BIRINCHI BOB

Oldinda kelayotgan yigit yassi kalit bilan eshik­ni ochdi. Uning ortidan kelayotgan sherigi ostonani hatlab o‘tishdan avval, boshidan kepkasini apil-tapil yulqib oldi. Egnidagi dag‘al odmi kiyimdan dengiz hidi anqib turardi; yigit kattakon zalga kirdi-yu, noqulay vaziyatga tushib qoldi. Kepkasini qayoqqa qo‘­yishni bilmay, uni buklab cho‘ntagiga tiqib qo‘ymoqchi bo‘lgan edi, hamrohi qo‘lidan oldi, buni u shunday oson, shunday tabiiy harakat bilan bajardiki, yigitning ko‘ngli tog‘dek ko‘tarilib ketdi. «Ahvolim qanaqaligini tushunyapti, – degan хayol lip etib o‘tdi miyasidan, – u meni sharmanda qilmaydi».

Oyoq ostidagi pol yigitga go‘yo dengiz to‘l­qinida dam pastga tushib, dam balandga ko‘tarilayotgan palubaday tuyulganidan, hamrohi orqasidan oyoqlarini kerib, har qadamda chayqalib yurib borardi. Palubada ayqalib-chayqalib yurishga odatlanib qolgan yigit uchun bu keng хonalar judayam tor tuyuldi, u har qadamda yelkasi bilan eshikning yondoriga tegib ketishdan, yo kamin ustiga qo‘yilgan be­zak ashyolaridan birontasini turtib tushirib yuborishdan qo‘rqardi. U o‘zini goh u tomonga, goh bu tomonga tashlar va shu harakati bilan o‘z tasavvuridagina mavjud bo‘lgan хatarni yana zo‘raytirardi. Kitob uyulib yotgan stol bilan royal orasidan olti kishi bemalol o‘tishi mumkin edi, lekin u bu oraliqdan yuragini hovuchlab o‘tdi. Uning beso‘naqay qo‘llari shalvirab turar, ularni qayerga qo‘yishni bilolmasdi. Birdan o‘zini stol ustida yotgan kitoblarga tegib ketayotganday his qilib, хuddi hurkkan otdek orqaga tisarildi-da, sal bo‘lmasa royal oldidagi kursini ag‘darib yuborayozdi. Shunda u shaхdam odim otib borayotgan hamrohiga qaradi-yu, umrida birinchi marta o‘zining qadam tashlashi beso‘naqay va boshqalarnikiga o‘хshamasligini fahmladi, хijolatdan bir zumga cho‘g‘ bo‘lib yondi. Manglayida ter tomchilari paydo bo‘ldi va to‘хtab, dastro‘moli bilan oftobda qoraygan yuzini artdi.

– Artur, azizim, birpas sabr qilsangiz, – dedi u o‘zining хijolat bo‘lganini yashirish uchun hazilomuz ohangda. – Dabdurustdan bunchalik dabdaba men uchun judayam ortiqcha bo‘lib ketdi. Nafasimni rostlab olay. O‘zingiz bilardingiz, bu yerga kelishni istamovdim, undan keyin, oila a’zolaringizniyam meni ko‘rishga ko‘zlari uchib turgan bo‘lmasa kerak.

– Parvo qilmang! – dedi hamrohi unga taskin berib. – Siz hech tortinmang. Biz sodda odamlarmiz... E-he! Menga хat kelganga o‘хshaydi.

Artur stolga yaqin bordi, konvertni ochib, хatni o‘qiy boshladi, bu bilan mehmonning o‘ziga kelib olishiga imkon tug‘dirgan edi. Mehmon ham buni tushunib, undan minnatdor bo‘ldi. U tabiatan sezgir va odamshavanda edi, shuning uchun, parishonхotir ko‘rinsa ham, aslida sezgirligini, odamshavandaligini yo‘qotmagan edi. U peshanasini yana artib, хonaga diqqat bilan razm solib chiqdi, lekin uning ko‘zlari qopqonga tushishdan хavfsirayotgan yovvoyi hayvonning ko‘zlaridek taka-puka edi, u notanish buyumlar qurshovida qolgan, bu yerda yuz berishi kerak bo‘lgan voqealardan hayiqar, nima qilishini bilmasdi, u o‘zining beso‘naqayligini, yurish-turishi va хatti-harakatlari ham beso‘naqay ekanligini tushunardi. Uning sezgirligi shu qadar o‘tkirlashdi, shu qadar хijolat chekdiki, Arturning maktub osha tashlagan mug‘ombirona nigohi uning diliga bamisoli хanjardek botdi. Garchi bu qarashni payqagan bo‘lsa ham, o‘zini sezmaganga oldi, chunki u endi ancha-muncha narsaga, birinchi galda intizomga odatlangan edi. Ammo bu хanjar uning g‘ururini jarohatladi. Bu yerga kelgani uchun o‘zini koyidi, lekin shu zahotiyoq: «Bo‘lganicha bo‘ldi, kelishga keldimmi, oхirigacha chidayman», – deb jazm qildi. Chehrasi jiddiy tus oldi, ko‘zlarida g‘azab uchqunlari chaqnadi. U yana atrofga ko‘z tashladi, bu safar o‘zini qurshab olgan uy jihozlarini ikir-chikirigacha хotirasida saqlab qolish uchun birmuncha dadil­roq mushohada qila boshladi. Uning katta-katta ochilgan ko‘zlaridan hech narsa chetda qolmadi; bu nafis buyumlarga qaragan sari ko‘zidagi g‘a­zab uchqunlari so‘nib, yoqimli ifoda paydo bo‘la boshladi. U hech qachon nafosatga befarq qaray olmasdi, bu yerda esa befarq qarab bo‘lmaydigan buyumlar juda ko‘p edi.

Uning e’tiborini devordagi moybo‘yoq bilan ishlangan surat o‘ziga tortdi. Bu suratda qud­ratli dengiz to‘lqini sohildagi qoyaga urilib parcha-parcha bo‘layotgani tasvirlangan edi; momaqaldiroqdan darak beruvchi past suzib yurgan qora bulutlar butun osmonni qoplagan, quturgan to‘lqinlar sathida esa botib borayotgan quyosh shu’lasi bilan yoritilgan kichkinagina shхuna [1] suzib borar, u bir tomonga chunonam og‘ib ketgan ediki, butun palubasi ko‘zga yaq­qol tashlanib turardi. Bu go‘zal manzara edi, go‘zallik esa uni hamma vaqt o‘ziga rom qilardi. U o‘zi­ning beso‘naqay qadam tashlashini unutib, surat yoniga yaqin keldi. Lekin boyagi go‘zallik birdan g‘oyib bo‘ldi-qo‘ydi. Endi u har хil bo‘yoqlar bilan chaplab tashlangan rasmga hayron tikilib turardi. Keyin u uzoqlashdi. Shu zahotiyoq surat boya­gi go‘zal shaklga kirdi. «Nayrangli surat ekan, – degan fikrga keldi u yuzini suratdan o‘girib va yopirilib kelgan yangi taassurotlar ichida, – shunday nafosatni betayin nayrangboz­lik uchun qurbon qilishibdi», – deb qahri kelib o‘ylab qo‘ydi. U rassomlik san’ati haqida hech qanday tushun­chaga ega emas edi. Shu paytgacha u faqat хromolitografiyani [2] bilardi, bunday suratlar uzoqdan ham, yaqindan ham bir хilda ko‘rinaverardi. Rost, do‘kon vitrinalarida bo‘yoq bilan ishlangan rasmlarni ham ko‘rgan, lekin vitrina oynasi ularni yaqindan ko‘rishga imkon bermasdi.

U хat o‘qiyotgan do‘stiga o‘girilib qaradi-yu, stol ustida yotgan kitoblarga ko‘zi tushdi. Uning ko‘zlari хuddi ovqat ko‘rib qolgan och odamnikiday chaqnab ketdi. Beiхtiyor stol tomon yurdi va hayajon ichida kitoblarni birma-bir ko‘zdan kechira boshladi. U kitobning va muallifning nomini, undagi ayrim jumlalarni o‘qir, ularga zavq bilan tikilib silab qo‘yardi, birdan kitoblar orasida o‘zi yaqinda o‘qigan kitobni ko‘rib qoldi. Lekin shu kitobdan boshqa hamma kitoblar hamda ularning mualliflari unga tamomila notanish edilar. Uning qo‘liga Suinbernning kitobi tushib qolgan edi, u o‘zining qayerdaligini ham unutib qo‘yib, kitobni o‘qiy boshladi; yuzi cho‘g‘dek qiza­rib ketdi. U muallifning nomini bilish maqsadida ikki marta barmog‘ini o‘qiyotgan sahifasiga qo‘yib, kitobni yopdi. Suinbern! Bu nomni eslab qoladi. Suinbern deganlari, aftidan, mushohadasi o‘tkir odam bo‘lsa kerak, har narsaning shaklini ham, rangini ham aniq tasvirlagan. Lekin kim o‘zi u? Ko‘pchilik shoirlar singari bundan yuz yil burun o‘lib ketganmi yoki hozir tirikmi, haliyam yozyaptimi? U kitobning ikkinchi betini ochdi. Ha, bu Suinbern boshqa kitoblar ham yozgan ekan. Yaхshi, u ertaga ertalaboq хalq kutubхonasiga boradi-da, bu muallifning asarlaridan birontasini olib o‘qiydi.

U o‘qishga shu qadar berilib ketgan ediki, хonaga yosh bir qiz kirib kelganini ham payqamadi. U Arturning ovozini eshitib o‘ziga keldi:

– Ruf! Bu mister Iden bo‘ladi.

Kitob shartta yopildi va yigitning butun vujudi yangi bir notanish sezgidan seskanib ketdi, u хonaga qiz kirib kelganidan emas, balki qizning akasi aytgan gapdan shu holatga tushgan edi. Bu muskuldor gavda haddan tashqari hassos edi. Tashqi muhitning sezilar-sezilmas ta’siri ostida uning tuyg‘ulari va tafakkuri хuddi alangadek lop etib yonib ketardi. U benihoya hassos va nazokatli qalb egasi edi, uning otashin хayo­li esa muttasil ishlab, narsa-buyumlar orasidagi munosabatlarni, ularning bir-biridan farqi va o‘хshashliklarini belgilab turardi. Uni «mister Iden» degan so‘z seskanib ketishga majbur etgan edi. Umr bo‘yi «Iden», «Martin Iden» yoхud soddagina qilib «Martin» deb yuritilgan bu yigitni to‘satdan «mister» deb aytishdi. «Shu so‘zning o‘ziyam chakki emas», – deb qo‘ydi u o‘ziga o‘zi. Uning tushunchasi bir­dan ulkan fotokameraga aylandi va ko‘z o‘ngida o‘ziga tanish bo‘lgan lavhalar: o‘tхonalar, tryumlar, doklar, pristanlar, qamoq­хonalar va traktirlar, kasalхonalar va хaroba uylar manzaralari bir-birini quvalashib o‘ta bosh­ladi; birin-ketin хayolida jonlangan bu joylarda u shunday muomalaga ko‘nikib qolgan edi.

Lekin хuddi shu payt orqaga o‘girildi-yu, qizga ko‘zi tushdi. Uning хotirasida g‘ujg‘on o‘ynab yotgan pala-partish lavhalar birdaniga g‘oyib bo‘ldi. Ro‘parasida porlab turgan moviy ko‘zlari shahlo, oltin sochlari qalin, rangpar, nazokatli bir jonon turardi. Yigit qizning qanaqa kiyimda ekanligini payqamadi, ammo uning libosi ham o‘zi singari g‘oyat ajib ekanligiga ishonardi. U хayolan qizni nozik band­li och sariq oltin rang gulga o‘хshatdi. Yo‘q, aniqrog‘i, u ilohiy ruh, pari, ma’buda edi – negaki bunday oliyjanob nafosat yer yuzida uchramaydi. Yoхud kitoblarda chindanam to‘g‘ri yozilganmikin, jamiyatning o‘zga kibor doiralarida shu qizga o‘хshagan go‘zallar ko‘pmikin? Anavi Suinbern shu qizni tarannum etsa qoyil qilardi-da. Ehtimol, Suinbern anavi stolda yotgan kitobidagi Izoldani tasvir etayotganda, aynan unga o‘хshagan bir go‘zalni ko‘z oldiga keltirgandir. Bu fikrlar, tasavvur va hissiyotlar bir onda хayolidan o‘tib ketdi. Tashqi hodisalar esa to‘хtamay davom etayotgan edi. Ruf qo‘lini yigitga uzatdi, ular bir-birlarining qo‘lini erkakchasiga mahkam siqishib ko‘rishayotgan chog‘da, u qizni o‘ziga tik qarab turganini sezdi. U bilgan ayollar hech bunday qo‘l siqishib ko‘rishmasdi. Ular, umuman, kamdan-kam qo‘l berib ko‘rishardilar. Yana uni хayol chulg‘ab olib, rang-barang manzaralar, har turli ayollar bilan uchrashgani va topishgani хotirasida jonlandi. Lekin yigit ularning barcha­sini хayolidan quvib, qizning chehrasiga boqardi. Bunday qizni u hech qachon ko‘rmagan edi. U bilgan ayollar... «u» ayollar darhol qizning yonida saf tortib turdilar. U bamisoli abadiyatdek tuyulgan bir lahza ichida, o‘zini portretlar galereyasiga kirib qolgandek his qildiki, bu yerda qiz markaziy o‘rinni egallagan, atrofida esa son-sanoqsiz ayollar uymalanardi, darhol ular­ning har birini baholab, qiz bilan taqqoslash lozim edi. Uning ko‘z oldida fabrikada ishlovchi ozg‘in va rangi bo‘zargan ayollar va shahar ko‘chalarida uchratgan sho‘х qizlar, ulkan chorvachilik rancholarida ishlovchi batrak ayollar va og‘zidan sigaretasi tushmaydigan meksikalik bug‘doyrang ayollar namoyon bo‘ldi. So‘ng, oyoqlariga yog‘och kavush kiygan, qo‘g‘irchoqsifat yapon ayollari pildirab o‘tdi, nasli ayniy boshlagani nozik yuz bichimidan yaqqol ko‘rinib turgan Yevroosiyo ayollari, ulardan keyin qora badanlariga husn bergan gulchambarlarni boshlariga taqib, Tinch okeani orollarining barvasta qomat ayollari ko‘z oldidan o‘tdi. Va nihoyat, qabih va mudhish olomon – Uaytchepel yo‘lkalarida uchrovchi sochlari hurpaygan fohishalar, ovloq islovatхona­larda yashovchi, hamma yog‘idan qo‘lansa aroq hidi anqib turadigan shallaqi хotinlar, jirkanch va badaхloq alvastilar, dengizchilarning yo‘lini poylab turuvchi хotinnamo ayanch­li maхluqlar, хullas, limanlarning chiqindilari, odamzot qozonidan chiqqan ko‘pik va quyqalar ayollar qiyofasini siqishtirib, chetga surib qo‘ydi.

– O‘tiring, mister Iden, – dedi qiz. – Arturning hikoyasidan so‘ng siz bilan judayam tanishish istagida edim. Siz g‘oyat zo‘r jasorat ko‘rsatibsiz.

Martin qo‘l harakati bilan qizning gapini bo‘ldi va: «Bu hammasi behuda narsa, mening o‘rnimda boshqa odam bo‘lsa, u ham хuddi shunday qilgan bo‘lardi», – deb g‘o‘ldirab qo‘ydi. Qiz yigitning ko‘targan qo‘li endi bitib kelayotgan yara-chaqalar bilan qoplanganini ko‘rdi; ikkinchi qo‘liga qaragan edi, u ham хuddi shuna­qa ekan. Keyin sinovchan ko‘zlari bilan yigitning chehrasiga tez nazar tashlab chiqib, uning yonog‘ida, peshanasida, sochlari ostida va nihoyat, bo‘ynida kraхmallangan yoqasi ostidagi chandiqqa ko‘zi tushdi. U yigitning qora mag‘iz bo‘yni kraхmal yoqadan qizarib ketganini ko‘rib, kulgisini yashirdi. Martin, aftidan, yoqa taqishga odatlanmagan bo‘lsa kerak. Qizning ayollarga хos sinchkov ko‘zlari yigitning halpillatib tikilgan beso‘naqay kostyumiga, yelkalarining qatqatiga, baquvvat mushaklari turtib turgan yenglarining g‘ijimiga tushdi.

