Йўлни билиш ва бу йўлдан юриш ўртасида фарқ бор.

Морфеус «Матрица»

СЎЗБОШИ

Ҳаётимнинг катта қисмини тадбиркорлик билан ўтказдим. Менимча, бу янги-янги лойиҳалар тузишдан, ҳаётим мобайнида ўрганган сабоқларимни амалда қўллашдан, тажрибада синаб кўришдан ва яратувчанликдан доимо ҳузурланганим оқибати бўлса керак.

1996 йил «LinkExchange»нинг асосчиларидан бири бўлдим, кейинчалик – 1998 йилда уни «Microsoft»га 265 миллион долларга сотдим.

1999 йилда маслаҳатчи ва инвестор сифатида «Zappos» билан иш бошладим ва охир-оқибат бош ижрочи директор даражасига кўтарилдим. Биз компанияни 1999 йилдаги танг ҳолатидан йиллик ялпи савдосини 1 миллиард доллардан ошиқроқ миқдорга олиб чиқдик.

2009 йилда «Amazon» компанияси «Zappos»ни 1,2 миллиард доллардан ортиққа сотиб олди.

Ташқаридаги одамга иккала компания ҳам бир кечада муваффақиятга эришгандек туйилиши мумкин. Лекин биз бунга қадар кўплаб хатоларга йўл қўйдик ва сабоқлар чиқардик. Аслида, ҳаётий фалсафам ва ёндашувларимнинг аксарияти ўсиб бораётган тажрибам натижасида шаклланган.

Бундан ташқари, мен доимо китоб ўқишга иштиёқманд бўлганман. «Zappos»да ходимларимизнинг шахсий ва касбий жиҳатдан ўсишларига ёрдам бериши учун уларга кутубхонамиздаги китобларни ўқишни тавсия қилардик. Бизнинг фикрларимизга таъсир ўтказган ва ҳозирги ҳолатимизга етиб келишимизга кўмак берган китоблар кўп.

Мен йўл қўйган хатоларни такрорламасликлари, одамларга қўлланма бўлиши учун ушбу китобни ёзишга қарор қилдим. Умид қиламанки, бу китоб одатдаги ёндашувдан воз кечиб, муваффақият сари ўз йўлини яратишни хоҳлайдиган тадбиркорлар ва улар йўлга қўйган бизнес учун руҳлантирувчи омил бўлиб хизмат қилади.

Китоб қандай тузилган?

Қўлингиздаги ушбу китоб уч қисмдан иборат.

Биринчи қисм «Фойда» деб номланади ва у кўпроқ ўсиб-улғайишим ва охир-оқибат «Zappos» томон йўл топишим ҳақидаги ҳикоялардан иборат. Ҳикояларнинг баъзилари тадбиркор сифатидаги дастлабки саргузаштларим ҳақида бўлса, бошқалари кутилаётган нарсаларга қарши исёнкор ва саркаш менинг ёшлик даврим ҳақидадир.

Иккинчи қисм – «Фойда ва иштиёқ». Кўпроқ бизнесга йўналтирилган бўлиб, биз «Zappos»да ишонган ва амал қилган кўплаб муҳим фалсафаларни қамраб олади. Бундан ташқари, ҳозирги кунгача фойдаланилаётган баъзи бир интернет ҳужжатлари ва электрон хатларни ҳам сиз билан баҳам кўраман.

Учинчи қисм «Фойда, иштиёқ ва мақсад» деб номланади. У «Zappos»да кейинги босқичда қўйилган қадамларимиз ҳақидаги қарашларимизни акс эттиради. Умид қиламанки, бу сизни ҳам қизиқтиради.

Ушбу китоб «Zappos» ёки ўзим алоқадор аввалги бизнесларнинг кенг қамровли умумий тарихини қамраб олади. Шунингдек, унинг тўлиқ автобиография бўлиши ҳам кўзда тутилмаган. Шундай экан, муваффақиятимга ҳисса қўшган ёки унда муҳим роль ўйнаган ҳамма одамларни эслатиб ўтирмадим. (Агар шундай қилганимда, ўқувчига эслаб қолиш учун жуда кўплаб исмларни келтирган бўлардим.) Асосий мақсадим бизнесда ва ҳаётимда бахтга эришиш йўлини қандай кашф этганимни ифодалаб беришдир.

Ниҳоят, китобни ўқиганингиз сари баъзи бир гаплар инглиз тили грамматикасига мос тушмаслигини пайқашингиз мумкин. Айрим қисмларда учинчи кишининг ҳиссасини ҳисобга олмаса, китобни ёлланма ёзувчи ёрдамисиз ёздим. Мен профессионал ёзувчи эмасман ва кўп ҳолларда атайин юқори синфдаги инглиз тили ўқитувчиларимни уялтириши мумкин бўлган усулда ёзган бўлишим мумкин. Масалан, гапларни предлоглар билан якунлаш. Мен буни қисман одатдаги нутқимни ёзувда акс эттириш ва қисман юқори синфдаги инглиз тили ўқитувчиларимнинг жиғига тегиш учун қилдим. (Уларни қаттиқ қадрлайман.)

Гарчи профессионал ёзувчининг ёрдамидан фойдаланмаган бўлсам-да, жуда кўп инсонлар ўзининг фикр-мулоҳазалари, таклифлари ва қўллаб-қувватлаши билан менга кўмак берди. Ҳаммасидан иштироки учун миннатдорман. Китобга ўз ҳиссасини қўшганларнинг номини келтириб ўтгудек бўлсам, эҳтимол, жой етмай қолиши мумкин. Лекин қадрдон дўстим ва ақл манбайим Женн Лимга алоҳида раҳмат айтмоқчиман. Бутун бошли китобнинг ёзилиш жараёнида у лойиҳа менежери ва ташкилотчи сифатида ишлади. Китобнинг ғоясидан тортиб унинг ёзиб тугалланишига қадар катта ёрдам берди. Шунингдек, у учинчи томон тақдим қилган маълумотларни тўплаб, уларни таҳрир қилди. Уларнинг баъзилари ушбу китобдан ўрин олган. Қолган кўпчилик қисмини www.deliveringhappinessbook.com сайти орқали ўқишингиз мумкин.

 

КИРИШ

Ўз йўлимни топиш

«Ажабо», – ўзимча ўйладим.

Хона гавжум эди. Мен компаниянинг умумий йиғилишида, саҳнада «Zappos»нинг етти юздан ортиқ ходимларига тикилиб турардим. Улар шўх-шодон қарсак чалаётган эди. Кўпчилигининг кўзларидан қувонч ёшлари томаётган эди.

«Amazon» бизни сотиб олаётгани ҳақидаги хабарни қирқ саккиз соат аввал бутун дунёга эълон қилдик. Бошқалар бунинг ҳаммасини пул билан боғлиқ масала деб ўйлади. Матбуот сарлавҳаларида ««Amazon» «Zappos»ни, тахминан, бир миллиард долларга сотиб олади», ««Amazon» тарихидаги энг катта савдо», ««Zappos» савдосидан кимлар нималарга эришди?» каби сўзларни ўқиш мумкин эди.

1998 йилнинг ноябрида асосчиларидан бири мен бўлган компания – «LinkExchange» икки ярим йил деганда «Microsoft»га 256 миллионга сотилди. Айни пайтда 2009 йилнинг июль ойида «Zappos»нинг бош ижрочи директори сифатида «Amazon» «Zappos»ни қўлга киритгани ҳақидаги хабарни эндигина эълон қилган эдим. Бу воқеа компаниянинг роппа-роса 10 йиллик юбилейидан сўнг юз берди. (Савдо бир неча ойдан сўнг акциялар ва касса операцияларида расман ёпилди, акциялар ёпилиш кунида 1,2 миллиард долларга баҳоланди.) Юқоридаги иккала сценарийда ҳам битимлар бир-бирига ўхшаш эди: Иккаласи ҳам йилига 100 миллиондан ишлаб бераётган эди. Ташқаридан қараганда, тарих кенг миқёсда ўзини такрорлаётгандай кўринарди.

Ҳеч нарса ҳақиқатдан устун бўла олмайди.

Хонадаги барчамиз бу шунчаки пул масаласи эмаслигини билардик. Биргаликда биз фойда, иштиёқ ва мақсадни ўзида жам қилган бизнес барпо қилган эдик. Бу шунчаки бизнес йўлга қўйиш масаласи эмаслигини ҳам билар эдик. Бу ҳаммага, жумладан, ўзимизга ҳам бахт олиб келадиган ҳаёт тарзини барпо этиш масаласи эди.

Ўша онда саҳнада вақт тўхтаб қолгандек эди. Хонадаги барчанинг билдираётган ҳиссиётлари жам бўлиб, менга ўн йилча аввал биринчи марта рақс кечасида иштирок этган пайтимни эсга солди. У ерда минглаб одамлар биргаликда рақс тушиб, бир-биридан қувват олаётганига гувоҳ бўлган эдим. Ўша пайт рақс жамоаси ўзининг тўртта туб қадриятлари асосида бирлашган эди: Тинчлик, севги, бирлик, ҳурмат.

Биз «Zappos»да ҳамжиҳатлик билан ўзимизнинг ўнта асосий қадриятларимизни ишлаб чиқдик. Ушбу қадриятлар бизни биргаликда жамулжам қилиб, ҳозирги кунгача етаклаб келган йўлнинг асосий қисми ҳисобланади.

Жамоага қараб пайқадимки, ҳар бир киши бу ерга етиб келиш учун турли хил йўлни танлаган, лекин йўлларимиз айни дамда ва шу ерда кесишган эди. Яна шуни сездимки, мени бу ергача олиб келган ушбу йўл «Zappos»дан ҳам, «LinkExchange»дан ҳам анча аввал бошланган эди. Мен ўзим алоқадор бўлган турли хил бизнес лойиҳалари, ҳаётимда учраган ҳамма инсонлар, кечирган саргузаштларим ҳақида ўйладим. Қилган ҳар бир хатойим ва улардан олган ҳар битта сабоқни хаёлимдан ўтказдим. Талабалик даврларим, мактабдаги ўқувчилик чоғларимни эслай бошладим.

Хонадаги ҳар бир кўз менга тикилиб турган бир пайтда мен ўз йўлим қаердан бошланганини аниқлашга тиришардим. Хаёлимда жавобни излаб, вақт бўйлаб ортга саёҳат қилардим. Бутун ҳаётим кўз олдимда намоён бўлаётган эди. Мен унга аниқлик киритиш билан банд эдим ва бу ишни айни дамда хонадагиларнинг ҳиссиётлари энергияси тарқалишидан аввал вақт ҳаракатсиз турган пайтда қилишим кераклигини билардим. Лекин нима учунлигини билмас эдим. Мен шунчаки ўз йўлим қаердан бошланганини аниқлашим зарурлигини билардим.

Шундан сўнг шундоққина хаёлотдан реалликка қайтишдан ва вақт ҳаракатга келишидан аввал мен уни аниқладим.

Менинг йўлим чувалчанг фермасидан бошланган эди.

 

1-ҚИСМ: ФОЙДА 

1. ФОЙДА ИЗЛАБ

Чувалчанг фермаси

Бошида сени менсимайдилар, кейин сенинг устингдан куладилар, кейин сен билан курашадилар, сўнг сен ғалаба қозонасан.

Махатма Ганди

Ишончим комилки, тўққиз ёшимда Ганди менинг ким бўлганимни билмас эди. Мен ҳам унинг ким эканлиги ҳақида бирор тушунчага эга эмасдим. Лекин Ганди менинг қарашларим, чувалчанг кўпайтириб, уларни катта ҳажмда сотиб, кўп пул ишлаш ҳақидаги болалик орзуларимни билганида эди, балки юқоридаги гапни айтиб, дунёдаги илғор чувалчанг сотувчи бўлишга мени илҳомлантирган бўлар эди.

Афсуски, Ганди ўзининг доно маслаҳати ва донишмандлигини таклиф қилгани уйимиз олдида тўхтаб ўтмади. Туғилган кунимда ота-онамга уйимиздан бир соатлик йўл шимолга – Сономага олиб боришларини хоҳлашимни айтдим. Ўша пайтда у ер мамлакатнинг биринчи даражали чувалчанг етиштирувчи ҳудуди эди. Мен уларнинг энг катта рақобатчисига айланишимни ҳали билишмасди.

Ота-онам ичида камида юзта чувалчанг бўлган бир қути лойга 33 доллару 45 цент тўлади. Бир китобда агар чувалчангни иккига бўлиб ташласа, иккала қисми ҳам алоҳида яшаб кетиши ҳақида ўқиганман. Бу жуда ажойиб ғоя, лекин жуда кўп меҳнат талаб қиладигандай туйилди. Шунинг учун мен бунинг ўрнига яхшироқ ғоя ўйлаб топдим: Ҳовлида тагида тўр қафас бўлган қумли ўйингоҳга ўхшаш чувалчанг қутиси қуришга қарор қилдим. Қум ўрнига уни лой билан тўлдирдим ва эркин ўрмалаши, митти чувалчангларни дунёга келтириши учун юздан зиёд чувалчангни сочиб юбордим.

Ҳар куни бир нечта хом тухум сариғини олиб, чувалчанг фермаси устига ташлардим. Бу иш чувалчангларни тезроқ урчитишига ишончим комил эди. Чунки баъзи профессионал атлетлар нонуштага хом тухум ютиши ҳақида эшитган эдим. Чувалчанг сотиш мен орзу қилгандай бойлик келтирмаслигига ота-онамнинг ишончи комил эди, шундай бўлса ҳам, улар менга чувалчангларни ҳар куни хом тухум сариғи билан боқишимга рухсат берди. Менимча, улар тухум сариғида холестерин миқдори кўп бўлгани учунгина бунга рухсат берган. Агар чувалчанглар тухум сариғини еяётган бўлса, бу укаларим ва менинг холестерин миқдори оз бўлган тухумнинг фақат оқини истеъмол қилаётганимизни англатарди. Ойим доим холестерин миқдорини оширадиган нарсаларни истеъмол қилмаслигимизни назорат қилиб турарди. Менимча, у маҳаллий янгиликларда холестерин ҳақида нимадир ўқиган ва бу уни ваҳимага солган бўлса керак.

Ўттиз кун чувалчангларни хом тухум сариғи билан озиқлантиргач, улардаги ўсишни текшириб кўришга қарор қилдим. Шунинг учун лойни кавлаб митти чувалчанглар туғилган ёки туғилмаганини текширдим. Афсуски, бирорта чувалчанг боласига кўзим тушмади. Бундан ҳам ёмони шуки, бирорта катта чувалчанг ҳам топа олмадим. Чувалчанг қутидаги ҳамма лойни титкилаб чиқиш учун бир соат вақтим кетди. Умуман чувалчанг қолмаган эди. Улар қути тагидаги тўр қафасдан ўтиб, қочиб қолишган кўринади. Ёки тухум сариқларига келган қушлар уларни еб кетгандир.

Менинг кенгайиб бораётган чувалчанг империямнинг куни битди. Ота-онамга чувалчанг кўпайтириш зерикарли иш эканлигини айтдим, аслида бу муваффақиятсизликдан ўзимни ёмон ҳис қилаётгандим. Агар Томас Эдисон тирик бўлганда ёнимга келиб, ўзининг муваффақиятсизлик ҳақидаги қарашлари билан мени қўллаб-қувватлаган бўларди:

Муваффақият томон йўлим муваффақиятсизликдан иборат бўлди.

Томас Эдисон

У ҳам бошқа ишлар билан овора бўлгани учунми, Гандига ўхшаб уйимга кириб ўтмади. Эҳтимол, иккаласи ўзаро сафсата сотиш билан банд бўлгандир.

Улғайиш

Отам ва онам Иллинойс университетида магистратурада ўқиш учун Тайвандан Америка Қўшма Штатларига кўчиб келишган ва шу ерда турмуш қуришган. Гарчи Иллинойсда туғилган бўлсам-да, ҳаётимнинг ўша давридан хотирамда қолгани уч ярим метр баландликдаги тахтадан пастга сакраганим ва тиллақўнғиз тутганим эди. Дастлабки хотираларни тиклаш қийин бўлади, бироқ бу иккаласи аслида иккита алоҳида хотира эканига ишончим комил. Чунки икки ёшимда ҳавода тиллақўнғиз ушлай олишимга кўзим етмайди.

Беш ёшга тўлганимда отам Калифорнияда ишга жойлашди, шунинг учун ҳаммамиз Сан-Франциско шимоли, «Олтин дарвоза» кўпригининг шундоққина қаршисига, Мэрин округига кўчиб ўтдик. Бизнинг уйимиз «Skywalker Ranch»дан, тахминан, йигирма дақиқалик йўл эди. У ерда Жорж Лукас яшаб, ўз кино бизнесини ташкил қилган (машҳур «Юлдузлар жанги» фильми режиссёри).

Ота-онам ўзига хос осиё-америкалик ота-оналардан ҳисобланарди. Дадам «Chevron»да кимё муҳандиси ва онам жамоат хизматчиси эди. Улар мен ва икки укамдан ўқиш бобида катта натижалар кутишарди. Укам Энди мендан икки ёш кичик эди. Калифорнияга кўчиб ўтганимиздан тўрт йил ўтиб, кичкина укам Дэвид дунёга келганди.

Мэрин округида осиёлик оилалар кўп эмасди, шундай бўлса ҳам, ота-онам уларнинг ўнтасини ҳам топишга муваффақ бўлишди. Биз улар билан мунтазам йиғилиб ўтирардик – ота-оналар ва болалар барчамиз биргаликда кечки овқат тановул қилардик ва ундан сўнг чақчақлашардик. Болалар телевизор томоша қилар, катталар алоҳида хонада суҳбатлашишар ва фарзандларининг ютуқлари ҳақида бир-бирига мақтанишар эди. Бу шунчаки Осиё маданиятининг бир қисми ҳисобланарди: Фарзандларнинг эришган ютуқлари аксарият ота-оналарнинг муваффақиятларини ва статусини белгиловчи рамз ҳисобланарди. Биз фарзандлар зўр ҳисоб қайдномаси эдик.

Осиёлик ота-оналар учун аҳамиятга эга уч тоифа ютуқлар мавжуд эди:

Биринчи тоифа – академик ютуқлар: Яхши баҳога ўқиш, ҳар қандай мукофот ёки жамоат эътирофи, SAT имтиҳонидан яхши балл олиш ёки мактабнинг математика жамоасига аъзо бўлиш кабилар шу тоифа таркибига кирарди.

Иккинчи тоифа – мансабга оид ютуқлар: Яхши шифокор бўлиш ёки фан доктори даражасига эришиш энг зўр ютуқ эди, чунки иккала ҳолат ҳам сизнинг «жаноб Шей»дан «доктор Шей»га ўзгаришингизни англатарди.

Учинчи тоифа – уста чолғувчи бўлиш: Деярли ҳамма осиёлик болалар пианино ё скрипка, ёки иккаласини ҳам чалишни ўрганишга мажбур қилинарди ва ҳар бир йиғилишда кечки овқатдан сўнг фарзандлар ота-оналарининг қошида мусиқа ижро қилишлари керак эди. Бу ота-оналарга хуш кайфият улашиш ниқоби остида фарзандларни бир-бирига таққослаш йўли эди.

Учала тоифада ҳам ютуққа эришишим учун ота-онам бошқа осиёлик ота-оналар сингари тарбиямда жуда қаттиққўл бўлган. Менга ҳафтасига бир соат телевизор кўришга рухсат беришарди. Мен ҳамма фандан юқори баҳога ўқишим шарт эди. Ота-онам менга бутун бошли ўрта ва юқори синфлар давомида тайёрлов тестларини ечтиришган. Тайёрлов тестлари стандартлаштирилган тест бўлиб, одатда фақат бир марта, юқори синф якунида, университетга кириш жараёнининг бир қисми сифатида топширилади. Лекин ота-онам унга олтинчи синфдан бошлаб тайёрланишимни хоҳлаган.

Ўрта мактабда тўртта мусиқа асбобини чалишни ўрганиб олдим: Пианино, скрипка, труба ва валторна. Мактаб йилларида мен ҳар бир мусиқа асбобини ўқиш кунлари ўттиз дақиқадан, дам олиш кунлари эса бир соатдан машқ қилишим керак эди. Ёзда уларнинг ҳар бирини кунига бир соатдан машқ қилишимга тўғри келарди. Менимча, ёзги таътилда дам олишни истаган болалар учун бу энг шафқатсиз ва ноодатий жазо бўлса керак.

Шундай бўлса ҳам мен дам олиш кунлари ва ёзги таътилда завқ олиш йўлини топган эдим. Эрталаб соат 6:00 да, ота-онам ҳануз уйқуда бўлганда ўрнимдан туриб, пианино бор хонага тушардим. Пианинони чалиш ўрнига кассетадан фойдаланардим ва аввалдан ёзиб қўйилган бир соатлик сеансни қўярдим. Сўнг соат 7:00 да хонамга қайтиб чиқардим ва хонани қулфлаб, бир соатлик скрипка чалинган ёзувни қайтарардим. Бу вақтда эса китоб ва «Boys’ life» журналини ўқирдим.

Тахмин қилишингиз мумкинки, пианино ва скрипка ўқитувчиларим менда нима учун ўсиш бўлмаётганини тушуна олишмасди. Ўзимнинг нуқтаи назарим билан қарасак, ушбу мусиқа асбобларини чалишни ўрганиш мен учун қандайдир арзирли наф бериши мумкинлигига кўзим етмасди.

(Хайриятки, онам буларни ўқиб жиғибийрон бўлмайди. Балки, унинг пианино ва скрипка дарсларим учун сарфлаган пулларини қайтариб беришим керакдир.)

***

Ота-онамнинг, айниқса, онамнинг мендан умиди катта эди. Келажакда тиббиёт мактабига боришимни ёки фан доктори бўлишимни хоҳларди. Улар расмий таълим энг муҳим нарса эканлигига ишонишарди. Лекин мен учун ҳаётимнинг дастлабки йигирма беш йилининг олдиндан белгилаб қўйилиши ортиқча қаттиққўллик ва одамни бўғадиган ҳолатдек туйиларди.

Мен кўпроқ ўз бизнесимни йўлга қўйиш ва пул ишлашнинг турли йўлларини билишга қизиқардим. Ота-онам доимо пул топиш ҳақида ўйламасликни, эътиборимни ўқишга қаратишим кераклигини уқтиришарди. Магистрлик ёки докторлик даражасига эришгунимгача таълимга кетадиган барча харажатни ўзлари тўлашларини таъкидлашарди. Шунингдек, улар қайси кийимни хоҳласам, шуни олиб беришларини айтишарди. Бахтларига, мен урф бўлган кийимларга қизиқмасдим, шунинг учун ҳеч қачон кўп нарса сўрамаганман.

Ҳар доим пул ишлаш ҳақида хаёл қилардим, чунки пул кейинчалик ҳаётда истаганимни қилиш эркинлигини берарди. Бир кун келиб, ўз компаниямни бошқариш ғояси яратувчан бўлишни тақозо қиларди ва охир-оқибат ҳаётим тизгинини ўз қўлимга ола билардим.

Бошланғич синф мобайнида кўп марта эски буюмлар савдоси билан шуғулланганман. Ота-онамнинг гаражидаги эски нарсаларни сотиб битирганимдан сўнг, дўстимга унинг уйида савдони йўлга қўйишни таклиф қилдим. Биз унинг уйидаги эски буюмларни йўл бўйида кўргазмага қўйдик, озроқ лимонад тайёрладик, дўстимга ёш қизчаларнинг кийимини кийдириб, уни беш ёшга ёшроқ кўрсатадиган қилиб қўйдик. Ғоя шундай эдики, одамлар ҳеч нарса сотиб олмаса ҳам, биз уларга камида лимонад сота олардик. Сотувдаги бошқа нарсалардан кўра лимонад савдосидан кўпроқ пул ишлай олдик.

Ўрта мактабда пул ишлашнинг бошқа йўлларини излай бошладим. Газета тарқатардим, лекин тез орада мен велосипедда газета етказиб берадиган мустақил пудратчи бўлиш маҳаллий газета учун болалар меҳнати тўғрисидаги қонунларни четлаб ўтиш йўли эканлигини тушуниб қолдим. Ҳисоб-китоб қилиб кўриб, маошим соатига, тахминан, 2 доллардан тўғри келишини аниқладим.

Мен газета тарқатишни ташладим ва бунинг ўрнига ўз рўзномамни чиқаришга қарор қилдим. Унинг ҳар бир сони ўзим ёзган, тахминан, йигирма саҳифа ҳикоялар, сўз ўйинлари ва латифалардан иборат эди. Рўзномамни оч зарғалдоқ рангли қоғозда босиб чиқардим. Унга «The Gobbler» деб ном бердим ва ҳар бирига 5 доллардан нарх қўйдим. Тўрт нусхасини ўрта мактабдаги дўстларимга пулладим. Рўзномамни сотиб олишга қодир кўпроқ дўстлар орттиришим кераклигини ёки бошқа даромад манбаи топишим кераклигини аниқладим. Бир сафар сочимни олдираётганимда сартарошга «The Gobbler»нинг нусхасини кўрсатдим ва кейинги сондаги тўлиқ саҳифали рекламани 20 долларга таклиф қилдим.

У рози бўлган пайт ажойиб нарса кашф қилганимга ишончим комил эди. Қилишим керак бўлгани – яна тўрттагина реклама сотиш ва мен ҳаётимда кўрган пулларимга қараганда ҳам кўпроқ – 100 доллар ишлаб олардим. Биринчи савдойимдан сўнг тўла ишонч билан сартарошхонага ёндош корхоналарга мурожаат қилдим ва мамлакатни ёки камида округни жунбишга келтириб, шов-шув бўлиши аниқ бўлган кейинги рўзномада реклама беришни таклиф қилдим.

Ҳамма имкон қадар мулойимлик билан рад жавобини берди. Бир неча ҳафтадан сўнг мен «The Gobbler»нинг иккинчи сонини нашрдан чиқардим. Бу сафар фақат икки нусхасигина сотилди.

Мен газетани ёпишга қарор қилдим.

Бу жуда кўп меҳнат талаб қиларди ва дўстларим тушликда пулсиз қолаётганди.

***

Мен ва укам Энди ҳар ой «Boys’ life» журналининг ҳар бир сонини сабрсизлик билан кутардик ва тўлиқ ўқиб чиқардик. Менинг ундаги севимли рукним энг охирида – ғаройиб нарсаларга буюртма бериш мумкин бўлган эълонлар бўлими эди. Ҳатто бундай нарсалар мавжудлигини олдиндан билмаган бўлсам ҳам, бир кун келиб мен ҳам уларга эга бўлишимни билардим. Ҳамма турдаги кўзбойлағичлик буюмлари ва янгича буюмлар (анча вақт мобайнида мен «янгича» сўзининг маъносини «жуда-жуда ажойиб» деб ўйлаб юрганман), шу жумладан, чангюткични мини-катерга айлантириш учун мосламалар тўплами ҳам бор эди.

Аммо мени энг қизиқтирган нарса журналнинг орқа тарафидаги табрикномаларни сотиш орқали қўлга киритиш мумкин бўлган турли хил совғалар акс этган саҳифадаги рекламалар эди. Бу иш жуда осон туйилди: Маҳаллада уйма-уй юриб, байрам табрикномаларини сотиш (улар ҳаммага керак эди, реклама мени бунга ишонтирди), кўп балл йиғиш ҳамда йиққан балларимни скейтборд ёки ҳозир ўзим хоҳлайдиган ва ҳеч қачон менда бўлмаган бирорта ўйинчоққа алиштириш.

Шундай қилиб, бир нечта табрикномалар намунасига ва каталогга буюртма беришга қарор қилдим – бир ҳафтада етиб келди. Мен ҳамон ёзги таътилда эдим, шунинг учун уйма-уй юришга вақтим кўп эди. Биринчи бекатим қўшни уй бўлди.

Эшикни очган аёлга турли Мавлуд карталарининг каталогини кўрсатдим. У ҳали август ойи бўлганлиги учун Мавлуд карталари сотиб олиш нияти йўқлигини айтди. Унинг гапи тўғри деб ўйлаб қолдим. Август ойида Мавлуд карталарини сотишга уриниб, ўзимни аҳмоқдай ҳис қилдим, шунинг учун бу менинг охирги келган жойим бўлиб қолди.

Мавсумга боғлиқ бўлмаган бизнес ғоясини ўйлаб топиш учун уйга қайтиб келдим.

***

Бошланғич мактабда менинг Густав деган энг яқин дўстим бор эди. Биз ҳамма нарсани биргаликда қилардик: Бир-биримизнинг уйимизда чақчақлашардик, ота-онамиз томоша қилиши учун пьесалар қўйиб берардик, бир-биримизга сирли тиллар ва кодларни ўргатардик, бир-биримизникида ҳафтасига бир марта тунаб қолардик.

Бир марта унинг уйига борганимда «Болалар учун текин буюмлар» деб номланган китобни олиб туришимга рухсат берди. Бу мен кўрган энг ажойиб китоб эди. Китобнинг ичида болалар буюртма бериши мумкин бўлган бепул ва бир долларгача бўлган нарсалар учун юзлаб таклифлар, шу жумладан, бепул хариталар, 50 центлик ручкалар, бепул бампер стикерлари ва маҳсулотларнинг намуналари мавжуд эди. Қиладиган ишингиз ҳар бир буюм учун ҳар алоҳида почта манзилига хат ёзиш эди. У МКШК («манзилингиз кўрсатилган штампланган конверт» сўзининг қисқартмасилигини билиб олгандим) ва агар сўралган бўлса, бир долларгача бўлган ҳар қандай тўловни ўз ичига олиши керак. Густав ва мен китобни кўриб чиқиб, ўзимизга ёққан барча нарсаларга буюртма бердик.

Уйма-уй юриб Мавлуд табрикномаси сотувчиси сифатидаги ўн дақиқалик уринишимдан сўнг, мен яна «Boys’ life»нинг таснифланган бўлимини ўқиш учун уйга қайтиб бордим ва нархи 50 доллар бўлган тўғноғич тайёрлайдиган мосламага кўзим тушди. Ушбу мослама ҳар қандай фотосурат ёки қоғоз парчасини кўйлакка қадашингиз мумкин бўлган тўғноғичга айлантирар эди. Ҳар бир тўғноғични тайёрлашга кетадиган қисмлар нархи 25 центга тушарди.

Мен китоб жавонидан илгари Густавдан қарзга олган ва қайтариб бермаган китобни қўлга олдим ва китобдаги компаниялардан бирортаси расмли тўғноғичлар таклиф қиляптими ёки йўқ, текшириб кўрдим. Бирорта таклиф йўқ эди.

Ҳаяжонланиб, китоб ноширига хат ёздим. Тўғноғич тайёрлаш бизнеси билан шуғулланаётганимни ва китобнинг келгуси йилги нашрига бу ҳақда қайд этишларини сўрадим. Қонуний бизнес юритаётганимни янада ишончлироқ кўрсатиш учун манзилимнинг бир қисми сифатида «БУТБ бўлими» деб қўшиб қўйдим. БУТБ «БОЛАЛАР УЧУН ТЕКИН БУЮМЛАР» жумласи менинг махфий кодим эди. Болалар учун таклифим шундай эдики, улар менга расм, МКШК ва 1 доллар жўнатишлари керак эди. Мен уни тўғноғичга айлантириб МКШКда қайтариб жўнатар эдим. Менинг даромадим битта буюртмадан 75 центни ташкил қилади.

Икки ой ўтгач, нашриётдан хат олдим. Улар менинг таклифимни китобнинг кейинги нашрига киритиш учун танланганини айтишди. Ота-онамга 50 долларлик тўғноғич ясайдиган мосламага буюртма беришим ва қўшимча қисмлар учун яна 50 доллар сарфлашим кераклигини айтдим. Лекин биринчи юзта буюртмадан кейин пулни қайтариб беришимни ҳам қўшиб қўйдим.

Ота-онам юзта буюртма олишимга ишонди, деб ўйламайман. Улар аввал ҳам менинг «The Gobbler»нинг юзта нусхасидан қанча фойда олишим ёки юзта табрикномани тарқатиб, қанча ишлашим ҳақидаги гапларимни эшитган эди. Улар тўғноғич ясайдиган мосламага мактабда олган яхши баҳоларим эвазига буюртма беришимга рухсат беришди.

Икки ойдан сўнг мен китобнинг янги нашрини олдим. Уй манзилимни босма нашрда, ҳақиқий китобда кўриш жуда ёқимли эди. Китобни ота-онамга кўрсатдим ва хавотир билан биринчи буюртма келишини кутдим.

Маҳалламизнинг почта ходими ҳар доим хат етказиш учун битта йўналиш билан юрарди. Бизнинг уйимиз тепаликнинг этагига яқин жойда бўлиб, у ўз йўлини кўчанинг қарама-қарши томонидан бошлар, пастдан юқорига чиқиб, орқага бурилиб, тепадан пастга қайтиб келарди. Шундай қилиб, кўчанинг қарама-қарши томонида почта машинасининг овозини эшитганимда, хат аниқ ўн икки дақиқадан кейин бизнинг уйимизга етказилишини билардим ва уйнинг ташқарисида унинг келишини кутардим. Одатда, бу соат 13:36 атрофида содир бўларди.

Китоб нашр этилганидан икки ҳафта ўтгач, биринчи буюртмамни олдим. Конвертни очдим, ичида француз пуделини ушлаб турган тўқ қизил кўйлакдаги ўн икки яшар қизалоқнинг сурати бор эди. Энг муҳими, ичида доллар банкнотаси бор эди. Мен расман бизнесда эдим! Фотосуратни тўғноғичга айлантириб манзил кўрсатилган штампланган конвертда қайтариб жўнатдим. Ўша куни кечқурун бу ҳақда ота-онамга айтдим. Менимча, улар ҳеч бўлмаса битта буюртма олганимдан ҳам ҳайрон бўлишди. Мен уларга доллар банкнотасини бердим ва журналимга қарзим 99 доллар қолганини ёзиб қўйдим.

Эртаси куни иккита буюртма олдим. Бир кечада бизнесим икки бараварга ўсди. Вақт ўтиб бир кунда ўнталаб буюртма оладиган ҳам бўлдим. Биринчи ойнинг охирига келиб 200 доллардан кўпроқ пул ишлаб топдим. Қолган қарзимнинг барчасини тўладим, ўрта мактаб ўқувчиси учун жуда яхши пул ишлаётган эдим. Аммо тўғноғичларни тайёрлаш кунига бир соат вақтимни оларди. Уй вазифалари кўп бўлган кунларда тўғноғичларни ясашга вақт тополмасдим, шунинг учун баъзида буюртмалар дам олиш кунига қадар тўпланиб қоларди. Дам олиш кунлари тўғноғичларни тайёрлаш учун тўрт ёки беш соат вақт сарфлашим керак эди. Пул топаётганим яхши эди, аммо дам олиш кунлари уйда қолишга тўғри келиши ёқмасди. Шу боис ишлаш тезлигим ва унинг самарадорлигини ошириш учун 300 долларга тенг ярим тўғноғич ясайдиган машина олиш керак, деган қарорга келдим.

Тўғноғич бизнесим ўрта мактаб даврида ойига муттасил 200 доллар даромад келтирди. Олган энг катта сабоғим шундан иборат эдики, муваффақиятли бизнесни юзма-юз мулоқот қилмасдан почта орқали ҳам амалга ошириш мумкин экан.

Жуда банд бўлган кезларимда ишнинг баъзи қисмини укаларимга юклардим. Ўрта мактабни битиргунимгача, ҳар куни тўғноғич ясашдан зерикдим, шунинг учун мен бу ишни укам Эндига беришга қарор қилдим. Мақсадим – почта орқали буюртма бериладиган ўзим қизиққан бошқа бирор бизнес бошлаш эди.

Ўша пайтда тўғноғич тайёрлаш кейинчалик оилавий корхона ишига айланишини билмасдим. Бир неча йилдан сўнг Энди бу бизнесни энг кичкина укамиз Дэвидга топширди. Бир неча йил ўтгач, биз китобдаги рекламани тўхтатдик ва бизнесни ёпдик. Дадамнинг лавозими ошганлиги сабабли у Ҳонгконгга кўчиб ўтиши керак эди. У онам ва укам Дэвидни ўзи билан олиб кетди. Ишни давом эттирадиган бошқа укаларимиз қолмаган эди.

Ҳозир ўтмишга назар ташлаб, бизда яхшироқ ворислик режаси бўлиши керак эди, деб ўйлаб қоламан.

Долларларга қилинган қўнғироқлар

Юқори синфга ўтгач, мен ўзимни бирдан каттароқ ва анча етук ҳис қиламан, ўрта мактабдаги ҳаётим тўсатдан ўзгариб кетади, деб ўйлардим. Аммо юқори синфнинг биринчи куни ўрта мактабнинг сўнгги кунидан сира фарқ қилмас экан.

Бир куни мактаб кутубхонаси ёнидан ўтаётганимда унга ёндош компьютер лабораториясига дуч келдим. У ерда информатика ўқитувчиси Гор хонимни учратдим. У менга ўзининг паскал дарсларига ёзилишимни таклиф қилди. Илгари Паскал ҳақида эшитмаган эдим. У менга бу компьютер дастурлаш тили эканлигини ва ушбу дарслар мени компьютер билимлари бўйича миллий АП тестига тайёрлашини айтди. Университетга кираётганимда асқатишидан ташқари, АП тести ҳақида ҳеч нарса билмас эдим. Ўрта мактабда BASIC дастурлаш тилини мустақил равишда ўргангандим ва бу менга жуда ёққан эди, шунинг учун рўйхатдан ўтишга қарор қилдим.

Дарсга кириб маза қилардим. Тушлик вақтим ва дарслардан кейинги вақтим ҳам компьютер лабораториясида ўтарди. Ўша пайтда икки йилдан сўнг ўзим бу ерда ёзги мактаб болалари учун паскал дарслари беришимни билмасдим. Лабораторияда ўзимга ўхшаган бир нечта бошқа одамлар ҳам бор эди ва биз кўп вақтимизни бирга ўтказардик.

Биз «BBS» дунёси билан танишдик. «BBS» «Bulletin Board Systems» [1]нинг қисқартмаси эканлигини билиб олдим. Лабораториядаги компьютерлардан бирида оддий телефон линиясига уланган махсус қурилма – модем ўрнатилган эди. Модем ёрдамида компьютер бошқа компьютерларга қўнғироқ қилиш ва улар билан гаплашиш имкониятига эга бўларди.

Бизда турли хил «BBS»ларнинг телефон рақамлари рўйхати бор эди. Ҳар бир «BBS» билан алоқага чиқиб, уларни пастки қаватдаги қабулхонада талабалар фойдаланадиган эълонлар доскасига ўхшаш тизимга улардик: Истаган одам хабар қолдириши, реклама жойлаштириши, мунозара бошлаши, файлларни юклаб олиши ёки кенг қамровли мавзуларда муҳокамаларга қўшилиши мумкин эди. Бу крейгслистнинг [2] интернетдан олдинги версияси эди. Тез орада компьютер ва телефон тармоғи фақат маҳаллий қўнғироқлар билан чекланмаганлигини билиб қолдик, шунинг учун биз мамлакат бўйлаб узоқ масофали қўнғироқларни амалга ошира бошладик. Сиэтллик, нью-йорклик ва маямилик нотаниш кишилар билан мунозараларда қатнашиш жуда ажойиб эди. Кутилмаганда мавжудлиги аввал хаёлимизга келмаган жойлар, бутун дунё билан алоқа ўрнатиш имкониятига эга бўлдик.

