалындаған жанарларымен бақылайтын шексіздікке қадалып, сонда жұлдыз жағуға қабілетті сияқты сұмдық тұңғиықтарды бақылайтын.

Тегінде, монсеньор Бьенвеню құпия құбылыстарды сырттай ғана бақылап, оларға тым жақындамай, зерттемей, солармен басын қатырмай, белгісіздік алдында құрмет сезімін қатаң сақтайтын қарапайым кісі болатын.

Екінші кітап
ҚҰЛДЫРАУ

Бірінші тарау

КҮНІ БОЙҒЫ ЖҮРІСТЕН СОҢ

1815 жылдың қазан айының алғашқы күндерінің бірінде шамамен күн батуына бір сағаттай қалған кезде Динь қаласына бір жолаушы келіп кірді. Бұл уақыттарда терезеден қарап немесе үйлерінің табалдырығы алдында тұратын аздаған тұрғындар әлгі келушіге тіксіне қарап қалған еді. Түрі әбден сіңірі шыққан қайыршылыққа жеткен мұндай жолаушыны кездестіру қиын болатын. Бұл орта бойлы, мығым да шымыр, күш-қуаты бойындағы адам секілді. Жасын қырық алты, қырық жетілерде деп шамалауға болатындай. Милықтата киген былғары күнқағарлы телпегі күнге күйіп, жел қаққан, қазір тер сорғалаған жүзін жартылай жасырып тұр. Жағасына кішкентай күміс зәкір қадаған ағартылмаған тұрпайы кенеп көйлегі жүндес кеудесін жасыра алмапты; жіп секілді ширатылып кеткен мойын орамалы, әбден тозығы жетіп, ағарып кеткен бір тізесі жыртық көгілдір шалбары, жыртылған шынтағына жасыл шұға жамау ұсталған, кендірмен тігілген сұр іш көйлегі бар; жолаушы арқасына бірдеңелерді толтырып, мұқият түймеленген су жаңа солдат зат қапшығын асып алып, қолына бұтақты үлкен таяқ ұстапты; темір шеге қағылған башмақтарын жалаңаяғына сұға салған; шашын тақырлап алдырыпты, ал сақалы сапсиып өсіп кеткен.

Быршыған тері, қапырық күн, ұзақ жолдан титықтау, үстіндегі шаң-тозаң мына кезбенің құтын одан әрмен қашырып тұр.

Шамасы, жуырда ғана алдырып, енді өсе бастаған шашы тікенектей.

Мұны ешкім танымады. Сірә, кездейсоқ жолаушы болар. Өзі қайдан келді? Оңтүстіктен. Бәлкім, жағалаудан келген шығар — өзі Диньге жеті ай бұрын Каннадан Парижге бет алған Наполеон жүріп өткен жолмен кірген. Сірә, бұл кісі күні бойы тынымсыз жүрген сияқты. Түрі қатты шаршаған адамдыкіне ұқсайды. Қаланың төменгі бөлігіне орналасқан көне мекенжайлардың әйелдері жолаушының Гассенди бульвары ағаштары түбіне аялдап, саяжол аяғындағы су бұрқағынан су ішкенін көрді. Шамасы, әбден шөлдеген секілді, өйткені соңынан ілесіп келе жатқан балалар ол тағы екі жүз қадам жүрген соң, Базар алаңындағы тағы бір бұрқақтан су ішуге аялдағанының куәсі болған.

Пуашвер көшесінің бұршыына жете бере солға бұрылып, мэрияға беттеді. Сонда кіріп, ширек сағат бөгелді. Есік алдындағы тас отырғышта, төртінші наурызда Диньнің аң-таң қалған тұрғындары алдында генерал Друо шығып алып, үндеу оқыған отырғышқа бір жандарм жайғасқан еді. Жолаушы телпегін шешіп, әлгіге иіліп қойды.

Мұның сәлеміне жауап қатпаған жандарм жолаушыны көзімен ұзатып салды да, мэрияға кірді.

Сол замандарда Диньде маңдайшасына «Кольбасс айқышы» атауы жазылған дәулетті керуен сарайы бар еді. Бұл қонақжайдың қожайыны Жакен Лабар — кезінде император әскерінде ту көтеруші боп қызмет атқарған, Гренобльде «Үш дельфин» мейманханасын ұстайтын — тағы бір Лабармен туыстығы үшін шаһардағы құрметті кісілердің бірі саналатын. Император келіп түскен уақыттарда «Үш дельфин» мейманханасы жөнінде осы өлкеде әртүрлі алыпқашпа әңгімелер тараған. Қаңтар айында мұнда арбакеш киімін киген генерал Бертран бірнеше мәрте келіпті-мыс және солдаттарға айқыш үлестіріп, қала тұрғындарына уыс-уыс алтын таратқан екен. Әйткенмен шындығы мынау: Гренобльге келген император префектура ғимаратына түсуден бас тартып, мэрге алғысын білдіріп, сонан соң: «Мен осындағы өзім танитын бір жақсы кісіге барайын», — деп, «Үш дельфин» мейманханасына жүріп кетіпті. Жиырма бес лье жердегі қашықтығына қарамастан, «Үш дельфиндегі» Лабар даңқының сәулесі «Кольбасс айқышындағы» Лабарға да түсіп тұратын. Қаладағылар: «Бұл Гренобльдегінің немере інісі ғой», — десетін.

Жолаушы осы қонақүйге, қаладағы таңдаулы мейманханаға беттеді. Ол есігі бірден көшеге шығатын асүйге кірді. Асүйдің барлық пештері жанып, каминдегі жалын да лаулап жатқан. Асханашы әрі аға аспаз көрші бөлмеден айқай-шуы мен қарқылдаған күлкілері естіліп жатқан