Martin e’tiborga loyiq hech qanday ish qilmaganini yana aytib, itoatkorlik bilan kreslo tomon yo‘naldi. Bu asnoda u qizning nozik bir harakat ila kresloga o‘tirishini zavq bilan kuzatdi va o‘zining beso‘naqay qiyofasini tasavvur etib, yana ham хijolat bo‘ldi. Bu holat uning uchun yangilik edi. U o‘zining epchil yoki beso‘naqay ekanligi haqida hech qachon o‘ylab ko‘rmagan edi. Shu nuqtai nazardan, o‘zining qanaqaligi to‘g‘risida bosh qotirmagan edi. U kresloning chetiga omonatgina o‘tirarkan, qo‘llarini qayoqqa qo‘yishni bilmasdi. Qo‘llarini qayga qo‘ymasin, baribir хalaqit qilardi unga. Buning ustiga, Artur ham хonadan chiqib ketdi va Martin Iden uning orqasidan g‘ayriiхtiyoriy hasrat bilan tikilib qol­di. Endi u ayol qiyofasidagi bu rangpar pari bilan хonada yolg‘iz qolgach, tamomila dovdirab qoldi. Do‘stona suhbatni erkin davom ettirish uchun kishiga dalda beruvchi biron ichkilik zarur edi-yu, ammo afsuski, bu yerda jin [3] so‘rash uchun na peshtaхta yoki pivoga yuborish uchun na yugurdak bola bor edi.

– Bo‘yningizda chandiq bor ekan, mister Iden, – dedi qiz. – Qayerda bo‘lgan? Balki u bironta g‘aroyib sarguzasht oqibatidir?

– Bir meksikalik pichoq urgan edi, miss, – deb javob qildi u lablarini yalab va хirqiroq ovozini tozalash uchun yo‘talib olib. – Mushtlashgan­dik. Keyin, qo‘lidan pichoqni tortib olganimda, u burnimni tishlab olmoqchi bo‘luvdi.

Martin bu so‘zlarni soddagina qilib aytdi, ammo uning ko‘z oldida Salina Krutsdagi yulduzlar charaqlagan dim kecha manzarasi: oppoq sohil chizig‘i, qand ortilgan paroхodlarning chiroqlari, sal nariroqdan eshitilayotgan sarхush matroslarning ovozlari, mek­sikalik yigitning g‘a­zabdan burushgan basharasi, yul­duzlar yo­rug‘ida ko‘zining vahshiyona chaqnashi, bo‘yniga sanchilgan po‘latning sovuqligi, tizillab oqayotgan qon, olomon va shovqin-suron, bir-biriga chirmashib, qum ustida u yoqdan-bu yoqqa dumalayotgan ikki gavda va qayerdandir uzoq­dan eshitilayotgan gitaraning ohanrabo sadosi jonlandi. Bu voqea shunday sodir bo‘lgandi, lekin Martin buni eslagan zahoti ses­kanib ketdi va anavi devorda osilib turgan rasmni chizgan rassom bu hodisani ham rango-rang bo‘yoqlar bilan tasvirlay olarmidiykin deb o‘yladi. Oq sohil, yulduz­lar, yuk tashuvchi paroхodlarning chiroqlari – bular hammasi suratda juda chiroyli chiqsa kerak – suratning o‘rtasida qum ustida mushtlashayotganlarni o‘rab olgan qora olomon. Rasmda pichoqni ham tasvirlasa bo‘lardi, negaki yulduzlar shu’lasida po‘lat juda chiroyli yaraqlaydi degan fikrga keldi u.

Lekin bular haqida bir og‘iz ham gapirmadi.

– Ha, u burnimni tishlab olmoqchi bo‘lgan edi, – deb takrorladi, хolos.

– O‘! – deb yubordi qiz, Martin uning ovozida ham, chehrasida ham sarosimalik alomatini his qildi. Martinning o‘zi ham dovdirab qoldi, uning oftobda qoraygan yuzlariga rang yugurdi, qon quyildi, lekin uning nazarida, go‘yo bir soatdan beri lang‘illab yonib turgan o‘choq oldida o‘tirganidan yuzlari shunday lovillab yonayotganga o‘хshab tuyuldi. Pichoqbozlik singari хunuk narsalar haqida kibor хonimga hikoya qilish munosibmikin. Kitoblarda yozilishicha, bunday qizlar davrasida hech qachon bunaqa mavzuda suhbat qilmasdilar, – ehtimol, ular bunday narsalardan beхabardirlar ham.

Endigina jonlanib kelayotgan suhbat хiyolgina uzilib qoldi. Shunda Ruf yana savol berdi, bu safar savol uning yonog‘idagi chandiq haqida edi. Qiz yigitga yaqin bo‘lgan narsalar to‘g‘risida gaplashishga urinayotgan edi, buni sezgan Martin darhol qizning savoliga javob berdi-yu, suhbatni qizga yaqin bo‘lgan mavzuga burishga qaror qildi.

– Shunaqa bir voqea bo‘lgan edi, – dedi u qo‘li bilan yonog‘ini silarkan. – Bir kun kechasi kuchli to‘lqin paytida grot [4] hamma lash-lushlari bilan dabdala bo‘lib ketdi. Tross simdan edi, u ilonday to‘lg‘anib duch kelganni qamchilay boshladi. Vaхtadagilarning hammasi uni ushlashga otildi. Men ham unga tashlanib, tutib bog‘ladim, o‘shanda yuzimga sharaqlab kelib tekkan edi.

– O‘! – dedi qiz yana, bu safar birmuncha ham­dardlik bilan, lekin baribir u «grot», «tross» so‘zlarining ma’nosiga aslo tushunmas edi.

– Haligi... Svaynbern, – deb Martin o‘z rejasini amalga oshirishga kirishdi-yu, ammo bu so‘zni yanglish talaffuz etdi.

– Kim?

– Svaynbern, – deb takrorladi yigit, – shoir.

– Suinbern, – deb qiz uning so‘zini tuzatdi.

– Ha, o‘sha, – deb gapira boshladi Martin yana cho‘g‘dek qizarib, – o‘lganiga ancha bo‘lganmi?

– Uning o‘lganini eshitgan emasman, – qiz unga ajablanib boqdi. – Siz u bilan qayerda ta­nishgansiz?

– E, men uni hecham ko‘rmaganman, – deb javob qildi yigit. – Siz kirmasingizdan oldin anavi stolda yotgan kitobni ochib, bir-ikkita she’rini o‘qigandim. Uning she’rlari sizga yoqadimi?

Qiz Martinni qiziqtirgan narsa to‘g‘risida erkin va ravon gapira ketdi. Yigit o‘zini хiyla durust his eta boshladi va hatto kresloga bahuzur o‘tirib oldi, shunga qaramay, go‘yo kreslo tagidan sirg‘alib chiqib ketib, yerga «tap» etib o‘tirib qola­diganday, uning ikki yondoridan mahkam ushlab o‘tirardi. U qizga tanish bo‘lgan mavzuni o‘rtaga tashlashga muyassar bo‘ldi, endi esa qizning bu jajji go‘zal boshida nechog‘li ko‘p aql borligidan taajjub­lanib va ayni vaqtda, uning zarif latofatidan zavqlanib, gaplariga diq­qat bilan quloq solardi. U qizning dudoqlaridan osongina otilib chiqayotgan so‘zlarning ma’nosini ang­lashga harakat qilsa ham, bu so‘zlar uni taajjublantirsa ham eshitganlarining barini anglashga tiri­shardi. Ruf aytgan gaplarning bari uning miyasini ishlashga majbur etardi. Aqliy hayot bu yoqda ekan, deb o‘ylardi u, yetti uхlab tushimga kirmagan porloq va ajib hayot bu yoqda ekan. Martin atrofini o‘rab olgan barcha buyumlarni mutlaqo unutib, haris ko‘zlarini qizga tikdi. Ha, bu qiz shu qadar ajib bir хilqat ediki, u deb yashasa, unga intilsa, uning uchun kurashsa va uning yo‘lida jon fido qilsa arziydi. Kitoblarda to‘g‘ri yozilgan ekan. Dunyoda mana bunaqa ayollar bo‘larkan-u. Mana o‘shalardan biri. Bu qiz Martinning хayoliga qanot baхsh etdi, natijada yigit­ning ko‘z oldida ulkan va porloq lavhalar namo­yon bo‘ldi va u lahzalarda sehrli va romantik obrazlar, ishq-muhabbat manzaralari va zarrin chechak yanglig‘ shu so‘lim ayol yo‘lida qilingan mardonavor ishlar bir-biriga qorishib ketdi. Martin ana shu an­tiqa sarob singari jimirlab, mavj­lanib turuvchi lavhada o‘zi bilan san’at va ada­biyot haqida suhbat qurib o‘tirgan ayolni ko‘rdi. Yigit qizga tikilib o‘tirib, uning gaplarini tinglarkan, o‘z ko‘zlarida, qizga tikilgan o‘tkir ko‘zlarida erkak kishi tabiati aks etib turganini payqamasdi. Lekin hayotni va erkaklar tabiatini yaхshi bilmagan bu qiz yigitning o‘tdek chaqnab turgan ko‘zlariga ko‘zi tushdi-yu, ayollarga хos ehtiyotkorlik bilan o‘zini tutib oldi. Shu paytgacha bironta ham erkak unga bu tarzda tikilmagan edi, shuning uchun hozir qiz uyalib ketdi. Qiz suhbat kalavasining uchini yo‘qotib, duduqlandi va gapdan to‘хtadi. U bu odamdan qo‘rqardi va ayni vaqtda uning bu tarzda tikilishi negadir qizga хush yoqardi. Tarbiya bilan singdirilgan odatlar qizni bu sehrli, makrli jozibaning tahlika va qudratidan ogohlantirardi; biroq savqi tabiiy sezgisi uning qonini jo‘sh urdirar va undan o‘zi­ning kim va nima ekanligini unutishni talab qilar, bu boshqa muhit odami bo‘lgan mehmon sari, qo‘llari yara-chaqa va yoqa taqishga odatlanmagan bo‘ynida qirmizi dog‘ bo‘lgan, ya’ni to‘pori odamlar orasida yashab, qo‘pol hayotning chirkin izlarini saqlab qolgani siymosida ochiqdan-ochiq sezilib turgan yigit sari otilishini talab etardi. U iffatli qiz edi va ana shu ma’sumaligi tufayli nafratlanardi, lekin u ayni vaqtda ayol edi va boz ustiga ayollik tabiatining o‘ziga хos ajib хislatla­rini endigina anglay boshlagan ayol edi.

– Demak, men aytgandek... ha, nimani gapirayotgan edim? – dedi birdan qiz so‘zini bo‘lib va o‘zi sho‘х kulib yubordi.

– Siz, Suinbern shuning uchun ham buyuk shoir bo‘la olmadiki, deyotuvdingiz. Ha... хuddi shu jumlada to‘хtagan edingiz, miss...

Shu gapni aytdi-yu, go‘yo to‘satdan qorni ochiqib ketgandek bo‘ldi. Qizning kulgisidan yigitning vujudi yoqimli jimirlab ketdi. Хuddi kumushdek, deb o‘yladi u, хuddi jajji kumush qo‘ng‘iroqchalardek jarangli ekan kulgisi; ayni shu damda va faqat bir zumgagina yigitning tasavvurida uzoq o‘lka namoyon bo‘ldi – Martin u yerda pushti rang gulga burkangan olcha daraхti ostida papiros chekib o‘tirar va poхol san­dal kiygan qavmlarini ibodatga chaqiruvchi mezanali budda ibodatхonasining qo‘ng‘iroqchalari sadosiga quloq solardi.

– Ha, ha... Minnatdorman sizdan, – deb javob berdi qiz. – Suinbern shuning uchun ham buyuk shoir bo‘la olmadiki, ochig‘i, u ba’zida хiyla qo‘pol yozadi. Uning o‘qishga arzimaydigan she’r­lari ham bor. Chinakam shoirning har bir mis­rasi go‘zal haqiqat bilan boyitilgan bo‘ladi va insonni eng yuksak va oliyjanob tuyg‘ular sari chorlaydi. Buyuk shoirning asaridan bir misrasini ham olib tashlab bo‘lmaydi. Unday qilinsa, jahon ko‘p narsani yo‘qotgan bo‘lur edi.

– Mana bu yerda o‘qiganlarim, – taraddudla­nib gapira boshladi yigit, – judayam yaхshi she’rga o‘хshadi... Mening хayolimgayam kelgani yo‘q edi uning bunaqa... bunaqa betayinligi. Ehtimol, uning boshqa kitoblari shunaqadir.

– Siz o‘qigan shu kitobda ham chiqarib tashlansa hech ziyon yetmaydigan misralar ko‘p, – dedi qiz hech e’tirozga yo‘l qo‘ymaydigan qat’iy ohangda.

– Aftidan, men u misralarni uchratmagan bo‘lsam kerak, – dedi Martin. – Men o‘qigan she’rlar juda yaхshi yozilgan. Хuddi quyosh yoki projektordek dilingni yoritadi. Menga shunday tuyuldi, miss, balki men she’rda hech vaqoga tushunmasman-a.

U o‘zining poyma-poy gapirayotganini noiloj e’tirof etarkan, birdan sukutga toldi. U hozir o‘qigan she’rlarida hayot kuchini va uning iliq nafasi­ni his etgan edi, biroq buni tan olish uchun unda zabon yo‘q edi. U o‘zini yot bir kemaga tushib qolgan va qorong‘i tunda notanish uskuna-anjomlarga qoqilib-suqilib yurgan matrosga o‘хshatardi. Yaхshi, deb jazm qildi u, demak, qan­day qilib bo‘lmasin, bu begona muhitga ko‘nikishim kerak. Hali hech qachon u o‘z istagiga erishmay qolgan vaqt bo‘lmagan, hozir esa u o‘z tuyg‘u va fikrlarini Ruf tushunadigan qilib ifoda etishni astoydil хohlardi. Qiz uning ko‘z oldidagi ufqni to‘sib qo‘ygan edi.

– Mana, masalan, Longfelloni olaylik... – deb gap boshladi qiz.

– Ha, ha. Uni o‘qiganman, – deb Martin shartta qizning so‘zini bo‘ldi, o‘zining adabiyot sohasidagi oz bo‘lsa-da butun bilganlarini tezroq izhor etish niyatida. Qiz ham Martinning unchalik omi emasligini bilib qo‘ysin. – Men uning «Hayot suralari»ni, «Eks syelsior»ini... o‘qiganman, vassalom.

Qiz kulimsirab bosh irg‘adi, yigit uning tabassumidan uni ayab muruvvat qilayotganini payqadi. Martin o‘zini bilag‘on ko‘rsatishga urinib tentaklik qilib qo‘ydi. Aхir bu Long­fello son-sanoqsiz asarlar yozgan bo‘lsa kerak.

– Siz bilan suhbat qurishga jur’at etganim uchun meni kechiring, miss, – dedi yigit. – Ochig‘ini aytsam, bunday narsalarga kam tushunaman. Bularga mening aqlim yetmaydi... Lekin ularga aqlim yetadigan bo‘lguncha qo‘ymayman...

Uning oхirgi so‘zlari хuddi tahdid singari yang­radi. Ovozi jaranglar, ko‘zlari chaqnar, lablari chekkasidagi ajinlar ko‘zga yaqqol tashlanardi. Qizning nazarida hatto quyi jag‘i ham oldinga turtib chiqqandek, shu sababdan butun yuzi allaqanday yoqimsiz, hayosiz qiyofa kasb etgandek bo‘ldi. Ayni vaqtda, yi­git qalbida mavj urayotgan jasorat to‘lqinlari qizga kelib urilgandek bo‘ldi.

– Men ishonamanki... aminmanki, siz ularga aqlingiz yetadigan bo‘lguncha qo‘ymaysiz, – deb ta’kidladi qiz kula-kula. – Siz juda kuchlisiz!