Кунларнинг бирида, Гор хоним лабораториядан ташқарида тушлик қилаётганида орамиздаги кимдир модемни слотдан суғуриб, унинг ўрнига оддий телефонни улаб кўришни таклиф қилди. Бу ҳақиқатан ҳам ишлайдими ёки йўқми, аниқ билмасдик. Лекин телефон трубкасини кўтарганимизда, қўнғироқ оҳангини эшитдик. Энди биз исталган телефон рақамига бепул қўнғироқ қила олардик. Лекин янги махфий кашфиётимиз билан кимга қўнғироқ қилиш кераклигини билмас эдик.

Мен 976 рақамидан кимнинг хабари борлигини сўрадим. Телевизорда турли хил 976 рақамлар учун ҳар хил рекламаларни кўргандим. Масалан, сиз 99 центга кун ҳазилини эшитиш учун 976-JOKE рақамига қўнғироқ қилишингиз мумкин. Шундай қилиб, биз 976-JOKEга қўнғироқ қилиб кўрдик ва айтарли кулгили бўлмаган бир ҳазилни эшитдик. Яхшироқ ҳазил эшитиш учун яна бир бор қўнғироқ қилиб кўрдик ва яна ўша ҳазилни қайта эшитдик. Менимча, бу мантиқан тўғри эди, чунки бу дақиқа ҳазили эмас, балки кун ҳазили бўлиши керак эди.

Кейин биз ихтиёрий 976 рақамларини тердик. Синаб кўрган рақамларимиздан бири 976-SEXY эди. Қўнғироқ автоматлаштирилган ёзув билан бошланди ва нархи дақиқасига 2.99 доллар, хизмат фақат катталар учун эканлигини айтди. Ёзувда айтилишича, агар мен йигирма бир ёшга тўлмаган бўлсам, дарҳол трубкани қўйишим керак экан.

Трубкани қўймадим, албатта. Қизиқувчанлигим баттар ортди.

Телефонга бир аёл жавоб берди ва майин овозда гаплаша бошлади. «Салом, – деди у. – Ҳозир сиз шаҳвоний ҳисларни туйяпсизми?»

Албатта, бу бизга компьютер орқали Нью-Йоркдаги бошқа «BBS» фойдаланувчиларига уланишдан кўра анча қизиқарли ва ажойиб туйилди. Ҳақиқатан ҳам мен учун бутунлай янги дунё очилаётган эди.

«Ҳм. Ҳа», – дедим иложи борича йўғон овоз билан.

Тўсатдан майин овоз одатий, ғазабланган овозга айланди, бу геометрия ўқитувчимнинг дарсга кеч қолганим учун танбеҳ беришини эсга соларди.

– Йигирма бир ёшдан ошганмисиз? – шубҳали оҳангда сўради у. Афтидан, менинг «йўғон овозим» унчалик йўғон эмас эди. Начора, жинсий балоғат ҳаётимиздаги шунақа ноқулай босқич экан!

Мен чуқур нафас олдим. – Ҳа, албатта, – дедим ишонч билан.

– Хўш, сиз қайси йили туғилгансиз?

Мен мутлақо ноилож қолган эдим. Шу топда уни алдаш учун миямда зудлик билан ҳисоб-китоб қила олмасдим. Ғишт қолипдан кўчган эди.

«Йигирма бир йил олдин!» деб бақирдим ва шу заҳоти телефонни қўйдим. Дўстларим билан хандон отиб кулишни бошладик. Бир неча дақиқа ҳисоблаб кўриб, барчамиз ишонч билан 1966 йилда туғилганмиз, деб айтишни машқ қилдик. Чунки энди хатони такрорламасликка ишонч ҳосил қилишимиз лозим эди.

Бир неча ҳафта давомида кичкина гуруҳимиз билан ҳар куни тушлик пайти компьютер лабораториясида йиғилар ва навбат билан 976-SEXY рақамига қўнғироқ қилардик. Биз фақат тушлик пайти қўнғироқ қила олардик, чунки фақат шу пайтдагина Гор хоним хонада бўлмас эди. Биз махфий клуб аъзолари эдик ва ушбу лаборатория-тушлик клубининг биринчи қоидаси сиз лаборатория-тушлик клуби ҳақида ҳеч кимга оғиз очмаслигингиз кераклиги эди.

Биз нима билан шуғулланаётганимизни ҳеч ким билмасди.

Бир куни тушлик пайти ҳаммамиз йиғилганда Гор хоним хонани тарк этмаганига ҳайрон бўлдик. Балки, охирига етмай қолган иши бордир, деб ўйлаб, у хонадан чиқиб кетишини кутиб, «BBS» билан боғланишда компьютердан фойдаланиб турдик.

«Ҳой йигитлар! – деди Гор хоним. Ҳаммамиз унга ўгирилдик. – Бирортангиз 976-7399 га телефон қилаётганингиз йўқми? Ҳозиргина телефон ҳисобини олдим ва унда кўрсатилишича, ўтган ойда шу рақамга бизнинг модемдан уч юздан ортиқ қўнғироқ бўлибди. Мен бу рақамга қўнғироқ қилиб кўрдим, лекин жавоб бераётган компьютер эмас».

Ҳаммамиз бир-биримизга ва кейин Гор хонимга қарадик. Ўшанда барчамиз қаттиқ айбдордай кўринганимиз аниқ, лекин лаборатория-тушлик клубининг биринчи қоидаси ҳаммамизнинг ёдимизда эди. Шунинг учун унга қараб иложи борича айбсизларча елка қисдик.

«Хатолик бўлса керак, – хулоса қилди Гор хоним. – Мен телефон компаниясига қўнғироқ қиламан ва тўловнинг ҳаммасини олдириб ташлайман. Бунча кўп қўнғироқ бўлиши имконсиз деб ўйлайман». У бизнинг суперинсоний қобилиятимиз ҳақида оз-моз бўлса-да билиб олди.

Бу лаборатория-тушлик клубимизнинг якуни эди.

Классик иқтисодиёт

Компьютер лабораториясидаги қилмишларимдан ташқари, юқори синфда имкон қадар кўпроқ қизиқарли нарсалар билан андармон бўлдим. Қанча кўп тажриба йиға олсам, шунча яхши, деган фикр миямни банд қилган эди. 

Хорижий тил дарсларига қатнадим. Улар орасида француз, испан, япон ва ҳатто лотин тили ҳам бор эди. Анъанавий спорт турлари ўрнига қиличбозликни ўрганишга қарор қилдим (гарчи ҳақиқатни айтган бўлсам-да, шикоятга арзирли қисми: қиличбозлик дарслари ҳафтасига фақат бир марта эди). Мусиқий эҳтиёжларни қондириш учун жаз пианино дарсларига ва рассомлик қизиқишимни қондириш учун расм чизиш тўгарагига қатнадим. Шахмат ва электроника клубига қўшилдим, у ерда Морзе кодини ўргандим ва сертификатли радиоалоқа операторига айландим.

Жамоат хизматига бўлган талабларни қондириш учун маҳаллий театрга кўнгилли бўлиб ишга кирдим, уни жуда катта арвоҳлар уйига айлантиришга ёрдам бердим. Хэллуин байрамидан олдинги ҳафта давомида кўнгилли равишда экскурсияларга йўлбошловчилик қилдим. Ҳар бир ташриф буюрувчи йигирма дақиқалик арвоҳлар уйига саёҳат учун 15 доллардан хайр-эҳсон қилди.

Менга театр, айниқса, саҳна ортида бўлиш жуда ёқарди. Юқори синфдаги кўплаб чиқишларимиз учун чироқ устаси бўлдим ва ҳатто бир сафар истеъдодлар томошасида дўстим билан саҳнада кўзбойлағичлик чиқишини амалга оширдик. Юқори синфдаги дастлабки маошли ишларимдан бири маҳаллий театрларимиздан бирида прожекторни бошқариш эди (театр тилида «ҳаракатланувчи чироқ» дейилади). Ягона мақсади одамлар учун ҳиссий саёҳат ва кечинмалар яратиб, сўнг сақлаш учун хотиралардан бўлак ҳеч нарса бера олмайдиган ушбу жойнинг ўзига тортадиган нимасидир бор эди. 

Белгиланган дарс жадвали ва уй вазифаларини бажариш режими мени толиқтира бошлади. Шунинг учун мен дарснинг ўзига эмас, балки дарс жадвалига қандай таъсир кўрсатишига қараб дарсларни танлай бошладим. Бир йили сешанба куни фақат битта дарсга борадиган қилиб дарс жадвалимни тузишни уддаладим. Куннинг қолган қисмида дам олардим. Агар тестларда яхши натижа кўрсатсам, дарсларга қатнашмасликка рухсат беришларини ўқитувчилар билан келишиб ола бошладим.

Уй вазифаларига келсак, умуман ҳар қандай машаққатли ишни бажаришнинг ўзгача ижодий усулларини топишга ҳаракат қилдим. Шекспир дарси учун топшириқларимиздан бири сонет ёзиш эди. Сонет пентаметрда ёзилган ўн тўрт қаторли шеър бўлиб, ҳар бир сатри такрорий равишда урғули ва урғусиз бўғинлар кетма-кетлигида жойлашган бўлади ва маълум бир қофия қолипига тушади. Буларнинг барчаси мен учун жуда мураккаб бўлиб туйилди, шунинг учун унинг ўрнига ўн тўрт қаторли Морзе кодини топширишга қарор қилдим. Унда бутун бошли шеър кетма-кет жойлашган нуқта ва чизиқчалардан ташкил топган эди.

Ўқитувчининг кайфиятига қараб, мен «қониқарсиз» ёки «аъло» баҳо олардим. Хайриятки, ўқитувчим менга «+Аъло» баҳо беришга қарор қилди. Баҳони олганимда ҳаттоки мактабда ҳам баъзан таваккал қилиш ва қолипдан ташқарида фикрлаб туриш фойда беришини билиб олдим. 

 

***

Юқори синфдаги бахтсиз даврларимдан бири бировнинг тушлик картасини ўғирлашда айбланган пайтим эди. Тушлик картаси ошхонамиз учун пластик картанинг ўрнини босарди. Қандай қилиб бировнинг тушлик картаси менинг чўнтагимга тушиб қолганини билмайман. Тахминимча, кассир бир кун аввал адашиб менга бошқа бировнинг тушлик картасини қайтариб берган бўлса керак. Оқибатда кичик ҳайъатга ўхшаш, мактаб мудири ва айрим ўқитувчилардан иборат судьялар кенгаши қаршисида мулзам бўлиб турдим.

Менга ўз айбимни тан олиш имконияти берилди, лекин менинг айбим йўқ эди, чунки тушлик картаси чўнтагимга қандай тушиб қолганини билмасдим. Бунинг ўрнига, ҳақиқатни айтсам, ҳаммаси яхшиликка бўлади, деган кўр-кўрона ишонч билан кенгашга юзландим ва бор ҳақиқатни сўзлаб бердим. Шу маълум бўлдики, ҳеч ким менга ишонмади ва мени бир кунга мактабдан четлатишди. Бу расмий мактаб табелимга киритилди. Мен емаган сомсамга пул тўладим.

Мен баъзан ҳақиқатнинг ўзи етарли эмаслиги ва ҳақиқатни кўрсатиб бериш ҳам ҳақиқатнинг ўзичалик муҳим эканлигини англаган ҳолда у ердан чиқиб кетдим. Ажабланарлиси шундаки, мактабимиз шиори Жон Китснинг «Юнон кўзасидаги Оде» шеърига асосланган «Ҳақиқат гўзалликда, гўзаллик ҳақиқатда» эди.

Ўша куни ўзимни жуда гўзал ҳис қилмадим.

***

Мактабдаги машғулотлардан ташқари, юқори синфда энг катта эътиборим қандай қилиб кўпроқ пул ишлаш мумкинлигини аниқлашга қаратилган эди. «LucasFilms» учун видеоўйин синовчиси сифатида ёлландим. «Индиана Жонс ва сўнгги салиб юриши» видеоўйинини ўйнаганим учун соатига 6 доллардан тўлашди. Бу жуда ажойиб иш эди, лекин соатига атиги 6 доллар беришарди, шунинг учун кўпроқ маошли иш пайдо бўлганда мен дарҳол уни қабул қилдим.

Юқори синфга ўтмасимдан мен GDI деб номланган компанияда компьютер дастурчиси бўлиб ишладим. Соатига 15 доллар иш ҳақи олардим. Бу юқори синф ўқувчиси учун жуда яхши пул эди. Асосий иш давлат идоралари ва кичик корхоналарга ҳужжатларни қоғозда эмас, балки компьютер орқали тўлдириш имконини берадиган дастурий таъминот яратиш билан боғлиқ эди.

Вақтимни чоғ ўтказиш учун ҳар замонда раҳбарим билан ҳазиллашиб турардим. У кумушранг сочли ва йўғон акцент билан гапирадиган кексароқ француз эди. Чой ичишни яхши кўрарди. Одатда столим ёнидаги микротўлқинли печга стаканда сув қўйиб, печни ёқиб, ўз офисига қайтиб кетарди, чунки сувнинг исишини, тахминан, уч дақиқа кутишни истамасди. Кейинроқ қайтиб келиб, чойини дамларди.

Бир сафар у кетиши биланоқ микротўлқинли печни ўчириб қўйдим. Бир неча дақиқадан кейин раҳбарим қайтиб келганида, сувнинг совуқлигини пайқади, уни ёқишни унутдим, деб ўйлади. У печни яна уч минутга қўйиб, чиқиб кетди.

У кўздан ғойиб бўлиши билан мен яна печни ўчирдим. Иккинчи марта қайтиб келганида у яна сув совуқлигини пайқади ва микротўлқинли печни синдириш керак, деб ғўлдиради. Мен кулиб юбормасликка тиришдим.

У охирги марта сувни иситишга уриниб кўрди, бу сафар ишонч ҳосил қилиш учун микротўлқинли печни беш минутга қўйди ва бироз довдираб, тушкун ҳолатда чиқиб кетди.

Ниҳоят қайтиб келиб, микротўлқинли печь эшигини очди ва «Бу нимаси?» деб бақириб юборди. Кейин кулди. У офис ичи бўйлаб кўз югуртирди ва юзимиздаги айбдорлик ифодасини кўрди, чунки атрофдаги ҳаммамиз ушбу ҳазил иштирокчиси эдик. Стаканни олиб ҳаммага бир неча дақиқа аввал мен тайёрлаб қўйган нарсани кўрсатди. Стаканда муз парчалари бор эди. Офисдаги ҳамма қаҳ-қаҳ уриб кула бошлади. Ўйлашимча, ҳеч биримиз анчадан бери бу қадар мириқиб кулмаган эдик ва офисдаги озгина ҳазил барчанинг кайфиятини кўтарди. 

Шунингдек, ўша куни ишдан бўшатилмаганимдан хурсандман.

***

GDI да топаётган пулим яхши бўлса-да, мен тўғноғич тайёрлаб, почта орқали етказиб бериш бизнесини юритаётган ва почтачини келишини ҳаяжонланиб кутаётган кунларимни эсдан чиқармадим. Менга тўғноғич тайёрлайдиган мослама сотган компаниянинг ўзи қандай қилиб почта орқали буюртма қабул қиладиган муваффақиятли компанияга айлангани ҳақида ўйладим, чунки мен ҳам «Boys’ life» журналининг реклама бўлимидан буюртма берган эдим.

Шу боис мен ҳам у ерда бирор нарсани сотишга ҳаракат қилишим керак эди. Бўш вақтимда кўзбойлағичлик ҳақидаги китобларини ўқиётганим сабабли бирорта фокус сотиш ғояси хаёлимга келди, унда танга каучукдан сингиб ўтгандай кўринарди. Бу ҳақиқатан жуда ажойиб найранг эди. Мен ушбу фокусни кўрсатган ҳар бир киши ундан ҳайратда қоларди ва бу қандай амалга оширилишини билишни хоҳларди. Танга, финжон ва каучук тасмадан ташқари, фокусни қилиш учун зарур бўлган яна бир нарса – латекс бўлаги эди. Худди шу нарсани стоматологлар ҳам ишлатишини ва «тиш дамбаси» деб аталишини ўқигандим.

Мен тадқиқот қилиб кўрдим ва агар кўп миқдорда сотиб олсам, тиш дамбаларининг донасини 20 центдан камроққа сотиб олишим мумкинлигини аниқладим. «Boys’ life»даги реклама 800 долларга тушди, шунинг учун агар фокус трюкни 10 долларга баҳолайдиган бўлсам, ҳатто саксонта буюртма олсам ҳам деярли режани бажарган бўлардим.

Бу жуда осондай туйилди. Тўғноғич ясаш бизнесим бўйича ойига икки-уч юз буюртма қабул қилардим. «Boys’ life»нинг муштарийлари «Болалар учун текин буюмлар»никидан кўпроқ деб тахмин қилдим. Бундан ташқари, ушбу сеҳрли трюк расмли тўғноғичга қараганда анча ажойиб эди. Икки юз буюртмада менинг харажатларим 40 долларни ташкил қиларди, шундай қилиб мен 1160 доллар фойда кўрардим. Уч юзта буюртма бўлса, менинг даромадим 2140 долларни ташкил қиларди. Мен ўртача нархлар ва юқори устамалар билан маҳсулот сотишни кашф этгандим.

Эълон қилинган реклама учун «Boys’ life»га тўлаган 800 доллар деярли икки ҳафтага етадиган пул эди, лекин мен уни сармоя сифатида кўрдим. Эълоним нашрда пайдо бўлишига анча вақт кетганлиги сабабли буюртмалар келишни бошлашига бир неча ой керак бўлади, аммо мен сабр қилар ва узоқни кўзлар эдим. 

Ўтаётган вақт мен учун абадиятдай туйилаётган бир пайтда, ниҳоят, почтачи «Boys’ life»нинг рекламам жойлашган сони билан пайдо бўлди. Реклама яхши чиқди ва бир ҳафта ўтиб мен биринчи буюртмани олдим. Бу мен осон ишлаб топган 10 долларлик пулга ўхшаб туйилди ва кейинги буюртмам келишини интизорлик билан кутдим.

Лекин бу кун умуман келмади.

Ўша битта буюртма почта орқали буюртма бериладиган фокус бизнесим учун олган ягона буюртма эди. Тўғноғич тайёрлашдаги муваффақиятимдан сўнг мен почта буюртмаларининг мутлақ қиролиман, деб ўйлаган эдим, аммо ўшанда шунчаки омадим келган экан.

Мен камтарлик борасида қимматли сабоқ олдим. Бироз истеҳзолиси, яқинда юнон тарихи дарсимда «hubris» атамасини ўрганган эдим. У кўплаб юнон қаҳрамонларининг ҳалокатига сабаб бўлган «ўта мағрурлик ҳисси ёки ўзига керагидан ортиқ ишониш» дея таърифланган эди.

Шунингдек, фермани иш бермайдиган нарсага тикиш ўта оғриқли эканлигини англадим. Бу ҳақида ўйлар эканман, мен шунчаки фермани гаровга қўймаган эдим.

Саккиз юз доллар аслида йигирма тўртта чувалчанг фермасига тенг эди.

Университет

Мен Браун, Беркли, Стэнфорд, МТИ (Массачусетс технологиялар институти), Принстон, Корнел, Йел ва Ҳарвард университетларига ҳужжат топширдим. Уларнинг ҳаммасига қабул қилиндим. Биринчи танловим Браун эди, чунки унда реклама йўналиши бор эди. Бу йўналиш бошқа университетлар таклиф қилган мутахассисликларга қараганда бизнес оламига яқинроқдай туйилди.

Аммо ота-онам Ҳарвардда ўқишимни хоҳлади, чунки у энг обрўлиси эди, айниқса, Осиё жамоатчилигида. Шунинг учун мен ахийри шу ерда ўқийдиган бўлдим.

Ҳарвардга келганимда биринчи бўлиб сотиб олган нарсам телевизор бўлди. Энди телевизор кўришимга ота-онамнинг ҳафтасига бир соатлик чеклови йўқ эди, шунинг учун эркинликда кунига тўрт соатдан телевизор кўраётган эдим. Мен телевизор кўриш билан машғул бўлганимда, ётоқхонамиздаги баъзи талабалар қизларнинг ваннасидан барча ҳожатхона қоғозларини олиб қўйиш ёки назоратчимизнинг ваннасини иссиқ чойга тўлдириш каби ҳазиллар қилаётганини билиб қолдим. (Назоратчи бундан ҳайратда эмасди).

Мен жадвалимни шундай тартибга солган эдимки, фақат душанба, чоршанба ва жума кунлари соат 9:00 дан 13:00 гача дарсларим бор эди. Сешанба ва пайшанба кунлари мутлақо бекорчи эдим. Бу назарий жиҳатдан жуда яхши ғоядай туйилди, лекин тун одами бўлганим учун қирқ саккиз соатлик тартибга ўтиб қолдим – узлуксиз ўттиз икки соат уйғоқ юриб, кейин ўн олти соат ухлайман.

Дарс кунлари соат саккиздаги уйғоткичнинг овози энг ёқимсиз овоз эди. Овозни ўчириш тугмачасини бир неча марта босардим ва кейин ўзимга куннинг биринчи дарсини ўтказиб юбориб, маърузани кейинроқ бошқа бировдан кўчириб олиш мумкинлигини айтардим. Кейин бир соат ўтгач, юқоридаги мантиқ биринчи дарс учун жуда яхши ишлагани сабабли уни иккинчи дарсга ҳам татбиқ этишим мумкинлигига ўзимни ишонтирардим, шу билан бу дарсни ҳам ўтказиб юборардим. Учинчи дарсга боришга тайёр бўлишим керак бўлган чоғда мен аллақачон иккита дарсни ўтказиб юборардим. Шунинг учун яна бир дарс ҳеч нарса қилмайди, деб ўйлардим. Ва ниҳоят, куннинг охирги дарсига боришим керак бўлган пайтга бориб, қолган барча дарсларни ўтказиб юборганимда фақат битта дарсга қатнашишнинг маъноси йўқлигини англадим. Атиги битта дарсга бориш учун ўриндан туришдан келадиган фойда шунчаки арзирли эмасдай туйилди.

Қисқаси, ўқишнинг биринчи йилида умуман маърузаларга қатнашмадим. Дарҳол тўшакдан туролмаслигим сабабли, душ қабул қилиш ва овқатланиш хонасигача йўлни босиб ўтиш учун жуда дангасалик қилардим. Натижада, кун давомида тезпишар лапша ердим ва «Ҳаётимиз кунлари» сериалининг ҳар бир қисмини томоша қилардим.

Биринчи йилимни ётоқхонада бирга яшайдиган дўстларим билан кўнгилхушлик қилиб ўтказдим. Ётоқхона «Canaday A» деб номланарди. Биз биргаликда телевизор кўрардик, видеоўйинлар ўйнардик ва кўп суҳбатлашардик. «The Gobbler»нинг шонли кунларидан илҳомланиб, мен «Canaday A» рўзномасига асос солдим. Асосий жамоа, тахминан, ўн беш кишидан иборат бўлиб, биз ажралмас эдик. Кўпчилигимиз шу доирадан ташқарида дўст орттирмадик ва университетнинг тўрт йили давомида ҳам ҳамжиҳат бўлдик.

Юқори синфда бўлгани каби мен иложи борича камроқ ўқиб, айни чоғда аъло баҳолар олишга ҳаракат қилдим. «Америка имо-ишора тили», «Тилшунослик» ва «Хитой тилининг Мандарин лаҳжаси» (ота-онам билан шу лаҳжада гаплашардим) каби фанлардан дарс олдим. Асосий талабларимдан бирини бажариш учун мен Библия курсига ёзилдим. Дарсларнинг яхши томони шунда эдики, имтиҳон топшириш ва баҳо олиш учун уйга вазифа берилмасди. Шунинг учун умуман дарсга бормай қўя қолардим. Аммо курс учун баҳонинг имтиҳон натижаларига асосланганлиги ёмон эди, мен бунга тайёр бўлмасдим, чунки мен семестр давомида ўқишим керак бўлган бирорта дарсликни очиб қарамасдим. Менимча, университетда энг яхши ўзлаштирган маҳоратим – бу ишни кейинга суриш эди.

Якуний имтиҳонлардан икки ҳафта аввал профессор имтиҳонда сўралиши мумкин бўлган юзта эҳтимолий мавзулар рўйхатини тарқатди. Бизга айтилдики, келаётган имтиҳонда ушбу мавзулардан бештаси танланган бўлади ва ҳар биримиз бешала мавзунинг ҳар бирига бир нечта хатбоши матн ёзишимиз керак.

Икки ҳафта ичида бутун семестр давомида ўтилган барча мавзуларни ўқиш имкони йўқ эди, ўз навбатида, имтиҳондан йиқилишни ҳам истамасдим.

Айтишларича, зарурат ихтироларни яратади. Ҳарвардда компьютерлардан фойдаланиб, электрон янгиликлар гуруҳларига киришимиз мумкин эди. Бу юқори синфда биз фойдаланган «BBS»ларнинг бир тури эди. Мен гуруҳлардан бирида хабар қолдирдим ва Ҳарварддаги Библия дарсини олаётган барча талабаларни шу пайтгача яратилган энг катта ўқув гуруҳига таклиф қилдим, чунки буниси виртуал бўларди. 

Кимда-ким қизиқса, унга юзта эҳтимолий мавзулардан учтасини синчковлик билан тадқиқ қилишни юклардим. Сўнг ҳар бир талаба ушбу учта мавзунинг ҳар бири бўйича ўз матнларини электрон почта орқали юбориши керак эди. Мен ҳамманинг жавобларини жамлаб, улардан нусха кўчирардим ва уларни боғлаб, боғламларнинг ҳар бирини 20 долларга тарқатардим. Лойиҳа учун учта мавзу тақдим қилганларгина боғлам сотиб олиши мумкин эди.

Маълум бўлишича, қизиқиш жуда катта эди, шунинг учун ҳар бир мавзу учун турли одамлардан бир нечта жавоблар қабул қилдим. Охир-оқибат, умуман китоб очмасдан ёки ўзим бирор нарса ёзмасдан, ҳамма фойдали деб топган ва шу пайтгача яратилган энг батафсил ўқув қўлланмасини яратдим. Бонус сифатида озгина қўшимча фойда ҳам орттирдим. Бизнинг мактаб газетамиз «The Crimson» бутун бошли виртуал ўқув гуруҳи эксперименти ҳақида ҳикоя ёзди ва мен якуний имтиҳонда яхши натижаларга эришдим.

Мен вазифани жамоага бажартириш кучини кашф этган эдим.

***

Университетда биринчи марта кўп нарсаларга ўзимни урдим.

Мактаб аудиторияларидан бирини фильм намойиш этиш учун ижарага олиб, талабаларга чипта сотиб пул ишлайдиган кино жамиятига қўшилдим. Бир дўстимнинг фермасига бордим. У ерда кун давомида сигир соғишни ўргандим. Кечаси конькида учишни ўрганмоқчи бўлганимда, иягим билан йиқилиб тушдим ва жароҳат олдим. Мен ҳали ҳам қайси бири асоратлироқ эканлигига амин эмасман – сигир соғишми ёки биринчи ёрдам хонасида тикилган жароҳатми?

Маҳаллий радиостанцияда ҳаётимдаги биринчи концертга чипта ютиб олдим ва «Zoo-TV» сафари пайтидаги «U2» чиқишларини кўришга бордим. Мактаб давомида турли-туман ишлар билан машғул бўлдим. Ҳарвард Бартендинг мактабида тўрт соатлик машғулотни тугатиб, Миксологиядан сертификат олганимдан сўнг тўйларда официантлик ва барменлик қилиш шулар жумласидандир. Шунингдек, компьютер дастурчилиги бўйича турли ишлар билан шуғулландим, жумладан, Ҳарвард талаба агентликларида, «Spinnaker Software»да ишладим ва «Microsoft»да ёзги амалиёт ўтадим.

Мен ишлаган компаниялардан бири бу интернетнинг асосини ташкил этувчи технологияни ишлаб чиққан «BBN» эди. «BBN» турли ҳукумат идоралари билан шартномалар тузганди. Шунинг учун топ махфийлик мақомидан бир поғона паст бўлган махфийлик мақомини олишим учун хавфсизлик текширувидан ўтишим талаб қилинарди. Кўринишидан давлат сирлари даражалари шунчалик юқори бўлганки, ҳатто мақом номлари ҳам турли-туман эди.

«BBN»даги аксарият ишим учун катта, ажралган хонага кўп босқичли хавфсизлик текширувидан ўтиб киришимга тўғри келарди. Турли эшиклардан кириш учун электрон бейжик ва махфий кириш коди талаб қилинарди. Менга бирор нарсани, айниқса, электрон қурилмалар, ҳар қандай электрон медиа маҳсулотлари, хотира қурилмаларини хонага олиб киришга ёки у ердан олиб чиқишга рухсат берилмаган.

Бир ёзда мен шаҳарни тадқиқ этиш учун дарё бўйлаб Кембриждан Бостонга боришга қарор қилдим. Нимадир бўлиб жиноятчиликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш учун мўлжалланган «Guardian Angels” гуруҳининг Бостон бўлими томонга йўлим тушиб қолди. Тақдир тақозоси билан бир неча ойга гуруҳга аъзо бўлдим ва Бостон метро тизими ва хиёбонларда патруль хизматига ёрдам бердим.

Менга «Сир» деб ном беришди. Аввалига ҳукумат билан алоқадор сирли мақомини айтиб берганим учун бу номни беришди, деб ўйлагандим. Аммо кейинчалик билдимки, гуруҳ аъзоларидан бири дастлаб менга «Қадимги Хитой сири» деб ном бермоқчи бўлган экан.

Университетнинг сўнгги икки йилида ўз бизнесимни юритишни истаётганимни англадим, шунинг учун «Quincy House Grille» ётоқхонасининг биринчи қаватидаги кафе – «Quincy House Grille» назоратини ўз қўлимга олдим. Ётоқхонамизда уч юзга яқин талаба истиқомат қилар эди ва «Quincy House Grille» талабалар учун стол футболи ёки пинбол ўйнаш, тунги иштиёқни қондириш учун кечқурун йиғиладиган жой эди.

Хонадошларимдан бири Санжай билан кафеда бирга ишладик. Биз меню ва нархларни белгилаш, таъминотчиларга буюртма бериш, ходимларни ёллаш ва вақти-вақти билан овқатни ўзимиз тайёрлашга масъул эдик.

Ўша пайтда шаҳар маъмурияти бино яқинида “fast-food” тармоғини очишга рухсат бермасди. Шунинг учун метрода «McDonald’s»га энг яқин бўлган бекатга боришга қарор қилдим. У ерда менежер билан гаплашдим ва у менга юзлаб музлатилган «McDonald’s» гамбургерлари ва пирогларини сотди. Уларни таксига юклаб, ётоқхонамизга олиб келдим. Бир неча ой давомида бу кундалик ҳаётимнинг бир қисмига айланди. Талабалар тураржойида «McDonald’s» бургерларини сотиб олиш учун бошқа жой йўқлиги сабабли менга бир долларга тушадиган бургерларни уч доллардан пуллардим.

Охир-оқибат ҳар куни «McDonald’s»га қатнашдан чарчадим, шунинг учун кафени қандай қилиб пиццареяга айлантириш мумкинлиги ҳақида ўйлаб қолдим. Билишимча, пиццадан жуда катта фойда қоларди. Катта пиццани тайёрлаш икки доллардан арзонроққа тушарди, аммо уни 10 долларга (ёки ундан кўпроқ қўшимча нархларда) сотиш мумкин эди. Пиццани бўлиб сотиш орқали бундан ҳам кўпроқ пул ишлаш мумкин эди. Бир нечта тадқиқотлардан сўнг пицца печларига сармоя киритиш учун 2000 доллар кераклигини аниқладим. Бу таваккал қилишга арзирли туйилди, шунинг учун мен чуқур нафас олиб, 2000 долларга чек ёздим.

Мен, шунингдек, кафени одамлар йиғилиб чақчақлашадиган жойга айлантиришни хоҳлардим. Шунинг учун тунларни «MTV»дан видеотасвирлар ёзиб олиш билан ўтказардим. Агар реклама чиқиб қолса, ёзувни тўхтатиб турардим, чунки у пайтлар автоматлаштиришдан олдинги давр эди. Орқа фонда қўйиладиган видеолар катта шов-шувга айланди ва янги пицца таклифимиз билан биргаликда фойдани олдинги йилга нисбатан уч бараварга оширишга муваффақ бўлдик. 2000 долларлик инвестиция бир неча ойда қопланди. 

Пицца бизнеси орқали мен Альфредни учратдим, у кейинчалик «Zappos»га молия ва ижрочи директоримиз сифатида қўшилди. Альфред аслида менинг биринчи рақамли мижозим эди ва у ҳар кеча катта қалампир пицца буюртма қилиш учун тўхтаб ўтарди.

Биз университетда Альфредга иккита лақаб қўйган эдик: «Овқатлар қолдиғини тозаловчи» ва «Махлуқ». Ҳар сафар гуруҳ билан ресторанга борганимизда (гуруҳдаги ўн киши кечаси Конг деган Хитой ресторанига борардик), у ҳамманинг ликопида қолган овқатни тугатиб қўярди. Мен у билан битта ҳаммомдан фойдаланадиган хонадошларидан бири эмаслигимдан мамнун эдим.

Шу сабабдан менга Альфреднинг ҳар куни кечқурун қалампирли пиццани бутунлигича буюртма қилиши ғалати эмасди. Аммо баъзида у бир неча соатдан кейин келиб, яна бир йирик қалампирли пиццани буюртма қиларди. Ўша пайтда мен ўзимча: «Вой, бу бола шунча овқатни ея оладими?», деб ўйлаганим ёдимда.

Бир неча йил ўтгач, Альфред пиццаларни юқори қаватдаги хонадошларига олиб бориб, бўлаклаб сотишини билиб қолдим. Шу сабабдан биз уни «Zappos»да бир неча йилдан сўнг молия ва ижрочи директор сифатида ёллаганмиз.

Биз бир-икки йил олдин ҳисоблаб кўрдик ва мен пицца бизнесидан Альфредга қараганда кўпроқ пул ишлаганимни, лекин у пиццани арбитраж қилиш орқали мендан соатига ўн баравар кўпроқ пул ишлаб топганини аниқладик. (Бундан ташқари, у томонда хавф камроқ эди. Кафе бир кечада 2000 доллар йўқотилган ўғрилик қурбони бўлган. Йил охирида мен соатига икки долларга яқин пул ишлаб топганимни аниқладим.)

Ўша пайтда мен буни билмас эдим, лекин бизнинг пицца соҳасидаги муносабатларимиз кўплаб миллион долларлик бизнес имкониятларига олиб борувчи йўлнинг бошланиши эди.

***

Тўртинчи курс якунида Санжай менга технологик компания асослари деган нарсани таништирди. Ўша пайти мен уни қизиқарли нарса бўлса керак, деб ўйладим, лекин кўп эътибор қаратмадим.

Аксарият битирувчиларнинг эътибори, жумладан, меники ҳам ўқишни битирмасдан иш топишга қаратилган эди. Келажакдаги ишимиз учун суҳбатга боришимиз шарт эмасди, мамлакатнинг кўплаб компаниялари, ҳар хил тармоқлардан Ҳарвард биносига вакиллар юборарди.

Кўпчилик бошқа хонадошларимиз банк ёки менежмент консалтинг соҳасига ҳужжат топширди. Иккаласи ҳам энг обрўли ишлар ҳисобланарди. Мен учун уларнинг иккаласи ҳам жуда зерикарли туйилди, боз устига, иш вақти ўн олти соат деб эшитгандим.

Шунинг учун Санжай ва мен технология компаниялари суҳбатидан ўтишга қарор қилдик. Менинг мақсадим юқори маошли иш топиш эди. Қайси вазифани бажариш, қайси компанияда ишлаш, компаниядаги маданиятнинг қандай бўлиши ёки қаерда яшашимнинг аҳамияти йўқ эди. 

Шунчаки камроқ ишлаб, яхши маош оладиган иш топишни хоҳлардим.

 

2. БАЪЗАН ЮТАСИЗ, БАЪЗАН ЮТҚАЗАСИЗ

Ташқаридаги ҳақиқий дунёда

Санжай иккаламиз «Oracle»дан таклиф олдик.

Бизга бир нечта иш таклифлари тушди, лекин «Oracle»нинг таклифини қабул қилишимиз табиий ҳол эди. Улар менга нафақат кўп пул таклиф қилишди (1995 йилда университетни битиришим биланоқ йилига 40 минг доллар маош олиш яхши эди), шунингдек, университет даврида тўплаган нарсаларимни Калифорнияга кўчириб ўтказиб беришмоқчи эди. Қўшимчасига янги иш учун тайёрлов дастури мобайнида Санжай билан мени бир неча ҳафтага бепул корпоратив тураржойга жойлаштиришмоқчи эди.

Мен омадим келганини ҳис қилдим. Университетда ўқишдан асосий мақсад имкон қадар кўпроқ маош тўлайдиган ишга жойлашиш, деб айтишганди. Мен ушбу ўйинда ютиб чиқдим. Бошқа хонадошларимнинг иш таклифлари билан солиштирганда, Санжай иккаламиз кўпроқ пул ишлашимиз кўриниб турарди.

Бир неча ой ўтгач, Санжай ва мен биргаликда «Oracle»да янги иш учун тайёрлов машғулотларини ўтадик. Бу уч ҳафталик дастур бўлиб, биз билан яна университетни яқиндагина битирган йигирма киши бор эди. Уч ҳафта тез ўтди. У, асосан, маълумотлар базасини дастурлаш бўйича қисқа курс эди. Биз мураккаб ва қизиқарли лойиҳалар устида ишладик. Мен жуда кўп нарсаларни ўрганаётганимни, янги дўстлар орттирганимни ва яхши пул ишлаётганимни юракдан ҳис қилдим. Машғулот сўнгида янги ишимни бошлаш учун янги хўжайиним билан учрашувни орзиқиб кутардим.

Аслида нима қилишим ёки нимани кутаётганим ҳақида тайинли фикрим йўқ эди. «Oracle» юзасидан умуман изланиш қилиб кўрмаган эдим. Билганим шу эдики, университетдалигимда улар мени суҳбатдан ўтказиш учун вакил жўнатишган ва менинг ёзганларим уларда яхши таассурот қолдирганди. Умуман олганда, улар мени билмасди, мен эса уларни. «Дастурчи муҳандис» бўлишим кераклиги ва улар менга 40 минг доллар тўламоқчи эканлигини билардим, холос.

«Oracle»даги биринчи иш кунимда иш столимни кўрсатиб, қиладиган вазифам ҳамда мажбуриятларимни айтишди. Мен, асосан, техник сифатни назорат қилишим ва регрессия синовлари ўтказишим керак эди. У нима учун кераклигини билмасдим, лекин аслида бунинг аҳамияти ҳам йўқ эди. Яхши пул ишлаб топаётгандим. Бир ҳафта ичида шуни билдимки, у ҳам осон топиладиган пул экан.