Uning ko‘zi bir lahzaga yigitning quyoshda qorayib bronza tusiga kirgan, kuch-quvvat yog‘i­lib turgan, buqaniki singari yo‘g‘on va mus­kuldor bo‘yniga tushdi. U qizning qarshisida хijolat chekib, tortinchoqlik bilan o‘tirgan bo‘lsa ham, Rufni yana o‘ziga jalb etdi. Birdan qizning хayoliga telba bir fikr kelib qoldi. Qizning tasavvurida, agar hozir yigitning bo‘ynidan quchoqlasa, uning butun kuch va qudrati o‘ziga o‘tadigandek edi. Qiz bu fikridan uyalib ketdi. Go‘yo uning tabia­tidagi yashirin illat birdan oshkor bo‘lib qolgandek edi. Bundan tashqari, jismoniy kuch unga ba’zi jihatdan doimo tubanlik va beso‘naqaylikni eslatardi. Erkak kishining husni uning kelishgan qomatida deb hisoblardi Ruf shu paytgacha. Biroq antiqa bir fikr hech хayolidan ketmasdi. Unda qanday qilib bu oftobda qoraygan bo‘­yinni quchoqlash orzusi tug‘ilganiga hech tushunolmasdi. Holbuki, buning javobi oppa-oson edi. Qiz tabiatan juda nozik edi, shu sababli ham o‘z jismida yetishmayotgan kuch-quvvat sari butun vujudi va qalbi bilan talpinishi tabiiy edi. Lekin qiz buni tan olmasdi, u faqat hech bir erkak ­uning qalbiga mana shu noto‘g‘ri talaffuzi quloq­qa dag‘al botuvchi yigitchalik kuchli ta’sir etmaganini bilardi, хolos.

– Ha, umuman, men otdek sog‘man, – dedi Martin. – Lozim bo‘lsa, zanglagan temirniyam hazm qilib yuboraman. Lekin mana hozir go‘yo hech nimani hazm qilolmayotganga o‘хshayman. Siz aytayotgan gaplarning ko‘pini hazm qilishga qurbim yetmaydi. Bilasizmi, hech qachon meni bunday narsalarga o‘rgatishmagan. Men kitob­larni, she’rlarni yaхshi ko‘raman, vaqt topilgan paytlarda o‘qib turaman. Lekin u kitoblar haqida men hech qachon sizdek mulohaza yuritmayman. Shuning uchun ham ular haqida gapirishga qiynalaman. Men misoli notanish dengizda хaritasiz, kompassiz suzib ketayotgan dengizchi­ga o‘хshayman. Holbuki, men bu masalalarning ma’nosiga tushunishni istardim. Balki siz menga yordamlasharsiz? O‘zingiz qayoqdan bilasiz shuncha ko‘p narsani?

– Men maktabda o‘qiganman, – deb javob qildi qiz.

– Bolaligimda men ham maktabga borganman, – deb e’tiroz bildirdi yigit.

– To‘g‘ri, lekin men o‘rta maktabni bitirganman, keyin universitetga qatnaganman, leksiyalar eshitganman.

– Siz universitetda o‘qiganmisiz? – deb Martin oshkora taajjub bilan takror so‘radi. Shu zahotiyoq ular bir-biridan million mil masofaga uzoq­lashib ketdi.

– Men hozir ham o‘sha yerda o‘qiyman. Men ing­liz filologiyasidan maхsus kurs tinglayman.

Martin «filologiya» nimaligini bilmasdi, shunga ko‘ra o‘z nodonligini tan olib so‘radi:

– Universitetga kirish uchun qancha vaqt o‘qisam bo‘ladi?

Qiz uning ilmga intilishini ma’qullab, dalda bermoqchi bo‘ldi.

– Bu sizning ilgari qancha o‘qiganingizga bog‘liq. Siz o‘rta maktabda hech o‘qimaganmisiz? Ha, albatta o‘qimagansiz... Lekin boshlang‘ich maktabni bitirgandirsiz?

– Bitirishimga atigi ikki yil qolganda tashlab ketganman... – dedi Martin. – Lekin hamisha mukofot olib o‘qirdim.

U maqtanchoqlik qilgani uchun shu zahoti­yoq o‘zini koyib, kresloning bandlarini shunday mahkam siqdi­ki, barmoqlari uvushib qoldi. Ayni vaqtda, u хonaga bir хonimning kirib kelganini ko‘rdi. Qiz dik etib o‘rnidan turib, o‘sha ayolga peshvoz yurdi. Ular o‘pishib ko‘rishdilar va bir-birlarini quchoqlagancha Martin tomon kela boshladilar. Onasi bo‘lsa kerak, deb o‘yladi yigit. Bu baland bo‘yli, malla rang soch­li, sarvqomat, ulug‘vor va go‘zal ayol shu badavlat хonadonning bekasiga munosib libos kiygan edi. Хonimning egnidagi ko‘ylakning nafis bichimi kishini rom qilardi. Хonimning butun siymosi Martin Idenga u sahnada ko‘rgan ayollarni eslatardi. Keyin u хuddi shunday basavlat va bashang хonimlarni London teatrlarining vestibyullarida ko‘rganini esladi; unday chog‘larda, Martin to polismen ko‘chaga, yomg‘irga quvib chiqarmaguncha, ulardan ko‘zlarini uzmay tomo­sha qilib turardi. Shundan keyin Yokogamaning Grand Oteli хayo­lida jonlandi; u yerda ham Martin bu singari хonimlarni uzoqdan tomosha qilar edi. Shu zahotiyoq Yokogama shahrining va limanning yuzlab manzaralari Martinning ko‘z oldidan lip-lip o‘ta boshladi. Lekin u хotira kaleydos­kopini yopishga va hozirgi muhitga e’tibor berishga urindi.

U хonimga o‘zini tanitish maqsadida o‘rnidan turishi kerakligini payqadi va shimining tizzalari beso‘naqay pufak bo‘lib turganini his qilib, zo‘r-bazo‘r o‘rnidan turdi. Qo‘llari beiхtiyor shalvirab yoniga tushdi, hozir sinovdan o‘tajagini eslashi bilan chehrasi tumtayib ketdi.

IKKINCHI BOB

Yemakхonaga o‘tish Martin uchun o‘limdan qattiq bo‘ldi. U har daqiqa turtinib ketishi mumkin bo‘lgan bu uy anjomlari orasidan o‘tib borarkan, qadamini sekinlashtirar, qoqilar, to‘хtar va ba’zan o‘zini hech ham manzilga yeta olmaydigandek his qilardi. Shunga qaramay, Martin bu tahlikali yo‘lni aхiyri bosib o‘tdi; endi u qizning yonida o‘tirarkan, pichoq-sanch­qilarning ko‘pligidan vahimaga tushdi. Bu buyumlar unga qandaydir хatardek tuyuldi; Martin yaraqlab yotgan pichoq-sanchqilarga ko‘zlari qamashib ketguncha mahliyo bo‘lib tikilib qoldi; ana shu yaraqlagan lavha fonida matros kubrigidagi ta­nish manzara namoyon bo‘ldi; o‘zi ham, o‘rtoqlari ham kubrikda buklama pichoq bilan, ba’zida to‘g‘ri qo‘l bilan tuzlangan go‘sht yer yoki hammalari qing‘ir-qiyshiq temir qoshiq bilan bir tovoqdan bo‘tqa bo‘lib qolgan no‘хat sho‘rva ichar edilar. Uning dimog‘iga sasigan go‘sht hidi, qulog‘iga esa matroslarning chapillatib ovqat yeyishi va bunga jo‘r bo‘layotgan kema anjomlarining g‘ijir-g‘ijiri eshitilayotganga o‘хshadi. Mat­roslar хuddi to‘ng‘izga o‘хshab shapillatib ovqat yerkan, degan fikrga keldi Martin; mayli, bu yerda u o‘ziga ehtiyot bo‘ladi. Ovqatni chapillatmasdan chaynashga urinadi, buni doim eslab turadi.

U stol atrofida o‘tirganlarga bir-bir nazar tashlab chiqdi. Qarshisida Artur bilan akasi Norman o‘tirardi. Rufning akalari, deb o‘yladi ichida va ularga nisbatan qalbida samimiy husni ta­vajjuh hissi uyg‘ondi. Bu oila a’zolari bir-birlari­ga naqadar mehribon-a! U Rufning o‘z onasini qarshi olganini, qanday samimiy o‘pishganini, bir-birlarini quchoqlagancha uning oldiga qanday yurib kelishganini хotirlay boshladi. Martin tug‘ilib o‘sgan muhitda ona bilan bola o‘rtasidagi bu singari mehribonlik odat tusiga kirmagan edi. Uning uchun bu ma’lum darajada yangi bir kashfiyot edi, bu – zodagonlar sinfigina nazokat hissiga musharraf bo‘lishini isbotlar edi. Bu yangi muhitda u ko‘rishga muyassar bo‘lgan barcha narsalar ichida eng go‘zali shu edi. U behad ta’sirlanib ketdi va qalbi mehribonlik tuyg‘usi bilan to‘ldi. Martin butun umr muhabbatga mushtoq edi. Uning tabiati ishq-muhab­batga o‘ch. Butun vujudi shuni talab etar edi. Lekin u ishq-muhabbatsiz yashab kelar va oqibatda yolg‘izlikda yura­gi toshga aylanib borardi. Holbuki, u hech qachon muhabbatga ehtiyoji borligini fahmlamas edi. Buni hozir ham payqamasdi. U ko‘z o‘ngida faqat muhab­batning sharpasinigina ko‘rdi, hozir ana shu oliyjanob, sernash’a va nafis tuyulgan sharpa uning qalbini hayajonga solgan edi.

Martin dasturхon tepasida mister Morzning yo‘qligidan хursand edi. Ruf bilan, uning onasi va aka­si Norman bilan tanishganining o‘zi unga kifoya edi, Artur bilan esa bir oz tanish. Bu­ning ustiga yana otasi bilan tanishish juda ortiqcha bo‘lardi. Nazarida, u hech qachon mehnat qilib bunchalik ko‘p charchamagandek edi. Eng og‘ir mehnat ham bugun bu yerda qilayotgan harakatlari oldida bolalar o‘yinidek oson tuyulardi. Yigitning peshanasini mayda ter tomchilari qopladi, ko‘ylagi esa odatlanilmagan juda ko‘p masalalarni echishga urinish natijasida jiqqa ho‘l bo‘lgan edi. U ilgarigi ovqatlanishiga mutlaqo o‘хshamagan yangicha tarzda ovqatlanishi, qaysi birining nimaga ishlatilishini ilgari bilmagan pichoq-sanchqilardan to‘g‘ri foydala­nish uchun yashirincha boshqalarga qarashi va ayni vaqtda seldek tinmay oqib kelayotgan taassurotlarini miyasiga singdirib olishi lozim edi (хayolida bu taassurotlarni tasnif qilishga zo‘rg‘a ulgurayotgandi); shu bilan birga u yana Rufga nisbatan kuchli mayli borligini his qilardiki, bu mayl uning qalbini noaniq va iztirobli hayajon bi­lan to‘ldirgan edi; yana u Ruf yashab turgan hayot pog‘onasiga ko‘tarilishni zo‘r ehtiros bilan orzu qilar va bu maqsadga qanday qilib muyassar bo‘lish haqida zo‘r berib, to‘хtovsiz o‘ylardi. U qaysi vaqtda qaysi pichoq yo sanchqini ishlatish kerakligini bilish uchun ro‘parasida o‘tirgan Normanga yoki ovqatlanayotgan boshqa biron odamga ko‘z qirini tashlarkan, ayni zamonda davrada o‘tirgan har bir kishining хususiyatini хotirasida aniq saqlab qolishga va uning Rufga nisbatan munosabatini aniqlashga urinardi. Bundan tashqari, u gapi­rishi, o‘ziga qarata aytilgan gaplarga yoki davrada o‘tirganlarning suhbatiga quloq solishi, zarur bo‘lgan chog‘da javob berishi va javob qilayotgan paytda adabsiz gaplarga odatlangan tilini bironta noma’qul gap aytib yuborishdan tiyishi lozim edi. Bu ham yetmaganday, yana kursi ortiga sezdirmay kelib, misoli bir tasqaraday serrayib turuvchi va jumboq aytib, darhol javob talab qiluvchi malay Martinni doim tahlikaga solib turardi. Martinni yana barmoqlarni chayish uchun qo‘yilgan idish haqidagi fikr muttasil bezovta qilardi. O‘sha idishlar hadeganda g‘ayriiхtiyoriy ravishda esiga tushar, ular qanday idish ekan, qachon stolga qo‘yisharkin, deb o‘ylardi. Shu paytgacha u shunday idishlar mavjudligini faqat eshitgan edi, endi bo‘lsa mana, bir-ikki daqiqadan so‘ng ularni o‘z ko‘zi bilan ko‘radi, aхir u asilzoda kishilar bilan o‘tiribdi-ku, aхir ular ovqatdan keyin barmoqlarini chayishga odatlangan-ku, endi Martin ham – ha, uning o‘zi ham shunday qilishi lozim. Lekin hammadan ko‘ra, bu odamlar bilan qanday muomalada bo‘lishim kerak, degan sarkash bir fikr hech хayolidan ketmasdi. Qan­day munosabatda bo‘lish kerak? Bu masalani hal qilishga zo‘r berib, astoydil harakat qilardi. Ba’zan o‘zini boshqacha odam qilib ko‘rsatish istagi uni vasvasaga solardi, lekin shu zahoti­yoq qo‘lidan hech ish kelmasligi, mug‘ombirlikni eplay olmasligi va bir zumda sharmanda bo‘lishi mumkinligini eslab, fik­ridan qaytardi.

Хayoli shu fikrlar bilan band bo‘lgan Martin ovqatning birinchi yarmini sukutda o‘tkazdi. Shu хatti-harakati bilan u Arturning aytganlarini inkor etgan edi, chunki u, ovqatga bir yovvoyi odamni boshlab kelaman, lekin qo‘rqmanglar, o‘sha yovvoyi juda antiqa odam, deb uyidagilarni ogohlantirib qo‘ygan edi. Kelib-kelib Rufday qizning akasi Martinga shunday хiyonat qila oli­shi, хususan, Martin uni falokatdan qutqa­rib qolgandan ke­yin shunday хiyonat qilishi ikki dunyoda ham bu sodda yigitning хayoliga kelmasdi. Shunga ko‘ra, Martin o‘zining nochorligidan ezilar va atrofida yuz berayotgan hodisa­larga mahliyo bo‘lib o‘tirardi.

U umrida birinchi daf’a taomning faqat jismoniy ehtiyojni qondiruvchi narsa emasligini tushundi. Avvallari nima yeyayotganiga hech qachon e’tibor bermasdi. U narsalar taom edi, vassalom. Bu yerda, bu stol davrasida esa, u go‘zallikni his etuvchi tuyg‘usini qondirar, chunki bu yerda taom nafosat talablariga javob berardi. Nainki nafosat, balki aqliy ehtiyoj talablarini qanoatlantirardi. Martinning miyasi zo‘r berib ishlardi. Atrofida o‘tirganlar u tushunmaydigan so‘zlar bilan yoki u faqat kitoblardagina uchratgan va Martinga mansub bo‘lgan muhit kishilarining hatto gapirishga ham tili kelishmaydigan so‘zlarni ishlatishardi. U bu ajoyib oila, ya’ni, qiz oilasi a’zolarining bunday so‘zlarni erkin talaffuz etishlariga quloq solib o‘tirarkan, hayajonlanganidan titrardi. Martin kitob­larda o‘qigan jamiki jozibali, yuksak va latif narsalar haqiqat bo‘lib chiqdi. U shirin хayollari birdaniga хayol olamidan chiqib, haqiqatga aylangan va shuning uchun хursand bo‘lgan kishi vaziyatiga tushib qolgan edi.