Қиладиган ишим кунига бир нечта синов ўтказиш эди. Синовни ўрнатиш беш дақиқа вақтни оларди, сўнгра автоматлаштирилган синов учун уч соат вақт керак бўларди, шу аснода мен шунчаки ўтириб, унинг тугашини кутардим. Шундай қилиб, мен кунига атиги икки ёки кўпи билан уч марта синов ўтказишга муваффақ бўлардим. Қайси вақтда келишим ёки идорани тарк этишимни ҳеч ким кузатмаётганини ҳам фаҳмладим. Аслида, менинг кимлигимни бирор киши биларди, деб ўйламайман.

Биринчи ой мобайнида мен ўзимни ўта омадли ҳис қилиб юрдим. Деярли куч сарфламасдан яхши ҳақ олаётганимга ишона олмасдим. Санжай иккаламиз офисдан етти дақиқалик йўл наридан ижара уй топдик ва яна бир марта хонадош бўлдик.

Бир ҳафта ичида менинг кундалик ишларим тайин бўлди:

10:00 – Иш столим ёнида ҳозир бўлиш.

10:05 – Синовлардан бирини ўтказишга киришиш.

10:10 – Электрон почтамни текшириш, тайёрлов курсидаги дўстларимга хабарлар жўнатиш.

11:30 – Тушлик қилиш учун уйга бориш.

12:30 – Мизғиб олиш.

13:45 – Офисимга қайтиб бориш.

14:00 – Яна бир синовни бошлаш.

14:05 – Электрон почтамни текшириш, тайёрлов курсидаги дўстларимнинг хатларига жавоб ёзиш.

16:00 – Уйга қайтиш.

Омадим келганини ҳис қилдим, чунки Санжай кечки соат еттигача уйга қайтмасди, менинг эса шундай осон кун тартибим бор эди. Ҳар замонда ундан иши қандайлигини сўраб қўярдим. У елкасини қисиб: «Яхши. Унчалик зўрмас», – дерди.

Унга менинг ишим ҳам унчалик зўр эмаслигини, лекин кечки пайтлари ва дам олиш кунлари зерикишни енгиш учун биргаликда бирор нарса қилишимиз мумкинлигини айтдим. «Бутунжаҳон тармоғи» деган нарса борган сари машҳур бўлиб бораётганди. Санжай график дизайн борасида уста эди, шунинг учун ишдан ташқари компаниялар учун веб-сайт тайёрлаб беришни йўлга қўйишимиз мумкин эди.

Ўз бизнесимизни йўлга қўйиш ғояси ажойиб кўринди. Компаниямизни «Internet Marketing Solutions», қисқача «IMS» деб номладик. Ўзимизнинг веб-саҳифамизни яратдик, ижара уйимизга иккинчи телефон линиясига буюртма бердик, ташриф қоғозларини чиқартирдик. Биз янги мижозларни рўйхатдан ўтказишга тайёр эдик.

Мижозларни қандай рўйхатдан ўтказиш бўйича режамиз бор эди: Аввало, биз маҳаллий савдо палатасига мурожаат қиламиз ва уларга бепул веб-сайт яратиб беришни таклиф қиламиз. Шунда барча маҳаллий корхоналар бизнинг мижозимиз эканлигини айтардик (бепулга веб-сайт қилиб берганимизни айтмасдик, албатта), иложи борича кўпроқ маҳаллий корхоналарга мурожаат қилардик ва тез орада пул айланишни бошларди.

Шундай қилиб, биринчи навбатда веб-сайт яратиш учун савдо палатасининг розилигини олишга тўғри келарди. Гарчи таклифимиз мутлақо текин бўлса ҳам, уларга томон дастлабки яқинлашув менинг мижоз билан биринчи марта телефондаги алоқам бўлди. Улар билан учрашувни соат 12:30 га белгиладим. Бу менинг «Oracle»даги кун тартибимга мос тушарди.

Учрашув куни мен асабийлашардим. Илгари бирор марта муваффақиятли савдо шартномасини тузмагандим, лекин уларга веб-сайт кераклиги ва биз уни тайёрлайдиган муносиб номзод эканлигимизга уларни ишонтириш асосий вазифамлигини тушуниб турардим. Ташқи кўриниш муҳим аҳамият касб этишини билардим, шу боис тушлик учун танаффусга «Oracle»дан соат 11:30 да чиқиб кетдим ва аввал уйга кириб, бир неча ой олдин битирув кечаси учун кийган костюм ва галстугимни кийдим. Ташриф қоғозларим етарли эканлигига ишонч ҳосил қилдим. Сўнг Санжай бир неча кун олдин ясаб, чоп этган бир нечта брошюраларни олдим.

Асабийлашган бўлсам ҳам, учрашув яхши ўтди. Ҳамма нарсани бепул қилишни таклиф қилаётганимиз уларга ёқиб тушди. Кейинги бир неча ҳафта давомида тушлик учун танаффусим борган сари чўзилди. Кун давомидаги кўп вақтимни палата билан учрашиб, улар қилаётган хизматимиздан мамнун эканлигига ишонч ҳосил қилиш билан ўтказардим. Санжай кечаси кўп вақтини мижжа қоқмай ўтказарди, чунки у туни билан веб-сайтни тайёрлаш билан машғул бўларди. Мен савдо ва мижозлар билан ишлашга жавобгар эдим, у бўлса маҳсулот ва дизайнга жавобгар эди. Биз яхши жамоа эдик.

Бир ой ичида савдо палатасининг веб-саҳифасини ишга туширдик. Энди пуллик мижозларни қабул қилишга тайёр эдик. Биринчи нишонимиз ўзимиз яшайдиган кўчадаги катта савдо маркази «Hillsdale» эди. Бу яхши танлов деб ўйладик, чунки биз уни мижоз сифатида рўйхатдан ўтказа олсак, у ердаги ҳар битта дўконга бориб, савдо марказининг ўзи ҳам мижозимиз эканлигини, шунинг учун улар ҳам биз билан ишлаши кераклигини айта олардик.

Кейинги бир неча ой давомида жуда оз вақтимни «Oracle»да ўтказдим, чунки «Hillsdale» савдо маркази ва бошқа кичик бизнес вакиллари билан учрашиш билан банд эдим. Ва ниҳоят, биз савдо марказининг веб-саҳифасини лойиҳалаш, бошқариш ва ўрнатиш учун уларни 2000 доллар тўлашга кўндирдик.

Биз буни уддаладик! Биринчи ҳақиқий пуллик мижозни қабул қилдик. Энди «Oracle»даги зерикарли кунлар билан хайрлашиб, ўзимизнинг доимий бизнесимизни бошқаришимиз мумкин эди.

Ва биз айнан шундай қилишга қарор қилдик.

Эрталаб раҳбаримга «Oracle»дан кетишим ҳақида айтмоқчи бўлганимда жуда асабийлашардим. Бир соат кутиб, ниҳоят, унинг офиси томон боришга ўзимда куч топдим. Унга янгилик ҳақида айтишга тайёр эдим. У хонасининг деразасидан менинг келаётганимни кўрди. Кўзимиз кўзимизга тушди. Юрагим борган сари тезроқ ураётганини ҳис қилдим. Кейин у бошқа томонга ўгирилди. Офисга назар ташлаб, у бошқа биров билан учрашиб турганини кўрдим, бундай пайтда мақсадимни айта олмасдим. Енгиллик ҳис қилдим ва офис ёнидан ўтиб, ўзимни гўё зал охиридаги ҳожатхонага кетаётгандай тутдим.

У ерда қўлимни ювиб ҳақиқатан ҳам ҳожатхонага келгандай туйилиши учун яна бир-икки дақиқа кутиб турдим. Кейин яна раҳбарнинг офиси ёнидан ўтиб, иш столимга келдим ва кейинги ярим соатни дўстларимга хат жўнатиш билан ўтказдим. Ўттиз дақиқа учрашув якунига етиши учун етарли вақт, деб ҳисобладим, шундай бўлса ҳам ишонч ҳосил қилиш учун яна ўн беш дақиқа кутишга қарор қилдим ва кейин яна раҳбарнинг офиси томон қадам ташладим.

Нимагадир иккинчи сафар олдингидан ҳам кўпроқ асабийлашаётган эдим. Менимча, бу хўжайиннинг учрашуви тугаганига ишончим комил эмаслиги учун бўлса керак. Агар у ҳали ҳам учрашувда бўлса, мен яна бир марта ўзимни ҳожатхонага кетаётгандай кўрсатишимга тўғри келади ва у мени қовуғида ёки қорнида жиддийроқ муаммоси бор, деб ўйлай бошлаши мумкин. Камига иш ўрним яқинидаги қолиб унинг офиси ёнидаги ҳожатхонадан фойдаланаётганим ғалати кўринаётган бўлса керак. Балки, у иш ўрним яқинидагиси ишламай қолган, деб ўйлагандир. Булар унинг хаёлидан ўтаётганига ишончим комил эди, шунинг учун ўзимни бу аҳамиятсиз эканига ишонтиришга уринардим. Барибир бу менинг “Oracle”даги охирги иш куним бўлиши керак эди. Лекин раҳбарнинг ўн йилдан кейин мен ҳақимдаги ягона хотираси залнинг бошқа томонидаги ҳожатхонадан тинимсиз фойдаланганим бўлади, деган хаёл миямнинг туб-тубида тинимсиз айланарди. Бу эса даҳшат эди.

Шу сабабли мен унинг ёдида «ҳожатхонага серқатнов бўлиб қолган ғалати бола» сифатида қолмасликка қарор қилдим. Менда бир ғоя туғилди. Тўғри унинг офисига кираман-да, ҳаммасидан қутуламан. Шундай қилиб, мен орқага қайтиш йўқлигини таъкидлаб, йўлак бўйлаб бордим. Олдиндан кўзларимиз тўқнашиб кетмаслиги учун деворга яқинроқ томондан юрдим, шунда у менинг узоқдан юриб бораётганимни кўрмасди. Юрагим тез-тез урарди. Бу сафар унинг эшиги очиқлигига кўзим тушди. Ниҳоят, эшик олдига келиб ичкарига қарадим. Унга ишдан кетаётганим ҳақида айтишга тайёр эдим.

Бироқ хонада ҳеч ким йўқ эди.

Бу энг қийин ишдан кетиш сифатида тарихда қоладиганга ўхшарди. У бошқа бир учрашувга ёки тушликка кетгандир, деган хаёлда мен ҳам тушликка боришга қарор қилдим. Тушдан сўнг учинчи уриниш учун қайтиб келмоқчи бўлдим. Бир хўрсиндим-да, орқага қайрилдим. Шунда орқамда турган раҳбаримга дуч келдим.

«Тони? Мени қидираётган эдингизми?» – сўради у.

Мен бу ҳолатга руҳан тайёр эмасдим. Ўша вақтда «Taco Bell»дан нимадир буюртма қилиш ҳақида ўйлаётгандим. Эсанкираб шоша-пиша «Йўқ, узр» деб ғўлдирадим, бошқа шубҳа уйғотмаслик учун иложи борича тезроқ юриб кетдим.

«Taco Bell»да иккита муҳим қарорни қабул қилдим. Ошқозонимга кутилмаган тетиклаштирувчи таъсир кўрсатадиган янги ичкилик такони синаб кўрмоқчи бўлдим. Бундан ташқари ишдан бўшаш учун эртагача кутишга қарор қилдим. Бугун мавриди эмаслигига ишоралар етарли эди.

Ўша куни кейинроқ офисга қайтганимда, ишдан бўшаш масаласи билан шуғулланишим шарт эмаслигини билганимдан анча енгил тортгандим. Иш ўрним яқинидаги ҳожатхонага борганимда эшикдаги ҳожатхона тозаланаётгани ва бошқасидан, яъни хўжайиннинг офиси ёнидагисидан фойдаланиб туриш ҳақидаги ёзувни кўрдим.

Яхши томони, мен аллақачон унинг қаердалигини билардим ва ўша томонга юрдим. Ҳожатхонага яқин борганимда раҳбарнинг эшиги очиқлигига ва у хонада ёлғиз эканига кўзим тушди. Ҳаммасини якунига етказишга қарор қилдим, шунинг учун кўп ўйламасдан ўзимни офисга киришга ундадим.

«Вақтингиз борми?» – сўрадим. Эшикни ёпиб, унинг қаршисига ўтирдим. Энди орқага йўл йўқ эди.

«Мен... ишдан бўшашга қарор қилдим», дедим ҳаяжон билан. «Oracle»да беш ойдан буён ишлаётгандим ва ҳали деярли ҳеч нарсанинг уддасидан чиқмагандим. Бу янгиликни раҳбарим қандай қабул қилишини билмасдим. «Oracle»да яқиндан бери ишлаётганим ва аллақачон кетмоқчи бўлганим учун хафа бўлса керак, деган ташвишда эдим. Ёки танаффусларда кўп ушланиб қолаётганимни билар ва ичида кетаётганимдан хурсанддир. Балки, бу билан умуман иши йўқдир. Унинг жавоб бериши учун керак бўлган уч сония менга уч дақиқадай туйилди.

«Йўғ-е! Бошқа бирор стартапга қўшилаётган кўринасиз! Қандай ажойиб имконият!» У мен учун чин юракдан хурсанд эди. У мени миллионлаб венчур-капиталига эга бўлган компанияга қўшиляпти, деб ўйлади.

Унга шунчаки «Oracle»дан зерикканим ва Санжай билан бирга ижара уйимиздан туриб бошқараётган веб-дизайн бизнеси учун кўпроқ вақт орттиришни хоҳлаганимни айтишга юрагим дов бермади. Ҳозирги даражамизда аслида «Oracle»даги маошимиздан камроқ пул топаётгандик.

Бироқ биз ўз бизнесимизни юритишни ва тақдиримизни ўзимиз қўлга олишни хоҳлаган эдик. Бу пул учун эмас, зерикмаслик учун эди. Энди Санжай иккаламиз ҳам расман ишдан бўшагандик ва ҳаётимизнинг кейинги қисмини бошлашга тайёр эдик. Бизни нима кутаётгани қоронғи эди, лекин нима бўлса ҳам, зерикиш ва қониқмаслик ҳиссидан кўра яхшироқ бўлиши керак эди.

Биз саргузаштга тайёр эдик.

Стартап

Маълум бўлишича, биз кутган саргузашт ўз-ўзидан содир бўлмади. Оқибатда биз уйда ўтириб қолдик. Вақти-вақти билан веб-дизайн билан шуғулланардик, баъзан янги мижозлар қидиришга борардик.

Биринчи ҳафтанинг якунигача иккимиз ҳам веб-дизайнга қизиқмаслигимизни англадим. Биз ўз бизнесимизга эга бўлиш ва уни юритиш ғоясига мубтало эдик, лекин реаллик тасаввурдан кўра анча зерикарли бўлиб чиқди.

Ота-онам «Oracle»дан кетганимни эшитиб, унчалик ваҳимага тушмади. Дадамга Санжай билан веб-сайт яратиш бўйича компания ташкил этишимизни айтганимда у менга бу бизнеснинг келажаги йўқдай кўринаётганини айтганди. Мана ҳозир, бир ҳафта ўтмай Санжай билан «Oracle»дан кетиб тўғри қилганимизга шубҳаланиб қолдик.

Кейинги бир неча ҳафта оғир ва бироз эзгин ўтди. Зерикишни енгиб, кўнгил ёзиш учун кўп вақтимизни интернетда ўтказа бошладик. Санжайнинг кийим жавонига ухлашга киришини томоша қилиш ягона қизиқарли машғулот эди. Биз бироз ақлдан озишни ҳам бошлаётгандик.

Хайриятки, иккимизнинг ҳам университетдаги ишимиздан орттирган етарли пулимиз бор эди. Шунинг учун йилнинг қолган қисмида ижара ҳақини тўлаш ҳақида қайғурмасак ҳам бўларди. Нимани хоҳлашимизни билмасдик, лекин нимани хоҳламаслигимизни билиб олдик. Биз «Oracle»да ишлашни хоҳламасдик. Ортиқ веб-дизайн билан шуғулланишни ҳам хоҳламасдик. Ортиқ савдо алоқалари қилишни хоҳламасдик. Ва биз зерикишни хоҳламасдик.

Шундай қилиб, биз кун-тун интернет билан боғлиқ кейинги бизнес ғояни ўйлаб топиш билан овора эдик, лекин бирор арзирли фикр келмасди. Бир куни дам олиш кунида зерикканимиздан бир ғояни синаб кўриш учун компьютер дастури тузишга қарор қилдик. Уни дастлаб интернет «LinkExchange (ILE)» деб номлаганмиз, кейинчалик уни қисқача «LinkExchange» қилиб ўзгартирганмиз.

«LinkExchange» ортидаги ғоя жуда оддий эди. Агар сизнинг веб-саҳифангиз бўлса, бизнинг хизматимиз учун текинга рўйхатдан ўтишингиз мумкин эди. Рўйхатдан ўтганингиздан сўнг, веб-саҳифангизга махсус кодни жойлаштирасиз ва сайтингизда автоматик равишда реклама баннерлари кўрина бошлайди.

Ҳар сафар кимдир веб-сайтингизга кириб, рекламани кўрса, сизга тушган пулнинг ярми берилади. Шундай қилиб кунига мингта фойдаланувчи сайтингизга кирса, сиз умумий даромаднинг ярмини оласиз. Ушбу даромад билан биргаликда, сизнинг веб-сайтингиз «LinkExchange» тармоғида беш юз марта бепул реклама қилинарди. Шунинг учун бу катта реклама бюджетига эга бўлмаган веб-сайтларга қўшимча равишда ўзларини текинга намойиш қилишлари учун ажойиб имконият эди. Қолган беш юзта реклама имкониятини ўзимиз учун сақлаб қўярдик. Ғоя шундай эдики, вақт ўтиши билан «LinkExchange» тармоғини кенгайтириб, охир-оқибат катта корпорацияларга сотиш учун етарли реклама имкониятларига эга бўлардик.

Санжай билан биргаликда тажрибамиз учун дастурлаш қисмининг барчасини бир ҳафтада якунладик, сўнг интернетдаги ўзимиз ёқтирган кичкина веб-сайтларнинг элликтасига электрон почта орқали хабар юбордик. Улардан янги хизматимизни синовдан ўтказишда ёрдам беришини сўрадик.

Ажабланарлиси, йигирма тўрт соат ичида биз хабар жўнатган сайтларнинг ярми хизматни синовдан ўтказишда ёрдам бериш учун рўйхатдан ўтди. Одамлар уларнинг саҳифаларига кириб, реклама баннерларини кўргани сари «LinkExchange» ҳақида сўзлар тарқала бошлади. Бир ҳафта ичида шунчаки зерикишдан қутулиш учун яратган лойиҳамиз каттароқ самара бериши мумкинлигини англадик. «LinkExchange»ни муваффақиятли бизнесга айлантиришга бор диққат-эътиборимизни қаратишга қарор қилдик.

Кейинги беш ой шамолдай ўтди. Борган сари кўпроқ веб-сайтлар бизнинг хизматимизга рўйхатдан ўтарди. Биз ҳали пул ишлаш ҳақида қайғурганимиз йўқ эди. Фақат «LinkExchange» тармоғини кенгайтиришга эътиборимизни қаратгандик. Тез ўсиб бораётган ва бошқалар ростдан ҳам фойдаланишга иштиёқманд бўлган бир нарса яратаётганимиздан ҳаяжонда эдик. Санжай иккимиз тиним билмасдик. Вақтимизнинг ярмини компьютер дастурчилигига, қолган ярмини мижозларга хизмат кўрсатиш учун электрон хатларга жавоб қайтаришга сарфлардик. Ҳар бир келган хатга тезроқ жавоб қайтаришга уринардик. Одатда уларга ўн дақиқа ичида жавоб қайтарардик ва одамлар бизнинг тез ишлашимиздан ҳайратда қоларди.

Биз ҳамма электрон хатларга жавоб беришга улгура олмай қолдик, шунинг учун шаҳар ташқарисидан келган дўстим бизга ёрдам беришга қарор қилди ва шу ерда қолиб кетди. Ўша пайтда ҳаммамиз учун ҳаяжонли, қизиқарли, ажойиб ва афсонавий дамлар эди. Бизни қандайдир буюк нарса кутаётганини билардик, шунчаки унинг нима эканлигидан бехабар эдик. Кунларнинг ҳаммаси аралашиб кетганди. Биз ҳафта кунларининг умуман фарқига бормасдик.

Бир куни, 1998 йилнинг августида Ленни исмли бир йигит қўнғироқ қилиб қолди. У Нью-Йоркдан телефон қилаётганди. У тармоғимизда реклама бермоқчилигини ва, шунингдек, компанияни сотиб олиш нияти борлигини айтди.

Санжай иккимиз у билан тушлик учун ҳафта охирларида Сан-Францискода учрашишга рози бўлдик. Учрашув ҳар турдаги гўштларни пиширишга ихтисослашган «Tony Roma’s» ресторанлар тармоғининг бирида бўлди. Ленни ўзини Бигфут деб таништирди. Бу ном унинг компаниясига тегишли бўлиб, унинг тахаллуси ҳам шундай эди. У каҳлуа ичимлигидан буюрди, мен ҳам ўзимга шундан буюртма қилдим. Санжай эса каҳлуадан бош тортди. Университетда бир кечада кўпроқ каҳлуа истеъмол қилиб юборганмиз (ва кейинроқ хонадошлар билан роса қайт қилганмиз). Хонадошларимиз ҳали-ҳануз бу кунни «Каҳлуа кечаси» деб ёдга олишади. Санжай ўша кундан буён каҳлуа билан чиқиша олмайди.

Ленни бизга таклифи борлигини айтди. У «LinkExchange»ни «Bigfoot»га сотишимиз учун бир миллион доллар нақд пул ва сармоя таклиф қилди. Келишувнинг бир қисми сифатида Ленни «Bigfoot»да ишлаш учун Нью-Йоркка кўчиб ўтишимизни хоҳлашини айтди. Санжай иккимиз ҳайратланиб бир-биримизга қарадик. «LinkExchange» ташкил қилинганига эндигина беш ой бўлганда бизда уни бир миллион долларга сотиш имконияти туғилганди. Биз Леннига ўйлаб олишимиз учун бир неча кун кераклигини айтдик, лекин хаёлимга фақат бир сўз келди: «Қойил!»

***

Санжай билан кейинги йигирма тўрт соатни қандай жавоб беришни муҳокама қилиб ўтказдик. Биз «LinkExchange»нинг бундан каттароқ натижага эришиш имконияти борлигига ишонардик, лекин бунчалик катта пулни рад этиш ҳам осон эмас эди. Шундай қилиб, биз Леннига компанияни икки миллион доллар нақд пулга сотмоқчи эканимизни айтишга қарор қилдик. Шу йўл билан атиги беш ой ишлаб, Санжай билан ҳар биримиз бир миллион доллардан пулга эга бўлардик. Қаердадир ўқигандим: «Музокара натижаси қандай бўлиши сизга аҳамиятсиз бўлса ва ташлаб кетишдан қўрқмасангиз, сиз унда энг яхши позициядасиз».

Маълум бўлдики, Ленни бизни икки миллионга арзийди, деб ўйламас экан (Мен ҳам уни икки миллион доллар пули бор деб ўйламасдим), шу сабабли биз ўз йўлимиздан оғишмасликка, лекин ўзаро алоқани давом эттиришга келишдик.

– «LinkExchange» ҳаётда бир марта бўладиган имконият, – деди Ленни. – Ҳаётим давомида кўп пул ишлаб топдим, лекин пулни қайтиб олиш ўрнига ҳаммасини таваккал қилиб тикиб юборишга қарор қилганимда кўп йўқотдим ҳам. Сизларга омад тилайман.

«LinkExchange»нинг муваффақият қозонишига ишониш Санжай иккимизга доимгидан кўра кучлироқ туртки берди. Биз Леннига адашганини исботлашимиз керак эди.

Хизматимиздан фойдаланувчилар сони ортиб боргани сари компьютер дастурчилигида ҳам, мижозларга хизмат кўрсатиш соҳасида ҳам қўшимча ёрдамга муҳтож бўлиб қолдик. Шаҳар ташқарисидан келган дўстларимизни биз билан қолишга ва хатларга жавоб беришда ёрдам беришга кўндирдик. Қўшимчасига компьютер дастурчиларини ҳам излай бошладик.

Университетда халқаро компьютер дастурчилиги мусобақасида иштирок этганим ёдимга тушди. Ҳар бир университет бошқа университет жамоаларига қарши учта энг яхши компьютер дастурчиларини бир жамоа сифатида мусобақага юборишига рухсат берилганди. Менинг жамоам мусобақада биринчи ўринни олганди. Жамоадошларимдан бири бўлган Хадини топиб, уни «LinkExchange»га таклиф қилиб кўришга қарор қилдим.

Талабалик пайтимизда Хади кўзбойлағичликка қизиқишини билиб қолгандим. Шунинг учун у билан университет амфитеатрида сеҳргарлик шоусини қўйиш ғоясини қисқача муҳокама қилганмиз. Биз ўзимизча навбатдаги Дэвид Копперфильд дуэти бўламиз, деб ўйлагандик, лекин охир-оқибат бундан ҳеч қандай иш чиқмади, чунки иккимиз ҳам жуда банд эдик.

Хади билан боғланиб, унга «LinkExchange»га қўшилишни таклиф қилдим ва қанчалик тез ўсаётганимиз, биз рад этган бир миллион долларлик таклиф ва ҳаммаси қандай ажойиб эканлиги ҳақида барча маълумотларни бердим. У таклиф ёққани, лекин қўшила олмаслигини айтди. Чунки у ўша пайтда Сиэтлда «Microsoft»да ишлаётган, «Netscape» браузер билан рақобат қилиш учун «Internet Explorer» деган браузерни ишга туширмоқчи бўлган жамоани бошқараётган экан.

Аммо у менга ҳам ташқи кўриниши, ҳам қобилияти жиҳатидан ўзи билан бир хил бўлган эгизак укаси борлигини айтди. Айтишича, иккаласи шунчалик ўхшаш эдики, университет пайти биттаси жуда банд бўлса, бошқаси унинг ўрнига машғулотларга бораркан. Менга қизиқ кўрингани, улар ҳеч бир-бирининг ўрнига учрашувга ҳам чиққанмикан?

– Шундай қилиб... Сиз эгизагингизни ишга ёллашимизни таклиф қиласизми? – сўрадим мен.

– Ҳа.

– Бир-бирингиз учун интервьюга борганингиз ҳақидаги гап ростми?

– Ҳа.

– Унда яхши. Эгизагингизнинг исми нима?

– Али.

Хуллас, Али билан бир марта учрашганимиздан сўнг уни «LinkExchange»га учинчи шерик қилиб олишга қарор қилдик ва Сан-Францискода ўз офисимизни очдик. Ҳар биримиз дўстларимизни «LinkExchange»га таклиф қилишни бошладик ва бирин-кетин улар бизга қўшила бошлашди.

Ўша йилнинг декабрига келиб, «LinkExchange»да йигирма бешта ходим бор эди ва уларнинг аксарияти ўзимизнинг дўстларимиз эди. «Yahoo» асосчиларидан бири Жерри Янг биз билан учрашмоқчи эканлигини айтди. «Yahoo» ўша йили яқиндагина жуда катта муваффақиятли кимошди савдоси ўтказган эди ва унинг қиймати 1 миллиард доллардан ошиқроқ эди. Жерри ўша пайтдаги «dоt-cоm» инқилобининг [3] асосий фигураларидан эди, шу сабабли биз интернет юлдузи билан учрашувни ҳаяжон билан кутдик. «Yahoo» билан қанақадир реклама битими туза оламиз, деб умид қилаётгандик. Бу бизнинг янада тезроқ ўсишимизга ёрдам берарди.

Маълум бўлишича, Жерри реклама битими билан қизиқмаётган эди. У бизни сотиб олишдан манфаатдор эди. Бу биз учун бироз кутилмаган хабар бўлди. Биз таътил тугагунча кутишимизга тўғри келарди, чунки корпоратив ривожланиш бўлимидагиларнинг ҳаммаси таътилда эди. Шу сабабли январда яна қайта гаплашиб кўришга келишдик.

Янги йилдан сўнг у эски ижара уйимизга биз билан учрашгани келди ҳамда Санжай, Али ва менга тўлашга тайёр бўлган суммасини айтди.

«Йигирма миллион доллар».

Мен ҳайратдан чайқалиб кетмасликка ва хотиржам кўринишга ҳаракат қилдим. Хаёлимга келган биринчи сўз «Вау!» эди. Хаёлимга келган кейинги фикр шу бўлди: «Беш ой бурун компанияни Леннига сотмаганимиздан жуда хурсандман».

Жеррига ўйлаб кўриб, бир неча кундан кейин жавоб беришимизни айтдик. Ушбу вазиятда рақамлар каттароқ эди. Анча катта.

Кейинги бир неча кун хавотир билан ўтди. Қолган ишчиларимизга нима бўлганини, Санжай, Али ва мен охирги қарорни қабул қилишимизни айтдик. Агар биз 20 миллион доллар олсак, бундан кейин ишлашга ҳожат қолмасди.

Тажриба сифатида, агар пулни олсам, қилишим мумкин бўлган нарсалар рўйхатини туздим:

• Сан-Францискода бирор тураржой сотиб оламан, шунда ижара уйда бошқалар билан бирга турмасдан, ўз уйимда яшардим.

• Катта экранли телевизор сотиб олиб, уй театрини қурардим.

• Янги компьютер сотиб олардим.

• Бошқа бир компанияни ташкил қилардим, чунки менга нимадир яратиш ва уни ривожлантириш ғояси жуда ёқади.

Рўйхатим шунчалик қисқалигига ҳайрон бўлдим. Унга яна нимадир қўшиш мен учун жуда қийин эди. Олдинги иш жойларимдан сақлаб қўйган пулларим билан мен аллақачон телевизор, компьютер сотиб олиш ва кичкина таътилга бориш имкониятига эга эдим. Шунчаки бунга ҳеч ҳафсала қилмаётгандим.

Мен аллақачон ўзимга ёққан компанияни бошқаришга ҳисса қўшаётган эдим. Ҳозирги компанияни бошқариш қизиқарли бўлиб турган бир пайтда яна қизиқарли машғулот билан шуғулланиш учун бошқа компания ташкил қилиш ғояси аҳмоқона кўринди. Ўз уйим бўлмаслигини ҳисобга олмаса, ўзим хоҳлаган ҳамма нарсани сотиб олишга қурбим етарди.

Леннининг сўзлари миямда такрор ва такрор жарангларди:

– «LinkExchange» – бу ҳаётда бир марта бўладиган имконият.

Бир нарсани чин юракдан англаб турардим: «Гарчи муваффақиятсизликка учрасак ҳам, имконият кетидан бориш энг тўғри йўлдир». Бу йигирма уч ёшда ўз уйига эга бўлишдан кўра муҳимроқ эди. Уй сотиб олиш қочиб кетмайди.

Санжай ва Алига фикрларимни айтдим, улар ҳам ўзлари мустақил хулоса чиқаришди. Ҳали ёш эдик. Жасоратли бўлишимиз мумкин.

Эртаси куни қароримизни эълон қилиш учун компания йиғилиши ўтказдик.

«Барчага маълумки, биз «Yahoo»дан компанияни сотиб олиш ҳақида таклиф олдик. Сўнгги кунларни уларнинг таклифини қабул қилиш ёки қилмаслик тўғрисида ўйлаш билан ўтказмоқдамиз», – дея сўз бошладим. Хонада вужудга келаётган кескинликни ҳис қилиш мумкин эди.

«Биз уларнинг таклифини рад этишга қарор қилдик».

Хонага кўз югуртириб, одамларнинг юзидаги енгиллик аломатларидан ҳайрон бўлдим. «Биз жудаям ўзига хос даврда яшаяпмиз, – дедим мен. – Интернет саноати авжига чиқмоқда. «Netscape», «eBay», «Amazon» ва «Yahoo» каби компаниялар инсоният тарихи йўналишини ўзгартирмоқда. Ҳеч қачон бунчалик кўп компаниялар бундай қисқа вақтда муваффақият қозонмаган. Ҳаётдан завқ олиш билан биргаликда шу компаниялардан бири бўлиш имкониятига эгамиз».

Нима учунлигини билмайман, лекин негадир борган сари ҳиссиётга берилиб бораётгандим. Овозим титрай бошлади. Охирги сўзларимни айтиб, учрашувни тугатишим керак эди, акс ҳолда йиғлаб юборардим:

«1997 йил бошқа қайтиб келмайди».

Биз бутун дунёга қарши эдик ва ютиб чиқишимизга ишонч ҳосил қилмоқчи эдик.

***

Кейинги бир неча ойни яхши эслай олмайман. Гўё кимдир бизни хато қилмасин, деб назорат қилиб тургандай ҳаммаси жойида эди. «Yahoo»ни молиялаштирган венчур-капитал фирмаси «Sequoia Capital» компаниясидан Майкл Мориц бизнинг директорлар кенгашимизга аъзо бўлди ва компаниянинг 20 фоиз улуши учун 3 миллион доллар сармоя қўйди. Хизматимиздан тобора кўпроқ сайтлар фойдалана бошлади ва компания даромадларини ошириш учун катта-катта реклама берувчиларни рўйхатдан ўтказа бошладик. Ақлли, ғайратли ходимларни ишга ёлладик (уларнинг кўпчилиги ходимларимизнинг танишлари эди) ва биргаликда анча вақтичоғлик қилдик. Бошимиз осмонда эди.

Бу қандай бошланганини билмайман-у, лекин «LinkExchange»да жуда қизиқарли анъана бор эди. Ойда бир марта бутун компанияга электрон хат юборардим, уларга муҳим учрашувимиз ҳақида ва унда баъзи муҳим сармоядорларимиз ва директорлар кенгаши иштирок этиши ҳақида хабар берардим. Шунинг учун ҳамма учрашув куни галстук тақиши ва костюм кийиши шарт эди.

Яқинда ёлланган ишчилардан ташқари ҳамма бу ҳақиқий расмий учрашув эмаслигини ва аслида костюм кийиш, галстук тақиш шарт эмаслигини биларди. Учрашувнинг асл сабаби ўтган ойда «LinkExchange»га қўшилган барча янги ишчиларни сафимизга қабул қилиш маросимини ўтказиш ва улар билан озгина ҳазиллашиш эди.

Шундай қилиб, ойда бир марта барча янги ёлланган ишчилар офисга костюм ва галстукларда келишарди. У ерда улар компаниянинг анъанавий ҳазили нишонига айланганини тушунишарди. Кундузги йиғилишда қандайдир ноқулай шартни бажариш учун барча янги ишга қабул қилинган ходимлар хонанинг олдига чақириларди.

«Sequoia Capital» сармоясидан кейин биз Майкл Морицдан анъанавий йиғилишимизда иштирок этишини сўрадик ва уни охирги бир ой ичида ёлланган бошқа олтита ходим билан бирга хонанинг олд томонига чақирдик.

Ҳамма ўзини таништиргандан сўнг уларга Морицнинг иштироки шарафига барчадан янграётган мусиқага мос равишда биргаликда ҳаракат қилишни сўрадик.

Агар сиз Мориц ҳақида оммавий ахборот воситаларида бирор нарса ўқиган бўлсангиз, у умуман олганда ақлли, интроспектив ва венчур-капиталистга айланган атоқли британиялик журналист сифатида тасвирланарди. Шунинг учун ҳамма унинг бошқа янги ходимлар билан олдинда туришини кўриб ҳаяжонда эди. Ҳамма шодланиб, қарсак чалаётган бир пайтда кимдир магнитофон олиб чиқди ва уни ёқди. Сўнг мусиқа янграй бошлади. У «Макарена» эди.

Морицнинг «Макарена»га мажбуран ўйнашини томоша қилиш қандай бўлишини сўз билан тасвирлаб бўлмайди. У мен кўрган энг ғалати томошалардан бири эди. Хонадаги ҳамманинг кайфияти чоғ, кулаётган эди. Қўшиқнинг охирига келиб, қаттиқ кулганимдан юзимдан ёшлар оқиб тушаётганди.

Хонадаги барча шодон чеҳраларга қараб, ўзимча ўйлаганим ёдимда: «Ҳаммаси ҳақиқат эканлигига ишона олмайман». Бу шунчаки Морицнинг «Макарена»га рақсга тушиши ёки бутун хонадаги одамлар кулишаётгани ҳақида эмас. Бу ўтган йили содир бўлган ҳамма нарса ҳақида эди. Бунга шунчаки ақл бовар қилмасди.

«Pretty Woman» [4]нинг сўзлари билан айтганда, мен эртакда яшаётган эдим.

Тез ўсиш

«Sequoia Capital»дан маблағ қабул қилганимиздан кўп вақт ўтмай, университетда мен пицца сотган йигит – Альфредга мурожаат қилдим ва унга доимий ходим сифатида бизга қўшилишни таклиф қилдим. У Стэнфордда статистика бўйича докторлик диссертацияси устида ишлаётган экан. Мен учун бу дунёдаги иккинчи энг зерикарли ишдай туйилди (биринчиси кечаси бўёқнинг қуришини кузатиш. Бу пайт бўёқ ранги кўринмайди).

Сўнгги икки йилда у билан биргаликда амалга оширишимиз мумкин бўлган бизнес турларини аниқлашга ҳаракат қилдим. Биринчи ғояларимдан бири Альфред билан Стэнфорд шаҳарчасининг бирор қисмида «Subway» сэндвич франчайз очиш эди. Ўша пайтда «Subway» АҚШдаги энг тез ривожланаётган франчайзлардан бири эди, бунинг сабаби қисман франчайз нархи ва бошланғич харажатлар жуда паст бўлганлиги эди. Альфред аслида мен билан буни амалга оширишни ўйлаб юрарди, аммо кейин билдики, ўша пайтда Стэнфорд ўз ҳудудида тижорат фаолиятига рухсат бермасди.

Санжай билан «LinkExchange»ни йўлга қўйган вақтимизда Альфреддан бизга қўшилишини сўрадим. Ўшанда у буни жуда таваккал иш деб ўйлади, бундан ташқари ота-онаси уни магистратурадан қолиб кетишини эшитиб, ғазабланишидан хавотир олди. Шу сабабли биз алоқада бўлиб туришга келишдик. Уни бизга маслаҳатчи бўлиб ишлаб туришга кўндирдик.

Бу сафар эса Альфред таклифимизни мамнуният билан қабул қилди. Менимча, бунинг иккита сабаби бор. Биринчиси, банкда «Sequoia Capital»дан олган 3 миллион долларимиз борлигини билгани ва иккинчиси докторлик даражасини олиш унинг иши эмаслигини англагани бўлса керак. У 1997 йилда молия бўйича вице-президент сифатида «LinkExchange»га қўшилди.

Кейинги ўн етти ой давомида ҳаммамиз жуда кам ухладик. Биз жуда тез ўсаётган ва иложи борича тезроқ янги ишчилар ёллаётган эдик. Иш ўринлари учун дўстларимизни жалб қилиш тизимидан чарчадик, шунинг учун ишлашга тайёр бўлган ва олти ойдан ортиқ қамоқ жазосини ўтамаган деярли ҳар қандай «иссиқ вужуд»ни ишга ёллашни бошладик.