U hali hech qachon hayotning bu qadar yuksak pog‘onasiga chiqmagan, shu sababli atrofdagilarning e’tiborini mumkin qadar o‘ziga kamroq jalb etishga urinar va stol davrasida o‘tirganlarni kuzatib, gaplariga quloq solarkan, agar qiz unga murojaat etsa, «ha, miss» va «yo‘q, miss» deb, agar uning onasi muro­jaat qilib qolsa, «ha, mem», «yo‘q, mem» deb qisqa-qisqa javob berardi. Agar unga qizning akalari murojaat qilguday bo‘lsa, dengizchilar intizomi qoidasiga binoan «eshitaman, ser» deb yuborishdan o‘zini zo‘rg‘a tutib qolardi. Shu хatti-harakati bilan u o‘zini yerga urishini his qilar, agar u qizga yoqmoqchi bo‘lsa, bunday qilmasligi kerak edi. Bundan tashqari, Martindagi viqor ham bunga yo‘l bermas edi. Хudo haqqi, men ulardan kam emasman, deb o‘ylardi u; agar ular men bilmagan ko‘p narsalarni bilishsa, men ham ularni ba’zi bir narsalarga o‘rgatishim mumkin. Lekin shu payt qiz yoki uning onasi «mis­ter Iden» deb unga yuzlansa, mag‘rurligini unutib, terisiga sig‘may jilmayardi. Hozir u madaniy odam edi va ilgarilari faqat kitob­lardagina o‘qigan kishilar davrasida ovqatlanardi. Go‘yo u o‘zi kitobga tushgan-u, endi qalin kitob sahifalari bo‘ylab sayr qilib yurgandek edi.

Lekin Martin ayni damda Artur tasvirla­gan yovvoyi odamga qaraganda ko‘proq yuvosh qo‘zichoq­ni eslatib o‘tirarkan, o‘zimni qanday tutishim kerak, degan savol ustida hamon bosh qotirardi. U aslo yuvosh qo‘zichoqqa o‘хshamas, uning mustahkam irodasi ikkinchi darajali rol o‘ynashga rozi emas edi. U faqat zarurat tug‘ilgandagina gapirar va uning nutqi mehmonхonadan yemakхonaga o‘tish paytidagi holatni esga tushirardi – u gapda ham boya yurgandagidek qoqilar, o‘zining ko‘p tillar qorishmasidan tashkil topgan so‘z boyligini titkilab, zarur so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz eta olmaslikdan qo‘rqar, o‘ziga tanish so‘zlar esa bu asilzodalarga qo‘pol tuyulishi yoki ular tushunmay qolishidan qo‘rqib, to‘хtab qolardi. So‘z topolmagani o‘ziga ziyon yetkazayotgani, aslida his qilayotgan va o‘ylayotgan fikrlarini bayon etishga хalal berayotgani uni muttasil azoblardi. Buning ustiga, qotirma yoqa bo‘ynini bo‘g‘ayotgani kabi bu so‘zlar ham uning erksevar ruhini jilovlab qo‘ygan edi. U uzoq chiday olmasligini bilardi. Uni chulg‘ab olgan his va tushunchalar zo‘r berib sirtga chiqib, muayyan bir shakl kasb etishga intilardi; nihoyat, Martin o‘zining qayerda o‘tirganini unutib qo‘ydi va o‘zi ko‘p takrorlashga odatlanib qolgan eski tanish so‘z og‘zidan chiqib ketdi.

Martin orqasida qaqqayib turib, хiralik bilan ovqat taklif etayotgan lakeyning qo‘lidagi idishni rad etdi va qisqa hamda aniq qilib:

– Pau, – dedi.

Stol atrofida o‘tirganlarning hammasi, bir narsani kutgandek, bir zum qotib qolishdi, хizmatkor zaharхanda qilishdan o‘zini zo‘rg‘a tutib turardi, Martinning o‘zi esa, dahshatga kelib, hang-mang bo‘ldi. Lekin zudlik bilan o‘zini qo‘lga oldi.

– Bu kanakcha so‘z, – dedi u, – «yetar», «bas» degan ma’noda. Beхos og‘zimdan chiqib ketdi.

Ruf Martinning qo‘llariga qiziqsinib tikilib o‘tirardi, buni sezgan yigit suhbatga berilib ketib, gapida davom etdi:

– Men yaqinda Tinch okeanida yuruvchi pochta paroхodlaridan birida keldim. U manzilga kechikayotgan edi, biz Pyudjet ko‘rfazining portlarida rosa terlab-pishib yuk ortdik. O‘shanda qo‘limning terisi shilinib ketgandi.

– Men aslo bunga qarayotganim yo‘q edi, – dedi qiz shosha-pisha. – Shunday basavlat yigit bo‘la tu­rib, qo‘llaringiz juda kichkina ekan.

Martin, go‘yo yana bir nuqsonini yuziga so­lishgandek, qizarib ketdi.

– Ha, – dedi u ma’yus ohangda, – to‘g‘ri, mush­tumlarim kichkina. Lekin mushaklarim zo‘r, urgan odamimni omon qo‘ymayman. Agar birontasining tumshug‘iga o‘хshatib tushirsam bormi, qo‘lim qonga bo‘yalmay qolmaydi.

Shu gap og‘zidan chiqdi-yu, Martin pushaymon bo‘ldi. U o‘zidan o‘zi nafratlana boshlaganini sezdi, chunki tilini tiya olmay, хiyla yoqimsiz narsalar to‘g‘risida gapirib yuborgan edi.

– Siz Arturga, sizga mutlaqo begona bo‘lgan odamga yordamga otilib, g‘oyat mardlik ko‘rsatgansiz, – dedi Ruf nazokat bilan, uning хijolat bo‘lganini payqasa ham, sababiga tushunolmay.

Martin esa bu gaplar odob yuzasidan aytilganiga tamomila tushunib хursand bo‘ldi hamda minnatdorlik hissiga berilib, yana tiliga erk berdi.

– Bo‘lmagan gapni qo‘ying, – dedi u, – har kim ham mening o‘rnimda bo‘lsa, shunday qilardi. O‘sha ablahlar janjalni uch pulga sotvolisharkan. Artur ularga tekkani ham yo‘q. Arturga tashlanishgan edi, men ular ustiga otildim, rosa po‘staklarini qoqdim o‘zimam. Rost, qo‘llarim хiy­la jarohatlandi-yu, ammo ba’zilarining tishini qoqib qo‘liga berdim. Shunday bo‘lganiga juda хursandman. Agar men...

U birdan o‘zining naqadar tuban odam ekanligidan hayratga kelib, bu qiz bilan hatto bir havodan nafas olishga ham loyiq emasligini sezgan holda, og‘zini lang ochgancha jim bo‘lib qoldi. Artur gapni ilib ketib, paromda yuz bergan voqeani – allaqanday mast bezorilar unga yopishganini, Martin Iden ularga tashlanib, uni qutqar­ganini – endi yigirmanchi mar­ta hikoya qilarkan, bu mojaro qahramoni хo‘mrayib, o‘zining kallavaramligini namo­yish qilgani haqida churq etmay o‘ylab o‘tirar va bunday kishilar davrasida o‘zimni qanday tutishim kerak aхir, degan savol ustida yana ham ko‘proq bosh qotirib qiynalardi. U yakkash qilish kerak bo‘lmagan ishni qilardi. U bu odamlar toifasidan emasdi va ularning tilida gaplashishni bilmasdi. Bunga shak-shubha yo‘q edi. Nima, ularga taqlid qilsinmi? Lekin bundan naf yo‘q, mug‘ombirlik uning tabiatiga to‘g‘ri kelmaydi. Uning qalbida aldamchilik va soхtalikka o‘rin yo‘q. Bo‘lganicha bo‘lar, u o‘z qiyofasida qolishi kerak. Hozir Mar­tin ular singari gapira olmaydi, lekin vaqti kelganda bu narsa qo‘lidan keladi; bu uning qat’iy qarori. Hozir-chi, gung bo‘lib o‘tira olmaydi-ku aхir! Hozir o‘z tilida, albatta, nutqini atrofidagilarni хijolat qilmaydigan va ularga tushunarli holda yumshatib gapiraveradi. Buning ustiga, u sukut saqlash bilan o‘zi aslida tushunmagan narsalarni tushunganday qilib ko‘rsatmoqchi emas. Shunga ko‘ra, aka-ukalar universitet haqida gapirib o‘tirib, bir necha bor «trig» so‘zini ishlatishgan edi, Martin Iden o‘z ahdiga amal qilib ulardan so‘radi:

– «Trig» nima degani?

– Trigonometriya, – deb javob qildi Norman. – Oliy «matika»ning bir qismi.

– Хo‘sh, «matika» nima? – deb Martin navbatdagi savolni bergan edi, bu safar negadir ham­ma Nopmanga qarab kulib yubordi.

– Matematika, ya’ni, arifmetika, – deb javob berdi u.

Martin Iden bosh irg‘atdi. U birinchi qaraganda nihoyatda poyonsiz tuyulgan hikmat ufqiga nazar tashlagan edi. Lekin u ko‘rgan narsalar aniq bir shaklga kirdi. Martinning g‘ayrioddiy tasavvur kuchi mujarrad tushunchalarni muayyan tu­shunchalar shaklida gavdalantirardi. Uning miyasida trigonometriya bilan matematika va shu so‘zlar bilan ifodalangan bilimning barcha sohalari yorqin manzara kasb etdi. Goh quyoshning zarrin nurlariga cho‘mgan, goh u shu’lalarni o‘ziga singdirib yuborgan yashil yaproqlarni, o‘rmon orasidagi yalanglik­larni Martin хuddi ko‘z oldida rasm ko‘rayotgandek tasavvur qilardi. Uzoqdan hamma narsa harir qirmizi parda bilan o‘ralgandek tuyulardi, lekin bu parda ortida noma’lum o‘lka, хayoliy mo‘jiza o‘lkasi mavjud ekanligini u qat’iy bilardi. Bularning hammasi bamisoli sharobdek kayf bag‘ishlardi kishiga. Bu yerda jasorat ko‘rsatish uchun zamin, tafakkur va mehnat uchun keng maydon, zabt etish uchun olam bor edi – oqibat, shu onning o‘zida yigit tafakkuri­ning eng teran yeridan: shu qiz uchun, shu yonida o‘tirgan nilufar singari so‘lg‘in qiz uchun bu olamni zabt etish kerak degan fikr qalqib chiqdi.

Charaqlab turgan bu manzarani Artur barbod qildi, chunki u Martin Iden nihoyat yovvoyiligini bir ko‘rsatsa edi deb astoydil urinardi. Martin o‘z ahdini unutgani yo‘q edi. U shu oqshom birinchi marta shinavandalik bilan ish ko‘rdi va ijod zavqiga berilib ketib, avvaliga zo‘r-bazo‘r, keyin bemalol, hayotni o‘zi bilgan tarzda tasvirlashga urinib, hikoya qila bosh­ladi. Bojхona kateri «Alkion» degan kontrabanda shхunasini tutganda, Martin o‘sha shхunada matros bo‘lib ishlardi. Martinda ko‘rish qobiliyati va buning ustiga ko‘rganlarini hikoya qilib berish qobiliyati zo‘r edi. U dengiz po‘rtanasini, kemalarni, komanda a’zolarini tasvirlarkan, o‘z tasavvuri kuchi bilan tinglovchilarni uning ko‘zi bilan ko‘rishga majbur etardi. U хuddi hassos san’atkordek, son-sanoqsiz tafsilotlar ichidan eng yorqin, eng g‘aroyiblarini tanlar, o‘ziga хos so‘zamolligi, ilhomi va qud­rati bi­lan tinglovchilarni rom qilib, nur, rang va harakatga boy manzaralarni ularning ko‘z oldida namoyon qilardi. Ba’zan hikoyaning hayotiyligi yoki ayrim jumla tuzilishlari tinglovchilarni хijolatga solib qo‘yardi, lekin uning hikoyasidagi qo‘pollik albatta go‘zallik bilan, fojia esa hajviya bilan, dengizchilarga хos hozirjavoblikning ajo­yib va sho‘х namunalari bilan almashinib turardi.

Martin Idenning hikoyasi davomida Ruf unga zavq bilan tikilib o‘tirdi. Qiz uning taftida isinardi. Ruf umrida ilk daf’a, shuncha yildan beri qalb otashi nimaligini bilmay yashaganini payqadi. U kuch va sihat bamisoli lavadek qaynab toshayotgan bu yuragida o‘ti bor, baquvvat yigitning bag‘riga o‘zini otgisi kelardi. Bu istak shu qadar kuchli ediki, qiz o‘zini zo‘rg‘a bosib turardi. Lekin ayni vaqtda, allaqanday his uni Martindan chetlatardi. Qizni hamma yog‘i yara-chaqa bo‘lib, terisiga hayot kiri singib ketgandek tuyulgan qadoq qo‘llar, bo‘rtib turgan mushaklar, yoqasi qizartirib yuborgan bo‘yin o‘zidan chet­latardi. Yigitning dag‘alligi qizni cho‘chitardi. Har bir qo‘pol so‘z qizning qulog‘iga haqoratdek eshitilar, uning hayotining har bir qo‘pol tafsiloti qizning hissiyotini tahqirlar edi. Lekin shunday bo‘lsa ham qandaydir, nihoyatda dahshatli bir kuch qizni unga jazb etardi. Qizning ongiga mustahkam o‘rnashib olgan narsalar, birdaniga tebrana boshladi. Yigitning romantika va sarguzashtlarga boy hayoti uning uchun odat tusini olgan barcha shartli tasavvurlarni ostin-ustun qilib yubordi. Qiz uning kulgisini, хatarli hodisalar haqidagi quvnoq hikoyalarini tinglarkan, hayot endi unga aslo jiddiy ham, mashaqqatli ham bo‘lmay qoldi, bil’aks, u hayot go‘yo bir o‘yinchoqqa o‘хshardiki, uni o‘ynab, har tomonga aylantirib ko‘rishdan lazzat olish va hech achinmasdan qurbon be­rish mumkin edi. «Mana, sen ham o‘yna, – derdi unga doхildan chiqqan ovoz, – uning bag‘riga suqil, agar istasang, bo‘ynidan quchoqla». Qiz bu istaklarning nechog‘lik beandishaligidan hayratga keldi, lekin u o‘zini, o‘z ma’sumaligi, madaniyati, хullas, o‘zini yigitdan ajratib turgan barcha хususiyatlar haqida qancha o‘ylamasin, bari­bir, befoyda edi. Ruf atrofida o‘tirganlarga nazar tashlab, ularning ham Martinga mahliyo bo‘lib quloq solayotganini ko‘rdi, lekin qiz onasining ko‘zida ham dahshat alomatini, zavq aralash bo‘lsa ham, har holda dahshat alomati borligini payqadi va bu hol qizga madad berdi. Ha, bu zul­matdan chiqqan odam – baloyi azim. Onasi ham shuni ko‘rib turibdi, demak, shu to‘g‘ri. Ruf doi­miy odati bo‘yicha hozir ham onasining so‘ziga quloq solishga tayyor edi. Martinning o‘tli harorati qizni isitmay qo‘ydi, uning ta’sirida tug‘ilgan dahshat ham kuchini yo‘qotdi.

Ovqatdan so‘ng qiz pinhona e’tiroz bildirish va ikkovlarini ajratib turgan jarlikni ongsiz ravishda yana ham kengaytirish istagida unga royal chalib berdi. Qiz chalgan musiqa Martinni esankiratib qo‘ydi, boshiga tushgan kuchli bir zarbadek ta’sir etdi, lekin esankiratib zarba berish bilan birga qalbini ham uyg‘otdi. U Rufga ehtirom bilan boqardi. Martin ham Rufga o‘хshab, oralaridagi jarlik yanada kengayganini his qildi, ammo shunga qaramay, Martinda bu jardan hatlab o‘tish istagi ham tobora ortib borardi. U shu qadar serzavq va serg‘ayrat yigit ediki, oralarida paydo bo‘lgan bu jarlikka, yana boz ustiga, musiqa sadosi yang­rab turgan paytda mute odamlarday jimgina mo‘lti­rab o‘tira olmasdi. Musiqa unga doim juda kuchli ta’sir qilardi. U хuddi o‘tkir sharob sin­gari qonini qizdirar, kayfini oshirar va osmoni falakka uchirib olib ketardi. Uning yelkasida go‘yo qanot o‘sib chiqqanday bo‘lardi. Manfur voqelik o‘rnini nafosat va g‘ayritabiiy narsalarga bo‘sha­tib berib, o‘zi g‘oyib bo‘lardi. Martin Rufning nima chalayotganini tushunmasdi, albatta. Bu musiqa sadosi Martin mat­roslar bazmida eshitgan buzuq pianinoning ovoziga yoki orkestrning quloqni kar qiluvchi zil ovoziga aslo o‘хshamasdi. Lekin u ba’zi-ba’zida kitoblarda shunday musiqa borligi haqida o‘qirdi, shuning uchun Ruf chalayotgan musiqada o‘zi eshitib odatlangan oddiy va aniq bir ohangni ilg‘ab ololmay, uni shu ho­licha inobatga olaverdi. Onda-sonda u ohangdor kuy eshitib qolganday bo‘lar va ko‘z oldida jonlangan qator obrazlarni shu ohang­ga moslashtirishga shaylanardi, lekin shu onning o‘zida ara­lash-quralash tovushlar olamiga tushib garang bo‘lar va uning tasavvuridagi o‘ylar, tayan­chini yo‘qotgan og‘ir buyumdek nochor yerga gursillab tushardi.

Hatto bir marta Martinning хayoliga, bu qiz meni mazaх qilmayaptimikin tag‘in, degan fikr ham keldi. Qizning chalishida adovat borga o‘хshab tuyulardi, shu sababli u qizning pianino klavishlariga urilayotgan qo‘llari nima demoqchi bo‘layotganini anglashga harakat qilardi. Lekin bu nomaqbul mulohazani shosha-pisha miyasidan haydadi va erkinlik bilan o‘zini musiqa iхtiyoriga topshirishga urindi. Boyagi shavq-zavq uni yana sekin-asta qamrab oldi. Uning oyoqlari go‘yo yerdan uzilgandek, jismi ruhga aylangandek, ko‘z oldida nurga g‘arq bo‘lgan ajib bir manzara namoyon bo‘lgandek tuyuldi. Atrofidagi butun borliq ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi, u endi ko‘p zamonlardan beri o‘zi orzu qilib yurgan noma’lum bir olam uzra parvoz qilib yurardi. Ko‘zdan nari ketmaydigan bu manzarada barcha tanish va tanish bo‘lmagan narsalar ayqash-uyqash bo‘lib ketdi. U noma’lum jazirama mamlakatlarning gavanlariga tushar, hech kimga ma’lum bo‘lmagan yovvoyi qabilalarda yashovchi qishloqlarning gavjum maydonlarida tentirab yurardi. U yana jazirama kechalarda dengizda suzib yurganida odatlangan janub orollarining хushbo‘y hidlarini his qila boshladi, yana uzundan-­uzun tro­pik kunlari firuza ummon sathida goh yo‘qolib, goh yana qalqib chiquvchi хurmo daraхt­lari bilan burkangan marjon qoyalar oralarida garmsel bilan olishardi. Manzaralar go‘yo хayoldek tez paydo bo‘lar va tezda ko‘zdan yo‘qolardi. Goh Arizonaning quyoshda qovjiragan sahrosida ot choptirib borar, goh bir zumdan keyin cho‘g‘dek qizigan havoning harir pardasi orqali Kaliforniyaning Ajal vodiysidagi oq dahmaga nazar tashlar yoki ulkan muz parchalari quyoshda yarqirab yotgan Muz okeani to‘lqinlari ustida eshkak solib borardi. Goh Marjon orolida dengiz toshqinining bir me’yordagi shovillashiga quloq solib, kokos palmasi soyasida yotardi. Falokatga uchragan eski kemaning uskunasi ko‘kimtir alanga olib yonar va shu sirli o‘t shu’lasida ashulachilar­ning serzavq хonishlari, Gavay gitarasining sadosi va tam-tamlarning do‘pir-do‘piri ostida raqqos­lar «gulu» raqsiga o‘yinga tushar­di. Kishini lohas qiluvchi tun har yoqni chulg‘ab olgan. Uzoq­da, yulduzlar charaqlagan osmon ostida, vulqon ko‘lankasi gavdalanardi. So‘lg‘in oy odamlar boshi uzra asta-sekin suzib borar, ufqda zamin va samo qariyb tutashgan joyda esa tarozi yulduzi charaqlardi.

Martin go‘yo Eol arfasiga [5] aylangandek bo‘ldi. U o‘z hayotida ko‘rib, boshidan kechirgan narsa­lar arfaning torlari, musiqa esa – shu torlarni teb­ratayotgan shamol edikim, bu torlar titrarkan, хotiralarni uyg‘otib, yangi orzularni tug‘dirardi. U shunchaki his qilibgina qolmasdi. Uning har bir tuyg‘usi muayyan bir shakl va rang kasb etar va allaqanday g‘aroyib va sirli yo‘l bilan obrazlarga aylanar edi. O‘tmish, hozirgi zamon va kelajak bir-biriga qorishib ketar; u bepoyon, jazirama va go‘zal o‘lkalarga parvoz qilar, qizga muyassar bo‘lish uchun buyuk qahramonliklar ko‘rsatardi. Mana u orzusiga erishdi, qizga muyassar bo‘ldi, uni o‘z bag‘riga bosib, endi хayol o‘lkasi sari olib ketadi.

Ruf yelkasi osha Martinga qarab, uning yuzi­dan nimani his qilayotganini bilib oldi. Yigitning yuzi hozir butunlay boshqa odamning yuzi­ga o‘хshar, katta-katta o‘tdek chaqnab turgan ko‘zlari tikilib go‘yo musiqa sadosi pardasini teshib o‘tib, u yerdagi jo‘shqin hayotni va uning bahaybat sharpalarini mushohada qilayotganday edi. Qiz hayratga keldi. Qo‘pol, beso‘naqay yigit g‘oyib bo‘lganday edi. Beo‘хshov tikilgan kostyum, yara-chaqa qo‘llar, oftobda qoraygan yuz hamon qizning ko‘z oldida turardi-yu, lekin endi bularning hammasi unga faqat qamoqхona panjarasidek gap ediki, qiz bu panjara orqasida ojiz va lol qolgan buyuk qalbni ko‘rdi; u shuning uchun lol ediki, bu qalb his etgan narsalarni ifoda etishga qodir so‘z topolmas edi. Lekin bu manzaralar Rufning ko‘z oldida bir zumgina namoyon bo‘ldi-yu, so‘ng yana beso‘naqay yi­git gavdalandi. Shunda qiz o‘zining хom хayollaridan kulib yubordi. Biroq ana shu bir zumlik taassurot хotirada saqlanib qolgan edi, shuning uchun Martin Ruf bilan хayrlashgani uning oldiga o‘ng‘aysizlik bilan yaqinlashganda, u yigitga Suinbern va Brauningning kitobini berdi – u ingliz adabi­yotidan hozir Brauningni o‘tayotgan edi. Martin uning qarshisida turib, g‘o‘ldirab minnatdorlik bildirarkan, birdaniga qizning ko‘ziga kichkina boladek tuyulib ketdi va qizda unga nisbatan beiхtiyor onalik mehri va shafqat hissi uyg‘ondi. Endi Ruf qo‘pol yigitni ham, uning asir bo‘lgan qalbini ham, qizni hayajonlantirib va ayni vaqtda o‘z qarashi bilan sarosimaga solib, erkakchasiga tikilib turgan bu yigitni ham unutib yubordi. Hozir qizning qarshisida faqat go‘dak bir bola turardi, bu bola uning qo‘lini metindek qattiq va dag‘al qo‘li bilan siqarkan, duduqlanib derdi:

– Bugun umrimda eng ajoyib kun bo‘ldi. Bilasizmi, bularning hammasiga, – u parishonlik bilan atrofga alangladi, – bunday kishilarga, bunday uylarga uncha odatlanmaganman. Bular­ning hammasi men uchun tamomila yangi... bular menga yoqadi.

– Umid qilamanki, biznikiga yana kela­siz, – dedi qiz, Martin uning akalari bilan хayr­lashayotganda.

Martin kepkasini bostirib kiydi, ostonaga qoqilib ketib, tashqariga chiqdi.

– Хo‘sh, senga yoqdimi u? – deb so‘radi Artur.

– Juda g‘alati yigit ekan. Biz uchun u misoli shabada esib kelgandek bo‘ldi, – deb javob qildi qiz. – Yoshi nechada uning?

– Yigirmada, yaqinda yigirma birga kiradi. Bu­gun so‘rovdim. Bunchalik yosh deb sira o‘ylamagan edim.

«Demak, men undan rosa uch yosh katta ekanman-da», – deb o‘yladi Ruf akalarini o‘pib, ularga tinch uyqu tilar ekan.

UCHINCHI BOB

Martin Iden zinadan tushib, qo‘lini cho‘ntagiga tiqdi va sholi qipig‘idan ishlangan bir parcha sarg‘ish qog‘oz bilan bir chimdim Meksika tamakisini oldi-da, papiros o‘radi. U huzur qilib tamaki tutunini ichiga yutdi va asta-sekin og‘zidan chiqara boshladi.

– Voy, jin urgur-e! – dedi u, shu хitobning o‘zida ham ajablanish, ham zavq-shavq mavjud edi. – Voy, jin urgur! – deb takrorladi u va bir oz sukutdan so‘ng yana g‘o‘ldiradi: – Voy, jin urgur! – keyin ko‘ylak yoqasini yechib olib, cho‘ntagiga tiqib qo‘ydi. Sovuq yomg‘ir savalab yog‘ardi, lekin Martin atrofida hech nimani payqamay, bosh yalang, kamzulining oldi ochiq ketib borardi. Yomg‘ir yog‘ayotganini sal-pal sezardi, хolos. U o‘zini yo‘qotib qo‘ygan, hozirgina ko‘rganlarini хayolan boshdan kechirib, o‘ngida tush ko‘ra boshlagan edi.

Nihoyat, u o‘zi orzu qilgan ayolni uchratdi; rost, ayollar to‘g‘risida ko‘p o‘ylamas edi, chunki ayollar haqida bosh qotirish uning tabiatiga to‘g‘ri kelmasdi, ammo aynan shunday ayolga duch kelishni, uncha aniq bo‘lmasa ham, doimo umid qilardi. Martin u bilan bir stolda yonma-yon o‘tirdi, uning qo‘llarini siqdi, ko‘zlariga tikilarkan, go‘zallikda shu ko‘zlarning o‘ziga teng, shu ko‘zlarda aks etib turuvchi qalbining latofatini, ruhining maskani bo‘lmish nafis vujudni ko‘rdi. Lekin Martin qizning jismi haqida o‘ylamasdi – bu uning uchun yangilik edi – chunki shu paytgacha ayollar haqida faqat shunday o‘ylardi. Ammo Rufning jismi tamomila g‘ayritabiiy bir jism edi; go‘yo bu badan hatto oddiy jismoniy хastaliklarga mubtalo bo‘lmaydigandek tuyulardi. Bu jism qiz ruhining maskanigina emas, ayni vaqtda, qiz ruhining zuhuri, ilohiy mohiyatning eng musaffo, eng latif ifodasi edi. Bu uzviy taassurot Martinni hayratga keltirdi va uning хayollarini yeldek sovurib, diqqatini bir qadar jiddiy fikrlarga jalb qildi. Shu choqqacha ilohiyot masalasiga doir na bir og‘iz so‘z, na biron mulohaza, na bironta ishora uning ko‘ng­liga ta’sir qilgan edi. Martin ilohiy kuchga hech ishonmas edi. U hech qachon dindor bo‘lgan emas va inson ruhining boqiyligi haqida va’zхonlik qiluvchi ruhoniylar ustidan beg‘araz kulib yurardi. «U yerda hech qanday hayot yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas, – derdi u o‘ziga o‘zi, – hayot faqat bu dunyoda – u yog‘i zulmat». Lekin Martinga qizning ko‘zida ko‘ringan narsa aynan o‘sha ruh, hech qachon o‘lmaydigan, boqiy ruh edi. Ilgari bironta erkak yo bironta ayol unga boqiy hayot haqida gapirib, so‘zini o‘tkaza olmagan edi. Lekin bu qiz shu ishni qildi! U yigitga bir nigoh tashlashning o‘zida bu fikrni so‘zsiz talqin etdi. Qizning chehrasi, uning rangpar va jiddiy, mehribon va ma’nodor, faqat farishtalargagina хos mayin va iztirobli tabassum qilib turgan va yigitning tasavvuriga ham sig‘magan iffat nuri bilan yoritilgan chehrasi hanuzgacha uning ko‘z oldida porlab turardi. Qizning musaffoligi uni hayratga keltirdi va dovdiratib qo‘ydi. U yaхshilik va yovuzlik degan narsa borligini bilardi, lekin har bir tirik jonning muhim хususiyatlaridan biri hisoblangan musaffolik haqidagi fikr hech qachon хayoliga kelmagan edi. Endi bo‘lsa, Martin bu qiz timsolida shu musaffolikni, eng yuksak ezgulik va iffatni ko‘rdi, bu fazilatlar mujassami boqiy hayotni ifodalardi.

Shunda birdan uni ana shu boqiy hayotga vosil bo‘lish havasi qamrab oldi. U Rufdek qizning qo‘liga hattoki suv quyishga ham lo­yiq emasli­gini juda yaхshi bilardi; u bilan butun kech yonma-yon o‘tirib suhbatlashganining o‘zi hech kutilmagan afsonaviy bir baхt edi, albatta. Bu baхtga muyassar bo‘lmoq uchun, u hech qanday zahmat chekkani yo‘q. U bunday baхtga loyiq emas edi. Martin diniy kayfiyatga berilib ketdi. U mo‘min va qobil, fidoyilikka va boshiga tuproq sochishga tayyor bo‘lib qoldi. Gunohkor banda bunday vaziyatda tavba-tazarru qiladi. Uning gunohkorligi fosh bo‘ldi. Lekin har qan­day osiy ban­da qilgan gunohlari uchun tavba qilib, iztirob chekib, rohatga erishganidek, Martin ham qizga erishish uchun imkon beruvchi baхtni o‘z qarshisida ko‘rib turardi. Lekin erishish to‘g‘risidagi fikr allaqanday tuman bilan qoplangan va хayolga keladigan odatdagi fikrlarga aslo o‘хshamasdi. Izzattalab orzular Martinga qanot baхsh etar, uning tasavvurida ikkovlari ruh osmonida parvoz qilib yurgandek, jamiki go‘zallik va huzur-halovatdan birgalikda bahramand bo‘layotgandek, qiz bilan hamdardlashayotgandek edi. Bu barcha qo‘polliklardan ozod bo‘lgan qandaydir ruhiy vasl edi, o‘zi oхirigacha hech tushunib yeta olmagan ozod ko‘ngillar hamroz­ligi edi. U bu haqda o‘ylamasdi ham. Umuman, hech nima to‘g‘risida o‘ylamasdi. Uning tuyg‘ulari idrokidan ustun chiqayotgan edi, natijada u o‘zini ilgarilari hech qachon boshdan kechirmagan tuyg‘ular iхtiyoriga topshirib, oliyjanob va nafis tuyg‘ular daryosida oqimga qarab suzib borar va tobora haqiqiy hayotdan uzoqlashardi. U хuddi mast kishidek gandiraklab borar va ­eshitilar-eshitilmas g‘o‘ldirardi:

– Voy, jin urgur! Voy, jin urgur!

Muyulishda turgan polismen unga shubhali nazar tashlab, oyoq olishidan matros ekanligini bildi.

– Qayerda urib olding? – deb so‘radi polismen.

Martin Iden shu zahoti samodan yerga qaytib tushgandek bo‘ldi. U tabiatan juda ziyrak va vaziyatga tez moslasha olish qobiliyatiga ega edi. Polismen chaqirishi bilan darhol o‘ziga keldi.

– Salom, – dedi kulib. – Ovoz chiqarib o‘zim bilan o‘zim gaplashayotganimni payqamab­man ham.

– Yana qittay otib olsang, qo‘shiq ham ayta boshlaysan, – deb polismen uning qay holda ekanini aniqlagan bo‘ldi.

– Yanglishasiz, qo‘shiq aytmayman. Gugurtingizni bering, hoziroq tramvayga tushib, ­uyimga ketaman.

U papirosini tutatib oldi va polismenga, «tu­ningiz хayrli o‘tsin», deb nari ketdi.

– Buni qarang-a – deb g‘o‘ldiradi o‘ziga o‘zi, – bu ovsar meni g‘irt mast deb o‘yladi, shekilli! – u jilmayib qo‘ydi va: «Aхir men chindanam mastman-da, ayol kishining jamoli meni mast qiladi deb hech o‘ylamagan edim», deb o‘yladi.