Офис учун ижарага олинган қаватга сиғмай қолдик. Натижада офисни бинонинг қўшимча қаватларига кенгайтира бошладик. Ҳатто Нью-Йорк ва Чикагода савдо офисларини очдик. Офисда юриб, танимаган одамларингни кўриш жуда ғалати эди. Ҳар ҳафтада битта янги одам пайдо бўлгандай туйиларди. Гап уларнинг исмларини ёки қайси иш ўрнида фаолият юритишини билмаслигимда эмас... Мен ҳатто уларнинг юзларини ҳам танимасдим. Бино қаватлари бўйлаб юрганим сари менга дуч келган одамлар «LinkExchange»да ишлайдими ёки бинодаги бошқа компанияларнинг ходимларими – аниғини билмасдим.

Ўша пайтда, албатта, бу ёмон нарса деб ўйламаган эдим. Ҳарна жадал суръатда ўсиб бораётганимиз учун ходимларни танимаслик ҳаяжонни кучайтирарди ва адреналинни доимо юқори даражада ушлаб турарди. Буни барчамиз ҳис қилиб турардик. Аммо ортга назар ташласак, бу аслида келажак учун катта огоҳлантириш қўнғироғи бўлиши керак эди.

Қисқаси, биз корпоратив маданиятга эътиборлироқ бўлиш кераклигини билмаган эдик. Дастлабки йилда қизиқарли ва ҳаяжонли бир нарса қуришга ўз ҳиссасини қўшмоқчи бўлган одамларни ва дўстларимизни ишга ёллагандик. Ўзимиз билмаган ҳолда биргаликда ҳаммага манзур бўлган корпоратив маданият яратдик.

Ходимлар йигирма беш кишидан ортгач, бошқа сабабларга кўра компанияга қўшилаётган одамларни ишга ёллаб хатога йўл қўйдик. Қувонарлиси шуки, биз ёллаган одамлар ақлли ва серғайрат эди. Ёмон томони, уларнинг кўпчилиги кўп пул топиш ёки карьера ва резюмеларини бойитиш илинжида эди. Улар бир неча йиллик машаққатли меҳнатларини «LinkExchange»га сарфлаб, сўнг бошқа компанияга резюмени бойитадиган ишга ўтишни хоҳлашарди. Ёки агар ишлар яхши кетса, кўп пул топиб, нафақага чиқиш умидида эди. Биз ўсишда ва тобора кўпроқ ишчи ёллашда давом этдик. Охир-оқибат 1998 йилга бориб компаниядаги ишчилар сони юздан ортди.

Бир куни уйғоткичнинг овозини ўчириш тугмасини олти марта босганимдан сўнг кўзимни очдим. Еттинчи марта босмоқчи эдим, тўсатдан хаёлимга бир фикр келди. Сўнгги марта «Oracle»да эканимда, ишга боришга эринганимда бу қадар кўп уйғоткични ўчирган эдим. Бу яна содир бўлди, фақат бу сафар мен «LinkExchange»га боришга ҳайиқаётган эдим.

Бу мен учун жуда ғалати туйғу эди. «LinkExchange»нинг асосчиларидан бири эдим, бироқ компания энди мен боришни истайдиган жой эмасди. Авваллари бундай бўлмасди. Бир ярим йил аввал ўз ходимларим олдида «1997 йил бошқа қайтмайди», деган эдим. Қандай қилиб ҳаммаси бунчалик тез ўзгарди? Нима бўлди? Қандай қилиб биз «ҳамма бир киши учун, бир киши ҳамма учун» руҳидаги жамоавий кайфиятдан айни пайтдаги фитна, мавқе талашиш ва мишмишлар ҳукм сурган муҳитга ўтиб қолдик?

Ўтган йилни ёдга олиб, ишлар орқага кетган ва қизиқишим сусайган бирор ҳолатни эслай олмадим. Компания маданиятининг емирилишига сабаб бўлган ягона бир ходимни кўрсатолмайман.

Бу минг марта кесиш натижасидаги ўлим [5] ёки Хитойдаги сув томчилатиб қийноққа солиш каби эди. Кундан-кунга томчилаб-томчилаб... Ҳар бир томчига ёки ишга ёллашдаги хатоликка чидаш мумкин эди, бу унчалик жиддий муаммо эмасди. Аммо ҳаммасини жамласак, бу азоб эди.

Мен нима қилишни аниқ билмасдим. Бу фикрни миямдан чиқариб ташладим. Чунки ҳал қилиниши керак бўлган долзарб муаммолар бор эди: Иқтисодиёт яхши ишламаётганди (Россия валютаси билан боғлиқ қанақадир муаммо ва ўзим унчалик тушунмаган узоқ муддатли капитал чўкиши сабабли) ва компанияда даромадимиз тўсатдан тўхтаб қолса, ишни давом эттириш учун етарли пул захирамиз йўқ эди. Қўшимча молиялаштиришни жалб қилиш учун кимошди савдосига тайёрлана бошладик, аммо Россия валютасидаги кутилмаган муаммолар ишимизни ортга сурди. Иқтисодиётимиз ёмонлашганда суғурта сифатида «асос» молиялаштириш айланмасини йўлга қўйишимиз керак эди. Акс ҳолда, йил охиригача банкрот бўлишимиз мумкин эди.

Сўнгги икки йил ичида биз «Yahoo», «Netscape» ва «Microsoft» компаниялари билан яхши муносабат ўрнатдик. Ушбу компанияларнинг ҳар бири қилаётган ишимизга катта қизиқиш билдирди ва стратегик шериклик имкониятларини аниқлашдан манфаатдор эди. (Мен ҳеч қачон «стратегик шериклик» нимани англатишини ва унинг оддий шерикликдан қандай фарқ қилишини тушуна олмаганман. Лекин ушбу сўзни ким ишлатса, ақлли одамдай кўринарди, шунинг учун бу иборадан фойдаланишни ёқтирардик.)

Ажабланарлиси шундаки, учала компания ҳам бизнинг меззанин молиялаштириш айланмамизга инвестиция киритишга қизиқиш билдирди. Бундан ҳам ҳайратланарлиси, «Netscape» ва «Microsoft» компанияни тўлиқ сотиб олишга кўпроқ қизиқаётганди.

Биз уларга нарх камида 250 миллион долларга тушишини айтдик. Бу суммани қаердан ўйлаб топганимизни билмайман, лекин у менга жуда яхши кўринди. «Netscape» ва «Microsoft» иккаласи ҳам музокарани давом эттиришни хоҳлагани яхшилик аломати эди.

Шундай қилиб, улар тендер бошлаб юборишди.

Ниҳоят, «Microsoft» энг катта сумма – 265 миллион доллар таклиф қилди, аммо унга бир нечта шартлар қўшилганди. Улар Санжай, Али ва мени «LinkExchange»да яна камида бир йил қолишимизни исташди. Агар мен белгиланган вақт давомида у ерда қолсам, 40 миллион долларга яқин пул билан кетардим. Агар қолмасам, бу миқдорнинг 20 фоизидан воз кечишим керак эди.

«LinkExchange» энди мен учун қизиқ бўлмаса-да, шу кетишда у ерда яна бир йил ишлашим мумкинлигини англадим. Шунчаки ишдан бўшамаслик учунгина арзимас вазифаларни бажариб туришимга тўғри келарди.

Бирор компания бошқа компания томонидан сотиб олинганда директорлар кенгаши ўз ўрнида қолиб, деярли ҳеч нарса бажармай юриш ҳолатлари кўп кузатилади. Аслида, бу ҳолатда тадбиркорлар ишлатадиган алоҳида ибора ҳам бор: «Бошқарувни тинчликда топшириш» [6].

«Microsoft» билан музокараларимиз бошланганидан бир неча ҳафта ўтгач, битим имзоланди. «Microsoft» томонидан амалга оширилган бошқа харидлар билан таққослаганда, «LinkExchange» хариди рекорд вақт ичида амалга оширилди. Бироқ саҳна ортида бир-икки ички драмалар ҳам содир бўлди.

Жуда кўп тафсилотларга берилмасдан (ва айбдорларни ҳимоя қилиш учун) айтаманки, бу мен учун инсоннинг хулқ-атвори ва характери юзасидан дарс бўлди. Катта пулларда одамнинг асл башарасини очиб ташлайдиган ғалати хусусият бор. Хариддан олдин компанияга қўшилган баъзи одамларнинг очкўзлигини кўрдим, улар компаниядаги бошқа ҳар бир киши зарари эвазига, ўз фойдаларига шартномалар тузишга уринарди. Шундай драмалар юз бердики, одамлар жанжал кўтариб, молиявий натижани фақат ўзларининг фойдасига буришга урина бошлашди.

Шахсан мен бу драмадан узоқлашишга қарор қилдим. Бу фақат компанияни сотиш тўғри бўлганини тасдиқлади, чунки мен бу одамларнинг кўпчилиги билан ортиқ ишлашни истамасдим. Шунчаки бунга яна ўн икки ой чидаб туришимга тўғри келарди.

1998 йил ноябрь ойининг бошида Санжай иккимиз «LinkExchange» офисидан бироз нарида жойлашган ресторанда тушлик қилдик. Матбуот харид ҳақида икки ҳафта олдин эълон қилиб бўлганди, аммо келишув ҳали расмийлаштирилмаганди. Овқатланишни тугатаётганимизда Альфред қўнғироқ қилиб, битим расмийлаштирилганини айтди. Келишув якунланган эди.

Мен Санжайга қарадим ва янгилик ҳақида айтдим. «Хўш, менимча, келишув якунланди», дедим. Иккаламиз ҳам ўзимизни бир хил тутдик. Ҳаяжонланмадик. Хурсанд бўлмадик. Ташқаридагилар, эҳтимол, бизни ўмбалоқ ошиб юқорига сакраяпти, деб ўйлаётгандир, аммо бизнинг кайфиятимизда ғалати бефарқлик ва енгиллик ҳукм сурарди. «LinkExchange»нинг ҳаяжонлари аллақачон йўқолганди. Энди биз яна ўн икки ой иштиёқсиз ва бирорта илҳомлантирувчи сабабсиз шунчаки ишлаб беришимиз керак эди.

– Менимча, энди офисга қайтсак ҳам бўлади, – дедим.

– Яхши.

Шундай қилиб, биз жимгина ортга қайтдик.

Денгиз саёҳати

Гаров – бу гаров. Агар мен баҳс боғлаб ютқазсам, тўловдан қочмайман.

Университетда битирув куни дўстларим мен билан баҳс боғлади. Улар мени 10 йил ичида миллионер бўлишимни тахмин қилишди. Агар шундай бўлса, мен улар билан денгиз саёҳатига чиқиб, ҳамма харажатларни ўзим кўтаришим керак эди. Агар улар ютқазса, улар билан саёҳатга чиқишим, тўлов ҳам уларнинг бўйнида бўларди. Афтидан, ҳар иккала ҳолатда ҳам мен ютиб чиқардим, чунки миллионер бўлиб ҳамма харажатни тўлашим ёки текинга саёҳатга боришим мумкин эди. Ҳар қайси ҳолатда мен бахтиёр бўлардим, шундай экан, гаровга рози бўлдим.

Багамадаги уч кунлик денгиз саёҳати учун Флоридага учганимизда 1999 йилнинг бошлари эди. Бошқа дўстларимни ҳам таклиф қилишга қарор қилдим ва биз 15 кишилик гуруҳ бўлдик. Олдин денгизга чиқмаганим учун кеманинг катталигидан ҳайратга тушдим. Кемада тунги клуб, ўнта бар, бассейнлар ва истаганингизни муҳайё қиладиган бешта ресторан бор эди. Биз еб-ичиб, вақтичоғлик қилдик. Бу худди курсдошларнинг қайта йиғилишига ўхшарди. Фақат бунда баъзи зерикарли нарсалар йўқ эди.

Саёҳатнинг сўнгги куни ичиб, тонг отгунча рақсга тушиш учун тунги клубга боришга қарор қилдик. Саёҳатдаги дўстларим назарида мен бахт ва омадни ифодаловчи барча нарсага эга эдим. Дўстларим компаниямни «Microsoft»га сотганим билан табриклашар ва кўринишимдан ўзимга бўлган ишончим ортганини таъкидлашарди.

Соат 1:00 да DJ тез орада клуб ва бар ёпилиши ҳамда охирги мусиқани қўйишини эълон қилди. Ҳамма охирги қадаҳни ичиш учун бар томонга юрганда мен оломонга қўшилмаслик ва лаҳзани тутиш учун озроқ тўхтадим. Агар тўрт йил олдин кимдир мени миллионер бўлишим ва кемада саёҳатга чиқишимни айтганда ишонмаган бўлардим.

Мусиқа янграётган, қадаҳлар кўтарилган, ҳамма қадаҳ сўзи айтаётган бир паллада безовта бир овоз хаёлим тубида бир саволни тинимсиз такрорларди. Бу савол «Microsoft» билан келишув якунланган куни Санжай билан жимгина офисга қайтган кунимиздан бери ўрнашиб олганди: «Энди-чи? Энди нима қиламиз?»

Кейин бунга эргашиб, бошқа саволлар ҳам келарди: «Муваффақият нима? Бахт нима? Мен нима учун ишлаяпман?»

Мен ҳамон бу саволларга жавоб топа олмасдим. Шундай қилиб, жавоблар кутиб турар, деган ўй билан барга бориб, бир қадаҳ ароқ буюртма қилдим ва Санжай билан стаканни уриштирдим.

***

Саёҳатдан кейин мен ўзимни автопилотда бошқарилаётгандай ҳис қилардим. Кеч уйғониб, офисда бир неча соат кўриниш берар ва электрон почтамни текшириб, эртароқ уйга қайтардим. Баъзан офисга умуман бормай қўя қолардим.

Бўш вақтим жуда кўп эди. Ундан қандай фойдаланишни билмасдим.

Шундай қилиб, ўйлашга анча вақтим бор эди. Ўзим хоҳлаган барча нарсаларни аллақачон сотиб олгандим: Бошпана, катта экранли телевизор, компьютер ва уй кинотеатри. Икки ҳафтада бир дам олиш кунлари Вегасга покер ўйнагани борадиган бўлдим. Мен пул учун эмас, ўйинда ютишни ўрганиш учун ўйнардим. Покер хаус [7] ўрнига бошқа ўйинчилар билан ўйналадиган ягона казино ўйини эди. Токи столингиздаги ўртача ўйинчидан яхшироқ экансиз, умумий ҳолатда ютиб чиқа оласиз.

Лекин бўш вақтимнинг асосий қисми ўйлаш ва фикрларимни назорат қилишга кетарди. Менга ортиқ пул керак эмасди, шундай экан, ортиқча пулни нима қиламан? Ҳали ўзимдаги пулни сарфлаётганим йўқ эди. Нега «Microsoft»да қолиб, янада кўпроқ пул ишлаб топишга уриняпман?

Ҳаётимнинг энг бахтли лаҳзалари рўйхатини тузиб, уларнинг бирортаси пул билан боғлиқ эмаслигини кўрдим. Англаганим шу бўлдики, нимадир барпо этиш, ижодий ёндашув ва яратувчанлик мени бахтли қилган экан. Дўстимга қўнғироқ қилиб, кечаси билан тонг отгунча гаплашиб чиқиш мени бахтли қилган экан. Сузиш мусобақасидан сўнг чўғда пиширилган картошка ейиш мени бахтли қилган экан. Тузланган бодринглар мени бахтли қилган экан (Бунисининг сабабини билмайман. Менимча, шунчаки улар мазали бўлгани учундир. Бундан ташқари, мен «тузланган бодринг» сўзини ишлатишни яхши кўраман).

Жамият ва маданиятимиз бизни фикрлашдан тўхтатиб, кўп пул кўпроқ бахт ва муваффақият келтиради, деган фикрни онгимизга қанчалар осон сингдираётгани, чинакам бахт эса аслида шунчаки ҳаётдан завқланиш эканлиги ҳақида ўйлардим.

Ўзим ёқтирган нарсаларни яратишдан, барпо этишдан ва бажаришдан қанчалар завқланганимни ўйлардим. Янги нарсалар яратиш ва барпо этиш учун шунчалик кўп имкониятлар бор эдики, ҳар бир ғояни амалга ошириш учун вақт етмай қоларди, айниқса, интернет ҳамон тез суръатда ривожланиб бораётган бир паллада. Умримнинг охиригача етадиган пулим бўлишига қарамай, мен бу ерда янаям кўпроқ пул топишга вақтим ва умримни бесамар кетказаётган эдим. Дунёда кўп нарсалар ўзгараётганди. Биз нафақат янги асрга, балки янги минг йилликка ҳам қадам қўяётгандик. Мен эса керагидан ортиқ пул топиш билан овора бўлиб, дунёдаги мислсиз ўзгаришларни ўтказиб юбориш арафасида турардим.

Сўнг ўйлашни тўхтатиб, ўзим билан сўзлашишни бошладим: «1999 йил бошқа қайтиб келмайди, сен нима қилмоқчисан?»

Бу саволга жавобим аллақачон тайёр эди. Ўша пайт ўзимга содиқ қолиб, мени «Microsoft»да ушлаб турган барча пулдан воз кечдим.

Бир неча кун ўтгач, офисга бориб, компанияга электрон почтам орқали хайрлашув хатини жўнатдим ва чиқиб кетдим. Аниқ нима қилмоқчи эканлигимни билмасдим, лекин нима қилмоқчи эмаслигимни аниқ билардим. Ҳаётимни зое кетказиб, бутун дунёдаги янгиликлардан қуруқ қолмоқчи эмасдим. Шунча пулни ташлаб кетганим учун одамлар мени жинни деб ўйлашди. Ростдан ҳам бу даҳшатли қарор эди, фақат яхши маънода.

Ўша пайтда буни англамагандим, лекин бу ҳаётимдаги катта бурилиш эди. Мен пулнинг кетидан қувишни тўхтатиб, ўз қизиқишларим томон одимлашга қарор қилдим.

Ҳаётимнинг кейинги босқичи учун тайёр эдим.

 

3. ДИВЕРСИФИКАЦИЯ

Янги корхоналар

«Энди-чи?»

Кўпчилигимиз «LinkExchange»ни, тахминан, бир пайтда тарк этдик ва барчамиз юқоридаги саволга жавоб топишга уринардик. Яқиндагина компанияни «Microsoft»га сотиб, анча пул ишлаб олгандик. Айни пайтда меҳнатимиз самарасини кўришимиз керак эди.
Аммо кўпимизда саволга жўяли жавоб йўқ эди.
Болалик хаёлларимни ёдга олдим. Ўшанда Марказий разведка бошқармасида Жеймс Бондга ўхшаш вазифада ишлашни, робот ихтирочиси бўлишни ҳамда пастки қаватида «Taco Bell» ресторани ва кинотеатр бўлган жойда яшашни хоҳлардим.
Энди жосус ёки робот ихтирочиси бўлишни истамасдим, лекин кинотеатр тепасида яшаш ғояси ҳали ҳам мени ўзига тортарди. Бир куни машинада кетаётганимда тасодифан Сан-Францисконинг қоқ марказида, 1000 Ван-Несс майдонида янги кинотеатр комплекси очилаётганини кўриб қолдим. У ерда жами ўн тўртта турли хил театрлар бўлиб, театрлар тепасида эллик учта янги тураржой бинолари сотувга қўйилиши кутилаётганди. Икки блок нарида «Taco Bell» жойлашганини билган пайтим бу ҳақиқий ишора эканлигини англадим. Бу менинг келажакдаги уйим эди.
Кўчмас мулк агентликлари ҳақиқатан ҳам бутун квартални эгаллаб олганини ва ушбу жойни яратиш учун иккита бинони бирлаштирганларини билиб олдим. Бу ҳудуд тураржой ва кинотеатрлардан ташқари спорт зали, ресторан учун мўлжалланган майдон ва ҳали ижарага берилмаган савдо мажмуасига ажратилган эди.
Мен собиқ «LinkExchange» ходимларига бу ер ҳақида гапириб бердим. Университетдаги йилларимни ёдга олдим. Ўша пайтда доим бирга юрадиган, жуда иноқ гуруҳимиз бор эди. Университет ётоқхонасининг катталарникидек кўринишини яратиб, ўз жамоамизни қуришимиз мумкин эди. Бу ўз дунёмизни қуриш учун имконият эди. Жуда зўр имконият.
Бирин-кетин жамоамиз квартираларга кўчиб ўта бошлади. Альфред мендан икки эшик нарида яшади. Ҳаммамиз кўчиб ўтганимиздан сўнг биргаликда бинодаги квартираларнинг 20 фоизини эгалладик ва уй эгалари ассоциациясида 40 фоиз ўринни банд қилдик. Биз худди монополиянинг шахсий ҳаётдаги версиясини ўйнаётгандек эдик. Дўстингнинг уйига ёки кинотеатрга пижамада боришнинг қанчалик қулайлигини ҳеч нарсага таққослаб бўлмайди.
Янги уйларга кўчиб ўтишда Альфред иккимиз инвестиция фонди ташкил этишга қарор қилдик. Университетда бир дўстимизнинг хонакилаштирилган қурбақаси бор эди. У бизга фонд ва инкубаторни «Venture Frogs»[8] деб номлашни таклиф қилди.
Албатта, биз шундай қилдик.
«LinkExchange»нинг собиқ ходимларидан 27 миллион доллар тўпладик ва турли компаниялар билан учрашишни бошладик. Бир хоналик квартираларимиздан бирини офисга айлантиришга ва у ерга бир нечта компьютер ва телефон ўрнатишга қарор қилдик.
Бир куни Ник Свинмурн исмли йигитдан овозли почта хабари олдим. У яқинда «shoesite.com» веб-сайтини ишга туширган экан. Унинг ғояси пойабзаллар «Amazon»ини барпо этиш ва интернетда дунёдаги энг катта пойабзал дўконини яратиш эди.
Бу менга иш чиқмайдиган интернет ғояларидан биридай кўринди. Бошқа компаниялар уй ҳайвонлари учун озиқ-овқат ва мебелларни интернет орқали сотиб, бу жараёнда катта пул йўқотаётганди. Менинг фикримча, одамлар оёқ кийимни аввал кийиб кўрмасдан туриб интернет орқали сотиб олмайди.
Телефонни олиб овозли хабарни ўчирмоқчи бўлиб турганимда Ник бир нечта статистик маълумотларни келтириб қолди: АҚШда пойабзал саноати 40 миллиард долларга тенг бўлиб, унинг 5 фоизи аллақачон оддий почтада буюртма олиш орқали сотилади. Бу, шунингдек, ушбу соҳанинг энг тез ривожланаётган сегменти эди.
Мен тез хомчўт қилиб кўрдим: 5 фоиз 2 миллиард долларга тенг экан. Пойабзални аввал кийиб кўрмасдан сотиб оламанми, йўқми – бу аҳамиятсиз эди. Муҳими, истеъмолчилар сотиб олаётганди. Онлайн-савдо бир кун келиб, ҳеч қурса, каталог савдосига тенглашади, деган тахмин тўғридек кўринди. Альфред иккаламиз Ник билан учрашиб кўришга қарор қилдик.

***

Ник билан квартирамизда норасмий учрашув ўтказдик. У оддий кийинган, эгнида узун шортик ва футболка эди. У ҳозиргача университетда бўлган-у, тушлик вақти биз билан суҳбатлашишга киргандай кўринди.
Биз ўзимизни ҳақиқий офиси бор қилиб кўрсатмадик, ўз навбатида, Ник ҳам ўзини ғоясидан ортиқ ҳеч нарсаси йўқлигини яшириб ўтирмади. Лекин бир нарса аниқ эдики, у имкониятдан фойдаланиш ишқида ёнарди. У яқиндагина университетни битирганлигини айтди.
Ник бутун мақсадини учта гап билан ифодалади: «Пойабзал АҚШдаги 40 миллиард долларга тенг саноат бўлиб, ундаги каталог савдо 2 миллиард долларни ташкил қилади. Электрон тижорат ўсишда давом этиши эҳтимолдан холи эмас. Яқин келажакда одамлар пойабзал кийишдан тўхтаб қолмайди».
– Пойабзал соҳасида тажрибангиз борми? – сўради Альфред.
– Йўқ, лекин бир неча ой олдин Лас-Вегасда пойабзал кўргазмасини айланиб чиқдим ва баъзи одамлар буни қизиқ ғоя деб айтишди, – деди.
– Балки, пойабзал борасида тажрибаси бор бирор кишини топишингиз керакдир, – дедим.
– Албатта. Яхши ғояга ўхшайди, – жавоб берди Ник.

Биз алоқада бўлиб туришга ва Ник компанияга қўшилиш учун пойабзал соҳасида тажрибага эга бирор кишини топгач, яна бир учрашишга келишдик. Шунингдек, Никга сайт учун бошқа ном топишини таклиф қилдим. «Shoesite» номи жуда оддий туйилди ва у кейинчалик бошқа маҳсулотларни қўшиб бизнесни кенгайтиришга тўсқинлик қиларди. [9]

---

Бу ғоя қаердан келди?

(Ник ҳикоя қилади)

Бир жуфт пойабзал сотиб олиш қийин бўлмаслиги керак, дея ўйлаганим эсимда. Дўконма-дўкон, бир савдо марказидан бошқасига кириб пойабзал топа олмадим. Ўзимни гўё қандайдир бир шаҳарчада яшайдигандай ҳис қилдим. Агар Сан-Францисконинг бир кўрфазида сотиб олишга арзийдиган пойабзал топа олмасам, бошқа жойларда одамлар қандай қийинчиликларга дуч келишини тасаввур қилдим.
Ўша пайтда фақат уч-тўрт кичик интернет дўконлари бор эди. Лекин улар пойабзал сотиб олишни оз бўлса-да енгиллатмасди. Шундай қилиб, ўзимча ўйлаб қолдим: Нима учун одамлар хоҳлаган оёқ кийимини, мос ўлчамда танлаб, уни бир неча кундан сўнг остоналарида қабул қилиб олишларига имкон берадиган ягона онлайн тизим яратмаслик керак? Бу жуда оддий ғоя эди, нега буни ҳеч ким амалга оширмаяпти?
Бунинг сабабини билгунимча ғоя ажойиб кўринаётганди – бу осон иш эмас экан. Пойабзал саноати майда бўлакларга бўлиниб кетган ва технология билан унчалик келишмасди. Аммо агар мен барча алоҳида пойабзал дўконларини бир тармоқда бирлаштириш усулини топсам, бу муаммо ечилиши мумкин эди.
Мен ишга киришдим ва «Shoesite.cом» номи билан рўйхатдан ўтдим. Сайт ишга туширилишга тайёр бўлгач, менга яна бир нарса керак эди – пойабзал.
Маҳаллий пойабзал дўконига бордим ва уларнинг маҳсулотларини суратга олиб, веб-сайтга жойладим. Ҳар сафар кимдир сайтдан бирор нарса сотиб олганида мен уни дўкондан сотиб олиб, уларга етказиб берардим.
Технологияга қаттиқ ишонган одам сифатида буни амалга оширишнинг янада соддароқ усулини топа олмасдим.
Аммо у иш берди. Одамлар пойабзал сотиб олишни бошлади. Пойабзал соҳасидаги ишларни заррача тушунмасдим, лекин қанақадир муҳим кашфиёт қилганимни сезиб турардим. Ўзим почта орқали бирор марта пойабзал харид қилмаган бўлсам ҳам, статистикага кўра, кўплаб одамлар харид қилаётганди. Ўйланишни тўхтатдим. Ўзимга «Ҳей, бу жуда яхши ғоя» дедим ва унга ишона бошладим. Қандай бўлмасин, мен буни амалга оширишим керак эди.
Бир неча ҳафта ўтгач, Ник биз билан боғланиб, тушликка учрашмоқчи эканлигини айтди. У «Nordstrom»даги эркаклар пойабзали бўлимида ишлайдиган ва компанияга қўшилишга қизиққан Фред исмли кишини топибди. У башарти компания дўстлар ва оилавий доирадан ташқаридан молиялансагина қўшилишга тайёрлигини айтибди. Шунингдек, Ник мендан компания учун испанча «zapatos» – пойабзал сўзидан олинган «Zapos» номи ҳақида фикримни сўради. Мен одамлар «ZAY-pos» деб нотўғри талаффуз қилиб юбормаслиги учун унга яна битта «p» қўшиб қўйиш кераклигини айтдим. Шундай қилиб, «Zappos» деган ном дунёга келди.

---

Бир неча кун ўтиб, Альфред иккимиз Ник ва Фред билан уйимиздан бир блок наридаги 50-йилларни эслатувчи кичик ресторан «Mel’s»да учрашдик. «Zappos»нинг имкониятлари ҳақида гаплашар эканмиз, Фреднинг Николас Кейжга қуйиб қўйгандек ўхшаши мени бизнес суҳбатидан чалғитмаслиги учун қўлимдан келганича ҳаракат қилдим. Фреднинг ёши ўттиз учда, новча эди. У чиндан ҳам Николас Кейжнинг эгизагига ўхшарди.
Мен куркали сэндвич, уни ботириб ейиш учун товуқли нўхат шўрва буюрдим. Фред куркали бургер буюрди. Роппа-роса ўн йилдан сўнг Фред иккаламиз учрашувимизнинг ўн йиллигини нишонлаш учун «Mel’s»га қайтиб келганмиз ва яна худди шу нарсаларни буюртма қилганмиз.
Ник сўнгги бир неча ҳафта ичида веб-сайт эришган ютуқлар ҳақида гапирди. Ҳозирда ҳафтасига 2000 долларлик буюртма тушар ва буюртмалар сони ортиб бораётганди. Улар ҳеч қанча пул топгани йўқ эди, чунки ҳар сафар буюртма берилганида Ник маҳаллий пойабзал дўконига югурар, буюмни сотиб олиб, кейин уни харидорга етказиб берарди. Ник веб-сайтни шунчаки одамлар пойабзални онлайн сотиб олишга тайёр эканлигини исботлаш учун ишга туширган эди.
Пойабзал саноатида том маънода минглаб турли брендлар мавжуд эди. Ҳақиқий бизнес ғоя охир-оқибат юзлаб брендлар билан шериклик алоқаларини ўрнатиш ва уларни «Zappos»га омборларидаги моллар ҳақида тўлиқ маълумот бериб туришга кўндиришдан иборат эди. «Zappos» интернетда харидорлардан буюртма олиб, сўнг уларни ҳар бир бренднинг ишлаб чиқарувчисига узатади. Ишлаб чиқарувчи эса буюртмани тўғри харидорга етказиб беради.
Бу «тўғридан-тўғри етказиб бериш» деб аталарди. Бошқа кўплаб соҳаларда аввалдан мавжуд бўлса ҳам, бу пойабзал саноатида қўлланмаган эди. Ник ва Фред кейинги пойабзал кўргазмасида ишлаб чиқарувчиларни маҳсулот етказиб беришга кўндиришга гаров боғлади, шунда «Zappos»га инвентаризация ёки омбор назорати ҳақида қайғуришига ҳожат қолмасди.
Фред бизга «Nordstrom»да саккиз йил давомида корпоратив нарвондан юқори кўтарилгани, яқинда уй сотиб олгани ва эндигина биринчи фарзанди дунёга келгани ҳақида айтди. У «Zappos»га қўшилиш катта хавф туғдиришини билар эди, аммо агар «Venture Frogs» компанияга бошланғич сармояни киритса, ишонч билан қадам қўйишга тайёр эди.
Альфред иккаламиз бир-биримизга қарадик. Ник ва Фред айнан биз сармоя киритмоқчи бўлган одамлар эди. Пойабзал ғояси иш берадими ёки йўқми билмасдик, аммо улар ҳақиқатан иштиёқманд ва катта таваккалларни хоҳлаётган эдилар.
Биз «Zappos»га кўпроқ ишчи ёллашига ва йил охиригача иш ҳақини тўлашига етадиган маблағ ажратишга қарор қилдик. Ғоя шундай эдики, агар компания ривожланиб, йил охиригача ишлаб кетса, «Sequoia Capital» сингари венчур-капитал фирмасидан кўпроқ пул олиши мумкин эди. «Sequoia Capital» «LinkExchange»га ажратган 3 миллион доллар сармоядан 50 миллион доллар ишлаб олган эди. Шунинг учун улар Альфред иккимиз алоқадор бўлган бошқа компанияга яна пул тикишга тайёр эди.
Бошланғич сармоя киритганимиздан бир ҳафта ўтгач, Фред «Nordstrom»даги ишини ташлади. Энди у расман «Zappos» ходими эди. У эртаси куни Ник билан Лас-Вегасда пойабзал намойишига борди.

---

«Zappos» ходими сифатида биринчи пойабзал намойишим

(Фред ҳикоя қилади)

Эртаси куни «Zappos» ходими сифатида ЖПА (Жаҳон Пойабзал Ассоциацияси) пойабзал намойиши учун Лас-Вегасга бордим. Нимани ўйлаётганимиз тайинсиз, лекин биз «PowerPoint» тақдимотисиз ёки маркетинг намойишисиз боргандик. Бизда шунчаки бир варақ қоғоз ва ғоя бор эди.
Кейинги тўрт кун ичида саксонта турли брендга мурожаат қилдик. Уларнинг фақат учтаси биз билан ишлашга рози бўлди. Бу аниқ истиқболли рақам эмасди, лекин ажабланарли ҳам эмасди. Биз брендларга тўғридан-тўғри уларнинг омборидан буюртмачига маҳсулот етказиб бериш ғоясини илгари сураётгандик.
Брендлар билан гаплашиб анча нарса ўргандик, чунки улар «Қандай қилиб уни етказиб бермоқчисиз? Ким етказиб беради? Агар харидор товарни қайтариб бермоқчи бўлса, бу муаммони қандай ҳал қилмоқчисиз?» каби асосли саволларни беришди.
Энди ҳеч бўлмаганда ўзимиз билмайдиган нарсалар ҳақида кўп нарса билардик. Тушлик қилиш учун меҳмонхонага қайтиб бордик, энди нима қиламиз дея бошимиз қотди.
Шундай қилиб, биз ҳамкорлик учун қўнғироқ қилишни бошладик. DHL, UPS ва FedEx’га хабарлар қолдирдик. Анча ўйланиш ва тахминлардан сўнг, ниҳоят, жавоб олдик. UPS бизга қайтиб қўнғироқ қилган ягона компания бўлди. Бизга керак бўлган ягона ҳамкор ҳам улар бўлиб чиқди.
Ўтмишга назар ташласак, ўсишимиз, асосан, шу усулда бўлган. Биз шунчаки ғояларимизни ёпишиб қолиш-қолмаслигини кўриш учун деворга қараб отамиз. Биз иш берадими ёки йўқ, шуни кўриш учун турли хил ғояларни синаб кўрамиз.

---

Сармоя киритганимиздан кейинги дастлабки бир неча ой Альфред иккаламиз «Zappos»га деярли аралашмадик. Биз бошланғич инвестиция қидираётган бошқа компаниялар билан учрашиш билан банд эдик. Кейинги йил давомида йигирма еттита турли хил инвестицияларни амалга оширдик ва ҳар бир компанияни, шу жумладан, «Zappos»ни ҳам ҳар икки ҳафтада бир марта қандай ишлаётганини текширардик.
Ўзимиз сармоя қўйган компанияларнинг кундалик ишларига аралашмаслик мен учун ғалати ўзгариш эди. Сармоя киритилгандан сўнг вақти-вақти билан сўраган ҳар бир кишига маслаҳат бериб турдик, лекин аксарият вақтларда компаниялар ўзи билан ўзи овора эди.
Инвесторликдан зерикдим, вақтимни тўлдириш учун бошқа бирор юмушни излай бошладим. Мен бир вақтнинг ўзида ҳам қизиқарли, ҳам қийин бўлган нимадир топишни хоҳлардим.
Ана ўшанда покерни кашф қилдим.

Покер

Коллеждалигимда баъзан покер ўйнаб турардим, аммо ҳамма қатори мен ҳам уни қиморнинг ҳордиқ учун ўйналадиган бир тури, деб ҳисоблардим ва ҳеч қачон жиддий ўрганмаганман. 1999 йилларда покер оммалашмаган эди. Кўпчилик одамлар покер бўйича жаҳон чемпионати ўтказилиши ҳақида умуман эшитмаган ёки ESPN каби телевизион каналлар ҳали покер мусобақаларини намойиш этмасди.

Уйқусизликдан азият чеккан тунларимнинг бирида тўсатдан бир веб-сайтга кўзим тушиб қолди. Бу веб-сайт доимий покер ўйнаб турувчи одамларга хизмат кўрсатувчи тизим сифатида очилган экан. Покер ўйинига оид у ердаги бепул таҳлиллар ва маълумотларнинг кўплигидан ажабландим ва туни билан покер математикаси ҳақидаги турли мақолаларни ўқидим.

Ҳамма қатори мен ҳам покерни асосан омадга, шунингдек, одамларни алдай олиш ва уларни аввалдан ўқий олиш қобилиятига боғлиқ деб ўйлардим. Шунинг учун буларни «Hold’em Poker» ўйинида (бу ўйин ўша давр казиноларида энг машҳур покер тури эди) ютиш мақсадида ўргандим, аммо узоқ муддатда ҳеч бири менга қўл келмади. Гаровдаги ҳар бир қўл ва ҳар бир айланадаги пул тикишлар учун потенциал имкониятларни чамалаган ҳолда ўйнашнинг математик ҳисоблаш усули бор эди (тикиш миқдори ўртасидаги нисбат, аллақачон тикиб бўлинган доначалар сони ва ютуққа эришишнинг статистик имкониятлари).

Одатий казиноларда покердан ташқари ҳар бир ўйин иштирокчиларга қарши дастурланган бўлади ва, алалоқибат, казино ютиб чиқади. Менинг покерга қизиқиб қолишимнинг сабаби шунда эдики, покерда сиз казинога эмас, балки бошқа иштирокчиларга қарши ўйнайсиз. Казино ўйинда иштирок этмайди, балки ҳар бир ўйин якунлангач, шунчаки хизмат ҳақи олади (одатда ғолиб бўлган иштирокчидан).

Казинода ҳар бир покер столи ўнтагача иштирокчига мўлжалланган бўлади. Агарда иштирокчиларнинг камида биттаси математик жиҳатдан оптимал услубда ҳаракат қилмаса (ва одатда кўпчилик шундай қилмайди ҳам), ўйин давомида тўғри йўл тутган иштирокчилар кун якунида ютиб чиқади.

«Hold’em Poker» ўйини ортидаги бошланғич математикани ўрганиш унчалик қийин кечмади. «Hold’em Poker» номли китобни ўқиб чиқдим. Китобдан ўрганганларимни амалда қўллаш мақсадида Калифорнияда жойлашган қартахоналарга ҳафтасига бир неча марта бориб туришни одат қилдим. (Умумий олганда, Калифорния «қимор штати» бўлмаса-да, қартахоналарга рухсат берилганди, чунки покер автоматга қарши ўйналадиган ўйин эмас.) Бир-икки ҳафта ичида, «Hold’em Poker» ўйинининг асосий математикасини мукаммал билиб олганлигимни сеза бошладим.