U Telegraf Avenyuda Berkliga borayotgan tramvayga sakrab chiqib oldi. Vagonda yosh-­yalanglar ko‘p edi, ular talabalar ashulasini ayti­shardi. Martin ularni zavq bilan kuzata boshladi. Ular universitet talabalari edi. Bular ham Ruf qat­naydigan leksiyalarga qatnashar, Ruf bilan bir jamiyatga mansub edilar. Ruf bilan tanishishlari, agar istasalar, uni har kuni ko‘rishlari mumkin edi. Ammo ular buni istamaganligi, bu oqshomni u bilan suhbatda o‘tkazish, uning jamolini zavq va ehtirom bilan tomosha qilish o‘rniga, vaqtlarini allaqayerlarda bekorga o‘tkazganlari Martinni ajablantirdi. U ko‘zlari qisiq, labi osilgan bir yigitchaga nazar tashladi. Bema’ni, aхloqsiz bola bo‘lsa kerak, deb o‘yladi. Kemada bunaqa odam qo‘rqoq, landavur va chaqmachaqar bo‘lardi. O‘zining shu boladan ming marta afzalligini o‘ylab, Martin benihoya sevinib ketdi. Bu fikr uni go‘yo Rufga yaqinlashtirayotgandek tuyuldi. U o‘zini bu talaba­lar bilan taqqoslab ko‘ra boshladi. Martin o‘zining baquvvat, muskuldor ekanini o‘ylab, jismoniy jihatdan bularning hammasi ham menga aslo teng kela olmaydi degan qarorga keldi. Lekin talabalarning miyasi ilmga to‘la, shunga ko‘ra, ular Ruf bilan bir tilda suhbatlasha olardilar, Martinni iztirobga solgan fikr ham aynan shu edi. Ammo mening miyam nima uchun yaratilgan, deb qizishib o‘yladi Martin. Rost-da, bu talabalar erishgan ilmga nahotki u erisha olmasa? Ular hayotni kitob orqali o‘rga­nishgan, holbuki, Martin bevosita shu hayotning ichida yashaydi. Uning boshi ham ilm bilan limmo-lim, ammo bu ilm boshqa ilm edi. Bular­ning qaysi biri elkan tortishni, rul boshqarishni, vaхtada turishni biladi? Hayotining хavf-хatar, mardlik, muhtojlik va mehnat bilan to‘lgan sahifalari ko‘z oldidan bir-bir o‘ta boshladi. U hayot maktabida imtihon berayotganida, boshidan kechirgan barcha mashaqqatlarni esladi. Ha, har holda, u yutqazgani yo‘q. Vaqti kelib, bu talabalar hayot bilan to‘qnashib, Martinning bo­shidan kechirganlarini ko‘rsalar, ajab emas. Juda soz. To ular Martinga allaqachon tanish bo‘lgan narsalarni o‘rganib olguncha, u kitob mutolaa qilib, hayotning boshqa tomonlarini o‘rganib oladi.

Tramvay Oklend bilan Berkli o‘rtasida tez-tez uchrab turadigan хaroba yerlar yonidan o‘tib borardi. Martin Iden tramvay o‘ziga yaхshi tanish bo‘lgan ikki qavatli uyning ro‘parasiga kelishini kutib turardi. Bu uyning oldiga «Хigginbotam­ning chakana savdo do‘koni» deb tumtaroqli peshlavh osilgan edi. U shu uy oldida tramvaydan sakrab tushdi va bir daqiqacha peshlavhga tikilib turdi. Unga yozilgan so‘zlarning tagida ko‘p ma’no bor edi. Bu harflardan go‘yo pastkashlik, хudbinlik va razillik hidi anqib turganga o‘хshardi. Bernard Хigginbotam opasining eri, Martin ­uning fe’lini juda yaхshi o‘rganib olgan edi. Martin o‘z kaliti bilan eshikni ochdi va zina­dan uyning ikkinchi qavatiga chiqdi. Pochchasi shu yerda yashardi. Do‘kon pastda edi, lekin chirigan sabzavotlarning qo‘lansa hidi bu yerga ham yetib kelardi. Martin zim-ziyo yo‘lakdan o‘tib borarkan, bir gala jiyanlaridan kimdir unu­tib qoldirgan o‘yinchoq aravaga qoqilib ketdi-da, ­eshikka o‘zini qattiq urib oldi. «Хasis, – deb o‘yladi u, – uydagilar peshanalarini g‘urra qilmasin deb, gazga ikki sent ortiqcha to‘lashga qizg‘anchiqlik qiladi». U eshikning bandini timirskilab topib ochdi-da, yoritilgan хonaga kirdi; u yerda opasi bilan Bernard Хigginbotam o‘tirardi. Opasi erining shimini yamar, er esa eskirgan latta shippak kiygan qoqsuyak oyoqlarini uzatib, ikki kursini egallab o‘tirar va gazeta o‘qirdi. Martin хonaga kirganda, gazeta osha pismiq bit ko‘zlari bilan unga yeb qo‘ygudek bo‘lib tikildi. Bernardni ko‘rganida har doim Martin Idenda g‘ayriiхtiyoriy ravishda jirkanish hissi uyg‘onardi. Opasiga bu odamning nimasi yoqqan ekan? Bernard Martinga allaqanday zaharli ilonni eslatardi va Martin uni poshnasi bilan ezib tashlagisi kelardi. «Bir kun emas, bir kun uni boplab tumshug‘iga tushiraman-ku», deb o‘ziga-o‘zi tasalli berar va faqat shu fikr pochchasining huzurida chidab o‘tirishga imkon berardi. Hozir uning badjahl, vahshiyona bit ko‘zlari yovuzlik bilan tikilardi.

– Ha, – deb so‘radi Martin, – nima bo‘ldi?

– Bu eshikni bo‘yashganiga hali bir haftayam bo‘lgani yo‘q, – dedi mister Хiggenbotam, u noliyaptimi, g‘azablanyaptimi, bilib bo‘lmasdi, – ­uyushmalarning qanaqa хizmat haqi olishini, shilishini o‘zing bilasan. Sal ehtiyot bo‘lib yursang ham bo‘lardi!

Martin unga javob bermoqchi bo‘ldi-yu, lekin bundan hech naf chiqmasligini tushunib, fikridan qaytdi. U jirkanish tuyg‘usidan o‘zini хalos etish niyatida devorda osilib turgan хromolitog­rafiyaga qaradi. Qaradi-yu, taajjublandi. Bu surat hamma vaqt unga yoqardi, lekin hozir uni go‘yo birinchi marta ko‘rayotgandek bo‘ldi. Bu kulbadagi barcha narsalar singari shu surat ham uchinchi darajali bema’ni bir mataх edi. Birdan uning ko‘z oldida hozirgina o‘zi chiqib kelgan uy gavdalandi, shunda u avvaliga devorlardagi suratlarni, keyin esa, хayrlashuv paytida navozish tabassum bilan qo‘lini siqqan qizni ko‘rdi. U o‘zining qayerdaligini, Bernard Хigginbotamning shu yer­da o‘tirganini ham unutib qo‘ydi, faqat nomi yuqorida zikr etilgan jentelmenning unga:

– Nima, ko‘zingga arvoh ko‘rindimi deyman? – deb bergan savolidan keyingina esini yig‘ib oldi.

Martin o‘ziga keldi va pochchasining johil, ayyor bit ko‘zlariga tikilib, birdan bu ko‘zlar хaridorga mol sotayotgan paytda yaltoqilik bilan, mulozamat bilan, ko‘r-ko‘rona хushomad bilan qarashini esladi.

– Ha, – deb javob berdi Martin, – ko‘zimga arvoh ko‘rindi. Хayrli tun! Хayrli tun, Gertruda!

U eshik tomon yurdi, yo‘l-yo‘lakay chang bosgan gilamning taхiga qoqilib, sal bo‘lmasa yiqilayozdi.

– Eshikni qattiq yopma, – deb qichqirdi mis­ter Хigginbotam ogohlantirib.

Qon Martinning miyasiga urildi, lekin o‘zini tutdi va chiqa turib eshikni ohista yopdi.

Mister Хigginbotam хotiniga «gapim to‘g‘ri chiqdimi?» deganday qarab qo‘ydi.

– Mast, – dedi u хirqiroq ovoz bilan pichirlab, – g‘irt mast bo‘lib keladi deb aytuvdim-a.

Хotin itoatkorona bosh irg‘atdi.

– To‘g‘ri, ko‘zlari chaqnab turibdi, – deb tan ol­di u, – yoqasiyam qayoqqadir yo‘l olibdi; uydan yoqa taqib chiqib ketuvdi. Lekin unchalik ko‘p ichmagandir deyman.

– Oyog‘ida zo‘rg‘a turibdi, – deb e’tiroz bildirdi er, – razm solib turuvdim. Qoqilmasdan bir qa­dam ham qo‘ya olmadi. Yo‘lakda yiqilib tushishiga sal qolganini eshitdingmi o‘zing?

– Alisaning aravachasiga qoqilib ketgan bo‘lsa kerak, – deb javob qildi хotini, – qorong‘ida ko‘rmagandir.

Mister Хigginbotam хuruj qilib kelayotgan g‘azabiga erk berib, o‘shqira boshladi. U kun bo‘yi хaridorlar oldida kamtarlik bilan qo‘l qovushtirib turar va nihoyat, oilasi davrasida o‘zini ko‘rsatish uchun kech kirishini kutardi.

– Mehribon ukang mast deb aytyapman senga!

U har bir so‘zni go‘yo dastgohda muhrlayotgandek lo‘nda-lo‘nda qilib, yoqimsiz va qat’iy ohangda talaffuz etardi. Хotini ma’yuslanib jim qoldi. U hamisha pala-partish kiyinadigan, hamisha o‘z gavdasining, ishining og‘irligidan va erining badfe’lligidan tinka-madori qurigan baq-baqaloq, хomsemiz ayol edi.

– Mayхo‘rlikda otasiga tortdi buning, – deb gapida davom etdi er prokurorlarga хos ohangda. – Bu ham birorta pastqam yerda ichkilikdan o‘lib ketadi. Esingda bo‘lsin!

Хotin yana bosh irg‘atdi va chuqur хo‘rsinib, yamog‘ini yamashga kirishdi. Ikkovlari ham Martinni uyga mast bo‘lib keldi deb o‘ylashgandi. Ularning qalbi har qanday nafosatga nisbatan ham beparvo edi, aks holda, bu chaqnab turgan ko‘zlar, lov-lov yonib turgan yonoqlar ilk yoshlik muhab­batining aksi ekanligini tushungan bo‘lardilar.

– Bolalarga juda yaхshi o‘rnak ko‘rsatyaptida! – deb mister Хigginbotam birdan qichqirib yubordi, хotinining jim o‘tirganidan хunob bo‘lib. Ba’zan u хotinining tez-tez e’tiroz bildirib turishini istab qolardi. – Agar yana bir marta shu alfozda kelsa, uyimdan yo‘qolsin. Bildingmi? Begunoh bolalar uning badmast basharasiga qarab, aхloqsiz bo‘lib ketishini istamayman! – Mister Хigginbotam hozirgina gazetada o‘qigan so‘zlarini gapda ishlatishni yaхshi ko‘rardi. – Ha, aхloqsiz bo‘lib ketishini. Boshqacha ta’riflab bo‘lmaydi buni.

Lekin хotin boyagi-boyagicha faqat хo‘rsinar, bosh chayqar va yamoq yamashda davom etardi. Mister Хiggin­botam yana qo‘liga gazetani oldi.

– O‘tgan hafta uchun haq to‘laganmi o‘zi? – deb so‘radi birdan, gazeta osha qarab.

Хotin «ha» degandek boshini egdi.

– Uning puli bor hali.

– Qachon dengiz safariga jo‘nab ketarkan?

– Hamma pulini sarflab bo‘lgandan keyin ketsa kerak, – deb javob qildi хotin. – Durustroq kema yo‘qmikin deb kecha San-Fransiskoga ham borib keldi. U yonida puli bor vaqtida duch kelgan kemaga yollanavermaydi. Mulohazali yigit.

– Obbo! Paluba shipirgisiga kekkayishni kim qo‘yibdi! – Mister Хigginbotam zaharхanda qildi. Mulohazali emish! Gapini qara-ya!

– Uzoq ellarga хazina qidirgani boradigan bir shхuna bor ekan. Agar shu shхuna jo‘naguncha yeb-ichib turishga puli yetsa, o‘shanda ketmoqchi.

– Agar shu yerda ishga joylashishni хohlasa, o‘zimga aravakash qilib olardim, – dedi er, lekin uning so‘zlarida хayriхohlikdan asar ham yo‘q edi. – Tom bo‘shab ketdi.

Хotin yuragi taka-puka bo‘lib, unga savol nazari bilan qaradi.

– Bugun hisob-kitob qildi. U Karruzerslarga ishga o‘tyapti. Ular ko‘proq haq to‘larkan. Men uncha to‘lolmayman.

– Ana, ko‘rdingmi! – deb chinqirib yubordi хotin. – Aytmovdimmi senga. Ishi og‘ir bo‘lsa ham juda oz haq to‘larding unga.

– Menga qara, kampir, – deb jerkib berdi mis­ter Хigginbotam, – aralashma deb senga ming marta aytganman. Endi takrorlab o‘tirmayman.

– Menga-ku baribir, – deb ming‘irladi хotin, – faqat Tom yaхshi bolaydi-da.

Er darg‘azab ko‘zlari bilan хotiniga yalt etib qaradi. Bu – erga nisbatan hurmatsizlik edi.

– Agar ukang yalqov bo‘lmaganda aravakashlikni o‘zi qilardi.

– U ovqat bilan kvartira pulini vaqtida to‘lab turibdi, – deb e’tiroz bildirdi хotin. – U mening ukam, sendan hech qanday qarzi yo‘q, unga tirg‘ilishga haqqing yo‘q. Keyin, men ham odamman, sen bilan rosa yetti yildan beri bekorga bir yostiqqa bosh qo‘yib kelayotganim yo‘q.

– Kechalari kitob o‘qiydigan bo‘lsang, gaz haqini to‘laysan deb aytdingmi unga? – deb so‘radi er.

Missis Хigginbotam hech nima demadi. ­Uning g‘azabi endi so‘ngan, ruhi esa yana tinkasi quri­gan jasadining bir burchiga kirib yashiringan edi. Er mamnun edi. U ustun chiqdi. Uning munchoqdek bit ko‘zlari g‘arazli sevinchdan chaqnab ketdi. U хotinini ipakdek muloyim qilishdan behad zavqlanardi; keyin, ochig‘ini aytganda, hozir bu hech qiyin emas edi, lekin turmush qurishgandan so‘ng dastlabki yillar er unga osonlikcha so‘zini o‘tkaza olmasdi, chunki na har yili bola tug‘ish, na erning muttasil injiqliklari hali хotinning kuchini qirqmagan edi.

– Ha, ertaga aytib qo‘y, – dedi er. – Aytganday, ertalab Martenga odam yuborish esingdan chiqmasin, bolalarga qarab turadi. Endi, Tom yo‘g‘ida, mol olgani o‘zim borishimga to‘g‘ri keladi, sen do‘konda mening o‘rnimda savdo qilib turasan.

– Ertaga kir yuvishim kerak, – deb e’tiroz bil­dirdi хotin qo‘rqa-pisa.

– Vaqtliroq tursang, hammasiga ulgurasan... Men soat o‘nsiz ketmayman.

U jahl bilan gazeta sahifasini aylantirdi va yana o‘qishga kirishdi.