«Hold’em Poker» математикасини тушуниш ва уни тушунмайдиган иштирокчиларга қарши ўйнаш учдан бир ҳолатда бошларга, учдан икки ҳолатда думларга тушадиган тангага эгалик қилишдек гап эди ва сизда доимо думларга тикиш имконияти мавжуд бўларди. Ихтиёрий бир танга ирғитилганда мен ютқазишим мумкин эди, аммо думларга минг маротаба тиксам, менинг ютиб чиқиш имкониятим 99.99 фоиздан юқорироқ кафолатланган бўларди.

Шунингдек, рулетка ёки блэкжек каби автоматга қарши ўйинларни ўйнаганингизда доим бошларга тикишга мажбур бўлиб қолаётганингиздай ҳолат юз беради. Ирғитилган ихтиёрий бир тангани ютиб чиқишингизга қарамай, бу ишни сиз минг марта такрорласангиз, оқибатда барибир сизнинг ютқазишингиз эҳтимоли 99.99 фоиз бўлади.

Покер ўйнаш ҳақидаги энг қизиқ нарсалардан бири ихтиёрий тикувнинг алоҳида натижасини умумий тўғри ўйнашдан ажрата билиш эди. Аммо аксарият покер ўйновчилар буни ажрата олмайди. Агар улар бир тикувни бой берса, тўғри қарор қабул қилгандим ёки ютқазиб қўйса, нотўғри қарор қабул қилдим, деб ҳисоблашади. Айниқса, улар учдан бир ҳолатда бошларга тушадиган танганинг бир марта кутилгандек тушганини кўриб (индивидуал натижа), бошларга тикишида кўринади. Лекин аввалги танга ирғитилганида нима бўлганидан қатъи назар, фақат думларга тикиш математик жиҳатдан тўғри бўлади (тўғри қарор).

Дастлабки ойларда покерни қизиқарли, шу билан бирга, қийин машғулот, деб ҳисобладим. Чунки мен уни китобдан ва ўйин жараёнида тажриба тўплаш орқали ўрганаётган эдим. Кейин яхши бизнес стратегиялари ва яхши покер стратегиялари ўртасидаги ўхшашликни сеза бошладим. Айниқса, қисқа муддатли фикрлаш (масалан, индивидуал тикувда ютиш ёки ютқазишга эътибор қаратиш) билан узоқ муддатли фикрлашни (масалан, тўғри стратегия танланганига ишонч ҳосил қилиш) ажратиб олиш жуда ўхшаб кетарди.

Покер ва бизнес ўртасидаги кўплаб ўхшашликларни тушуниб етдим. Шунинг учун покер ўйнаб ўрганганларимни бизнесга татбиқ қилса бўладиганларидан рўйхат туза бошладим:

Бозор имкониятларини аниқлаш

• Ўйин ўтказиладиган доскани танлаш сиз қабул қиладиган энг муҳим қарордир.
• Агар доскангизда ғалаба қозониш қийин кечаётганини сезиб қолсангиз, уни ўзгартиришингиз керак.
• Агар рақиблар кўпайиб кетса (баъзилари ақлсиз ёки тажрибасиз), ҳаттоки сиз улар ичида энг зўри бўлсангиз ҳам, ўйинда ютиб чиқишингиз жуда қийин кечади.

Маркетинг ва брендлаш

• Кучли пайтингизда ўзингизни заиф, заиф пайтингизда эса кучли кўрсатинг. Қачон чалғитиш кераклигини ҳис қилинг.
• «Бренд»ингиз жуда муҳим.
• Одамлар сиз ҳақингизда айтаётган ҳикояларни ўзингиз шакллантиринг.

Молиявий жиҳатлар

• Содир бўлиши мумкин бўлган энг ёмон ҳолатга ҳам доимо тайёр туринг.
• Энг кўп қўлларни ютган одам якунда энг кўп ютиб олган бўлиб чиқмаслиги мумкин.
• Бирорта қўлни ҳам ютқазмаган одам якунда энг кўп пулни ютиб олган бўлиб чиқмаслиги мумкин.
• Кутилаётган ижобий натижа учун курашинг, риск даражаси энг ози учун эмас.
• Ҳисобингиздаги пул ўйин ва таваккал учун етарли даражада эканига ишонч ҳосил қилинг.
• Ютқазишга рози бўладиган миқдордаги пулнигина тикинг.
• Покер узоқ давом этадиган ўйин эканлигини унутманг. Сиз бир қўлни ёки бир роундни ютқазишингиз мумкин, аммо пировард натижа муҳимроқ

Стратегия

• Гарчи бошқалар кўп пул ютаётганини кўрсангиз ҳам, ўзингиз тушунмайдиган ўйинларга қўшилманг.
• Ютқазиш кўпга тушмайдиган ўйинларни билиб олинг.
• Ғирромлик қилманг. Ғирромлар пировардида барибир ютқазади.
• Тамойилларингизда қатъий туринг.
• Ўйин динамикаси ўзгариши билан сиз ҳам ўз ўйин услубингизни ўзгартириб боришингиз зарур. Мослашувчан бўлинг.
• Сабрли бўлинг ва узоқни ўйлаб фикр юритинг.
• Одатда бардошли ва диққатини жамлай оладиган ўйинчилар ютади.
• Фарқлироқ бўлинг. Бошқалар нима қилса, сиз тескарисини қилинг.
• Умид яхши режа эмас.
• Ўйин давомида «оғишманг». Танаффус қилиш, атрофни айланиб келиш ёки тун давомида ўйинни тарк этиш сиз учун жуда қимматга тушади.

Доимий ўрганиш

• Китоб ўқинг ва тажрибали одамлардан ўрганинг.
• Амалда бажариб ўрганинг. Назария яхши, лекин амалиётнинг ўрнини ҳеч нарса босолмайди.
• Атрофингизга истеъдодлиларни жамлаб ўрганинг.
• Биргина қўлни ютишингиз яхши ўйнаётганингизни ва ортиқ ўрганишга ҳожат йўқлигини англатмайди. Шунчаки омадингиз келиб қолган бўлиши мумкин.
• Маслаҳат сўрашдан қўрқманг.
  

Маданият

• Сиз ўйинни севишингиз лозим. Яхши ўйинчи бўлиш учун у билан яшашингиз ва у билан ухлашингиз зарур.
• Кеккайиб кетманг. Ўзингизни юлдуздек тутманг. Сиздан кўра яхшироқ ўйнайдиган одам доим топилади.
• Дилкаш бўлинг ва дўстлар орттиринг. Бу ҳам бир кичик жамоа.
• Ўрганганларингизни бошқаларга ҳам ўргатинг.
• Ўйинни бошлаганда ўйиндан ташқарига ҳам эътибор қаратинг. Балки, янги дўстлар ёки янги бизнес ҳамкорлар билан учрашиб қоларсиз. Нима бўлиши мумкинлигини олдиндан билолмайсиз.
• Завқланинг. Мақсадингиз фақат пул ишлаш бўлмаса, ўйин сиз учун анча ёқимлироқ кечади.

Узоқ муддатли энг яхши стратегияга бор эътиборимни қаратишни унутмасликдан ташқари, покердан ўрганган энг катта бизнес дарсим ўйинда энг муҳим қарорни қабул қила олиш бўлди. Ҳозир ўйласам ҳаммаси очиқ-ойдиндек кўринади, аммо ўшанда буни тушуниб етишим учун менга олти ой вақт керак бўлди.

Покер ўйнашни бошлаганимдан сўнг энг яхши стратегияни ўрганиш учун кўп вақт сарфладим. Бу йўлда менга покер ҳақидаги китобларни ўқиш ва уларни амалда синаб кўриш ёрдам берди. Менинг «эврика» дақиқам эса покерни бошламасимдан аввал ўйин бошланганини англаганимда бўлди.

Казинодаги покер хонасида, одатда, доскаларни танлаш имконияти бўлади. Ҳар бир доскада ўзига хос ўйинчилар, турли миқдорда тикилган пуллар, турли хил ўйин динамикаси бўлади. Ўйин динамикаси ўйинчиларнинг келиб-кетишига, уларнинг хурсанд, хафа ёки чарчаганига ҳамоҳанг ўзгараверади.

Қайси доскани танлаш мен қабул қила оладиган энг муҳим қарор эканлигини ўргандим. Қарор қайси пайтда доскани ўзгартириш кераклигини билишни ҳам тақозо қилар эди. Бир китобда айтилишича, тажрибали ўйинчи маблағи оз тўққизта бошқа ўйинчи билан бир доскада ўтирганидан кўра маблағи кўп, аммо чарчаган ва қобилиятсизроқ тўққиз ўйинчи билан ўтирганда ўн баробар кўпроқ пул юта олади.

Бизнесда тадбиркор ёки Бош ижрочи директор учун энг муҳим қарорлардан бири фаолият турини танлашдир. Агар бизнес нотўғри танланган ёки бозори кичик бўлса, унинг қанчалик тўкис бошқарилиши аҳамиятга эга эмас.

Тасаввур қилинг, сиз етти бармоқли қўлқоплар ишлаб чиқариш бўйича энг катта компания эгасисиз. Сиз етти бармоқли қўлқоплар учун энг зўр танловларни, энг зўр сервисларни ва энг қулай нархларни таклиф этасиз – шунга қарамай сиз сотаётган маҳсулот учун бозор етарлича катта бўлмаса, узоққа бормайсиз.

Ёки агар сиз ўз соҳасининг қиролларига, мисол учун «Wal-Mart»га қарши у ўйнаётган ўйинни ўйнасангиз (масалан, бир хил маҳсулотларни пастроқ нархларда сотиш), сиз тез орада бу бизнесдан сиқиб чиқариласиз.

Покер хонасида қайси доскада ўтиришимни танлай олардим, холос. Бизнесда эса аввалдан мавжуд бўлган доскада ўтиришга мажбур эмаслигимни тушуниб етдим. Шахсий доскамни белгилашим ёки ўйнаётганда ўзимга қулай доскани яратишим мумкин эди. (Ёки покердагига ўхшаб ҳар доим доскани ўзгартира олардим.)

Ҳар қандай бизнес учун эришиладиган мақсад нечоғли катта бўлмасин, ундан ҳам улканроқ мақсадлар борлигини тушуниб етдим. Мана шу улкан мақсадлар ўйин доскасини каттартира оларди. «Southwest Airlines» авиакомпанияси иш бошлаганда аввалдан мавжуд мижозлар билангина чекланиб қолмади (бошқа компанияларнинг ҳаммаси шундай қилганди). Аксинча, улар халқаро автобуслар ёки поездларда саёҳат қиладиганларни ҳам қамраб олиши мумкин бўлган хизматларни таклиф қилишди ва ўз бизнесларини шулар атрофига қуришди. Бошқа авиакомпаниялар кенг фойдаланаётган «радиал маршрут» моделини қўллаш ўрнига улар қисқа парвозлар учун арзон нархлар таклиф қилишди. Мижозлар ҳам катта харажатларсиз рейсларни ўзгартириши мумкин бўлди. Шунингдек, улар самолётларининг қўниш ва учиб кетиш орасидаги вақтни имкон қадар қисқартиришди. Улар муваффақиятга эришди, чунки аксарият авиакомпаниялар ўйнаётган доскада эмас, бошқа доскада ўйнашга қарор қилишган эди.

***

Бир неча ой давомида покер ҳақида кўп нарса ўргандим, аммо якунда Калифорниядаги қартахоналарда ўйнашдан зерика бошладим. У ерга доим бир хил ўйинчилар тўпланар эди, ўйинчиларнинг кўпчилиги бутун кунни покер ўйнаб ўтказарди. Чунки улар қиладиган бошқа иш йўқ эди ёки шу ой учун ижара ҳақларини ютиб олишга ҳаракат қилишарди. Бир неча ой вақтимни ўрганишга ва ўйин математикасини амалиётда қўллашга сарфлаганимдан сўнг покер ўйнаш мен учун осон бўлиб, тобора рангсизлашиб бораётгандай туйила бошлади.

Шундай қилиб, дам олиш кунларида Лас-Вегасга бориб туришни одат қилдим ва у ерда ўйнаш менга жуда қизиқ туйилди. У ерда турли одамларни учратдим. Уларнинг асосий қисми Лас-Вегасда яшамас ва кўпчилиги шахсий ва омадли бизнесига эга эди. Покер улар учун ҳар замонда ўйналадиган эрмак эди.

Калифорния қартахоналарида ўйнашни бутунлай тўхтатдим. Кейинчалик ҳам покер ўйнасам-да, у ортиқ менинг бор диққат-эътиборимни тортмай қўйди. Мен жаҳон миқёсидаги ўйинчи бўлишдан йироқ эдим, бироқ ўйинни етарлича ўргандим. Шундай қилиб мен машғулотни ўзгартиришга тайёр эдим. Мен учун кейинги покер ўйинларидан мақсад пул ютиш ёки покер ўйнаш қобилиятимни ривожлантириш ва тажриба тўплаш бўлмай қолди. Покер ўйнашдан мақсад дўстлар билан вақтичоғлик қилиш, қизиқ одамлар билан танишиш ва дўстона алоқалар ўрнатиш эди.

Шуни тушуниб етдимки, покерми, бизнесми, умуман, нима билан шуғуллансам, ўшанга муккамдан кетиб қолишим жуда осон экан. Оқибатда доскани ўзгартириш имкони борлигини унутиб қўйишим осон бўлиб қолди. Психологик жиҳатдан қаралганда, барча инерцияларни енгиб ўтиш жуда қийин. Тезкор ва онгли тарзда ҳаракат қилинмаса, инерция доим ғалаба қозонади.

Ҳаётимдан аслида нима кутаётганим ҳақида қайтадан ўйлаб кўришга ўзимни мажбурлай бошладим. Нимага эришмоқчилигим, нима қилишни хоҳлашим ва балки бошқа доскага ўтишим кераклиги ҳақида ўйлаб кўрдим. Покердаги тажрибамдан келиб чиқсам, доскани ўзгартириш ҳеч қачон кеч бўлмаслигини билар эдим.

Покернинг асосий элементларини ўрганганимда шуни тушуниб етдимки, казиноларда ўйнаш учун сарфлаган вақтим туфайли ҳеч нимага эришмаётган эдим. Қониқарлироқ бошқа нарса билан шуғулланишга муҳтожлигимни ва мен ортиқ ўзим учун муносиб ўйинни ўйнамаётганимни англадим. Ёзнинг иссиқ ҳароратини покер ўйини билан ҳис қилганимдан сўнг мен учун янгисига ўтиш вақти келди, деб ўйладим.

Доскани ўзгартириш вақти келган эди.

Иккиланиш

Мен бундан кейин нима қилишимни аниқлаб олишга уриндим ва бу борада кўп иккиландим. Инвестиция ва трейдингга қизиқиб кўрдим. Фонд бозорида ўзимга нотаниш компанияларга сармоя киритдим ва оқибатда катта зарар кўрдим. Шахсан ўзим кичик бир эпизодда иштирок этган «Булутлар узра Мавлуд байрами» номли фильмга пул тикишга қарор қилдим ва оқибатда жуда кўп йўқотдим.

Улар менга қимматга тушган дарслар эди. Аммо мен ўзим тушунмайдиган соҳаларга, бошқарувига аралашолмайдиган ёки таъсирим йўқ бўлган компанияларга, ўзим билмайдиган ёки ишонмайдиган одамларга сармоя бериш катта хатолигини билиб олдим.

Вақт ўтиб, нима учун ҳар нарсага пул тикиб ётганимни ўйлаб қолдим. Мақсадим нима эди? Кўпроқ пул ишлашми? «Microsoft»дан кетаётганимда аллақачон каттагина пулдан воз кечганим сабабли бу ҳолат ҳеч бир мантиққа тўғри келмас эди.

Мен қилаётган трейдинг ва инвестициялардан умуман қониқмаётганимни тушуниб етдим. Қимор ўйнаётганга ўхшардим, аммо барча имкониятлар менга қарши эди, чунки ўзим тушунмайдиган нарсаларга пул тикаётган эдим. Охир-оқибат фонд бозоридаги барча маблағларимни қайтариб олишга ва бунинг ўрнига маънилироқ бирор нарса билан шуғулланишга қарор қилдим.

«Zappos»дагилар билан бир ё икки ҳафтада учрашиб, маслаҳат бериб турардим (кўпинча техникага оид). «Zappos»дагилар жуда камчиликни ташкил этишига қарамай, улар шу кичкина жамоа учун яхши натижаларга эришаётган эдилар.

Альфред билан мен «Zappos»ни «Sequoia Capital»да ишловчи Майкл Морицга таништирдик ва дастлабки мажлисни ўтказишда унга ёрдам бердик. Биз хурсанд эдик. «Zappos» жамоаси қилаётган ишини иштиёқ билан бажарар ва у юқори суръатда ривожланаётган эди. Альфред иккимиз «Sequoia Capital»га «Zappos» ҳақида электрон ёзишмаларимизда гапирган эдик. Биз «Zappos» ишчиларига бу мажлис оддий йиғилишлардан кўра анчагина расмийроқ бўлади, деб айтдик. «Sequoia Capital» компанияси «LinkExchange»га киритган инвестицияси орқали ўз маблағини 3 миллион доллардан 50 миллионга, яъни ўн етти ой давомида ўз пулларини ўн етти баробар кўпайтириб олган. Бу компаниянинг Альфред ва менга ишончи баланд эдики, улардан «Zappos»га атиги бир неча миллион доллар инвестиция киритишини сўраш бизга жуда оздек туйилаётган эди.

 

---

Кейинги воқеалар

(Фред ҳикоя қилади)

Ёқимсиз аҳвол эди. Календарь 10 декабрни кўрсатар ва ўн бешинчи санагача биз жуда кўп маблағ жалб қилишимиз кераклигини билардик. Молиялаш учун бор-йўғи беш кун вақтимиз қолганди, акс ҳолда, «Zappos» бизнесдан чиқиб кетиши мумкин эди.

«Zappos»ни компания сифатида танитиш ва кўпроқ пойабзал брендлари билан шартномага эришиш мақсадида Нью-Йоркдаги ҳар пойабзал кўргазмасида иштирок этдим. «Zappos»нинг яшаб қолиши ҳақида Никнинг қўнғироғини кутиш билан биргаликда компанияни оёққа турғазиш учун биз қўлимиздан келганини қилаётган эдик.

У менга янгиликни етказган пайтда ресторанда тушлик қилаётгандим. «Sequoia Capital» инвестиция киритмасликка қарор қилганди. Қўнғироққа жавоб бериш учун ташқарига чиқдим ва қайтиб столга ўтирганимда официант тўсатдан тиззамга сув тўкиб юборди. Кулишга ҳаракат қилдим. Бало келса, қўш-қўш келаркан.

Калифорнияга қайтганимдан сўнг Ник иккимиз турли сармоядорлар билан маблағ киритиш борасида гаплашиб кўрдик, аммо уларнинг ҳеч бири инвестиция киритишни хоҳламади. 15 декабрь тушдан сўнг компаниядаги 12 кишининг ҳаммаси тўпланди ва бунақа пайтда кўпчилик биргаликда табиий равишда бажарадиган ишни қилдик – ичимлик учун «Chevy’s» дўконига отландик. 

Боримизни бериб ҳаракат қилганимизни ва бажарганларимиз яхши уриниш эканлигини ҳаммамиз ҳис қилиб турардик. Омадимиз келмади. Бир неча қадаҳдан сўнг, соат тўртлар атрофида офисга қайтдик ва столларимизни йиғиштира бошладик.

---

«Sequoia Capital» «Zappos» учун инвестиция киритишга қизиқмаётгани ҳақида эшитганимиздан сўнг Альфред ва мен бироз ажабландик. Нима бўлди экан ёки нимадир нотўғри қилиндими, деб «Sequoia Capital» билан боғландик. Уларнинг айтишича, компания бир неча ой муқаддам ташкил этилганлигига ва жамоанинг қанчалик кичиклигига қарамай, унинг эришган натижалари кўзга кўринарли бўлган, аммо бу жараён кичик бизнесдан у ёғига ўтишига «Sequoia Capital» ишонмаётган экан. Улар компанияда янада кўпроқ ўсиш ва ривожланишни кўрмоқчи эди ва бизга бир неча ойдан сўнг яна қайта алоқага чиқишни таклиф қилишди.

«Venture Frogs» билан биргаликда тузган режамизга кўра, бизнинг ҳақиқий мақсадимиз ҳар бир компанияга оз-оздан инвестиция киритиш ва сўнг уларни «Sequoia Capital» каби йирикроқ сармоядор компанияларга ўтказиб юбориш эди. Шундай қилиб, «Zappos» билан бироз мушкул вазиятга тушиб қолдик. Биз «Venture Frogs»даги маблағдан «Zappos»га қўшимча инвестиция киритишимизга ёки унинг баҳридан ўтишимизга тўғри келарди.

Бизнинг дастлабки инвестицион стратегия ва фалсафамизга биноан, «Zappos»ни бизнесдан чиқариб юбориш мақсадга мувофиқ эди: Интернет компанияларига қуйидагиларни эътиборга олиб инвестиция киритиш мумкин: Компанияларнинг ҳар учинчиси катта фойда келтириши мумкин, компанияларнинг ҳар учинчиси фойда ҳам, зарар ҳам кўрмаслиги мумкин, компанияларнинг ҳар учинчиси бизнесдан чиқиб кетиши мумкин. «Zappos» охирги тоифага мос тушарди.

– «Zappos»ни нима қиламиз? – деб сўради Альфред. – Бугун қарор қабул қилишимиз керак. «Zappos» ҳисобида бир неча кунгагина етадиган пул қолган. «Sequoia Capital» ҳам энг камида бир неча ой ўтмагунча маблағ киритиш ҳақида ўйлаётгани йўқ. Улар «Zappos»нинг янада ривожланишини кутишяпти.

– Агар ривожланиш бўлса, улар аниқ маблағ киритадими? – сўрадим мен.

– Аниқ эмас, – Альфред жавоб берди. – Лекин, фикримча, эҳтимоли ҳам йўқ эмас. Бу катта таваккалчилик. Биз «Zappos»га «Sequoia Capital» билан кейинги мажлисгача бир неча ой давомида жон сақлаб қолиши учун пул ажратишимиз мумкин. Аммо агар яна «Sequoia Capital» инвестиция киритишни хоҳламаса, биз ўшанда ҳам худди ҳозирги ҳолатимизга тушиб қоламиз. Фарқи шундаки, ўша пайтда бизнинг ҳисобимизда ҳам катта эҳтимол билан кўп маблағ қолмайди.

Қийин вазият эди. Агар биз «Zappos»га яна маблағ киритишга қарор қилсак, кейин бошқа бир компанияга ҳеч қандай инвестиция кирита олмай қолардик.

– Ҳақиқатда катта таваккалчилик. Бир саватга жуда кўп тухумни жойлашга ўхшайди, – дедим мен. – Аммо у ердаги йигитларни ёқтираман. Шижоаткор ва талабчан йигитлар, шунингдек, улар бу ишни қисқа муддатда бойиб кетиш учун қилаётганга ўхшашмайди. Улар ростдан ҳам узоқ давр учун нимадир қуришга интилишмоқда.

– Яхши. Агар сен «Zappos»га кўпроқ пул тикишимизни хоҳласанг, инвестициямиз хавфсизлигини таъминлаш мақсадида кўпроқ вақтимизни улар билан биргаликда ўтказишимиз зарур, – Альфред нафасини ростлади. – Уларни инкубаторга кўчиб ўтишга кўндиришимиз лозим.

Альфред иккимиз фондимиз учун инвестицион стратегиянинг бир қисми сифатида «Venture Frogs» инкубаторини ташкил этишга қарор қилгандик. У ерда биз интернет компанияларини офис хизматлари, жой билан таъминлаб беришимиз мумкин бўлар эди. Бу бизга инкубаторда қайси компания бўлмасин, уларга кўз-қулоқ бўлиб туришимизга имкон берарди.

Бу ҳақида биз яшаётган бино эгаси билан гаплашдик, чунки у ерда ижара учун ҳали жуда кўп бўш жой бор эди. Альфред ва мен қолган жойларни ҳам ўз назоратимизга олишга қарор қилдик. Бизнинг режамиз у жойнинг бир қисмини инкубатор учун офисга ва бир қисмини ресторанга айлантириш эди. Шундай қилиб, бизга ҳам, қарамоғимиздаги компанияларга ҳам бинони тарк этишга зарурат қолмасди. Узоқроқ ва қаттиқроқ меҳнат қилиш имкониятига эга бўлардик.

Инкубатор майдонида ҳали ҳам қурилиш кетаётганлиги ягона муаммо эди.

– Ҳа, ўйлашимча, бу яхши ғоя. Бироқ инкубаторнинг тайёр бўлишига энг камида бир неча ой муддат керак, – дедим мен. – Кейинги бир неча ой жуда қийин кечади. Шу муддат ичида компания ёки оёққа туради, ёки бутунлай йўқ бўлади.

– Хўп, нима қилишни хоҳлайсан? – сўради Альфред.

Олдимизда турган барча вариантлар ҳақида ўйлаб кўрдим.

– Ҳафта сўнгида туғилган куним, икки ҳафтадан сўнг янги йил байрами. Уларни янги йил байрамидан сўнг юқоридаги хонамга кўчирсак қандай бўларкaн?! Пастки қаватдаги инкубатор тайёр бўлгунича хонамни офисга айлантириб туришимиз мумкин.

– Яхши фикр.

 

---

Телефон қўнғироғи

(Фред ҳикоя қилади)

Оқшом маҳали нарсаларимизни йиғиштираётганимизда кутилмаган қўнғироқ бўлди. Бу Тони эди. У бир неча шартлар билан кейинги уч-тўрт ойга етадиган маблағ беришга қарор қилибди: «Сан-Францискодаги офисимга кўчиб ўтишингиз керак ва мен компаниянинг кундалик ишларига кўпроқ аралашмоқчиман».

Биз шу вақтга қадар Тонига ҳафталик савдо ҳисоботларини юбориб турардик ва унинг офисга келганини Альфред билан бир мартагина кўргандик. Биз ўз ишларимиз билан жуда банд эдик. Аммо унинг қўнғироғидан сўнг аниқ бўлдикки, у «Zappos»да имконият бор деб ўйлаётган эди.

Қарор қабул қилиш қийин кечмади.

Биз нарсаларимизни йиғиштирдик ва Эмеривиллдан унинг офисига кўчиб ўтдик. Тони йил давомида тўрт ойлик пулни биттада бериши мумкин эди. Тўрт ойликнинг сўнгига келибгина ишга эга бўлишни тасаввур қилинг, айниқса, бу ҳақида ҳеч нарса билмасангиз. У бу компания маблағ киритишга арзийди, деб қарор қилганида биз учун энг сўнгги кун келган эди. Хайриятки, у шунга қарор қилди. Шундай қилиб, биз тўрт ойда ривожланишга эришиш учун астойдил тер тўкиб меҳнат қилишда давом этдик. Мақсадга эришиш йўлида қаттиқроқ ишлашимиз керак эди, кейинги тўрт ойлик «кислород»га эришишни кута бошладик.

Бутун йил давомида эришганларимиз бор-йўғи шу бўлди. Биз жон сақлаб қолдик.

---

«Red Bull»га муносабатим

(Тони ҳикоя қилади)

Ҳаётимнинг турли даврларида турли хил дўстлар орттирганман. Баъзи дўстларим билан барларда вақтичоғлик қилиб роҳатланаман. Баъзи дўстларим билан фильмлар томоша қилишни ёқтираман. Баъзи дўстларим билан ишлашни хушлайман. Баъзи дўстларим билан гапларни қайси предлоглар билан тугатмаслик кераклигини муҳокама қилиб маза қиламан.

Ҳаётимда энг узоқ муддат давом этиб келаётган муносабат «Red Bull» билан бўлган муносабатим ҳисобланади. Яқиндагина ўн йиллик юбилейимизни биргаликда нишонладик. Биз дастлаб Сан-Францискодаги тунги клубда танишганмиз (умумий дўстимиз бизларни таништирганди) ва бутун тунни рақсга тушиб, мароқли ўтказгандик. Вақтлар ўтиб, тунги клубдаги вазиятдан ташқари ҳам биргаликда ўтказган машғулотларимиз тобора ортиб ва тобора турфа хиллашиб борди. Ўйлашимча, «Red Bull» ҳаётимнинг ажралмас қисмига айланиши сабаби унинг турли хусусиятларга эгалиги ва деярли ҳар бир вазиятга мослашувчанлиги эди. 

Қаерга борсам ҳам, қандай машғулот билан шуғуллансам ҳам (барларда ичимлик ичиш, фильм томоша қилиш, офисда ишлаш ва тоққа чиқиш), «Red Bull» менинг вафодор ҳамроҳим бўлиб келади. Очиғи, ҳозир ҳам нима учун «Red Bull»га бўлган муносабатимни ёзаётганимни тушунишга қийналаётган дўстларим қаршисида ўтириб ҳам «Red Bull»дан ҳўплаб қўйяпман.

Кун охирига келиб, тахмин қилишимча, ҳаётимизнинг кўплаб жабҳаларида бирга бўладиган ва доимо бизни қўллаб-қувватлайдиган яхши ҳамроҳ топиш жуда қийин. Агарда сиз нонушта ёки тушлик қилаётганингизда шериклик қиладиган, офисда тушликдан олдинги очликдан қутқарадиган, марафоннинг охирги милларида ёрдам берадиган ва алкоголь билан ёки алкоголсиз роҳатланадиган ҳамроҳ топа олсангиз, бу ҳаётингиздаги ноёб ҳодиса эканлигини унутманг.

Мен учун бу сақлаб қолиниши жуда муҳим бўлган муносабатдир.

---

 

Боғлиқлик

Туғилган куним яқинлашаётганди ва мен бу кунни ҳаётим давомида нишонлаган барча туғилган кунлардан фарқли ўтказишни хоҳлар эдим. Бунинг учун жон-жаҳдим билан ҳаракат қилишга қарор қилдим.

Бир неча ой муқаддам юқори мактабдаги баъзи дўстларим билан қайтадан йиғила бошлаган эдик. Худди коллеж даврларига ўхшаб, ўн беш кишидан иборат гуруҳимиз тикланди ва биз биргаликда ҳафтасига бир неча марта вақтичоғлик қилардик. Бошланишида бу йиғилишлар ҳеч қандай мақсадсиз ва олдиндан режаланмаган ҳолда кечарди. Бу йиғилишлар шунчаки кўпчилигимизнинг аллақачон битта бинода яшаётганимиз сабабли юзага келганди, шунинг учун кутилмаган йиғилишлар борган сари одат тусига кириб борарди.

Баъзан биз кимнингдир яшаш жойида вақт ўтказар, баъзан эса биргаликда тунги клуб ёки дискотекаларга борардик. Аста-секинлик билан сафимиз кенгая бошлади ва бизнинг биномиз фақатгина дўстларимиз учун эмас, балки дўстларимизнинг дўстлари учун ҳам базмлар марказига айланди. Биз беихтиёр ўзимизнинг кичик жамиятимизни яратдик ва уни ривожлантирдик. Энг одатий йиғиладиган жойимиз менинг уйим эди.

Гуруҳимиз катталашиб боргани сари янги дўстлар орттириш ва яқиндагина ташкил этилган жамоамиздаги муносабатларни яқинлаштириш ўзаро иноқликни ва келажагимизга ишончни таъминлаётганлигини тушуниб етдим. Орамиздаги ўзаро боғлиқлик бизни хурсанд қилаётганди ва коллеж пайтларидан буён биз буни жуда соғингандик. Кўпчилик қатори биз ҳам коллежни битиргач, бир-биримизни йўқотгандик ва тасодифан қайта топишиб қолмагунимизгача ўша дамларни соғинганимизни англаб етмагандик.

Одамлари ҳақиқатда бир-бирига боғланган ва бир-бирининг соғлиғи ҳақида қайғурадиган жамоадан узоқлашмайман, дея ўзимга сўз бердим. Мен учун ўзаро боғлиқлик (муносабатларимнинг сони ва қанчалик даражада чуқурлиги) кўтаринкилик берувчи муҳим жиҳат эди ва мен жамоамиздан жуда миннатдор эдим. Яқинлашиб келаётган туғилган кунимда ўтказиладиган кечанинг асл мақсади менинг эътибор марказида бўлишим эмас эди. Туғилган куним шунчаки баҳона эди. Ойлар давомида режалаган байрам кечаси менинг жамоамизга совғам эди.

«LinkExchange»ни сотганимдан сўнг «тажрибалар моддий нарсалардан кўра анча муҳимроқ» деган қараш билан яшаб келаётгандим. Кўпчилик у ерни тарк этганимдан кейин антиқа ва қимматбаҳо машина сотиб олади деб ўйлагандир, эҳтимол, аммо мен «Acura Integra» билан кифояланган эдим.

Мен биномизнинг еттинчи қаватида жойлашган 130 квадрат метр майдонга эга квартирада яшардим ва бир неча ой аввал саккизинчи қаватдаги 325 квадрат метрлик ҳашаматли квартира сотувга қўйилгани ҳақида хабар топдим. У 810-рақамли бўлим эди.

Кўчишга хоҳишим йўқ эди, лекин 810-квартиранинг ҳолатини кўришим биланоқ уни сотиб олишим кераклигини тушундим. Шундагина бу квартира жамиятимизнинг янги йиғилиш майдонига айлана оларди. У ерда битта кичкина ётоқхона ва 278 квадрат метрлик очиқ майдон бор эди. Бу квартира базм кечалари уюштириш учун жуда соз жой эди.

810-квартирани сотиб олдим ва буни кўпроқ мулкка эга бўлиш истагида ёки фойда келтирадиган мол-мулк инвестицияси сифатида қилмадим. Мен уни кечаларимиз ва йиғинларимизни шу ерда ташкиллаштириш мақсадида сотиб олдим. Квартирага эгалик қилиш кўпроқ тажрибага эришиш имконини берар эди.

Пул таклиф қилишда икки харидорни ютиб чиқиб, 810-квартирани харид қилганимдан сўнг уни ўзим хоҳлаган кўринишга олиб келиш устида ишлай бошладим. Коллеж даврида хонадошларим билан «Дўстлар» деб номланган машҳур телекўрсатувни томоша қилиш ҳар ҳафталик одатимиз эди. Мен кўрсатувдаги қаҳрамонларнинг «Central Perk» номли қаҳвахонада тўпланиб, вақт ўтказиши ва бошқа одамлар билан танишишини эсладим. «810» ҳам жамиятимиз учун «Central Perk»нинг бошқача шахсий вариантига айланишини хоҳлардим. Шунингдек, уни шунчаки «810» деб аташ ўрнига яхшироқ ном ўйлаб топишимиз керак эди.

Дўстлар билан шампан ичиш учун якшанба кунлари «810»да тўпланишни ўйладим. «810»ни клуб, бар ёки дискотекадан сўнг тўпланадиган жой сифатида тасаввур қилдим. «810»нинг биринчи расмий кечаси 1999 йил 11 декабрь шанба куни бўлиши керак эди. Ярим тунда мен 26 ёшни тўлдирардим. Менинг туғилган куним «810»нинг очилиш маросими учун мукаммал баҳона эди.

Етарли миқдорда «Red Bull» йиғиб қўйдим.

***

Туғилган куним базмига тайёргарлик кўришга ҳафталар кетди. Туғилган кунимгача бўлган ойларда жамоамиз бир неча дискотекаларга борди. Ўша йили биринчи марта дискотекада иштирок этганимни яхши эслайман. Ўшанда дискотека нима эканлигини ҳам билмасдим. Билганим шуки, улар жуда кўп техно ва хаус мусиқа қўйишади. Дискотекаларда қўйиладиган мусиқалар билан бир хил турдаги мусиқалар чалинадиган тунги клубларга ҳам аввал борганман. Ўша пайтларда мусиқаларни асабга тегадиган деб ҳисоблаганим ва нима сабабдан барча клубларда бир хил мусиқалар қўйилиши ҳақида тушунмаганимни эслайман. Мусиқаларда ҳеч қандай сўз бўлмасди, улар узлуксиз ва бир текисда қайта-қайта такрорланиб турувчи ритмлардек туйиларди. Мен электроник мусиқаларнинг оҳангига тушунмасдим.

Шу сафар ҳам ўша турдаги мусиқалар қўйилишини билиб, дискотекага боришдан унчалик хурсанд бўлмадим, аммо жамоамизнинг ҳар бир аъзоси боришни истагани учун мен ҳам қатнашишга қарор қилдим.

Қаерда жойлашгани ҳам номаълум бўлиб туйилган катта ва бўм-бўш омборга машинада етиб бордик. Омбор ташқарисида юзлаб машиналар турганди ва ташқарида кутиб турганимизда электроник техно мусиқанинг такрорланувчи ва даҳшатли овози эшитилиб турарди. Бу ерда қанча вақт турарканмиз, дея ўйладим, чунки мен ўзим танийдиган ва радиода эшитган мусиқаларим қўйиладиган жойларни афзал кўрардим. Йигирма дақиқа навбатда турганимиздан сўнг, ахийри, бурчакдан ўтиб, омбор ичига йўл олдик.

Кейинги юз берган ҳодисалар қарашларимни бутунлай ўзгартириб юборди. 

 

***

Улкан яшил лазер нурлари ўнта футбол майдонига тенг келадиган омбор бўйлаб кезиб юрарди. Туман чиқарувчи қурилмалар худди тушдагидек афсонавий муҳитни яратишга ёрдам берар ва барча одамлар DJга юзларини ўгириб, мусиқа оҳангига мос равишда бир хил ҳаракат қилар эди. Ҳамма ерга «Red Bull» идишлари сочилган ва ультрабинафша қора нурлар деворлар, шифтларда аксланар, гўёки улар бошқа сайёрадан кўчиб келган ўсимликларга ўхшарди.

Аммо ҳаммаси шунчаки безаклар, қора нурлар, туман чиқарувчи қурилмалар, лазерлар ёки омборнинг улканлиги туфайлигина эмасди. Ўша жойдаги ва ўша лаҳзадаги умуман кутилмаган нимадир бутун вужудимни чулғаб олганди. Мен у нарса нима эканлигини ёки нима учун ўзимни бундай ҳис қилаётганимни аниқ билмас эдим.

Мен кўникиб қолган тунги клублар ва ушбу саҳна орасидаги фарқларни аниқлашга уриниб кўрдим. Ҳа, безаклар ва лазерлар ажойиб ва бу омбор одамлар рақс тушадиган мен кўрган жойларнинг энг каттаси эди. Лекин бу нарсаларнинг иккови ҳам нима сабабдан менинг ҳайратдан оғиз очиб қолишимни изоҳлай олмасди. Гуруҳдаги энг ақлли бўлиб танилган ва мантиқий фикрлай оладиган одам сифатида мен ўзимда юз берган ўзгаришлардан ажабландим – илоҳий тарафдан бўлмаса-да, борлиқ билан чуқур уйғунлик ҳиссини туйдим.

Бу ерда ҳеч ким бир-бирини баҳолаб ўтирмасди ва атрофга назар солиб шуни кўрдимки, ҳар бир одам қандай бўлса шундайлигича мусиқа садолари остида рақсга тушар эди.

Мен тунги клубларда кўрган рақслардан бу ердаги рақслар анча фарқли эди. Бу ерда рақсга тушиш кераклиги учунгина рақсга тушишмасди, тунги клубларда эса қайсидир маънода ўзини кўз-кўз қилиш авж олганди. Тунги клубларда одамлар, одатда, бир-бири билан рақс тушади. Бу ерда деярли ҳар бир одам бир тарафга қараб олгандай туйиларди. Ҳамма DJ тарафга юзланган эди. DJ ҳам ўз навбатида бор энергиясини оломонга йўналтираётган эди. Ҳар бир одам DJга сиғинаётгандек туйиларди.

Бутун хона минглаб одамларнинг бирлашган жамоси бўлиб яхлитлашган ва DJ бу гуруҳнинг сардори эди. Одамлар мусиқага рақсга тушаётгандай туйилмасди, мусиқанинг ўзи одамлар ичидан сузиб ўтаётганди. Узлуксиз ва қўшиқсиз электроник оҳанглар оммани синхрон ҳаракатга келтирган юрак уриши эди. Бу жараёнда индивидуал руҳнинг мавжудлиги йўқолиб, унинг ўрнига ягона гуруҳ руҳи пайдо бўлгандек туйиларди, гўёки бир гала қушлар бирлашиб, ягона яхлит тизим сифатида парвоз қилгандек. Омбордаги барча одамларнинг мақсади бир эди. Ҳаммамиз ягона эҳтиросларга ҳисса қўшардик.

Ўша пайтларда буни билмасдим, аммо ўн йил ўтгач, бахтга эришиш борасида ўтказилган илмий тажрибалардан билиб олдимки, бошқа одамлар билан синхроник тарзда жисмоний ҳаракат қилиш ва ўзингиздан каттароқ нарсанинг бир қисмига айланиш (шунингдек, бир лаҳза ўзликни унутиш) кучлироқ бахтиёрлик ҳиссини уйғотади. Дискотекадаги ҳолат ҳам одамлар минглаб йиллар давомида ҳис қилиб келган туйғунинг замонавий кўриниши эди. 

Ўша лаҳзада ҳаммасини ҳис қилдим. Бутун борлиғим билан ҳис қилдим. Бирдан техно мусиқанинг моҳиятини ҳам тушуниб етдим. Мен уни радиода эшитадиган мусиқаларим билан шунчаки бир хил тарзда эшита олмас эдим. Мен унинг вужудимдан оқиб ўтаётганини бутун шуурим билан ҳис қилишим керак эди, ўша лаҳзагача буни ҳеч ҳам ҳис қилмагандим. Кимдир менга техно мусиқанинг моҳиятини кўрсатгандек бўлди ва ҳеч бир сўз уни менга тушунтиришда ёрдам бера олмасди. Уни ўзим тушуниб етишим керак эди.

Ўша лаҳзада мен бунга эришдим. Ҳаммасини ҳис қилдим. Бошқа оламга кўчиб ўтдим.

Ниҳоят, шунча йил ўтиб, мусиқанинг нима эканлигини тушуниб етдим.

Узоқни кўриш

Жамоамиз билан бу каби дискотекаларга боришни давом эттирдик. Баъзилари жуда катта ва минглаб одамлар бўлар эди. Баъзилари эса фақатгина эллик киши билан ўтувчи кичкина дискотекалар эди. Дискотека муҳити ва маданияти ҳақида кўп нарсаларни ўргандим. PLUR [10] аббревиатурасининг «Тинчлик, Севги, Бирдамлик, Ҳурмат» деган маънони билдиришини билиб олдим ва бу одамларнинг дискотекаларда ҳам, ҳаётда ҳам ўзларини шундай тутиши кераклигини англатарди.

Дискотекаларда бегона одамлар билан гаплашиш бу жой маданиятининг бир қисми ҳисобланарди. Бар ёки тунги клублардаги йигитларнинг қизларни илинтиришга уринишларидан фарқли ўлароқ, дискотекадаги одамлар ҳеч қандай пинҳоний мақсадларсиз бир-бирлари билан танишишга қизиқардилар.

PLUR ғоясини ва дискотека маданиятини бошқа жойларда ҳам қўллай бошладим. Одамларнинг қандай кўринишда эканлигидан ва келиб чиқишидан қатъи назар, уларга очиқ муносабатда бўлиш менинг шиорим эди. Қаерда бўлса ҳам, ким билан бўлса ҳам, янги муносабат ўрнатиш қўшимча имкониятлар манбаи эди. Умуман олганда, ҳаммамиз инсонмиз, шундай экан, бизнес, сиёсат ва ижтимоий мавқе билан бошқариладиган дунёда буни кўздан қочириш ҳеч гап эмас. Дискотека жамияти дунёни яхшироқ маконга айлантириш имконияти борлиги ва одамлар бир-бирларидаги инсонийликни қадрлаши кераклигини эслатиб турарди. 

Қаерда турганим ёки уларнинг кимлигидан қатъи назар, мен бутунлай бегоналар билан суҳбатлашганда ўзимни қулай ҳис қилишни ўргандим. Бу стратегияни бизнесга қандай татбиқ қилганим ҳақида Иванка Трампнинг «Трамп қартаси: Иш ва ҳаётда ғалаба учун ўйнаш» номли китобида ёзилган.

Иванка Трамп китоби учун мен ёзган парча 

Шахсан ўзим «бизнес ҳамкорлик» учун ўтказиладиган тадбирларни ёқтирмайман. Деярли шу каби тадбирларнинг ҳаммасида асосий мақсад – бир-бирининг бизнесини қўллаб-қувватлаб турадиган шерик топиш илинжида ташриф қоғозларини тарқатиш учун атрофни кезиб юришга ўхшайди. Мен одатда бундай тадбирларда иштирок этмасликка ҳаракат қиламан ва ўзим билан камдан-кам ҳолатларда ташриф қоғозимни олиб юраман.

Бунинг ўрнига мен шунчаки муносабатлар ўрнатишни ва одамларни бизнес дунёсида тутган ўрнидан қатъи назар (ҳатто улар бизнес дунёсида яшамасалар ҳам), шунчаки инсон сифатида қабул қилишни афзал кўраман. Ҳар бир одамда ўзига хос нимадир мавжудлигига қаттиқ ишонаман – шунчаки ўша нарса нима эканлигини тушуниб етиш зарур. Агар ўша нимадирни топа олсам, менга кўпроқ бизнесдан ташқаридаги одамлар билан муносабат ўрнатиш мароқ беради. Чунки улар ўзларининг ноёб тушунча ва қарашлари билан ўртоқлашади ва бу муносабатлар, асосан, самимий руҳда бунёд этилади.

Агар ўзингизда бирор киши билан ундан нимадир кутиб эмас, балки дўстона алоқа ўрнатиш мақсадида танишишга иштиёқ уйғота олсангиз, кейинроқ бизнесингиз ёки шахсан ўзингизга фойда келтирувчи нимадир содир бўлади.

Мен буни қандай содир бўлишини ёки қандай ишлашини тушунмайман, аммо кимнидир шахсан таниш билан ҳосил бўладиган самарали муносабат 2-3 йил вақт ўтиб юзага келади. Шунингдек, сиз бу самарани муносабат қураётган лаҳзаларда ҳеч ҳам кутмаган бўласиз. Жумладан, дўстингиз синглисининг қўшниси сиз алоқага чиқишга уриниб юрган компанияга вице-президент бўлгандир, балки сиз 2 йил аввал танишган дўстингизнинг теннисдаги янги шериги 6 ойдан буён ходим қидирилаётган бўш ўринга энг муносиб номзоддир.

«Zappos.cом»нинг ташкил этилганига 10 йилдан ошди. Биз 1999 йилда ҳеч қандай савдо қилмай, 2008 йилга келиб, ялпи товар савдосини бир миллиард доллардан ортира олдик. Компания тарихидаги энг йирик бурилиш нуқталарга эътибор қаратиб, шуни айтиш мумкинки, буларнинг деярли барчаси омад эвазига эришилди. Биз тахмин қилмаган ҳодисалар содир бўлди, лекин улар 2-3 йил олдинроқ қуришни бошлаган муносабатларимизнинг натижаси эди.

Шундай экан, менинг маслаҳатим, анъанавий бизнесга асосланиб, алоқа ўрнатишни тўхтатинг, ўрнига дўстона муносабатларни кўпайтиринг, уларни чуқурлаштиринг ва мана шу дўстона муносабатлар муваффақият келтиради. Дўстона муносабатларингиз қанчалик ранг-баранг бўлса, кейинги ҳаётда сиз улардан ҳам шахсан, ҳам бизнес тарафдан шунчалик кўп фойда оласиз. Сиз улардан қандай турдаги фойда олишингизни аниқ билмайсиз, аммо агар дўстлигингиз чин бўлса, бу фойда орадан 2-3 йил вақт ўтиб, мўъжизавий тарзда юз кўрсатади.

 

***

Мен 26 ёшга тўладиган кунимни худди дискотекаларда бўладиган каби ижобий энергия тарқатувчи кеча сифатида ўтказишни хоҳладим. Шунинг учун бу кечани унутилмас оқшомга айлантириш йўлида бир неча ҳафта давомида қўлимдан келган ҳамма ишни қилдим. Онлайн савдо дўконидан туман чиқарадиган қурилмалар, ранг-баранг чироқлар, уларни тутиб турувчи устунлар, ёруғликни бошқариб турадиган қурилмалар, лазерлар, дискотека шарлари, қора чироқлар, нур акслантирувчи безаклар буюртма қилдим. Омбордаги дискотека муҳитининг кичикроқ вариантини қайта яратишни истардим.

Туғилган куним кечасига, тахминан, юз киши йиғилди. Лифтдан байрам ўтказилаётган жойгача бўлган йўналишни кўрсатувчи ишоралар ва «810» деб ёзилган белгилар ўрнатиб чиқдим. Жамоамиз аъзоларидан бирининг синглиси ўша белгини кўрди ва «BIO нима?» дея савол берди. Барчамиз кулиб юбордик. Бу биз қидираётган ном эди. Шу дақиқадан бошлаб кечалар ўтказадиган жойимизни «BIO клуби» деб номлашга қарор қилдик.

Умуман олганда, туғилган куним муаммоларсиз ўтди. Бундай кечаларга узум олиб келмаслик кераклиги мен ўрганган энг муҳим дарс бўлди, чунки келаси кун эрталаб бутун ошхона поли ерга тушиб кетган ва эзилган узум доначалари, доғлар билан тўлган эди. «BIO клуби» ичида узумзор ташкил қилганга ўхшардим. Шунинг учун Янги йил кечаси учун олиб келинадиган меваларнинг хаёлимдаги рўйхатидан бу мевани чиқариб юбордим.

«BIO клуби» ҳақида гап-сўзлар тез тарқалди ва Янги йил муносабати билан уюштирилаётган кечага бир неча юз одам ташриф буюрди. Лифтдан байрамга кириш жойигача узун навбат ҳосил бўлди. Тунги соат учда деярли ҳамма уйига кетган эди. У ерда, тахминан, ўттиз чоғли одам қолганди, шунинг учун мен бутун уйни тутунга тўлдириш мақсадида тутун чиқарувчи қурилмани юқори қувватигача кўтаришга қарор қилдим.

Қўққисдан сигнализация чироқлари кетма-кет ёна бошлади, атрофдан қулоқни қоматга келтирадиган овоз тараларди. Овоз қаёқдан келаётгани ва нималар содир бўлаётгани ҳақида бир фикрга келгунимгача бироз вақт ўтди: Туман чиқарувчи қурилманинг қуюқ туманлари фақатгина менинг уйимнинг эмас, бутун бошли бинонинг тутун сигнализациясини ёқиб юборган экан. Соат тунги уч ва ёнғин ишораси бутун бино бўйлаб жаранглаб турарди. Автоматлашган овоз ҳамма зудлик билан бинони тарк этиши зарурлигини эълон қилди.

Тезлик билан қурилмани ўчирдим ва барча ойналарни очдим. Туман бир неча дақиқада кўздан ғойиб бўлди, аммо энди кеч бўлганди. Сиреналарнинг овозини эшитдим ва ойнадан қараб, икки ўт ўчириш машинаси бинога яқинлашаётганини кўрдим.

Бир неча дақиқадан сўнг эшигим олдида учта ўт ўчирувчи пайдо бўлди. Уларга нима содир бўлганини тушунтирдим ва лазерлар, туман чиқарувчи қурилмани кўрсатдим. Улар бино ҳақиқатан хавф остида эмаслигини аниқлагач, кула бошлашди, ҳаммамизни янги йил билан табриклаб, жўнаб қолишди. Мен эса қамоққа олинмаганимдан хурсанд эдим.

Енгил нафас олдим ва ўт ўчирувчиларнинг кетишини кузатиш учун очиқ деразадан қарадим. Ўт ўчириш машиналарининг чироқлари ҳамон милтиллаётган эди.

Бирдан қулоғимга аёл кишининг овози эшитилди: 

– Ажабланарли эмасми? Буларнинг ҳаммасини сиз қилдингизми?

Ким экан деб, атрофга алангладим, аммо уни таний олмадим. Унинг сочлари сарғиш, кўзлари мовий эди ва у ҳам ўт ўчириш машиналарининг чироқларидан ҳайратланганча деразадан бошини чиқариб қараб турарди. 

– Ҳа, улар менга яхши муомала қилишди. Мендан жуда аччиқланишса керак, деган хавотирда эдим, камига Янги йил арафаси бўлса, – дедим.

– Буни айтмаяпман. Умуман айтяпман, – гапида давом этди у. Ўгирилиб, байрамда ҳали ҳам иштирок этаётган одамларга ишора қилди. – Нимани хоҳласангиз, шуни қила олардингиз ва сиз ҳамманинг ёдида қоладиган иш қилдингиз.

– Ҳа, менимча, ярим кечаси бинодан нима сабабдан эвакуация қилинаётганини билмаган одамлар мен билан турганларидан хурсанд бўлишмаса керак, – дедим оҳиста. – Улар ҳам бу тунни асло унутмаса керак.

У кулди. 

– Хавотир олманг. Бу шунчаки тасодиф эди. Сиз уни техник нуқсон ёки нимадир деб изоҳлашингиз мумкин. Сарлавҳаларни ҳозирданоқ тасаввур қиляпман: Туман чиқарувчи қурилмалар томоша кўрсатди!

Унга жилмайдим. 

– Шу жой бир неча кун ичида офисга айланади, десам ишонасизми?

У кўзларимга тикилиб қаради. Мен ҳалигача орқа фондан келаётган мусиқани тинглаб турсам-да, дунёнинг қолган қисми бутунлай йўқ бўлиб кетгандай туйиларди. Бу қизни танимасдим, аммо коинот бизни қайсидир йўл билан бир вақтнинг ўзида бир жойга келтирганди ва мен буни бутун умр эсимдан чиқара олмасдим.

– Тасаввур қилинг, яратинг, ўзингизнинг борлиғингизга ишонинг ва борлиқ атрофингизда шаклланади, – У майин оҳангда гапирди. – Худди шу тунда қилганингиздек.

У энгашди ва қулоғимга шивирлади: 

– Янги йил билан.

Шундан сўнг у ўрнидан турди ва бирор сўз айтмай чиқиб кетди.

Инкубатор

Унинг сўзлари миямга ўрнашиб қолди: «Тасаввур қилинг, яратинг ва ўзингизнинг борлиғингизга ишонинг».

Дўстларимнинг янги жамоаси билан боғлиқлик хурсандлигимни оширган бўлса-да, мен ниманидир яратиш жараёнида иштирок этишни соғина бошладим. Бир четга ўтириб олиб, инвестиция киритиш зерикарли эди. Нимадир қуришни хоҳлардим ва «Venture Frogs» инкубаторини яратиш «ўзимнинг борлиғимни шакллантириш» йўлидаги муҳим қадамлардан бири эди.

Келажакдаги офис майдонимиз учун ижарани расмийлаштиришдан ташқари, Альфред ва мен ўша бинодаги бир ресторанни ҳам ижарага олдик. Биз бу ресторанни «Venture Frogs» деб номладик. 

Ота-онам чет элдан кўчиб келишди ва бир неча йил давомида «Venture Frogs» ресторанини юргазишни ўз зиммаларига олишди. «Akamai» қовурилган гуручлари омма севиб истеъмол қиладиган таомларнинг бирига айланди.

Биз бир шифтнинг остида ресторанга, гимнастика залига, инкубатор офис майдонига ва бошқаларга эга эдик. Инкубатор офисларнинг ишлашини таъминлаш мақсадида бир неча ишчи ёлладик. 

Биз ўзимизнинг борлиғимизни яратаётган эдик.

«Zappos» жамоаси янги бинога кўчиб ўтганидан сўнг (дастлаб базмлар уюштириладиган майдонга, кейин инкубатор офис майдонига айлантирилган бинога), мен кўп вақтимни компания билан бирга ўтказа бошладим.

Мен бориб турадиган дискотекалар секин-аста тижорийлашди ва воқеалар ривожи PLUR маданиятини атрофга ёйишдан кўра кўпроқ пул топиш илинжида қилинаётган ҳаракатлардай тус олди. Улар аҳолининг бошқа бир турини ўзига жалб қила бошлади ва одамларнинг тадбирларга бўлган муносабати ўзгарди. Дискотекаларнинг сафари қариганини тушуниб етдим.

Учрашувлар учун марказий жой бўлиб хизмат қилган «BIO клуби»сиз биз қурган жамоа секин-аста тарқала бошлади. Биз дастлаб ягона мақсад: жамоа барпо этиш истаги билан бирлашган эдик. Илк кунларда ҳаммаси яхши эди, чунки жамоамиз кундан-кун ўсиб, ривожланиб бораётганди.

Аммо кейинчалик биз биргаликда вақт ўтказиш ва кечалар уюштириш ортидаги маънони йўқотиб қўйдик. Ҳали ҳам бир-биримиз билан алоқалашиб туришни канда қилмадик, лекин жамоамизнинг аъзолари ривожланишга ундовчи бирор мақсадсиз ва «Central Perk»ка ўхшаш асосий учрашув жойисиз, ҳаётидаги ўз муаммолари билан машғул бўлиб кетишди. Баъзилар ўзининг ҳақиқий иштиёқи нимага йўналганини аниқлашга тиришарди, шундагина улар зиёфатлар уюштиришдан кўра яхшироқ нарсага эътибор қаратишлари мумкин бўларди.

Мен ҳам ўшаларнинг бири эдим.

 

***

Мен базм кечалари уюштириш ва ташкиллаштиришга доим қизиққанман, чунки мен ҳақиқатан эсда қоларли лаҳзалар ва жараёнлар яратишдан ҳузур қилардим. Одамларнинг умри давомида ҳеч ҳам дуч келмаган зиёфатда иштирок этганидаги ҳолатини томоша қилиш мароқли эди. Кечанинг сўнгида ёки кейинги куни одамларнинг ёнимга келиб, кеча яхши ўтгани ҳақида айтиши менда мамнунлик ҳиссини уйғотарди.

Бу ишларга ҳар қанча иштиёқманд бўлмай, мен кечалар уюштиришни бутун кунимни сарфлашга арзийдиган машғулот деб билмадим. Мен уни қизиқарли эрмак деб ҳисоблардим ва кунимни сарфлаш учун бошқа бир маънолироқ машғулот топишга муҳтож эдим. 

Айтишларича, янги нарсалар доим янги ҳиссиётларга етаклайди. Ҳали ҳам янги ғоялар ва компанияларга инвестиция киритиш билан шуғулланишим мумкин эди, лекин қисқа вақт ичида Альфред иккимиз йигирма еттита инвестицияни амалга оширгандик ва фондимизда ортиқ пул қолмаганди. Инвестиция капиталисиз биз янги компаниялар билан алоқа қила олмасдик ва сармоядорликдан лаззатланиш ҳам тез орада йўқолди.

Ўша вақтда биз эшитган ҳар бир фикр зўр ғоядек туйиларди, шунинг учун тезлик билан пул тикаверардик. (Ўн йил ўтиб шуни билиб олдикки, ўртача олганда, биз инвестиция киритган компанияларнинг асосий қисмидан кам фойда кўрдик ва бизга энг катта фойдани «Zappos»га киритган инвестициямиз олиб келди. Инвестиция киритиш ҳам покерга ўхшарди. Энг кўп қўлларни ютишга уринган одам охирида энг кўп пулни ютиб олган бўлиб чиқмайди. 2009 йил якунида инвесторларимизга дастлабки фонд миқдорининг 5,8 баробаридан кўпроқ маблағ тарқатдик ва бу «Venture Frogs»ни 1999 йилдан буён энг яхши фондлар қаторига қўшар эди.)

2000 йил апрелда, юқори суръатда ўсаётган «dоt-cоm» акциялари фонд биржасида инқирозга юз тутди. Бу ҳолат саросима уйғотди. Кўплаб компаниялар бизнесдан чиқиб кетди ва бизнинг компанияларимизни кейинги босқичга олиб ўтиши назарда тутилган капитал фирмаларнинг ишлари орқага кетди. Шундай қилиб, улар инвестицияларимиз учун қўшимча маблағ киритишни рад этишди.

Бир неча компаниялар бизнинг янги инкубатор офисимизга кўчиб ўтди, аммо қўшимча маблағларсиз улар ҳам ўз қарзларини тўлай олишмади ва бир неча ой ичида касод бўлишди.

Оқибатда «Zappos» инкубаторда қолган ягона компанияга айланди ва биз у ерга яқин орада кўчиб ўтиши мумкин бўлган ҳар қандай компания келажаги борасида ишончимиз йўқ эди. Бу фондимиз учун, инкубатор учун ва «Zappos» учун ёмон ҳолат эди.

Альфред иккимиз 100 миллион доллар миқдоридаги иккинчи фондни тўплаш истагида эдик. Барча ҳужжатларни тайёрладик ва инвесторларга агар иккинчи фондимизга пул киритишни хоҳлашса, фондимизда иштирок этишни таклиф этдик.

Бизнинг биринчи фондимиз қисқа фурсатда кўплаб компаниялар ва одамлар билан танишиш учун жуда яхши имконият бўлди. Фонднинг бош бошқарувчилари сифатида бутун дунёнинг бизга эътибор беришига ва бу ҳодисалар содир бўлишига эриша олдик. Биз янги компаниялар ҳақида ўрганишдан, янги одамлар билан танишишдан, янги ғояларни тинглашдан ва янги инвестициялар киритишдан роҳатланардик.

Ягона муаммо шунда эдики, сармоя қўйилганда кўп вақтимиз яхши натижа кўрсатмаётган ва ўзининг оёқда қолиши учун қўшимча капитал тўплашга лаёқатсиз компанияларга сарфланиб кетарди.

Биз қила оладиган энг яхши иш иккинчи фондни ташкил этиш деб ўйладик. Агар 100 миллион доллар тўплай олсак, биз портфель компанияларнинг навбатдаги босқичга чиқиб олишлари учун кейинги фондни таъминлаб бера олардик.

Бу жараёнда қанчаси иштирок этар экан, дея қизиқиб, аввалги инвесторларимизга хат юбордик ва уларнинг жавобини хавотир билан кута бошладик.

Афсуски, бирортаси қизиқмади. Якунда биз бирор цент ҳам тўплай олмадик.

***

Айни дақиқагача «dot-cоm» инқирозидан хавотирга тушмаётган эдим. «LinkExchange» маданий жиҳатдан ёмон тажриба ҳисобланса-да, молиявий жиҳатдан юқори натижага эришганди. Альфред иккимиз «LinkExchange»нинг муваффақиятли сотилишидан қозонган ишончимиз туфайли биринчи фондимиз учун 27 миллион доллар тўпладик, шунинг учун, табиийки, иккинчи фонд учун ҳам маблағ тўплаш қийин бўлмайди, деб умид қилдик.

Биз адашган эдик.

Ўзимдан шубҳалана бошладим. «LinkExchange»да шунчаки омадим келганмикан? Мен керакли вақтда, керакли жойда пайдо бўлиб қолган интернет лотереяси ғолиби эдимми?

Альфред иккимиз «Sequoia Capital»даги Майкл Мориц билан боғланиб турардик. Афсуски, «Zappos» эришаётган натижаларга қарамай, «Sequoia Capital» ҳали ҳам инвестиция киритишга қизиқмаётган эди.

«Zappos»нинг буюк натижаларга эришишига бутун вужудим билан ишонардим. Ўзимга ва «Sequoia Capital»га «LinkExchange»нинг муваффақияти шунчаки бахтли тасодиф эмаслигини исботлашим зарур эди. Буни яна бир карра уддалай олишимни бутун дунёга намойиш этишни истардим.

Шундай қилиб, мен инвестор ва маслаҳатчи қалпоғини ечиб, қайтадан тадбиркор бўлишга қарор қилдим. Ўша йили тўлиқлигича «Zappos»га қўшилдим. «Zappos»нинг мен тасаввур қилган ва яратмоқчи бўлган оламимга айланишини истадим. У мен ишонган борлиққа айланиши мумкин эди.

Бир неча ой давом этган изланишларим ниҳоят якунига етди. Мен камида кейинги бир неча йил давомида нимага эътибор қаратишим кераклигини аниқлаб олдим. Янги қизиқишимни кашф этдим.

Ҳаммага ўзимнинг ҳақлигимни исботлаш менинг янги мақсадим эди.

 

Ҳаётда амал қилиш учун қайдлар

• «Катта компаниялар жуда оз имконият туфайли оч қолишдан эмас, жуда кўп имконият туфайли бўкиб қолишдан азият чекади».

Паккард қонуни

• «Тўлқинларни тўхтата олмайсиз, лекин сузишни ўрганишингиз мумкин».

Жон Кабат-Цинн

• «Ўтган тунда ўртоқларимга арвоҳлар ҳақида ҳикоялар айтиб бердим. Ҳозир эса арвоҳлар олов атрофига ўтириб олиб, бири-бирига одамлар ҳақида ҳикоялар айтиб бермаётганмикан, дея ажабланяпман».
  
  
• «Журъат бир лаҳзага каловланиш, холос. Журъатсизлик эса ўзликни йўқотишдир».
  

Сорен Киеркегард

• «Камтар бўлинг: Ҳаваскорларнинг миясида имкониятлар жуда кўпдай туйилади, тажрибалиларникида эса оз».

Сунру Сузуки

2-ҚИСМ: ФОЙДА ВА ЖЎШҚИНЛИК

4. ЎРНИНГИЗГА ДИҚҚАТ ҚИЛИНГ

Мақсадни аниқлаб олиш

Кейинги икки йил «Zappos» учун жуда қийин кечди. Биз шунчаки жон сақлаб қолишга ҳаракат қилдик. Муваффақиятга эришишдан бошқа чорамиз йўқлигини билардик. Молиявий турғунлик, «dot-cоm» биржасининг инқирози ва 11 сентябрни бошимиздан кечирдик. Ҳар бир лаҳзада бу дунё бизнинг ишончимиз ва иштиёқимизни синаб кўраётгандай туйиларди.

Ташқаридан ҳеч қандай маблағ йиға олмаслигимизни билардик. Бу бизнинг инвестицион стратегиямизга зид бўлса-да, мен ҳозир «Zappos»да тўлиқ ишлаётганимни ҳисобга олиб, Альфред иккимиз «Venture Frogs»дан яна бироз пул сарфлашга қарор қилдик, лекин охир-оқибат фондимизда қолган сўнгги пулларни ҳам ишлатиб бўлдик.

Жамғармада пул қолмаганлиги туфайли бир неча ой давомида банкдаги ҳисоб рақамимдан компаниянинг оёқда туриб қолиши учун шахсан ўзим маблағ киритиб турардим.

Альфред ва мен «Sequoia Capital » билан боғланишга ҳаракат қилдик, аммо улар ҳали ҳам сармоя киритишни хоҳламасди. 2000 йил октябрь ойида, мен бутунлай нақд пулсиз қолишимиз ва эришмоқчи бўлган кўплаб нарсаларни қисқартиришимиздан олдинроқ компанияни оёққа турғазиш жуда муҳим эканлиги баён қилинган қуйидаги электрон хатни юбордим.

---

Сана: 19 октябрь, 2000 йил

Кимдан: Тони Шейдан

Кимга: «Zappos» ходимлари

Мавзу: 9 ойлик режа масаласида

Заппосчилар!

Кейинги 9 ой давомида компания биз учун энг муҳим мақсадга айланиши тўғрисида тасаввурга эга бўлишингиз учун электрон почта орқали хабар юборяпман. Шундай қилиб, ҳар бир одам ўзининг компанияда тутган ўрни биз учун жуда зарур эканлигини англаб етиши мумкин. Агар сизда бирор-бир савол туғилиб қолса, сўрашдан асло тортинманг!

Барчангизга маълумки, сўнгги 6 ойда хусусий секторда ҳам, жамоат секторида ҳам истеъмолчиларга қаратилган бизнес (B2C) учун бозор яхши бўлмади. Бир пайтлар «eToys», «FogDog» ва «PlanetRx» каби ошиғи олчи бўлган компанияларда ҳам аҳвол ҳозир ҳавас қиларли эмас. «Sequoia Capital” («Yahoo»нинг сармоячиси) томонидан молиялаштирилган ва ойига бир миллион доллар даромад қиладиган «Miadora.com» каби таниқли хусусий компаниялар ҳам бизнесдан чиқиб кетмоқда, чунки ҳозирда хусусий секторлар истеъмолчиларга қаратилган компанияларни молиялашдан қўрқади.

Ушбу бозор шароитлари «Zappos.cом» учун ҳам яхши, ҳам ёмон янгилик бўлди. Яхши томони шундаки, биз энди рақобатчиларнинг тўсатдан 25 миллион доллар жалб этиб, уни Суперкубок рекламаларига сарфлаши, бозор муҳитини чалкаштириб юбориши ва биз учун қисқа муддатли бошоғриқлар яратишидан хавотирланишимиз шарт эмас. Ёмон жиҳати шуки, пулимиз чекланганлиги сабабли биз ҳам хоҳлаган тезлигимизда ривожлана олмаймиз ва хоҳлаган ишимизни бажара олмаймиз.

Агар пулимиз етарли бўлганда, қилишимиз керак бўлган биз учун фойдали ишлар жуда кўп эди. Умуммиллий реклама кампаниясини ўтказиш, мижозларга хизмат кўрсатишни ўстириш, жамоадагилар сонини тезроқ кўпайтириш, ривожланиш манбаларига кўпроқ маблағ сарфлаш, янги сайтга қўшимча функциялар киритиш ва бошқалар шулар жумласидандир. Аммо ҳақиқат шундаки, пул етишмовчилиги туфайли ҳозирги кунда биз бу ишларни бажара олмаймиз.

Ҳозирда чекланган пул билан фойда ололмаётганимиз сабабли вақтдан ютишга уриняпмиз. Ҳозирги кунда компания сифатида бизнинг энг асосий мақсадимиз томонни ўзгартиришдир: Фойда олишга кириб олганимиздан сўнг тақдиримиз ўз қўлимизда бўлади ва ўшанда хоҳлаган ишимизни қилишимиз мумкин.

Ўша вақтга қадар, биз компания сифатида бутунлай пулсиз қолиб кетгунимизгача фойдага кириш имкониятини максимал даражада оширишга эътибор қаратишимиз зарур. Бизда мантиққа таянган молиявий режа бор ва биз уни амалга оширишга қодирмиз, аммо барчамиз ушбу режани амалга ошириш жараёнида нималарга эътибор беришимиз зарурлигини тушуниб етишимиз лозим.

Шундай қилиб, аввало, харажатларимизни жуда пухталик билан назоратга олишимиз зарур. Ишчи ёллаш учун алоҳида бюджетимиз бор, уни жуда эҳтиёткорлик билан сарфлашимиз керак, истаган бўлимимиз учун истаган одамни ишга қабул қилолмаймиз.

Харажатларни кўриб чиққандан сўнг биз қиладиган энг муҳим иш кейинги 9 ой ичида ялпи фойдани оширишдир. Бу ҳар бир мижоздан келадиган ўртача ялпи фойда ва буюртма ҳажмини ошириш, конверсия ставкаларини ошириш, сайтимизга янги ташриф буюрувчилар сонини кўпайтириш ва содиқ мижозлар сонини ошириш демакдир.

Кейинги 9 ойда компания учун янги лойиҳаларни баҳолашда ялпи даромадимизни қандай қилиб оширишга ҳаракат қилишимиз лозим. Бу биз одатда амалга оширишимиз керак бўлган баъзи лойиҳалар молиявий рентабелликка эришгунгача тўхтаб туриши кераклигини англатади. Даромадга эришганимиздан сўнггина узоқроқ ва каттароқ марраларни кўзлашимиз ва оламшумул режалар ҳақида ўйлашимиз мумкин бўлади.

Юқорида айтиб ўтганимдек, агар кимдадир бизнинг 9 ойлик режамиз борасида бирор савол бўлса, илтимос, тортиниб ўтирманг.

---

 

Вазиятни зудлик билан ҳал қилиш кераклиги ҳақида гапиравериш етарли эмаслигини билардик. Биз янада кескинроқ чораларни кўришимиз зарур эди.

Ник, Фред ва мен тирик қолиш имкониятимизни максимал даражада ошириш учун ишчилар сонини қисқартиришга қарор қилдик. Биз компаниядаги қолган ишчиларнинг ҳам маошини камайтиришга ёки компания акцияларига эгалик қилиш эвазига текинга ишлаб беришга қандай кўндиришимиз мумкинлигини аниқлаб олишимиз зарур эди. Менинг иш ҳақим йилига 24 доллар ёки қиладиган ишим учун 1 доллардан этиб белгиланди (гарчи бу солиқ тўлашдан олдинги ҳолат бўлса ҳам).

2000 йил ноябрида Ник менга қуйидаги электрон хабарни юборди:

---

Сана: 26 ноябрь, 2000 йил

Кимдан: Ник Суинмурн

Кимга: Тони Шейга

Мавзу: Ходимлар

Молиялаштириш ҳақида маълумотим йўқ. Афсуски, ягона умидимиз сенга боғлиққа ўхшайди, шунинг учун сен ўзингга маъқулини танлашинг керак ва биз шунга мувофиқ ҳаракат қиламиз. Агар сенда «Zappos» учун бошқа пул бўлмаса, биз ўзимизда қолган маблағ ва суяги кўриниб қолган жамоа билан имкон қадар узоқроққа боришга интиламиз.

Менинг иш ҳақим қисқаришига келсак, уй эгаси мендан қарздор эканлигини тан олгач, дўстларимга бир-иккита нарсамни сотсам, барча қарзларимдан қутулсам керак, фақатгина ижара, машина ва озиқ-овқат харажатлари қолади. Буларнинг ичида энг каттаси – ижара. Агар маошим шу харажатларни қопласа, менда ҳеч қандай муаммо бўлмайди.

Ўйлайманки, муаммоларимиз бўлса ҳам, биз тўғри йўлдан кетмоқдамиз. Маркетинг бўлими ҳозирда даромадни тегишли фоизга келтиришга уринмоқда, аслини олганда, анча самарали ишламоқда ва у қандай ишлашни билади. Фикримча, биз ҳам ҳаммасини уддалай оламиз, аммо қайғули тарафи шундаки, шу кетишда узоққа бора оламизми ёки йўқ, шу нарса жумбоқлигича қолмоқда.

Бошқа ишчилар муаммонинг қойилмақом ечимини ўртага ташлашди:

Вариантларни синчковлик билан ўрганиб чиққач, таклиф қилинган альтернатив пакетларнинг ҳеч бирини қабул қилмасликка қарор қилдим. Аммо мен «Zappos» харажатларни қисқартирмоқчилигини (шунга муҳтожлигини) яхши биламан, шунинг учун менда бошқа бир таклиф бор. Ҳозирда мени қизиқтираётган ягона нарса бу шахсий вақтимни кўпайтиришдир. Мен ҳафтасига бир кун кам ишлаш эвазига иш ҳақимни 20 фоиз қисқартирилишига рози бўлардим.

---

Вазият тобора ёмонлаша бошлагач, баъзи ходимлар компанияни тарк этишга қарор қилди. Аксарият ходимларда жамғарма қилиш имконияти йўқ эди, шунинг учун маошдаги қисқаришлар ёки текинга ишлаш уларнинг ҳатто ижара ҳақини ҳам тўлолмай қолишларини англатарди. Шундай экан, биз янада яхшироқ ечим топиш илинжида бошимизни қотира бошладик.

«Zappos» инкубатор офисига кўчиб ўтганлиги туфайли базм кечалари уюштириладиган квартира ҳозир бўм-бўш эди. Шунинг учун мен «810»га (аввалги BIO клуби) бешта ётоқ жойлаштирдим ва ўша ерда ишчиларнинг ижара ҳақи тўламай яшашларини таъминладим.

Шунингдек, мен бинодаги яна учта квартиранинг эгаси эдим ва инкубатор ва «Zappos»нинг баъзи ишчиларини у ерга жойлаштирдим (Никни ҳам), уларга ҳеч қандай ижара ҳақи тўламай яшашлари учун имконият яратдим. Қолганлар билан ҳам «ҳамма бир киши учун, бир киши ҳамма учун» шиори остида яшай бошладик ва биргаликда компаниянинг оёққа туриб олиши учун қўлимиздан келган барча ишни қилдик.

Ишда қолганларнинг ҳаммаси олдингига қараганда анча кўпроқ тер тўкиб меҳнат қилишди ва биз ишчилар сонини қисқартириш компаниянинг унумдорлигига салбий таъсир кўрсатмаганидан мамнун бўлдик. Ўз вазифасини бажармаган, компания келажагига ишончсиз қараганларни бўшатган эдик, аммо компанияда қолганларнинг иштиёқи ва қилаётган ишимизга бўлган ишончи туфайли олдингидан-да кўпроқ меҳнат қилдик.

Бу ҳолат компанияда иштиёқни уйғотиш ва яхлит жамоа сифатида ишлаш йўлида катта сабоқ бўлди. Ҳар бир одам нимадандир воз кечарди.

Аммо рентабелликка эришиш йўлидаги ҳаракатларимиз ҳали ҳам етарли эмасди.

Мен бир неча ой давомида шахсий пулларимнинг бир қисмини компанияга киритиб турдим, аммо бу етарли эмаслигини билардим. Компания ҳали ҳам ҳар ой жуда кўп пул йўқотаётган эди.

Ҳисоб рақамимдаги пуллар камайиб борар экан, ўзимдаги кўчмас мулкларни сотишни бошладим, шундагина сотувдан тушган пулларни «Zappos»га киритишим мумкин бўларди. Алалоқибат, ҳозир мен яшаётган уйдан ва зиёфатлар учун квартирадан ташқари ҳамма мол-мулкимни сотиб битирдим. Квартирани ҳам сотиб юбормоқчи эдим, аммо иқтисодиёт шунчалар ёмон ҳолатда эдики, харидор топилмади.

Боз устига, ота-онам юритаётган ресторан ҳам етарлича фойда келтирмади, бу ҳолат қисман иқтисодий аҳволнинг ёмонлиги туфайли ҳамда ҳеч биримизда ресторан тажрибаси йўқлиги туфайли бўлди.

Вазият оғир эди. Мен иштирок этган барча нарсалар: ресторан, инкубатор, «Zappos» ва шахсан ўзим ҳам тобора маблағсиз қолаётган эдик.