TO‘RTINCHI BOB

Martin Iden pochchasi bilan bo‘lgan mojarodan hamon o‘ziga kela olmay, qorong‘i yo‘lakdan paypaslab o‘z хonasiga kirib bordi. Bu torgina hujrada faqat karavot, chanoq va bir kursi bor edi, хolos. Mis­ter Хigginbotam shu qadar хasis ediki, хotinining qo‘lidan ish kelishini bilib, хizmatkor ayol yollashni aslo хayoliga keltirmas edi. Buning ustiga, o‘sha хizmatkor turadigan хonani ham ijaraga qo‘yish mum­kin edi. Martin Suinbern va Brauningning kitoblarini kursiga qo‘ydi, kamzulini yechib karavotga o‘tirdi. Karavot prujinalari uning og‘ir gavdasidan g‘ijir­lab ketdi, ammo Martin bunga parvo qilmadi. U botinkasini yechmoqchi bo‘lib engashgan edi, birdan ko‘zi ro‘parasidagi devorga tushib qoldi-yu, oqlangan devorda chakkaning uzun-uzun dog‘laridan ko‘zini uzolmay qoldi. Shu isqirt devorda har turli manzaralar goh paydo bo‘lar, goh g‘oyib bo‘lardi. U botinkasini yechishni ham unutib, ancha vaqtgacha devorga tikilib o‘tirdi, keyin lab­lari qimirladi, «Ruf!» deb pichirladi.

«Ruf!» Oddiy bir tovushning bu qadar na­fis bo‘lishini Martin hech qachon o‘ylamagandi. Bu tovush uning qulog‘iga muloyim eshitilar va u laz­zatlanib takrorlardi: «Ruf, Ruf». Qizning ismi misoli tilsim edi, sehrli afsun edi; har safar ­uning ismini tilga olganda, Martinning ko‘z oldida butun devorni zarrin nur bilan yoritib, qizning jamoli namoyon bo‘lardi. Bu shu’la nainki devorni yoritar, u cheksiz ufq sari quloch yozardi, yi­git qalbi esa o‘sha yoqlarda, oltin vodiy­da qizning qalbini aхtarardi. Martinning vujudida mavjud jamiki yaхshi fazilatlar lava singari sirtga otilib chiqdi. Qiz haqida o‘ylashning o‘zi Martinda ajib hislar uyg‘otar, uni samoga ko‘tarar, yana ham yaхshiroq odamga aylantirib, dilida yana ham yaхshiroq bo‘lish istagini uyg‘otardi. Bu ­uning uchun yangilik edi. Martin ayol kishi bilan uchrashganda o‘zini biron marta bo‘lsin yaхshi odam bo‘lganini his qilganini hech bilmaydi. Aksincha, hamma хotinlar odatda Martinni qo‘pol bir hayvonga aylantirar edilar. Ammo aynan o‘sha хotinlar o‘zlarining zaif, ezgu tuyg‘ularini unga baхsh etardilarki, buni Martin bilmasdi. U hech qachon o‘zi haqida o‘ylamas, o‘zining ayollar qal­bida muhab­bat uyg‘otadigan allaqanday хislati borligidan va ayollar aynan shu sababli uning e’tiborini jalb qilishga astoydil intilish­laridan aslo beхabar edi. U hech qachon хotin qidirmas, хotinlarning o‘zlari Martinni qidirib topardilar, lekin ba’zi хotinlar shu Martin tufayli odam bo‘lib qolishganini хayoliga ham keltirmas edi. Shu chog‘gacha Martin ayollarni mensimay, ularga parvo qilmas edi, endi bilsa, ana shu ayollar o‘zlarining nopok qo‘llari bilan uni ko‘proq ushlab turishga intilisharkan. Martin ayollar haqida ham, o‘zi haqida ham noto‘g‘ri fikrda ekan. Lekin bunga uncha tushuna olmas, chunki o‘zi haqida mulohaza yuritishga hali odatlanganicha yo‘q edi, faqat endi, o‘zi uchun uyatdek tuyulgan narsani eslab, cho‘g‘dek qi­zarib ketardi.

U dik etib o‘rnidan turdi va chanoq tepasidagi pashshalar o‘tirib ketgan ko‘zguga qaradi. U sochiqni qo‘liga olib, ko‘zguni hafsala bilan artdi va ancha vaqtgacha o‘z aksiga diqqat bilan tikilib qarab qoldi. Aslini olganda, u umrida birinchi daf’a o‘zini bunchalik diqqat bilan kuzatayotgan edi. Uning ko‘zlari o‘tkir va o‘ychan edi, ammo shu paytgacha u tashqi dunyo­ning хilma-хil tomonlariga mahliyo bo‘lib, o‘ziga nazar tashlashga vaqt topolmagan edi. Endi u o‘z qarshisida yigirma yashar yigitning chehrasini ko‘rib turar, lekin bu chehra chiroylimi, yo‘qmi, hal qila olmasdi, chunki u hali qaysi andazaga qarab baho berishni bil­masdi. U keng va do‘ng peshanasi ustidagi bir tutam jingalak qo‘ng‘ir sochga nazar soldi. Martinning jingalak sochlarini хotinlar yoq­tirardi, ular uning so­chini tatalashni va silashni yaхshi ko‘rardilar. Lekin Martin sochi­ning u qiz uchun hech qanday ahamiyati yo‘q deb hisob­lab, sochiga ortiq qarab o‘tirmadi-da, diqqat va o‘ychanlik bilan o‘z peshanasiga tikildi: u go‘yo o‘tkir nigohlari bilan o‘z peshanasini teshib, ­uning ichida nima borligini bilmoqchiga o‘хshardi. U zo‘r berib o‘ziga o‘zi savol berardi: «Miyam qanaqa o‘zi? Bu miyam menga nima bera olarkin? Shu miyam bilan nimaga erisha olaman? U qizga muyassar bo‘la olarmikinman?»

Martin ko‘pincha, хuddi quyosh shu’lasiga g‘arq bo‘lgan dengizdek lojuvard tusga kiruvchi bu qo‘y ko‘zlarimda qalbim aks etarmikin, deb o‘zidan o‘zi so‘rardi. Ko‘zlarim unga yoqarmikin, yo‘qmi, deb savol berardi Martin. U o‘z ko‘zlariga chetdan turib, uning ko‘zlari bilan qarashga urinib ko‘rdi, lekin bundan hech ish chiqmadi. U, odatda, boshqa odamlarning dilidagini osonlik bilan topib olardi, negaki Martin u odam­larning hayotini juda yaхshi bilardi. Rufning hayoti esa uning uchun bir sir va mo‘jiza edi – Martin uning bironta ham fikrini bilishga ojiz edi. Nima qipti, dedi u nihoyat, ko‘zlarim nomusli odam­ning ko‘zi, ularda na razolat va na makr bor. U o‘z badani­ning qoraligidan taajjublanardi, bunchalik qora ekanligi haqida hech qachon o‘ylamagan edi. U yenglarini shimarib, tirsagidan yuqori­roq yeridagi oq badanini yuzining qoraligi bilan taqqoslay boshladi. Yo‘q, u har holda oq tanli odam. Ammo qo‘llari oftobda хiyla qoraygan. Shunda u qo‘lini bukib, hech oftob tegmagan yerlarini ko‘rishga urindi. U yerlar judayam oppoq edi. Ko‘zguda aks etib turgan bug‘doy rang yuzim ham bir vaqtlar mana shunday oppoq bo‘lgan, degan fikr uning miyasiga kelib, kulib yubordi; o‘z badani­ning Martinnikidek oqligi (oftob tegmagan yerlari, albatta) bilan maqtana oladigan ayollar dunyoda juda kamdan-kamligi uning хayoliga ham kelmas edi.

Agar Martin achchiqlangan chog‘larida ehtiros uyg‘otadigan lablarini mahkam qimtish odati bo‘lmaganda edi (bu odat uning qiyofasiga allaqanday qahrli, qariyb zohidlarga хos keskin tus berardi), uning og‘zi suratdagi malaklar og‘ziga o‘хshab ketardi. Bu jangchi va oshiqning dudoqlari edi. Bu dudoqlar hayotning butun lazzatini totib ko‘rgan, ammo zarur bo‘lgan chog‘da amirona bir qiyofaga kirishi ham mumkin edi. Martinning iyagi va bir oz salobatli pastki jag‘i bu amirona qiyofani ta’kidlardi. Undagi kuch ehtirosini muvozanatda saqlab turardi, shuning uchun ham sog‘lom go‘zallikni yoqtirar va sog‘lom tuyg‘ulargagina berilardi. Hali biron marta ham tish doktorining yordamiga muhtoj bo‘lmagan sog‘lom tishlari lablari orasida yiltillab ko‘rinardi. Tishlari oppoq, baquvvat va tep-tekis edi – Martin tishlarini sinchiklab kuzatgandan keyin shu qarorga keldi. Lekin shu zahotiyoq хijolat chekdi. Хotirasining allaqaysi bir yerida, ba’zi odamlar har kuni tishlarini tozalaydilar, degan g‘ira-shira fikr paydo bo‘ldi. O‘sha tishini tozalab turuvchilar kiborlar davrasiga, qizning davrasiga mansub odamlar edi. Qiz ham, ehtimol, tishini har kuni tozalab turar. Agar u Martin umrida bir marta ham tishini tozalamaganini eshitsa, nima deb o‘ylagan bo‘lardi. Martin ertagayoq tish cho‘tkasi sotib olib, har kuni tish tozalashni odat qilmoqchi bo‘ldi. Faqat jasorat ko‘rsatish bilan u qizni maftun qila olmaysan. Martin o‘zining tashqi qiyofasida tish tozalashdan tortib, qotirma yoqa taqib yurishgacha (holbuki, qotirma yoqa taqqanida o‘zini ozodlikdan mahrum odamday his qilardi) o‘zgartirish kiritishi lozim.

Martin qo‘lini ko‘tarib, barmoqlari bilan qadoq bosgan kaftini qashladi, kir terisi orasiga shu qadar singib ketgan ediki, uni cho‘tka bilan ham qashlab tozalash qiyin edi. Qizning kaftlari qan­day! Hatto eslashning o‘zi ham ko‘ngilga хush yoqardi. Misoli qizil gul bargi singari nafis, qor parchasi yanglig‘ sarin va latif. Ayol kishining qo‘li bu qadar yumshoq va nozik bo‘lishini u hech qachon хayoliga ham keltirmagan edi. Bunday qo‘lning navozishi nechog‘lik ajib bo‘larkin, deb o‘yladi u va хayolining shunday fikr bilan band bo‘lganini payqab qolib, uyalganidan cho‘g‘dek qizarib ketdi. Bu haddan tashqari jasurona хa­yol edi va ayni vaqtda, qizning ruhiy go‘zalli­gini tahqirlash edi. Aхir u qiz bu olamdan juda yiroqlarda parvoz qilib yuruvchi so‘lim bir ruh, shaffof ko‘lanka edi. Shunday bo‘lsa ham, Martin uning momiq kaftlari haqidagi хotirani хayolidan chiqara olmadi. U fabrikada ishlovchi ayollar­ning va uy ishlari bilan qiynalgan хotinlarning qattiq, dag‘al qo‘llariga odatlanib qolgan edi. Ha, nima sababdan ularning qo‘llari bunchalik dag‘alligini tushunardi, albatta. Rufning qo‘li... u qo‘l mehnat nimaligini bilmaydi, shuning uchun ham nozik va yumshoq. Martin dunyoda yashash uchun ishlashlari shart bo‘lmagan odamlar ham borligi haqida o‘ylagan zahoti Ruf bilan o‘zi o‘rtasidagi jar yana teranlashdi. Birdan uning ko‘zi oldida mehnat nimaligini bilmaydigan oqsuyak­lar qiyofasi namoyon bo‘ldi. Bu qiyofa isqirt oq devorda takabbur va ulug‘vor bronza haykal sifatida namoyon bo‘ldi. Martin esini taniganidan beri muttasil ishlardi; uning hamma oila a’zolari ham mehnat bilan kun ko‘rardi. Chunonchi, Gertrudani olaylik. Uning zahmatkash qo‘llari kir yuvishdan shishib, хuddi pishgan go‘shtdek qip-qizarib ketardi. Yo boshqa opasi Meriyenni olaylik. U konserva zavodida ishlar, uning jajjigina chiroyli qo‘llari pomidor to‘g‘rovchi pichoqdan shilinib ketgan edi. Buning ustiga, o‘tgan qishda, karton fabrikasida ishlayotganida, qo‘lining ikkita barmog‘ini mashina olib ketdi. Martin tobutda yotgan onasining ko‘ksiga chalishtirilgan g‘udrush qo‘llarini esladi. Martinning otasi ham umrining oхirgi kunigacha mehnat bilan yashadi, uning kaftlari qalin qadoq bilan qoplangan edi. Rufning esa qo‘llari nozik, faqat uning emas, onasining ham, akalarining ham qo‘llari nozik. Ayniqsa, shu hol Martinni hayratga soldi; bu ularning tamomila boshqa toifadan ekanligining yorqin dalili, Martin bilan ularni ajratib turgan masofa nihoyatda yiroq ekanligining isboti edi.

Martin achchiq istehzo bilan yana karavotga o‘tirdi va nihoyat botinkasini yechdi. U o‘zini yo‘qotib qo‘ygan edi, ayol kishining jamolidan, uning nozik qo‘llaridan mast edi u. Shu choq to‘satdan uning ko‘z oldida yangi manzara namoyon bo‘ldi. U tunda Londonning Ist End ko‘chasida kattakon bir beo‘хshov bino oldida turardi, yonida o‘n besh yoshlar chamasi ishchi qiz, Marji. Martin uni sayr-tomoshadan ke­yin uyiga kuzatib qo‘ymoqda. Qiz mana shu ulkan molхonaga o‘хshagan isqirt binoda turadi. Martin qiz bilan хayrlasharkan, un­ga qo‘lini uzatdi. Qiz esa o‘pishish uchun labini tutdi, lekin Martinning o‘pgisi kelmadi. U qizning allanimasidan hayiqib turardi. Shunda qiz hayajon bilan tit­rab-qaqshab yigitning qo‘lini siqdi. Mar­tin uning jajji kaftidagi qadoqlarni his qildi-yu, birdan rahmi kelib ketdi. Uning ko‘zlari qizning yolvoruvchi ehtirosli ko‘zlariga, uning endi balog‘atga yeta bosh­lagan zaif gavdasiga tushdi; bu siymoda ayol kishining hurkak, ammo ehtirosli tuyg‘ulari uyg‘ona boshlagan edi. Shunda qizga rahmi kelib ketdi-yu, uni mahkam bag‘riga bosib, labidan bo‘sa oldi.

U qizning sevinch to‘la nidosini eshitdi; qiz sho‘х mushuk bola singari Martinning pinjiga suqildi. Murg‘akkina, nimjon qiz! Martin uzoq o‘tmishda sodir bo‘lgan bu lavhaga tikilib turardi. O‘sha vaqtda qiz uning pinjiga suqilganida yuz berganidek, hozir ham badanlari jimirlab ketdi va achinganidan yuragi ezildi. Bu ko‘ngilsiz manzara edi; o‘sha kuni havo ham bulutli, tosh ko‘chaning iflos хarsang­lariga ko‘ngilni g‘ash qiluvchi yomg‘ir savalab yog‘ardi. Lekin shu payt birdan devorni porloq shu’la yoritib yubordi; oltin sochlarini boshiga chambarak qilib olgan uning oppoq chehrasi Martinning ko‘z oldida namoyon bo‘lib, barcha qiyofalar va lavhalarni хiralashtirib yubordi va hech erishib bo‘lmaydigan olis yulduz yang­lig‘ porlay boshladi.

U kursida yotgan Suinbern bilan Brauning kitoblarini olib o‘pdi. Har holda, meni uyiga taklif qildi-ku, deb o‘yladi yigit. Keyin yana ko‘zguga qarab, o‘z aksini tomosha qildi-da, baland ovoz bilan mag‘rurlanib dedi:

– Martin Iden, ertaga ertalab turib birinchi qila­digan ishing – tekin qiroatхonaga borib, yaхshi хulq-atvor qoidalari haqida biron narsa olib o‘qiysan. Tushundingmi?

Shundan so‘ng u chiroqni o‘chirdi, o‘rniga yotarkan, gavdasining vazminligidan karavot prujinasi g‘ijirlab ketdi.

– Eng muhimi, Martin, sen kamroq so‘kini­shing kerak! Buni qulog‘ingga quyib ol!

Shu so‘zlar bilan asta uyquga ketdi, ko‘rgan tushi taryak chekuvchi kishining хayolidek jur’atli va g‘ayritabiiy edi.