Шахсан ўзим учун захирадаги режам шундан иборат эдики, қачонки иқтисодий ҳолат ўзгариб қолса, квартирамни сотиб, уни нақд пулга айлантира олардим. Бу режа менинг хавфсизлик туморим эди, ваҳоланки, иқтисодиёт қачон ўнгланиши ёки бу каби квартирани сотиб юбориш қанча вақт олишини билмасдим.

Ник, Фред ва мен харажатларни камайтириш мумкин бўлган бошқа соҳаларни кўриб чиқдик. Бизнинг ўсишимизга зарар келтирса ҳам, маркетинг харажатларимизнинг катта қисмини қисқартиришга қарор қилдик, биз мижозлар маҳсулотларимизни қайта-қайта ва тез-тез сотиб олишларини таъминлашга эътиборимизни қаратдик. Биз бу ҳолат саҳрога яшириб қўйилган олтин танга эканлигини билардик ва бу бизни мижозларга яхшироқ хизмат кўрсатишга кўпроқ эътибор беришга мажбур қилди. 2003 йилга келиб, мижозларга хизмат кўрсатишни компаниянинг энг асосий мақсадига айлантиришга қарор қилдик.

Шундай бўлса-да, ўша пайтда бизнинг биринчи даражали мақсадимиз мижозларга хизмат кўрсатиш эмас, шунчаки жон сақлаб қолиш эди.

Жон сақлаб қолиш ва мақсадни аниқлаб олиш зарурати кутилмаган натижаларга олиб келди. Бу ҳолат бизни бир-биримизга яқинлаштирди, чунки барчамизнинг мақсадимиз битта – бизнесдан чиқиб кетмаслик эди. Гарчи жуда қийин кунларни бошимиздан кечирган бўлсак ҳам, биз ҳамма нарсани биргаликда босиб ўтдик ва қилаётган ишларимизга кучли иштиёқ билан ёндашдик. Барчамиз ўзимиздаги ниманидир қурбон қилдик, чунки биз компаниянинг потенциалига ва келажагига қаттиқ ишонар эдик.

Аста-секинлик билан «Zappos» менинг янги жамоамга айланди.

Ишонч

Компаниянинг молиявий аҳволига назар ташласак, шунчаки харажатларни қисқартириш компаниянинг рентабелликка эришиши учун етарли эмаслиги кўриниб қоларди. Биз савдо ҳажмини ошириш учун қандайдир усул ўйлаб топишга мажбур эдик.

Бу жуда мураккаб вазият эди, чунки биз маркетинг бюджетимизнинг катта қисмини қисқартирган эдик. Содиқ харидорларимизга кўпроқ эътибор қаратаётгандик, аммо бунинг ўзи билангина қисқа муддатда узоқроққа бора олмасдик.

Бизга мўъжизагина ёрдам бера оларди.

Ўрта мактабда юнонлар тарихи дарсида «deus ex machine» деган иборани билиб олгандим. Бу сўз лотин тилида «машина худоси» деган маънони англатарди. Википедияга асосан, бу «бажариб бўлмас, ўта мушкул аҳволда қолганда ёрдам берадиган, йўқдан пайдо бўладиган персонаж ёки бирор нарса» эди.

Нима қилишни билмай, иш столимда хаёл суриб ўтирган вақтимда Фредга ўгирилдим. Кейинчалик компанияни қутқариб қолиш йўлини топа олсак, бу ёмон ҳикоя бўладими ёки йўқ, менга барибир эди.
– Фред, сенда deus ex machine борми? – деб сўрадим.
– Нима? – Фред ажабланди.
– Deus ex machine, – дея такрорладим. – Юнон мўъжизаси, билмайсанми?
– Йўқ, узр, – у жавоб берди. – Мен уни тасодифан уйда, кўйлагимнинг чўнтагида қолдириб келибман.
– Балки, уни бир қултум ичимлик устида топа олармиз, – дедим мен. – Соат тўрт бўлибди, компанияни қандай қилиб сақлаб қолиш ҳақида бош қотиришимиз зарур. Ичимлик учун жуда эрта эмасми?
– Албатта, эрта эмас.
Шундай қилиб, биз ишимизни тўхтатиб, «Venture Frogs» ресторанидаги барга отландик. Мен содали виски буюртма қилдим, Фред эса пиво олди. Ичимликларни бир неча дақиқа сукут сақлаганча симириб ўтирдик.
Тинчликни мен буздим:
– Хўп… Савдони тезлик билан ўстириш борасида бирор ғоянг борми?
Фред ўйчан қараб қўйди.
– Ўтмишим савдо-сотиққа бориб тақалади. Айтмоқчиманки, бизга керак бўладиган ягона нарса бу – керакли вақтда ва керакли миқдордаги маҳсулотдир, шунда савдо ўз-ўзидан юриб кетади. Муаммо шундаки, биз харидоргир брендлар билан ишламаяпмиз. Мижозларга таклиф этадиган жўяли маҳсулотимиз йўқ.
– Қаердан оламиз ўша керакли маҳсулотларни?
– Муаммо ҳам шунда, биз ҳамкорлик қилмоқчи бўлган кўплаб брендлар маҳсулотларни тўғридан-тўғри харидорларга етказиб бера олмайди. Уларнинг ички тизими ва омборлари буюртмаларни тўғридан-тўғри харидорларимизга етказиб беришга мослашмаган. Ҳаттоки бу ишни бажара оладиган брендлар ҳам, одатда, энг яхши маҳсулотларини бизга сотмайди, шунинг учун уларни мижозларимизга таклиф қила олмаймиз.
Мен Фреднинг гапларини мулоҳаза қилиб, жим қолдим, сўнг:
– Савдо дўконлари энг сара брендларни мижозларга қандай таклиф қилади? – деб сўрадим
– Чунки уларнинг ўз омборлари бор, – дея тушунтирди Фред. – Савдо дўконлари муддатидан анча олдин буюртма беради, омбор ҳақини тўлашади ва бунинг учун масъулиятни ўз зиммаларига олишади. Агар сотувчи бирор маҳсулотни сота олмаса, бу савдо брендининг ёки улгуржи савдо қилувчининг эмас, балки сотувчининг муаммоси ҳисобланади. Аммо биз бундай қила олмаймиз, чунки бу бизнинг бизнес моделимиз эмас.

Ичимликларни ҳам тугатдик.
– Яна ичамизми? – сўрадим. Фред маънодор қилиб бош ирғади ва буфетчидан яна ичимлик олиб келишини илтимос қилди.
– Хўш, биз ҳам шундай қилсак, нима бўлади? – узоқ ўйлаб, гапирдим мен. – Биз ҳам сен айтган брендни ўз омборимизга келтирсак-чи? Шунда даромадимиз қанчалик ўсади деб ўйлайсан?
– Эҳ, даромадимиз осонгина уч баробар ўсган бўларди. Ҳеч қандай истисноларсиз, – Фред иккиланишсиз гапида давом этди. – Балки, ундан ҳам кўпроқ.
– Яхши. Бунинг учун нималар қилишимиз кераклигини аниқлайлик. Агар бизнес моделни ўзгартириш бизни қутқара олса, унда биз ҳам бу ўзгаришларни қабул қилишимиз лозим.
Кейинги бир соат давомида Фред иккимиз агар биз етказиб бериш бизнесига қўшимча равишда омбор ташкил қилишни ҳам йўлга қўймоқчи бўлсак, ҳал қилишимиз керак бўладиган муаммолар юзасидан гаплашиб олдик. Суҳбат сўнгида бир қатор ишларни бажаришимиз кераклигини тушуниб етдик. Ишлар рўйхати жуда мураккаб эди, лекин энди биз ҳеч бўлмаганда компанияни сақлаб қолиш учун нимадир қилишимиз кераклигини билиб олгандик:

1. Сотиб олинадиган маҳсулотларни аниқлаш ва омбор бошқариб туриш учун харид қилиш гуруҳини ёллашимиз ва уни ривожлантиришимиз керак эди. Қисқа муддатда бу ишни Фред бажариб туриши мумкин эди, аммо барибир биз фидокор жамоага муҳтож эдик.

2. Бренд эгаларини «Zappos» билан ҳамкорликда ишлашга кўндиришимиз керак эди. Биз хоҳлаган брендларнинг аксарияти фақат анъанавий савдо дўконларига маҳсулот етказиб берарди.

3. Етказиб бериладиган маҳсулотлар билан бирга омборга келтириладиган маҳсулотларни сотиш учун ҳам веб-сайтимизнинг дастурий таъминотини янгилашимиз керак эди.

4. Сотиб олинадиган маҳсулотларни сақлаш учун бизга омбор керак бўларди. Пойабзалларни омбордан ташиш учун ҳам ишчилар ёллашимиз зарур эди.

5. Биз 2-рақамли вазифани бажариш учун чакана савдо дўкони очишимиз ва дўконни юргазиш учун ишчи ёллашимиз керак эди. Ҳозирги молиявий аҳволимизни ҳисобга олган ҳолда, ижарага берувчилар билан келишувга эришиш ҳам жуда қийин кечиши аниқ эди.

6. Биз хоҳлаган маҳсулотларни сотиб олиш учун нақд пул топиш лозим эди. Фред бизга яна 2 миллион доллар маблағ керак бўлишини ҳисоблаб чиқди. Муаммо шунда эдики, бизда қўшимча шунча пул йўқ эди.

7. Юқоридагиларнинг барчасини бир неча ойда бажаришимиз шарт эди.

Рўйхатдаги ишларни Фред иккимиз бўлишиб олдик. У биринчи ва иккинчи топшириқларни бажарса, мен компьютер дастурчилари билан ишлашим ва учинчи вазифани ўз зиммамга олишим керак эди. Тўртинчи вазифа учун эса офисдаги барча ишчиларни сафарбар қилишимиз мумкин эди ва қисқа муддат учун офиснинг ярмини омборга айлантира олардик.

– Бешинчи вазифа нима бўлади? – сўради Фред. – Савдо дўконини қандай очамиз?

– Офисимизнинг қабулхонасини дўконга айлантирсак-чи? – таклиф билдирдим. – Ўзи дўкон деганда нима тушунилади? Сотиб олиш учун маҳсулот бўлса-ю, лекин дўкондан ҳафтасига фақатгина бир жуфт оёқ кийим сотилса, қолгани интернет орқали сотилса қандай бўлади? Шу ҳам дўкон ҳисобига ўтадими?

– Менимча, бу ҳолат дўконнинг таърифига мос тушса керак. Баъзи брендлар бунга рози бўлса ҳам керак, аммо уларнинг асосий қисми дўконнинг бу ҳолатини кўриб, фикрларидан қайтиб қолишлари ҳам эҳтимолдан холи эмас, – дея Фред гапига нуқта қўйди.
– Яхши, ҳаммасини шундан бошлаймиз, – дедим мен. – Бу орада биз шаҳардан савдо айланмаси унча катта бўлмаган ҳақиқий дўкон излаб топишимиз ҳам мумкин бўлади. Дўкон бирор аҳамиятга молик жойда жойлашмаган бўлса, биз уни арзонроққа сотиб олишимиз мумкин. Сўнг бу дўконнинг эгасига айланиб олсак, ҳозирда дўкон билан шартномаси бўлган барча брендлар ҳам дўкон эгаси сифатида бизнинг тасарруфимизга ўтади. Ўша вақтда бу брендларни веб-сайтимиз орқали сотишимиз мумкин бўлади.
Фред шубҳаланаётгандай туйилди.
– Ўйлашимча, ҳаракат қилиб кўриш зиён келтирмайди. Энг ёмон ҳолатда нима содир бўлиши мумкин? Улар қила оладиган ягона иш бу «йўқ» дейишдир.
– Аммо олтинчи иш нима бўлади? – Фред давом этди. – Биз шартнома тузадиган янги бренд маҳсулотларни сотиб олиш учун пулни қаердан оламиз?
Унга қарадим.
– Буёғи менинг ишим. Агар биз бирор брендни бизга маҳсулоти сотишга кўндира олсак, бунинг учун пул ҳам топилади, деб фараз қилавер.
Мен Фреднинг қисқа вақт ичида етарлича брендларни биз билан ишлашга қандай ишонтирмоқчи эканини билмасдим ва Фред ҳам бунинг учун пулни қаердан топишим мумкинлиги ҳақида ҳеч нима билмасди. Шунга қарамай, биз бир-биримизга ишондик ва бир мақсад сари интилаётганимизни иккимиз ҳам ҳис қилиб турардик. Бу «компанияни тикиб юбор» режаси эди. Бизнинг янги стратегиямиз «Zappos»ни сақлаб қоларди ёки тез орада унинг инқирозга юз тутишини таъминларди. Ҳақиқатан бизда бошқа танлов йўқ эди. Етказиб бериш хизматида давом этиш ва секин-асталик билан жон таслим қилиш унчалик ҳам ёқимли эмас эди. Бу шунчаки муқаррар нарсани кечиктириш бўларди, холос.
Фред суҳбатимиз давомида бир нарсани, яъни 2 миллион долларни қаердан топиш режасини аллақачон тузиб қўйганимни билмас эди. Аммо Фредга бу ҳақида айтишни хоҳламадим, чунки у бу режага рози бўлмаслиги мумкин эди. Менинг режам номимдаги деярли ҳамма нарсани сотиб, зарарига бўлса ҳам пулга айлантириш эди. Фермани гаровга тикиб, барча маблағни «Zappos»га киритмоқчи эдим. Ташқаридаги одам учун бу иложсизликдан қилинган, калта ўйланган режа бўлиб туйилиши эҳтимолдан холи эмас эди.
Аммо, менимча, ундай эмасди. «Zappos»ни шу босқичгача олиб келгандик ва энди ортга йўл йўқ эди. Бу тўғри йўл эканлигини ич-ичимдан ҳис қилиб турардим.
Мен «Zappos»га ишонгандим. Мен Фредга ишонгандим.

Омборни ташкил этиш

Фред рўйхатимиздаги ишлаб чиқарувчиларга қўнғироқ қила бошлади ва биз қабулхона майдонини ихчамгина пойабзал дўконига айлантирдик. Кинотеатр билан битта бинода жойлашганимиз боис кинога тушувчилар бизни аҳмоқ деб ўйлашлари табиий эди. Ўн тўрт экранли кинотеатр мажмуасининг фойесида жойлашган пойабзал дўкони чипта ушлаган киношинавандаларнинг кўзига жуда ғалати кўринарди. Бу ҳақиқатан ғайриодатий ҳолат эди.

Аммо ҳаммаси иш берди.

Дастлабки буюртмамиз етиб келиши биланоқ, веб-сайтимиздаги савдолар бошланиб кетди. Фред ваъдасига мувофиқ равишда тобора кўпроқ брендлар билан келишувга эришарди. Бир неча ой ичида пойабзаллар офисимизнинг одамлар эгаллайдиган майдондан кўра кўпроқ жойни эгаллаб олди. Офисимизга кўпи билан беш минг жуфт пойабзал сиғарди ва тез орада бизга бўш жой етишмай қолди.

Фред атрофдан суриштириб, офисимиздан икки соатлик масофада жойлашган Уиллоуз шаҳарчасидан мўъжазгина оилавий пойабзал дўконини топди. Дўкон эгаси истеъфога чиқмоқчи эди, шунинг учун биз у дўконни арзонроққа сотиб олдик. Тўсатдан биз кўпроқ маҳсулот тўплаш учун кўпроқ брендлар билан шартнома туздик ва савдоларимиз шиддат билан ўса бошлади.

Омадни қарангки, ўша дўкон жойлашган кўчанинг нариги тарафида бир пайтлар универмаг бўлган, ҳозирда эса ташландиқ бир бино бор эди. Биз уни кўздан кечириб, у жойга эллик минг оёқ кийим сиғиши мумкинлигини аниқладик – бу бизнинг ҳозирги жойимиздан ўн баравар кўп дегани эди – шунинг учун биз у дўконни ҳам ижарага олишга қарор қилдик. Биз захирадаги маҳсулотларимизни Сан-Францискодан Уиллоузга кўчирдик ва янги омборимизни юргазиб туриш учун ишчи ёллай бошладик.

Фред ҳар жабҳада ҳақ эди. Даромадимиз уч баравардан ҳам кўпроқ ўсди. 2000 йилда, бизнинг ялпи савдомиз 1,6 миллион долларга етди. Савдомиз ўсишидан ҳатто ўзимиз ҳайратда эдик, тўғридан-тўғри етказиб бериш хизмати ва маҳсулотларни омборларимизга жамлашимиз ҳаммани бирдек хурсанд қилаётган эди.

Савдомиз ўсиб бораётган бўлса-да, биз ҳали ҳам нақд пул борасида ижобий натижага эришмаган эдик, чунки биз савдомизнинг ривожланишини таъминлаб бераётган қўшимча маҳсулот сотиб олиш учун пул тўлашга мажбур эдик. Шунга қарамай, тўғри йўлдан кетаётганимизни ҳаммамиз билардик.

2002 йилнинг бошида бизга «eLogistics» номли компания мурожаат қилди. Сотувчи бизга Кентуккида, «UPS Worldport» биноси яқинида ўзларининг омбори борлиги, барча ишларимизни ўзлари бажариши ва омбор ҳақида ортиқ қайғуришимиз шарт бўлмаслиги ҳақида гапирди. Аммо бундан ҳам муҳими шунда эдики, Кентуккига омборимизни кўчириш орқали биз етказиб бериш харажатларини қисқартириб, буюртмаларни мижозларимизга янада тезроқ элтиб беришимиз мумкин бўларди.

Биз Калифорниядан туриб етказиб бераётган эдик, бу эса Шарқий Соҳилга жўнатмаларнинг етти ёки саккиз кунда етиб боришини англатарди. Кентукки каби марказий штатдан туриб етказиш орқали биз 70 фоиз мижозларимизни икки кун ичида маҳсулот билан таъминлаб бера олардик. Бу осон ғалабага эришиш сценарийсига ўхшаб туйиларди: У ҳам мижозларимизга, ҳам ишчиларимизга маъқул эди. Тезкор элтиб бериш – харидорларга яхшироқ хизмат кўрсатиш орқали мижозларимизнинг меҳрини қозонишимиз учун энг яхши йўллардан бири эди.

Биз «eLogistics» билан шартномага имзо чекдик ва биргаликда Уиллоуз омборидаги маҳсулотларни «eLogistics» омборига кўчириш юзасидан режа туза бошладик. Бу эҳтиёткорлик билан тузилиши лозим бўлган режа эди, чунки юк машиналарининг мамлакат бўйлаб саёҳати учун уч кун вақт кетарди. Бизнинг режамиз жума куни машиналарга ҳамма юкларни ортиш, аммо веб-сайт фаолиятини тўхтатмасликдан иборат эди, шу йўл билан биз савдонинг сусайиши олдини олар эдик. Юк машиналари якшанба куни етиб бориши, душанба куни уларни бўшатиб, маҳсулотларни «eLogistics» омборига жойлашимиз ва сешанбадан дам олиш кунларида тушган буюртмаларни ўз эгаларига тарқатишни бошлаб юборишимиз керак эди.

Ҳаммаси силлиқ кетиши учун режани батафсил туздик. Жума куни Сан-Францискодаги ишчиларимизнинг асосий қисмини машиналарга юк ортишда ёрдамлашиш мақсадида Уиллоузга жўнатдик. Биз қирқ минг жуфт оёқ кийимни бешта юк машинасига иложи борича тезроқ жойлашимиз керак эди. Бу оғир вазифа эди, аммо ҳамманинг бирдамлиги туфайли биз буни уддаладик. Охирги машина соат 17:00 да жўнаб кетди.

Фред иккимиз ишларимиз тўкис кетаётганидан мамнун эдик, чунки биз ҳам бошқа асосий ишчиларимиз қатори қисқа таътилга чиқишни режалагандик.

Йигирма тўрт соатдан сўнг дунёга машҳур Бурбон кўчасини томоша қилганча Янги Орлеан аро ўтиб борардик. Кўчиб ўтиш жуда оғир кечди, аммо режамиз иш берганидан мамнун эдик. Ва ниҳоят, бироз ҳордиқ чиқаришимиз мумкин эди.

Ёки шундай деб ўйладик, холос.

Кичик саёҳатимизнинг иккинчи кунида «eLogistics»дан қўнғироқ қилишди.

«Тони, ёмон хабар бор. Машиналарнинг бири йўлдан чиқиб, ағдарилиб кетган. Ҳайдовчиси касалхонада, лекин у тез орада тузалиб кетса керак. Пойабзаллар катта йўлнинг ҳар тарафига сочилиб кетган. Уларнинг ҳеч бирини сақлаб қололмаймиз, деб қўрқаман».

Бу жуда ёмон эди. Биз ҳозиргина маҳсулотларимизнинг 20 фоизини йўқотгандик, бу чакана савдода беш юз минг долларга тенг маблағ эди. Ва веб-сайт орқали буюртмаларни қабул қилишда давом этганлигимиз туфайли биз 20 фоиз мижозимиз билан қайта боғланиб, уларнинг оёқ кийимлари маълум сабабларга кўра етказиб берилмаслигини айтиб чиқишимиз лозим эди.

Фред иккимиз кейинги бир-икки кунни муаммони ҳал этиш мақсадида «eLogistics» ва ўзимизнинг ходимлар билан қўнғироқлашишлар билан ўтказдик. Мижозларимизга қўнғироқ қилиб, вазиятни англатдик. Уларнинг баъзилари бизга ишонмади ва яхшироқ бизнес бюросига устингиздан арз қиламан, дея бизни қўрқитишди. Охир-оқибат, биз ҳаммасини саранжомладик. Аммо бу ҳолат саёҳатимиздаги кайфиятни хира қилди.

Мен ҳамма нарсага ижобий руҳда қарашга интилардим. Бир неча ойдан сўнг мен бошқа бир саёҳатга чиқишим керак эди ва мен уни интизорлик билан кутаётган эдим.

***

2001 йилда дўстим Жен билан биргаликда Африкага уч ҳафталик саёҳат уюштиришни режалагандик. Мен Женни илк марта туғилган куним базмида учратгандим. Биз ўзимизни спортга қизиқувчи одам, деб ҳисобламасак ҳам, Африканинг энг баланд чўққиси Килиманжаро тоғига чиқишга қарор қилгандик. Сафаримиз дастлаб 2001 йилнинг октябрь ойи учун режаланган эди. Аммо 11 сентябрь ҳужумларидан сўнг бу сафарни келаси йилнинг июль ойига қолдиришга мажбур бўлгандик.

Қитъанинг энг баланд чўққисини забт этиш ҳаётим давомида қилишим керак бўлган ишлар рўйхатидан жой олганди. У ерда орттирадиган тажрибам ҳаётий фалсафамни бойитиши керак эди. Бу саёҳатни биринчи бўлиб Жен таклиф қилганди, чунки у яқиндагина «dot-cоm» консалтингдан бўшаганлиги сабабли иложи боричи узоқроққа кетишни хоҳлар эди.

Биз бир неча ҳафтанинг дам олиш кунларида сафарга тайёргарлик кўрдик. Юриш мосламалари, иммунитетни кўтарадиган дорилар сотиб олдик. Паспортларимиз ва саёҳат визаларимизни тахт қилдик.

***

Бу орада «Zappos»да яна оғир кунлар бошланганди. «eLogistics»да ишлар яхши кетмаётганди. Сотувчилар ўз имкониятларидан ҳам кўпроғини сотиб юборганлиги туфайли қолган харидорлар буюртма қилган маҳсулотини ололмасди. Компанияни сақлаб қолиш нуқтаи назаридан, бундан ҳам ёмони, биз буюртма қилган янги пойабзал турлари янги омборимизда тез-тез пайдо бўлаётган эса-да, «eLogistics» ишчилари уларни ўз вақтида етказиб беришга улгурмаётган эди. Улар олдинроқ ҳеч қачон бу каби турфа хил брендлар, ўлчамлар ва кўринишлар билан ишламагани сабабли тизимимизга мослаша олмасди ёки пойабзаллар омбор жавонларида уюм-уюм бўлиб қолиб кетарди.

Бу ҳолат веб-сайтимиз орқали ўша маҳсулотларнинг бирортасини ҳам таклиф қила олмаслигимизни англатарди. Биз ҳар куни ўн минглаб доллар пулни йўқотаётганимизни ҳисоблаб чиқдик. Пойабзаллар омбор жавонларида очилмаган ва тақсимланмаган ҳолатда қолиб кетарди.

Вазиятни билганимиздан сўнг тезкорлик билан нимадир қилишимиз кераклигини тушуниб турардик, шунинг учун Фред Кейтга қўнғироқ қилди. Кейтни биринчи марта 1996 йилда учратгандим, ўша вақтда у квартирам менежерининг уйига келган эди. У «United Airlines»да механик бўлиб ишларди.

Альфред иккимиз «Venture Frogs» инкубаторини очганимизда Кейтни объектлар менежери сифатида ишга олгандик, аммо у ҳам «Venture Frogs» ва «Zappos»даги қолган ишчилар қатори ўз вазифалари билан бирга қолган ишларни ҳам бажариб кетаверарди. У нима қилиниши керак бўлса, ҳаммасини қиларди. Кейтнинг «Zappos»даги фаолияти кунбўйи давом этар ва у ўз хоҳиши билан қутиларни қадоқлашдан тортиб, телефон тизимини таъмирлаш, Уиллоуздаги омборимизни ташкил этиш ва уни юргазиш каби ишларни ҳам бажараверарди.

Фред Кейтга қўнғироқ қилган вақтда у ҳали ҳам ишчиларнинг бўшаб қолган Уиллоуз омборини тозалашига ёрдам бераётган эди. Фред:

– Кейт, «eLogistics» билан Кентуккида муаммо чиқди, – деди. – У ерда ҳаммаси чалкашиб кетган, биз ҳамма захирамизни текшириш учун «Zappos»дан кимгадир муҳтожмиз.

– Нима қилишимни хоҳлайсизлар? – деб сўради Кейт.

– Сакраменто аэропортидан қанчалик узоқдасан?

– Тахминан, бир соатда бора оламан.

– Икки соатдан сўнг самолёт учади. Биз сендан Кентуккига учадиган кейинги самолётга улгуриш учун ҳозироқ аэропортга боришингни илтимос қиламиз.

– Жиддий гапиряпсизми?

– Ҳа.

– Уйга бориб, нарсаларимни йиғиштириб, эртага йўлга чиқсам-чи? – сўради Кейт.

– Биз яна бир кунни йўқотолмаймиз. Шусиз ҳам ўтаётган ҳар бир кун учун ўн минглаб йўқотяпмиз. Кентуккига келганингда сенга нима керак бўлса ўшани сотиб олаверасан.

– Ҳмм, яхши. У ерда қанча муддат бўламан?

– Ҳаммасини ҳал қилгунимизгача, – Фред жавоб берди. – Балки, бир ҳафта, балки, икки. Гапни тугатайлик, парвозга кеч қолмагин тағин.

– Хўп.

Кейт гўшакни қўйди ва тўппа-тўғри аэропортга отилди. Сафари давомида у уйига қўнғироқ қилиб, йўқлигида кучугига кимдир қараб туриши кераклигини уқтирди.

***

– Кейтда нима гап? – Фреддан сўрадим. Кейтнинг ҳамма ишини тўхтатиб, Кентуккига учиб келганига ҳам бир ҳафта вақт бўлганди.

– Ҳозиргина у билан гаплашдим, – Фред жавоб берди. – Унинг айтишича, «eLogistics»да содир бўлаётган ҳамма нарса чалкаш. Бу биз ўйлаганимиздан ҳам каттароқ муаммога ўхшайди, у яна бир неча ҳафта қолишга мажбур бўларкан.

– Оҳо, жуда кўп-ку. У ўзи учун кийим-кечак сотиб олдими?

– Ҳа, у «Wal-Mart»дан ўзи учун нималардир сотиб олди, – давом этди Фред. – Кейт жуда уддабурон, у бу ёқдаги чигал вазият юзасидан нима қилиш кераклигини яхши билади. Аммо бизда яна бир бошқа муаммо бор. Бизда фақатгина икки ойга етадиган маблағ қолди, холос. Омборни тўлдириш учун кейинги тўловларга пулни қаердан оламиз?

– Бу масала билан шуғулланяпман. Базмлар уюштириладиган квартирамни сотувга қўйдим, аммо ҳали харидор чиқмади. Яқиндагина мол-мулк агентимга нархни 40 фоизга туширишини айтдим, балки, шунда бирор харидор чиқиб қолар, – дедим мен.

– Ростан шундай қилмоқчимисан? – Фред ютинди. – Кўп пул ютқазасан-ку. Ўзимни ёмон ҳис қиляпман.

– Ҳа, аммо вақт ўтиб, ҳаммаси яхши бўлади, – деб аста гапирдим. – Мен квартирани беш йилдан сўнг сотиб олган нархимга сотишим мумкин бўлар, аммо уни ҳозир сотиб, «Zappos»га маблағ киритсам, беш йилда беш баравар кўпроқ даромад оламан ва ютиб чиқаман. Ўзингни ёмон ҳис қилма. Ҳаммасини уддалаймиз.

Мен ўзимни тинчлантириш мақсадида ҳам қўлимдан келганча ишонч билан гапиришга ҳаракат қилдим. Аммо ҳақиқат шунда эдики, бу ҳаётим давомидаги энг хавотирли вазиятлардан бири эди.

Маҳсулотларимизни «eLogistics»га кўчириш менинг қарорим эди ва мен хато йўлни танлаганимдан хавотирда эдим. «Zappos»нинг бутунлай пулсиз қолишидан олдинроқ квартирамни сота олишимга ҳеч қандай кафолат йўқ эди. Мен вақт билан пойга ўйнаётгандим.

Телефон ёки интернетга кириш имкони бўлмаган Африкадаги тоққа чиқиш учун бундан ҳам ёмонроқ вазият бўлмайди, дея ўйлардим. Сафарни бекор қилиш ҳақида ўйлай бошладим, аммо бу ерда қолсам ҳам, квартиранинг сотилиши учун ҳеч қандай фойдам тегмаслигини тушундим. Отамга «Zappos»ни икки ой ичида инқироздан асраб қолишга асқатадиган ҳар қандай таклифни қабул қилаверинг, дедим.

– Тоғдан тушганим заҳоти электрон почтамни текшириб кўрса бўладиган жой топишга ҳаракат қиламан, – дедим Фредга. – Кейинги жумага қадар «eLogistics» билан нима қилиш ҳақида мени ҳам бохабар қилиб тура оласанми?

Фред бош ирғади.

Бошимда агар «eLogistics» иш бермаса, нима қилиш ҳақида хаёллар изғиб юрарди. Биз омбор хизматларини ташкил этувчи бошқа фирма топишимиз ёки Кентуккида ўзимиз учун омбор очишимиз керак эди. Иккинчи ҳолатда биз бошқа бино топиб, унинг ижарасини расмийлаштиришимиз керак бўларди. Бутун бошли захирамизни яна кўчиришимизга тўғри келарди. Ва буларнинг ҳаммаси квартиранинг сотилишига боғлиқ эди, акс ҳолда, компаниянинг бизнесдан чиқиб кетиши ҳеч гап эмасди. Бу орада Фред савдомизни янада ўстириш мақсадида бошқа брендларнинг бизга маҳсулот сотишига кўндира олишига ишонардим. Аммо бу ҳам маҳсулотлар омбор жавонларида чанг босиб қолиб кетмасагина иш берарди. Мен сафарга кетишимдан бурун электрон мактубларга жавоб қайтара туриб, шу каби хавотирли ҳолатларни хаёлимдан ўтказган эдим. Ёзишни тўхтатишим кераклигини англаган вақтимда бир электрон мактубнинг ярмига келгандим.

Аэропортга боришим керак эди.

 

Килиманжаро қорлари

Мен ва Жен Килиманжарога кўтарилиш учун йўлга чиққан кунимиз ёмғир ёғаётган эди. У аэропортдан бу аэропортгача кечган йигирма тўрт соатлик парвоздан сўнг Танзанияга етиб бордик. Бир кун дам олиб, барча керакли анжомларимиз билан чўққига кўтарилиш пунктига келдик ва тоққа чиқишда бизга йўл кўрсатиб, ҳамроҳлик қилувчи йўлбошчи ҳамда бошқа жамоа аъзолари билан танишдик.

Дунёнинг ярмини айланиб чиққан бўлсак-да, «Zappos»ни хаёлимдан чиқара олмасдим. Буни уйдалигимдаёқ билган эдим, назаримда, қузғунлар «Zappos» узра парвоз қилаётгандек эди. Биз шу пайтгача кўп нарсаларга эришдик ва яна бизнинг олдимизда жуда кўп имкониятлар бор эди. Аммо компания сарфлаётган пул инфекция каби ўз маромида тўғри ишлаб турган барча нарсаларга соя солаётганга ўхшарди. Агар олдиндан бу нарсаларни билганимизда ёки мен биринчи навбатда ўша квартирани сотиб олмаганимда, бунинг олдини олишимиз мумкин эди. Аммо энди компаниянинг тақдири ўз вақтида квартира учун харидор топишга боғлиқ бўлиб қолди.

Агар харидор топилмаса ёки ўйланган режалар иш бермаса, кўриладиган тадбирлар режасини аллақачон тузиб қўйган эдим. Мен ўзимга-ўзим босиқ бўлишим кераклигини уқтирдим, чунки бу жуда мушкул ва шу билан биргаликда мароқли ҳам эди. Мен ҳам ақлан, ҳам руҳан жуда чарчагандим.

Сўнгги бир неча йил ичида учратган барча одамлар ҳақида ўйладим.

Килиманжарога чиқишимизнинг биринчи куни зич чангалзор ўрмон ичида ўтди. Ҳаво тушгача илиқ бўлса-да, кун охирида салқинлашди ва мен ёмғирда ивиб, титрай бошладим.

Мен жисмонан чарчаган бўлсам-да, ухлай олмадим, бу воқеалар тушимда содир бўлаётгандек эди. Тун ярмида телефоним жиринглаётганини эшитиб ҳайрон бўлдим. Тоғ тепасида бирор боғланиш бўлмайди деб ўйлагандим.

Бу менга хушхабарни айтиш учун қўнғироқ қилаётган кўчмас мулк бўйича агентим экан: Квартира учун сўралган нархдан кўпроқ нарх таклиф қилинибди. Мен таклифни дарҳол қабул қилдим ва гўшакни қўйдим. Енгиллик ҳис қилдим. Биз қийинчиликни енга олдик. «Zappos» сақлаб қолинган эди.

Кейинги беш кун ичида тоққа чиқишим энди унчалик қийиндек туйилмай қолди. Мен ўзимни чўққига пиёда чиқадигандек эмас, балки қорли тоғ чўққисидан ўтиб, нариги томонга хавф-хатарсиз қўнадиган қутқарув самолётига ўтирадигандай ҳис қилдим.

Мен бир неча соат мириқиб ухладим.

Кейин тўсатдан уйғониб кетдим. Мен ташқаридан қандайдир бир ҳайвоннинг ғалати шовқинини эшитгандек бўлдим, лекин бу овоз ўз хаёлим бўлиб чиқди.

Гап нимада эканлигини англаганимдан сўнг кўнглим ғашланди.

Ҳеч қандай телефон қўнғироғи, ҳеч қандай таклиф ҳам бўлмаган эди.

Ҳамма суҳбатлар туш бўлган.

 

Чўққи

Килиманжарога чиқишдаги кейинги тўрт кун менинг жисмоний, ақлий ва ҳиссий қувватимни синади. Биз беш хил иқлим зоналари: тропик ўрмон, тоғликлар, даштлар, чўл ва қор орқали саёҳат қилиб, кунига 12 соат йўл босдик.

Шамоллаб қолиб йўтал ва тумовдан тамом бўлдим. Юқори баландликдаги қуруқ ҳавода бурним қонаб кетди. Юриш вақтининг ярми бурнимга тиқилган пахта бўлаги билан ўтди, бу эса нафас олишимни янада қийинлаштирарди. Гарчи мен тоғ касаллигидан тузалган бўлсам ҳам, баландлик бошоғриғи, қусиш ва диареяга олиб келди. Мен фақат кундалик буюмларимни кўтариб юрган бўлсам ҳам, елкам ва белим оғриб, тортиша бошлади. Жисмоний жиҳатдан бу мен қилган энг оғир иш эди. Ақлий ва ҳиссий жиҳатдан эса мен «Zappos»ни ўйлардим. Мен квартирани ўз вақтида сота олсам нима бўлади ва агар сота олмасам нима бўлади, дея ўйга толардим. Бу ерларда душ ёки ҳаммомлар йўқ эди. Мен жуда аянчли аҳволда эдим, барчасидан воз кечиб, ортга қайтиш ҳақида ўйлаган пайтларим кўп бўлди.

Чўққига етишдан олдинги тунда биз соат 17:00 да лагерь қурдик ва соат 20:00 да уйқуга ётдик, чунки ярим тунда чўққига юришни бошлашимиз керак эди. Жен ҳам, мен ҳам ухлай олмадик, чунки биз жуда баландда эдик, шунинг учун кийиниб, юришга тайёр бўлишимиз керак бўлган вақт соат 21:30 гача чўзилиб ётдик, холос.

Биз қуёш чиқишини ўз вақтида кўра олиш учун ярим тунда юришни бошладик. Деярли бир ҳафта давомида пиёда саёҳат қилдик, аммо ушбу якуний чўққи биз илгари қилган кундузги саёҳатларга қараганда анча қийин бўлди. Тун жуда қоронғи ва чироқларимиз нури икки метр олдинни кўриш учунгина етарди, холос. Олдинга қараб яна қанча одимлаш кераклигини ёки ортга қараб қанча йўл босиб ўтганимизни билишнинг имкони йўқ эди. Оҳиста қадам босганимиз сабабли йўлимиз тугайдигандек туйилмасди. Мен ўзимни камерадаги ёлғиз маҳбусдек ҳис қилардим.

Жуда совуқ эди, ўн дақиқалик жуда ноқулай танаффус қилиб, саккиз қават кийимга ўралдик.

Чўққини забт этишдаги сўнгги кўтарилиш баландлик туфайли илгариларидан ҳам оғирроқ бўлди. Олдинга қадам қўйганимдан кейин кейинги қадам учун уч марта нафас олиб чиқаришим керак эди. Агар бу нарса кундузи бўлганда эди, жуда аста содир бўлаётгандек туйилган бўларди. Тун бўлгани сабабли илгарига силжиш сезилмас эди. Ҳаммамиз сукут сақлаб қадам босардик, чунки гапириш учун ҳам куч керак эди.

Мен ўзим билан ақлий ўйинларни ўйнай бошладим. Мен бутун кўтарилиш, тахминан, олти соат давом этишини билардим, аммо қанча вақт ўтганини билмас эдим. Сан-Францискодаги уйимдан Пало-Альто шаҳридаги дўстимнинг уйига кетаётганимни тасаввур қилдим. Бу қирқ беш дақиқалик йўл эди. Йўл бўйида майсазор ва магистраль чиқиш йўлларини тасаввур қилдим ва қадамларимни санай бошладим. Мен ҳар юз қадам беш дақиқа пиёда юришга тенг келишини тасаввур қилардим ва Пало-Альто томон ташлаган қадамларим билан бу жараённи ҳамоҳанг қилдим. Охир-оқибат хаёлимда Пало-Альтога етгач, орқамга ўгирилиб Сан-Францискога қайта бошладим.

Икки марта бориб келганимдан сўнг, ақлий банд бўлишим учун менга яна бир нарса керак бўлди. Гарчи мен анча узоққа келганимни ва чўққига оз қолганини билсам ҳам, орқага қайтиш ҳақида ўйлардим. Агар ёлғиз бўлганимда эди, ишончим комилки, аниқ шундай қилган бўлардим.

Беш кундан бери ювинмаган, яхши овқатланмаган ва ухламаган эдим. Ҳаётда менга ҳадя этилган нарсалар тўғрисида ва бор нарсамни қадрлашим ҳақида ўйлай бошладим. Иссиқ ва ёқимли душ қандай бўлиши ҳақида тасаввур қилдим. «Mel’s Diner» кечки овқатида нима таом бўлиши ҳақида ўйладим. Товуқли нўхат, қайлага ботирилган курка гўшти қанчалик мазали бўлишини тасаввур қилдим. Мен уйга қайтганимда биринчи таомим сифатида шуни буюраман, дея ўзимга-ўзим сўз бердим.

Ўшанда ҳаётимдаги энг оғир тажрибани орттираётганим ҳақида ўйлаганим эсимда. Бутун ирода кучим учун синов эди бу.

Абадият каби туйилган юришимиздан сўнг биз қуёш чиқаётган маҳал чўққига етдик. Биз буни ҳақиқатан ҳам уддалай олганимизга ишонолмай қолдим. Бутун Африканинг энг юқори нуқтасида остимиздаги булутларга қараб турар эдик, рўпарамизда эса қуёш бизни янги кун ибтидосида кутиб турарди. Бу одамлар бошдан кечириши керак бўлган тажрибадек кўринмасди, аммо биз шу ерда эдик.

Шу лаҳзада мен ўзимга: «Ҳар қандай нарсанинг имкони бор», деб айтдим.

Кўзларимга ёш келди.

Мен лол эдим.

Женни қучоқлаб олдим.

Биз расмга тушдик ва Килиманжаро чўққисини забт этиш ҳақидаги орзумни рўйхатдан олиб ташладим.

Даврнинг тугаши

Икки ҳафта ўтгач, Сан-Францискога қайтиб келдим ва ўзимга ваъда қилганимдай «Mel’s Diner»да кечки овқат учун товуқли нўхат ва қайлага ботирилган курка едим. У мен кутганимдан ҳам тотлироқ эди. Овқатланиш вақтимда ҳар бир луқманинг мазасини ҳис қилишга ҳаракат қилдим.

Ўзимни дўзахда бўлиб қайтгандек ҳис қилдим ва замонавий Ғарб жамиятида яратилган қулайликлар ҳақида ўйладим. Душ ва ёпиқ ҳожатхоналар кўзларимга ҳашаматли кўринарди.

«Mel’s»да курка ея туриб, «Zappos»ни нима қилиш кераклиги ҳақида ўйладим. Бизда бизнесимизни, тахминан, бир ой юргазишга етарли сармоя бор эди, холос. Мен Африкадалигимда квартирани сотиб олмоқчи бўлганлар чиқибди, аммо кейин харидор фикридан қайтибди. Чунки фолбин унга бу ернинг «фенг-шу»си унинг учун хайрли бўлмаслигини башорат қилганмиш.

Кўчмас мулк бўйича агентим бўлган воқеани айтиб берганида кулгидан ўзимни тўхтата олмадим. Бутун компаниянинг тақдири фолбиннинг башоратига боғлиқлигига ишонолмасдим.

Мен агентимга нархни яна туширишни айтдим.

Бир неча ҳафта ўтгач, «Zappos»да атиги икки ҳафта учун етарли пул қолганида менга квартирани сотиб олганимдан кўра 40 фоиз паст нарх таклиф қилишди. Музокараларга бироз вақт сарфлаш керак эди, аммо менда вақт йўқ эди. Шундай қилиб, мулкни йўқотишим ҳақида ўйламасликка тиришиб, дарҳол таклифни қабул қилдим.

Ҳужжатларга имзо чекарканман, «BIO клуби»нинг шонли кунларида жуда кўп одамлар иштирок этган барча ажойиб кунлар ва кечалар ҳақида ўйламасликка ҳаракат қилдим. Мен янги йил кечасида дераза ёнида ўтирган ва пастдаги ўт ўчирувчи машиналарнинг ўчиб-ёниб турган чироқларига термилиб, мен билан коинот ҳақида суҳбат қурган сариқ сочли қиз ҳақида ўйламасликка уриндим.

Базм кечалари уюштириладиган уйимни сотиш менинг «даврим» тугашини англатарди. Тушкунлик ва маҳзунликни ҳис қилмасликнинг иложи йўқ эди. Шу оддийгина уй кўплаб одамлар учун жуда кўп тажриба ва хотиралар яратганди.

Битим имзоланиши билан пулни «Zappos» ҳисоб рақамига ўтказдим ва ўзимни қушдай енгил ҳис қилдим. Биз яна олти ойга етгулик маблағга эга бўлгандик.

Ота-онам менинг барча пулларимни «Zappos»га қўйганимдан унчалик ташвишланишмади. Улар мендан шу пуллардан воз кечмоқчи эканлигингга ишончинг комилми, деб сўрашди ва мен «ҳа» дедим.

Альфред менга: «Дўстинг ва молиявий маслаҳатчинг сифатида бундай қилмасликни маслаҳат бераман. Бу узоқ муддатда ўзини қоплаши мумкин, аммо бутунлай синиш эҳтимоли олдида арзимас нарса», – деди.

Мен Фред ҳақида, у «Zappos»га биринчи бор қўшилганида қандай ишонч билан қадам босгани ҳақида ўйладим. У ўзининг карьерасини тўхтатган ва янги уй сотиб олганди, шунингдек, унинг ёрдамига муҳтож бўлган фарзандлари бор эди. У «Zappos» орзуси учун бутун ҳаётини хавф остига қўйган эди.

Мен Альфредга Фреднинг изидан бориб, худди у қилган ишни қилишимни айтдим. Биз бу нарсани жуда узоқ вақт давом эттириб келганимизни ва энди яна қанчалик узоққа бора олишимизни кўрмоқчи эканлигимни унга билдирдим. Агар «Zappos» инқирозга юз тутса ҳам, биз ўзимиз ишонган орзу учун қўлимиздан келган ҳамма нарсани қилган бўлиб чиқардик.

Энди бизда олти ойлик имконият йўлаги бор эди. Буни қандай уддалашимизни аниқ билмасам-да, лекин бир нарсага амин эдим:

«Мен ортиқ фолбинлар билан маслаҳатлашмайман».

 

Кентукки

Молиявий муаммолар ҳал қилиниб, нафас ростлашга энди фурсат пайдо бўлганда омбор ишлари муаммоси чиқди. Кейтнинг Кентуккига бир ҳафталик хизмат сафари бутун ёзга чўзилиб кетди.

«eLogistics» билан ишлар яхши кетмаётганди ва яқин орада вазият яхшиланиши амримаҳол эди. Буюртмалар жойига етказилмаётганди, катта миқдордаги ашёлар ҳали-ҳануз юк ортиш-тушириш ускуналарида сканерлардан ўтказилмаган ва омборга жойланмаган ҳолда ётарди. «eLogistics» иш бошқарувчиси бизга компанияни сотган инсонлар омбор иш фаолиятини тушириб юборадиган даражада кўп нарсаларни сотиб юборишганини айтди – биз бирор нарса ўйлаб топишимиз зарурлигини тушуниб тургандик.

Кейт янги омбор излаб, Кентукки бўйлаб машинада айланди, ниҳоят, Луисвилл аэропортидан, тахминан, ўн беш дақиқалик йўл узоқликда, шоссе ёнида бизга мос келадиган омборни топди. Кейт омбор эгаси билан гаплашиб, у бизга кейинчалик кенгайтириш имконияти билан 4600 квадрат метр жойни ижарага беришга кўндирди.

Кейт ва мен маслаҳатлашиб, ўзимиз омбор очиб, уни ўзимиз бошқаришимиз керак, деган қарорга келдик. Биз «eLogistics»га ўхшаш компанияларга мижозларимиз билан ишлашни топшира олмасдик, шу сабабли янги омбор учун ижара шартномаси туздик.

Ижара шартнома имзоланиши билан Кейт Кентуккида анча вақт қолиб кетишини тушунди, шу сабабли Калифорнияга уйидан баъзи нарсаларини (у 2 ой олдин самолётга чиққанидан буён уйида бўлмаганди) ва офисимиздан принтер ҳамда факс ускунасини олиб кетиш учун учиб келди. Кейт юк машинасини ҳам Кентуккига олиб кетишни хоҳлаётганди, шу боис мен Кейтга Кентуккига машинани биргаликда ҳайдаб боришимни ва янги омборни ишга туширишга ёрдамлашишимни айтдим.

Мен Кентуккида қанча вақт бўлишимни билмасдим, лекин бизнинг омборимиз бинойидек ишлашига амин бўлиш компаниянинг энг устувор мақсади эди. Биз янги омборимизга маҳсулотлар етиб келиши билан икки соат ичида текширилиши ва буюртмалар иложи борича мижозларимизга тезроқ етказилиши учун иш тўғри йўлга қўйилганига амин бўлишимиз керак эди.

Бизни Кентуккида анчагина иш кутиб тургани сабабли Кейт ва мен Сан-Францискодан Кентуккига имкон қадар тезроқ йўлга чиқишимиз керак эди. Биз машинани галма-гал тўхтовсиз ҳайдадик, йўлда ёқилғи қуйиш учунгина тўхтадик. Биз бир тартибга тушиб олдик ва иложи борича вақтдан унумли фойдаланишга ҳаракат қилардик. Биттамиз ухлаганимизда, иккинчимиз ёқилғи тугагунича ҳайдардик. Ёқилғи қуйиш вақтида биз шахсий ишларимизни тезда битириб олишга уринардик ва дўкондан овқат билан энергетик ичимликлар сотиб олиб, навбат алмашардик. Ҳар биримиз навбати билан, тахминан, уч соатдан машина бошқардик.

20 соат йўл юрганимиздан сўнг чарчай бошладик, лекин тўхташни истамасдик. Шунинг учун машинани бошқараётганда ухлаб қолмаслик учун турли энергетик ичимликлар ичардик, кондиционерни ёқиб, мусиқа овозини баландлатиб қўйдик.

Уйғониб қарасам, Кейтнинг юзи ва сочлари шалаббо эканлигини кўрдим. Дастлаб уни қаттиқ терлаган, деб ўйладим.

Ундан «Ҳаммаси жойидами? Нега бунақа шалаббосан?» деб сўрадим.

Кейт эса:

– Ҳаммаси яхши. Ухлаб қолмаслик учун юзимни салгина намладим, – деб жавоб берди.

– Салгинадан кўпроққа ўхшайди.

– Э-ҳа, намлаш унчалик иш бермади, шу сабабли сувни бошимдан қуйишга қарор қилдим. Энди аниқ ухлаб қолмайман.

Агар жуда қаттиқ чарчамаганимда баланд овозда кулиб юборган бўлардим, лекин машинани бошқариш галим тез орада келишини ўйлаб, пинакка кетдим.

***

Машинани 36 соат тўхтовсиз ҳайдаганимиздан сўнг биз ниҳоят Кентуккига етиб бордик. Шу қадар чарчаганимиздан 20 соат донг қотиб ухладик, уйғонганимизда сафар давомида катта миқдордаги энергетик ичимлик ичганимиз сабабли бошимиз қаттиқ оғрирди. Биз ҳар биримиз шу 36 соатлик сафар давомида 18 тадан «Red Bull» ичганимизни ҳисобладик. Шунга қарамасдан биз ишга тайёр эдик, янги омборни ишга туширишимиз керак эди-да.

Биз янги омборимизни ва ишлаб чиққан тизимимизни КОТ – Кентуккидаги Омборхона Тизими, деб аташга қарор қилдик.

Биз «eLogistics»дагиларга улар кўрсатаётган хизмат сифатидан қониқмаётганимиз сабабли ўзимизнинг омборимизни очганимизни маълум қилдик. Шунингдек, уларга бизни мижоз сифатида сақлаб қолиш имконияти борлигини, лекин бизнинг КОТ омборимиз уларнинг омбори билан юк етказиш ва маҳсулотлар сақланиши бўйича рақобатлашишини айтдик. Ушбу рақобат шартига кўра, КОТнинг «eLogistics»дан унумлироқ ишлаган ҳар бир ҳафтасида 10000 жуфт пойабзални «eLogistics» омборидан КОТ омборига ўтказишга келишдик.

Албатта, «eLogistics»дагиларни бизнинг режамиз хурсанд қилмади, лекин улар биз таклиф қилган шартнинг мантиғига қарши лом-мим дея олишмасди. Натижада, ҳар ҳафта КОТ «eLogistics»дан унумлироқ ишлади. Биз бир ой ичида «eLogistics» омборидан ўзимизнинг омборимизга бутунлай кўчиб ўтдик ва буюртмаларни КОТдан етказа бошладик. Ва ниҳоят, биз бизнесимизни ўз қўлимизга олдик. (Кейинроқ биз тўғри йўлни тутганимизга амин бўлдик – «eLogistics» бутунлигича таназзулга юз тутди.)

Бу биз учун жуда фойдали дарс бўлди. Биз ўзимизнинг асосий вазифамизни ҳеч қачон бошқа компанияларга топширмаслигимиз кераклигини ўргандик. Аввал-бошдан биз электрон тижорат компанияси сифатида маҳсулотларни сақлаш ва етказиш ишимизнинг энг муҳим қисми эканини тушунишимиз керак эди. Ҳамкор компаниянинг мижозларимиз тўғрисида биз қайғурганчалик қайғуришига ишониш – бизнинг энг катта хатомиз бўлганди. Агарда биз ўз вақтида аралашмаганимизда бу хато «Zappos»ни касод қилиши мумкин эди.

Мен Кентуккидаги меҳмонхонанинг кичкина хонасида беш ой яшадим. Кейт омборда юк тахланиши, конвейерлар, электр токи, ишчилар ёллашга жавоб берарди, мен компьютер дастурлаш, тизимлар, жараёнлар кетма-кетлиги каби техник жиҳатларга эътибор қаратардим. Иккимизнинг ҳам омборни бошқариш бўйича тажрибамиз йўқ эди ва ишдаги муаммоларни ҳал қилиш учун ҳар турли тажрибаларни қўллаб, ўрганишда давом этардик. Ижарага олинган 4600 квадрат метр майдон етмай қолди ва бино хўжайини билан гаплашиб, жойни кенгайтирдик.

2002 йил якунига етаркан, менинг уйга қайтиш вақтим келганди. Бизнинг янги омборимиз ишга туширилиб, барча ишлар силлиқ кетаётганди ва Сан-Францискодаги офисда бизнесимизнинг бошқа жиҳатларига эътибор қаратиш керак эди. Кейт иш маромида кетишини назорат қилиб туриш мақсадида Кентуккида қолди. (У Кентуккидаги меҳмонхонада яна икки йил яшаб, сўнг асосий офисимизга қайтди).

Бизнинг тўғридан-тўғри етказиш ва маҳсулотларни захиралашдан иборат стратегиямиз савдо кўрсаткичларини ўстирди. 2002 йилда биз 32 миллион долларга маҳсулот сотиб, 2001 йилдаги натижамизни деярли 4 баробарга оширдик.

Бу даражадаги ўсиш жуда ҳайратланарли эди, лекин биз бамисоли дор устида юраётганимизни билиб турардик. Савдо-сотиқнинг ўсиши маблағларимиз тугашидан олдин бизга озгина вақт берди. Шунингдек, биз ишлаб чиқарувчилар билан тўловларни сал кечиктиришга келиша олдик. Маблағлар билан боғлиқ муаммоларимизни ечиш учун бизда атиги бир неча ой қолганлигига қарамай, биз тўғри йўлда эканимизни билардик.

Биз 2010 йилгача «Zappos»нинг ялпи савдо қийматини бир миллиард долларга етказишни мақсад қилдик. Мақсад катта эди, аммо савдонинг ўсиш суръати унга эришишимизга имкон берарди.

Энг муҳими, келаси бир неча ойда маблағимиз тугаб қолмаслиги учун чора топиш эди. Барчамиз компания учун жуда муҳим палла келганлигини сезаётгандик.

Келаси йилда нима рўй беришидан қатъи назар, биз «Zappos»ни ёки гуллатар, ёки қулатар эдик.

Ўсиш

«Етарлича ўсганимиздан сўнг нима қиламиз?»

Бу савол мени анчадан бери қийнаётганди. Мен Фред билан мексикача ресторанда ўтирарканман, унга ҳам шу саволни бердим.

– Биз фақат пойабзаллар билан ишламоқчимизми ёки ундан-да йирикрок марраларни забт этмоқчимизми? Оёқ кийимларимиз сотуви 2010 йилда бир миллиард долларга етиши мумкиндир, ундан кейин-чи? – деб сўрадим ундан.

Фред эса:

– Сумка ва кийим-кечак соҳасига кенгайтирсак бўлади. Биз одамлар бошдан-оёқ кийина оладиган пешқадам онлайн дўкон бўлишимиз мумкин ва инсонларнинг бутун ҳаёт тарзига боғлиқ маҳсулотлар – спорт, кўча кийимлари, замонавий мода ва ҳоказолар сотишга эриша оламиз, – дея жавоб берди.

Мен покер ўйнашга муккамдан кетган пайтларимни ва покердаги энг муҳим қарор – қайси столни танлаш эканлигини эсладим. Айни дамда биз онлайн пойабзал савдоси столида ўтиргандик. Каттароқ стол атрофидан жой олиш пайти келганди. Мен онлайн оёқ кийим, сумка ва кийим-кечакдан ҳам каттароқ нарсалар ҳақида орзу қила олишимизга қизиқдим. Мен:

– Яқинда бир мижозимиздан хат келди. У бизнинг омборимизда бор пойабзалдан бир жуфт буюртма қилган экан, биз эса унинг буюртмасини ваъда қилинган 7 кун ичида етказиш ўрнига 2 кун ичида етказиб берибмиз. Унга бизнинг мижозларга хизмат кўрсатишимиз жуда ёққани сабабли биз ҳақимизда дўстлари ва оиласига гапириб бериши ҳақида ёзибди. Куни келиб эса «Zappos» авиакомпаниясини ҳам ташкил этишимиз кераклигини айтибди, – дедим.

– Жуда қизиқ, – деди Фред.

Мен ундан:

– Сен Жим Коллинзнинг «Яхшидан буюкка» номли китобини ўқиганмисан? – деб сўрадим.

– Йўқ, яхши китобми? Айтмоқчиманки, зўр китобми?

– Ҳа, бу китобни ўқишинг шарт. Китобда буюк компанияларни яхши компаниялардан нима ажратиб туриши ёзилган. У тадқиқотлари натижасида буюк компаниялар пул ишлаш ёки бозорда 1-ўринни эгаллашдан бошқа ҳам катта мақсад ва кенг қамровли қарашга эга эканлигини аниқлаган. Кўп компаниялар фақат пул ишлаш тузоғига тушиб қолади ва ҳеч қачон буюк компания бўла олмайди, – дея жавоб бердим.

– Ажойиб! Айни дамда пул топиш биз учун яхшигина муаммо бўлган бўларди, – деди Фред.

– Биз ҳали у мақомга ҳам етамиз. Шу йилдан эсон-омон ўтиб олишимиз керак. Яқинда «Wells Fargo» вакили билан яхши музокара ўтказдик – улардан кредит олиш имконимиз борга ўхшаяпти.

– Бунинг эҳтимоли қанча? – сўради Фред.

– Бу ҳақида гапиришга ҳали эрта. Лекин улар ҳеч бўлмаганда, биз суҳбатлашган бошқа банкирлар каби бирданига рад этишмади.

Фред ва мен гаплашиб ўтирдик. Бир тарафдан, қисқа муддатли режа бўйича биз маблағдаги тақчиллик синовидан ўтиб олишимиз, бошқа тарафдан эса, узоқ муддатли режалар ҳақида ўйлаб, компания келажагига замин ҳозирлаётганимизга амин бўлишимиз керак эди. Биз иккисидан бирини танлай олмаслигимизни ва иккисини ҳам бир пайтда амалга оширишимиз кераклигини билардик.

Биз «Zappos» бренди мижозларга энг яхши хизмат кўрсатувчи компания сифатида танилиши бош мақсадимиз бўлиши кераклигини тушундик. Балки, бир кун келиб, ростдан ҳам энг яхши хизмат кўрсатиш сифатига эга бўлган «Zappos Airlines» компанияси ташкил этилар.

Биз «Zappos» бренди қандай қилиб «Virgin» бренди каби турли хил бизнес тармоқларига эга бўлиши ҳақида гаплашдик. «Virgin» бренди замонавий ва ўзгачалиги билан маълум бўлса, биз «Zappos» бренди мижозларга энг яхши хизмат кўрсатиши билан машҳур бўлишини истардик. Мижозларга хизмат кўрсатиш «Zappos» учун доимо муҳим бўлиб келган, лекин буни бренднинг бош мақсади этиб танлаш жуда жасур қадам бўларди, айниқса, онлайн компания учун.

– Кел, яна бир-икки ҳафта ўтиб, бу масалада яна гаплашамиз. Ўшанда ҳам бу фикр бизга маъқул туйиладими ёки йўқ, кўрамиз, – дедим мен.

Фред:

– Яхши. Биласанми, биз бунақа муносабатни нафақат мижозларимизга, балки бизга маҳсулот етказиб берувчиларга ҳам қўлласак бўлади. Бизнинг соҳада ҳали ҳеч ким бу ишни қилмаган. Биз етказувчилар билан шундоқ ҳам яхши муносабатдамиз, лекин уларга ростдан ҳам ишончли бизнес ҳамкор сифатида муносабат кўрсатиб, обрўйимизни янада кўтарсак бўлади. Кўплаб етказиб берувчилар чакана сотувчиларнинг кўпи билан ишлашни ёқтиришмайди. Чунки сотувчиларнинг катта қисми, айниқса, универсал магазинлар уларнинг охирги долларигача шилиб олиш пайида юради. Биз бундай қилмайдиган илк энг катта чакана сотувчи бўлишимиз мумкин, – дея фикр билдирди.

Мен имкониятлар ҳақида ўйлай туриб, бошимни силкитдим.

Фред менга қаради ва:

– Айтганча, менга ўқишга тавсия этадиган бошқа китобларинг борми? – деб сўради.

– Албатта, бизнес бўйича бир нечта ажойиб китоблар бор. Мен ўзимга энг ёқадиганларини сенга бераман.

Фред эртаси куни менга электрон хат жўнатди.

---

Сана: 17 февраль, 2003 йил.

Кимдан: Фред Мосслердан

Кимга: Тони Шейга

Мавзу: Китоблар

Мен китоблар борасидаги суҳбатимиз ҳақида ўйлаётгандим. Балки, одамларни китоб ўқишга ундармиз, доска чиқариб, ҳамманинг исмини пастда ва ўқилиши керак бўлган китоблар рўйхатини тепасида ёзиб қўярмиз? Ҳар ким бирор китобни ўқиб бўлгач, ўз исми ёнига белги қўяди. Балки, бир ой давомида энг кўп китоб ўқиган одам билан бирга тушлик қиларсан? Ёки, айтайлик, учта китоб ўқигани учун кинога чипта ёки совға берармиз?

Ҳар бир китобдан ҳеч бўлмаса иккитадан қўйиб, «Zappos» кутубхонасини яратармиз?

---

Биз ўша пайтда «Zappos» кутубхонаси атиги бир неча киши фойдаланадиган мўъжаз китоблар тўпламидан анча катта нарсага айланишини тасаввур қилмагандик. Беш йил ўтгач, кутубхонамиз барча ходимлар ва меҳмонлар бепул ўқиши мумкин бўлган юзлаб китоблардан иборат эди. Кейинчалик кўп китоблар ишчиларга ўсиш ва ўрганишлари учун ўқишга мажбурий этиб белгиланди ва «Zappos» баъзи машҳур китобларни ўқиш учун дарслар ташкил этди.

***

Бир ойдан сўнг ҳам биз ҳануз фойда кўрмаётгандик. Ҳануз маблағ топа олмаётган эдик.

Лекин барибир зарур бўлган қарорга келдик.

«Zappos» брендини мижозларга энг сифатли хизмат кўрсатишга боғлаш ғояси борасида қанчалик жиддиймиз? Биз компания ишчилари билан суҳбатлашдик ва янги йўналиш барчани қизиқтирди.

Лекин булар шунчаки баландпарвоз гаплармиди? Қароримиз қатъиймиди?

Биз ҳалигача «Zappos»да ҳеч нарсани ўзгартирмагандик. Биз кўп гапираётгандик, лекин ҳеч нарсани ўзгартирмаётгандик. Ва ишчилар ҳам буни биларди.

Ўша пайтда савдомизнинг 75 фоизи омборимизда сақланадиган маҳсулотлар сотувига тўғри келарди. Агар 2002 йилда биз ўз омборимизни очишга қарор қилмаганимизда компания сотувлари 32 миллион доллар эмас, 8 миллиондан иборат бўларди.

2003 йилда биз савдони икки баробарга оширишга қарор қилгандик, унинг 25 фоизи тўғридан-тўғри етказиб беришдан иборат эди. Шу 25 фоиз осон келадиган пуллар эди. Чунки биз захираларни омборимизда сақлашга мажбур эмас эдик, шу сабабли уларнинг йўқолиб қолиши ёки маблағ етишмай қолиш хавфи йўқ эди. Лекин бизнеснинг ана шу қисмида мижозларга хизмат кўрсатиш бўйича кўп муаммолар бор эди.

Ишлаб чиқарувчилар омборимизга етказиб берадиган захиралар тўғрисидаги маълумот кўпи билан 95 фоиз аниқ эди. Бу эса схема бўйича 5 фоиз буюртмаларни бажара олмаслигимизни билдирарди. Устига-устак, етказиб берувчилар бизнинг КОТ омборимиз каби унумли ишлай олмаётгани сабабли хизмат кўрсатиш сифатидан норози мижозлар кўп эди. Лекин улар жуда осон келаётган пуллар эди.

Биз агар ростдан ҳам хизмат кўрсатиш сифатини кўтармоқчи бўлсак, эртами-кеч тўғридан-тўғри етказиб бериш йўлидан воз кечишимиз кераклигини билардик. Шунингдек, қанча катталашиб бораверсак, бу йўлдан воз кечишимиз шу қадар қийинлашиб боришини тушуниб тургандик. Қисқаси, бу учун ҳеч қачон қулай пайт бўлмас эди. Бу йўлни ўчириш тугмасини босишни жуда чўзиб юборсак, ишчиларимизнинг биздан кўнгиллари қолиши аниқ эди.

Ниҳоят, биз бир пайтнинг ўзида энг осон ва энг қийин қарорга келдик. 2003 йилнинг мартида ўчириш тугмасини босиш орқали сайтимиздан тўғридан-тўғри етказиб бериш таклиф қилинган маҳсулотларни ўчирдик.

Биз чуқур нафас олиб, энг яхшисини умид қилдик. Шу пайтгача улар билан фақатгина телефонда суҳбатлашганимизга қарамасдан, «Wells Fargo»дан қарз олишимизга кичик бўлса-да имконият борлигини билиб турардик. Барчаси яхши ўтган тақдирда ҳам кредитни расмийлаштиришга ойлаб вақт кетарди. Бу компания борасида қилган қароримиз тўғрилигига бўлган ишончнинг жиддий синови бўлди.

Биринчи синовга жуда тез дуч келдик. Сотув ҳажми камайиши билан маблағ қиймати ҳам кескин камайди. Биз келаси ҳафта иш ҳақини тўлаш учун пул топишимиз керак эди.

Жонглёрлик

– Хўш, – дедим мен Фредга, – биз ё ишчиларимизга, ёки маҳсулот етказиб берувчиларга тўлашимиз мумкин. Етказиб берувчилар тўловни кечиктиришимизга қандай қарар эканлар, нима деб ўйлайсан?

– Албатта, бу яхши қарор эмас, – жавоб берди у. – Лекин бизнинг бошқа иложимиз ҳам йўқ, деб ўйлайман. Биз улар билан доимий алоқада бўлиб, имкон қадар тўловларни кечиктиришга келишишимиз керак.

– Албатта, – дедим мен. – Бу ҳафта тўлов ўтказилиши керак бўлган ҳисоблар рўйхатини сенга жўнатаман, тўлов ўтказилиши шарт бўлганларини белгилаб берасан. Маблағларимиз етказиб берувчиларнинг 70 фоизига тўлашга етади.

Кейинги бир неча ой давомида Фред иккимиз бу ишни ҳар ҳафта қайта ва қайта бажардик. Қайси етказиб берувчига тўлаш кераклигини аниқлашни Фредга қўйиб бердим. Баъзида у бир ҳафта олдин нега тўловлар қилинмаётганлигини сўраганларни танласа, баъзида эса тўлов ўтказилмаслиги муносабатларимизга ёмон таъсир кўрсатиши мумкин бўлганларни танларди. Фред айтганидек, бу маъқул қарор эмас эди, лекин бизнинг бошқа иложимиз ҳам йўқ эди.

Бунга параллель тарзда «Wells Fargo» билан музокараларимиз анча омадли ўтаётган эди. Улардан бизга олти миллион долларлик кредит линияси очишни истаётган эдик. Улар фойда кўрмаётган интернет компанияларига шу вақтгача қарз беришмаганди, лекин бизнинг ишга бўлган муносабатимиз ва бизнесимизнинг ўсиш суръати уларни ҳайратда қолдирганди. Кейинроқ билишимизча, «Wells Fargo» ичида ўз принципларидан воз кечиб, бизга кредит бериш каби таваккал қилиш борасида анчагина муҳокамалар бўлган экан.

Ўйлашимча, бу оғир вазият барчадан ҳам кўра Фред ва мени қийнаётган эди. Ахир, ҳар ҳафта тўловлар учун қарзлар билан жонглёрлик қилиш буни бизга эслатиб турарди. Энг муҳим паллада турганимизни ва компанияни янги даражага олиб чиқишга тайёр эканлигимизни сезиб тургандик. Лекин «Wells Fargo»дан кредит ололмасак, эртами-кеч қарзлар бизни чарчатиб, бизнесни тўхтатишимизга тўғри келарди. Бизнинг молия ва дастурий таъминот бўйича ишчиларимиз «Wells Fargo» ўтказаётган юридик текширув учун керак бўлиб қоладиган ҳар бир ҳужжатни топиб бериш учун қўлидан келган барча ишни қиларди.

Бунинг барчаси чўкаётган одамнинг хасга ҳам ёпишишига ўхшарди. У қадар чўкиб, ботиб кетмагандик. Тирик қоламизми ёки йўқми билмасдик, аммо агар уддаласак, марра бизникилигига амин эдик. Биз бамисоли ўлим ва ҳаёт орасида эдик, учинчи йўл йўқ эди.

«Wells Fargo» ўлиб қолмасимиздан ёрдамга келишидан жуда умидвор эдик.

***

Кейинроқ, 2003 йил июнь ойининг қайсидир бир кунида Фред билан биргаликда кимларга тўлов ўтказишимиз кераклиги тўғрисида гаплашиб бўлганимиздан сўнг, бизга «Wells Fargo»дан қўнғироқ қилиб қолишди. Улар бизга кредит беришга қарор қилгани ва ҳужжатларни имзолашга тайёр эканлигини айтишди.

«Zappos» қутқариб қолинганди.

Биз кредит шартномасини имзоладик, ва ниҳоят, бутун жамоамиз билан нафас ростладик. Ўйлашимча, барчамиз ўзимизни бамисоли «Индиана Жонс» фильмидаги каби охирги лаҳзада пастга тушиб, ёпилаётган тош эшик тагидан юмалаб ўтиб, тушган шляпани ҳам олишга улгурган, ўлимдан қочиб қолган одамдай ҳис этгандик.

Биз буни эпладик. Биз тирик қолдик. Бунга ишониш қийин эди.

Лекин бу ҳақиқат эди.

Мен «Zappos»нинг барча ишчиларига, етказиб берувчиларига ва дўстларига хушхабарни эълон қилиш учун электрон хат ёзишга қарор қилдим.

---

Сана: 19 июнь, 2003 йил

Кимдан: Тони Шейдан

Кимга: «Zappos» дўстларига

Биз охирги икки ой давомида омбор захираларимизни тўлдириш мақсадида «Wells Fargo»дан револьвер очиқ линияли кредит олиш учун музокара олиб бораётган эдик. Бугун эрталаб, ниҳоят, шартномани имзоладик, мен сизларга «Zappos» 6 миллион долларгача кредит олиш имконига эга эканлигини эълон қилаётганимдан бахтиёрман.

Компания тарихида биринчи марта унинг омборида 200 000 жуфтдан ортиқ пойабзал сақланмоқда. 6 миллион катта маблағ бўлиб кўринишига қарамасдан, бу пуллар фақат асосий ҳамкорларимиз билан тўловлар муддатини узайтиришга келишиш, етарли даражада маҳсулот захираси қилиб олишимизни таъминларди. Йил охиригача оёқ кийим захиралари сонини 600 000 жуфтга етказмоқчимиз, бу эса ўз навбатида мижозларимизга жуда кенг танлов имконини яратиб берарди.

Хабари бўлмаганларга бу ойда «Zappos» 4 ёшга тўлганини эслатиб ўтмоқчиман. Келинг, шу 4 йил ичидаги савдоларимиз натижаларига кўз югуртирамиз:

1999: деярли ҳеч қанча

2000: 1,6 миллион доллар

2001: 8,6 миллион доллар

2002: 32 миллион доллар

2003 йилда ўтган йилги сотувларни деярли икки бараварга, 60-65 миллионгача оширмоқчимиз. Банкдан кредит олиш билан биз компаниямиз ҳаётининг «учиш-қўниш йўлагини қуриш» бўлимидан «учишга тайёргарлик кўриш» бўлимига ўтмоқдамиз.

Энди биз ростдан ҳам компанияни кейинги даражага олиб чиқишга тайёрмиз, фақат бунинг учун худди олдингидагидек маблағни тежаб ишлатишда давом этишимиз керак. Бундан-да кўпроқ пулга эга бўлган, лекин ўтмиш ғалабаларини нишонлаб, келажакка эҳтиёткорлик билан қадам қўйишни унутган, ўзларига жуда ишониб юборгани ёки беэътибор бўлиб қолгани туфайли таназзулга юз тутган компаниялар оз эмас.

Агарда биз пулни эҳтиёткорлик билан ишлатиб, мижозларга хизмат кўрсатишни яхшилашда давом этсак, пойабзал савдосини бир миллиард долларга чиқара оламиз. Биламан, дастлаб бунинг иложи йўқдек туйилади, лекин уч йил олдин ҳозирги натижамиз ҳам иложи йўқдек кўринган эди. Аслини олганда, бу унақа етиб бўлмас марра эмас, балки эришса бўладиган мақсаддир: 2010 йилга бориб, АҚШда оёқ кийим сотуви ҳажми 50 миллиардга етади. Шунинг 10 фоизи, яъни 5 миллиарди онлайн харидларга тўғри келади. Агарда мижозларга хизмат кўрсатиш сифатини тўхтамасдан яхшилаб бориш орқали етакчиликни олсак, мен онлайн пойабзал савдосининг 20 фоизини эгаллашимизга тўсқинлик кўрмаяпман. Аслида, биз бундан-да кўпроғига эришиш имконига эгамиз.

Биз мижозларимизни мамнун қиладиган бир нечта инқилобий ишлар қилдик. Биз онлайнда ҳам, офлайнда ҳам энг яхши пойабзалларни таклиф қила оламиз. Мижозларимиз учун стандарт хизмат тури сифатида бепул етказиб берамиз ва бепул қайтариб оламиз. Шунингдек, биз мижозларга буюртмани 4-5 кунда етказиб беришни ваъда қилганмиз ва хизмат сифатини яхшилаганмиз. Биз буларни мажбурият юзасидан ёки қисқа муддатли фойда учун қилмаяпмиз. Биз буларни мижозларга енгиллик яратиш мақсадида қиляпмиз, чунки биз узоқ муддатда мижозларга ёқадиган шундай кичик нарсалар бизга катта фойда олиб келишига ишонамиз.

Бу ишларнинг барчасини қилишдан мақсадимиз – вақти келиб, пешқадам электрон тижорат компаниясига айланишдир. Биз мижозлар учун борини бериб ишлайдиган онлайн компания сифатида «Amazon»дан-да «Amazon»роқ бўламиз. Ҳозир пойабзал сотишимизга қарамасдан, мижозларни қониқтира оладиган платформа яратишда давом этаверамиз. Бу вақти келганда бизнесни бошқа маҳсулот турларига кенгайтиришга ёрдам беради. Аммо ҳозир биз онлайн пойабзал савдосида ҳам танлов тури, ҳам хизмат сифатига эътиборимизни қаратишда давом этишимиз керак.

Мен бизни шу ергача етиб келишимизга ёрдам берган ишчиларимизга, инвесторларга, етказиб берувчиларга ва бошқа ҳамкорларимизга миннатдорлигимни билдираман.

Биз ўтган тўрт йил ичида кўп синовлардан ўтдик, лекин бизни олдинда кутиб турган саёҳат худди аввалгисидек қизиқарли бўлишига ишонаман. Ўсишимиз билан биргаликда кўп ўзгаришлар рўй беради, лекин бир нарса ўзгармаслиги зарур – мижозларга хизмат кўрсатишни яхшилашга бўлган эътиборимиз.

Тони Шей

«Zappos.cоm» Бош ижрочи директори

---

Ҳафта якунида биз барча қарзларимизни тўладик ва бу воқеани катта шодлик билан нишонладик.

Лекин рўй бераётган воқеаларга ишониш ҳамон қийин эди.

Биз тирик қолиш ҳақида бошқа ўйлашга мажбур эмас эдик. Энди биз узоқ муддатда бирор буюк нарса қуришга эътиборимизни қаратишимиз мумкин эди.

2003 йил савдоларини олти ой олдин қилган тахминларимиздан ҳам яхшироқ натижада – 70 миллион долларда якунладик. Сан-Франциско ва Кентукки офисларидаги ишчиларимизни жонкуярликлари учун миннатдорчилик сифатида Лас-Вегасга дам олиш учун жўнатишга қарор қилдик. Барча маза қилиб вақтичоғлик қилди. Ишчиларимиздан бири эса Бритни Спирс билан унинг никоҳ тўйида рақсга тушаётганлардан бири бўлишга муяссар бўлди.

Биз Вегасга турист сифатида боргандик, чироқлар эса худди тушда саёҳат қилаётгандек сеҳрли кўринарди. Биз бир ойдан кейин Сан-Францискодаги асосий офисимизни ёпиб, Лас-Вегасга кўчишга қарор қилишимизни тасаввур ҳам қилмаган эдик.

Компания учун кейинги бурилиш шундоққина ёнимизда эди ва ҳеч биримиз буни аввалдан билмасдик.