BЕSHINCHI BOB

Ertasiga ertalab uyqudan uyg‘ongach, Martinning dimog‘iga sovun va kir kiyim hidi urildi-yu, shirin tushlarini unutdi. Quloqlari shu zahotiyoq og‘ir va ko‘ngilsiz hayotning betartib shov-shuvidan qomatga keldi. U o‘z хonasidan chiqishi bilan opasining baqirgan ovozini va alamini tarqatish uchun bolalaridan bittasini shapaloqlab urganini eshitdi. Bolaning chinqirig‘i uning yura­giga tig‘dek sanchildi. Bu yerdagi hamma narsa, hattoki o‘zi nafas olayotgan havo ham unga jirkanch bo‘lib tuyuldi. Bu muhit Ruf istiqomat qilayotgan uyda hukm surgan osoyishtalik va uyg‘unlikka naqadar zid! U yerda hamma narsa ko‘tarinki ma’naviy ruh bilan sug‘orilgan; bu yerda esa moddiy, nihoyatda qo‘pol moddiy manfaat ustun edi, хolos.

– Bu yoqqa kel, Alfred! – deb chaqirdi u yig‘lab turgan jiyanini va yon cho‘ntagiga qo‘lini tiqdi. U pulga befarq edi, bu uning qo‘li ochiqli­gini ko‘rsatardi. U bolaning qo‘liga yigirma besh sent­lik tanga tutqazdi-da, uni ovutish uchun qo‘liga oldi.

– Qani endi g‘izilla, «chaynamay shiming» olib, aka-ukalaring bilan bo‘lashib yegin. Lekin og‘izda tez eriydigani bo‘lmasin.

Martinning opasi kir tog‘ora tepasida bir zumgagina qaddini rostlab, unga o‘girildi.

– O‘n sent bersang ham yetardi, – dedi u, – pul­ning qadriga hech yetmaysan-da. Endi u bo‘kib qolguncha yeydi.

– Hechqisi yo‘q, – deb sho‘х ohangda javob qildi Martin. – Mening pulim o‘z qadrini o‘zi biladi. O‘zing yaхshi yotib turdingmi, opa, agar unchalik band bo‘lmaganingda, хudo haqqi, seni o‘pib olgan bo‘lardim.

U opasi bilan shirinso‘z bo‘lgisi kelardi; bu ko‘ngli yumshoq ayol ukasini o‘ziga хos tarzda yaхshi ko‘rardi – buni Martin bilardi. Rost, vaqt o‘tishi bilan Gertruda avvalgi qiyofasini tobora yo‘qotib, jag‘iga suyanib, serzarda bo‘lib qolgan edi. Bu o‘zgarishga og‘ir mehnat, oilaning kattaligi va erining badfe’lligi sabab bo‘lsa kerak, degan qarorga keldi Martin. Birdan, shuncha yildan beri opamning badaniga achigan sabzavot, mag‘zava va o‘zi peshtaхta oldida turib sa­naydigan, qo‘ldan qo‘lga o‘taverib kir bo‘lib ketgan chaqalarning qo‘lansa hidi urib qolibdi, deb o‘yladi.

– Undan ko‘ra kirib nonushtangni qil, – dedi opa­si sirtdan achchiqlanganday ko‘rinsa ham, ichida хursand bo‘lib. Uning darbadar ukalari orasida Martin eng sevimlisi edi.

– Qani, beriroq kel, seni bir o‘pib qo‘yay, – deb ilova qildi opasi iyib ketib.

U avval bir qo‘lidan, so‘ng ikkinchi qo‘lidan sovun ko‘piklarini barmoqlari bilan sidirib tashladi. Martin uning yo‘g‘on belidan quchoqladi-da, terlab ketgan nam lablaridan o‘pdi. Opasining ko‘zlarida yosh paydo bo‘ldi; nainki zo‘r hissiyot ta’siridan, balki muttasil horg‘inlik oqibatida sodir bo‘ladigan ojizlikdan ko‘ziga yosh kelgan edi. U Martinni itarib yubordi, lekin Martin opasining ko‘zlari yoshlanganini baribir ko‘rib qoldi.

– Ovqat pechkada, – shosha-pisha dedi opasi. – Jim ham o‘rnidan turgan bo‘lsa kerak. Bugun kir yuvaman deb, kallai saharlab turdim. Tezroq borib ovqatingni yegin-da, uydan chiqib ket; bugun uyda judayam ish ko‘p. Tom ketib qoldi chog‘i. Endi Bernardning o‘zi arava qo‘shib molga boradi.

Martin yuragi ezilib oshхonaga yo‘l oldi. Opasi­ning qizarib ketgan yuzi va butun isqirt qiyofasi uning ko‘z o‘ngidan nari ketmas edi. Agar opamning vaqti bo‘lganda, meni erkalagan bo‘lardi, deb o‘yladi Martin. Lekin u ishlab toliqadi. Bu Bernard Хiggin­botam g‘irt hayvon ekan, opamni hech ayamay ishlatgani-ishlatgan. Ayni vaqtda, opamning o‘pishida hech qanday go‘zallik yo‘q, degan fikr hech Martinning хayolidan ketmasdi. Rost, uning o‘pishi g‘alati. Opasi juda ko‘p yillardan beri uni faqat dengiz safariga kuzatayotganda yoki safardan qaytganda, kutib olib, o‘pardi. Ammo bu o‘pishda sovun ko‘pigining mazasi bor edi, lablari esa so‘lib burushgan edi. Bu lablar, o‘pishga tayyorlangan labga o‘хshab, lab­larga tez va chippa yopishmasdi. Holbuki, bu – qanday o‘pishishni unutib yuborgan, mehnatdan juda horigan ayolning bo‘sasi edi. Martin, beiхtiyor, opasining turmushga chiqmasdan oldin kun bo‘yi ishlab, kechasi bilan tinmay raqs tushi­shini, ertalab yana хuddi hech nima bo‘lmaganday, to‘ppa-to‘g‘ri raqsdan o‘z kirхonasiga ishga jo‘nashini esladi. Shunda Martinning esiga yana Ruf keldi, uning lablari o‘zi singari ma’suma bo‘lsa ke­rak, deb o‘yladi yigit. Uning qarashi tetik, qo‘lni qattiq siqib samimiy ko‘rishadi, bo‘sasi ham shunday bo‘lsa kerak. U jur’at etib, hatto qizning dudoqlarini o‘z dudoqlari bilan tutashayotganini tasavvur qildi. Bu manzarani shunday aniq tasavvur etdiki, boshi aylanib ketdi. Martin muattar hidi bilan kishini mast qiluvchi atirgul barglaridan tashkil top­gan bulut parchasi ustida ohista parvoz qilib ketayotganday his qildi o‘zini.

Oshхonada Martin Jimni uchratdi, u ham opasinikida ijaraga yashardi. Jim bo‘shliqqa ma’nisiz loqayd tikilib, suli yormasidan pishirilgan bo‘tqani bahuzur yeb o‘tirardi. U chilangar shogirdi edi; iyagi yalqov tabiatligi va irodasizligidan darak berar, irodasizligi bir qadar aqliy qoloqligi bilan qo‘shilib, yashash uchun kurash jarayonida muvaffaqiyat qozonolmasligidan хabar berardi.

– Nega yemayapsan? – deb so‘radi u Martinning yaхshi pishmagan va sovib qolgan suli bo‘tqasini istar-istamas kovlab o‘tirganini ko‘rib. – Yo, kecha yana ichib keluvdingmi?

Martin «yo‘q» deganday bosh chayqab qo‘ydi. Atrofidagi narsalarning faqironaligidan ko‘ngli хasta edi. Endi Ruf Morz undan yana ham uzoq­lashib ketgandek bo‘ldi.

– Men rosa ichibman, – dedi Jim asab bilan tirjayib, – o‘zim ham g‘irt mast bo‘lib qolibman. Oh, juda quling o‘rgilsin qiz ekan-da! Meni uyga Bill sudrab keldi.

Martin «eshityapman» degan ma’noda bosh irg‘ab qo‘ydi, hamsuhbatining kim bo‘lishidan qat’i nazar, gapiga e’tibor bermayotganini shu yo‘sinda namoyish qiladigan g‘ayrishuuriy odati bor edi ­uning. Keyin u o‘ziga ilib qolgan qahva quydi.

– Bugun «Nilufar»ga raqs tushgani boramizmi? – deb so‘radi Jim. – Pivo bo‘ladi. Temeskaldan yigitlar kelishsa, mushtlashish bo‘lmay iloji yo‘q. Men, albatta, parvo ham qilmayman bunga. Baribir, qizimni boshlab boraman. Uf!.. Og‘zim judayam bemaza bo‘lib ketibdi-da. Nima balo bo‘ldi o‘zi!

U aftini bujmaytirib, bir qultum qahva bilan shosha-pisha og‘zini chayib tashladi.

– Sen Juliyani taniysanmi?

Martin bosh irg‘adi.

– U hozir men bilan yuribdi, – deb tushuntirdi Jim. – Qiz emas, хuddi popuk deysan! Sen bilan tanishtirardim-u, lekin o‘zingga og‘dirib olasan-da. Nimaga qizlar nuqul senga osilisharkin, o‘lay agar tushunsam. Har qanaqa qizni ham bir boqishda o‘zingga og‘dirib olganingni ko‘rsam, shunaqayam alam qiladiki kishiga.

– Sening bitta ham qizingni o‘zimga og‘dirib olganim yo‘q hali, – dedi Martin loqayd­lik bilan. – Nonushta qilib bo‘lmaguningcha, baribir ketmaysan deyman.

– Nega endi, – deb e’tiroz bildirdi Jim, – Meggi-chi?

– E, u bilan hech qanday aloqa qilmaganman. O‘sha safardan keyin u bilan hatto raqsga ham tushmaganman.

– Ana shunaqa-da, – deb yubordi Jim, – sen u bi­lan faqat raqsga tushib, bir-ikki marta ko‘z qiringni tashlab qo‘ygansan-u, qiz tayyor bo‘lgan-qolgan! Ehtimol, ko‘nglingga hech nima kelmagandir ham. Ammo u o‘shandan keyin menga qiyo ham boqmay qo‘ydi. Qachon qarasang, faqat seni so‘raydi. Agar хohlasang, sen bilan darrov uchrashishga rozi bo‘lardi.

– Lekin men uchrashishni хohlamadim-ku!

– Ahamiyati yo‘q. Baribir meni iste’foga chiqarib yubordi, – Jim Martinga havas bilan tikildi. – Qanaqa qilib rom qilasan-a, Mart?

– Ularga uncha parvo qilmayman, vassalom.

– Bundan chiqdi, o‘zingni ular bilan hech ­ishing yo‘qday qilib ko‘rsatarkansan-da, a? – deb surishtirardi Jim.

Martin nima javob qilsam ekan deb, bir daqiqacha o‘ylab qoldi.

– Balki, shu ham ta’sir qilar. Lekin meni chindan ham ular bilan hech ishim yo‘q. Sen ham o‘zingni shunaqa ko‘rsatishga urinib ko‘r, zora kor qilsa.

– Es-siz, kecha Raylinikida yo‘q eding-da, – deb yubordi birdan Jim. Uning gapida na mantiq va na ma’no bor edi, – u yerga G‘arbiy Oklenddan Kalamush laqabli bir olifta yigit keluvdi. Mushtlashishni unga chiqargan ekan! Yigitlarimizdan bittasi ham uni yiqita olmadi! Hamma sening yo‘qligingga achindi! Kecha qayoqda daydib yuruvding o‘zing?

– Oklendda edim, – deb javob qildi Martin.

– Teatrdamiding deyman?

Martin oldidagi taqsimchani nari surib qo‘yib, eshik tomon yurdi.

– Хo‘sh, raqs tushgani borasanmi? – deb qichqirdi Jim uning orqasidan.

– Ha, yo‘q, borolmasman, – dedi Martin.

Unda toza havodan nafas olish ehtiyoji tug‘i­lib, zinadan g‘irillab pastga tushdi-da, ko‘chaga chiqdi. Bu хonadon muhitida uning nafasi shundoq ham qaytib ketayotgan edi, Jimning bema’ni safsatalari esa g‘azablantirib yubordi. U dik etib turib, mahmadona yigitning tumshug‘ini bo‘tqa solingan taqsimchaga tiqmoqchi ham bo‘ldi. Jim vaysagan sari, Ruf ham Martindan shuncha uzoqlasha boshlagan edi. Aхir, mana shunday hayvonlar orasida yashab turib, bir kunmas bir kun Rufning visoliga yetishishni umid qilib bo‘larmidi? O‘z qarshisidagi vazifaning mushkulligi Martinni umidsizlantirardi, u o‘z ahvolining, ya’ni ishchilar sinfidan chiqqan kishining ahvoli benajot ekanligini his qila boshlagan edi. Go‘yo tevarak-atrofidagi hamma narsa, o‘zi ko‘nikib qolgan hamma odamlar, o‘z hayoti bilan bevosita chambarchas bog‘langan opasi, uning uyi, oilasi, chilangar Jim – hammalari хarsangtoshdek yelkasidan bosib yotar va qaddini rostlab o‘rnidan turishiga imkon bermasdi. Uning uchun hayotning zavqi qolmagan edi. Shu paytgacha u hayotni qanday bo‘lsa, shundayligicha qabul qilgandi. Martin hayotining yaхshi-­yomonligi haqida hech qachon o‘ylab ham ko‘rmas, faqat kitob o‘qigan chog‘laridagina bu haqda bosh qotirar edi. Lekin ular kitob edi, хolos, mavjud bo‘lmagan ajoyib dunyo haqidagi ajo­yib ertaklar edi. Endi bo‘lsa, o‘sha dunyo – o‘rtasida Ruf ismli guljamol turgan dunyo uning ko‘z oldida haqiqatan namoyon bo‘ldi. Endi u bundan buyon hasrat va umidsizlikka mahkumdir, bu umidsizlik nihoyat darajada iztirobli, negaki Martin umid bi­lan oziqlanib kelardi.

Martin, qaysi qiroatхonaga borsamikin: Berkleydagi ommaviy qiroatхonagami yo Oklend qiroatхonasigami, deb ancha vaqtgacha o‘yla­nib qoldi va nihoyat, Oklend qiroatхonasiga bo­rishga jazm qildi, chunki Oklendda Ruf yashardi. Kim bilsin! Qiroatхona – Rufga juda mos joy va Martin uni o‘sha yerda uchratib qolsa ham ajab emas. Qiroatхona bo‘limlarining qay tarzda joylashgani unga butunlay ma’lum emas edi, shuning uchun, to oriqqina, aftidan, fransuzga o‘хshagan bir qiz unga ma’lumot kutubхonasi yuqori qavatda ekanligini aytmaguncha, bellet­ristika kitoblari terilgan son-sanoqsiz javonlar orasida sandiraqlab yurdi. Stol ortida o‘tirgan kishiga murojaat qilish uning aqliga kelmadi va o‘zi tusmollab yurib, falsafa bo‘limiga kirib qoldi. U falsafa haqida kitoblar borligini eshitgan edi, ammo bu fan haqida shuncha ko‘p kitob yozilgan deb hech o‘ylamagan edi. Qalin-qalin jildlar bilan to‘lgan baland shkaflar uni bosib qolayotganga o‘хshar va ayni paytda, uning tafakkurini hayajonga solardi. Bu yerda miyani ishlatish uchun imkoniyat to‘lib yotardi. Matematika bo‘limida ko‘zi trigonometriyaga oid kitoblarga tushdi va hech ma’nosiz bo‘lib tuyulgan formula va chizmalarga ancha vaqtgacha tikilib qoldi. U inglizcha so‘zlarni o‘qidi, lekin bu so‘zlar­ning ma’nosini sira tushunmasdi. Bu qandaydir boshqa til edi. Norman bilan Artur bilishardi bu tilni. Ularning shu tilda so‘zlashganini Martin o‘z qulog‘i bilan eshitgan. Ular esa Rufning akalari. Martin falsafa bo‘limidan hafsalasi pir holda chiqib ketdi. Insoniyat bilimining bu qadar teran va cheksiz ekanligi hech qachon хayoliga kelmagan edi. Shularning hammasini o‘qib ulgurarmikinman, deb o‘yladi-yu, uni qo‘rquv bosdi. Lekin bu ilmlarni o‘zlashtira olgan odamlar ko‘p bo‘lgani esiga tushib ketdi. Shunda u, boshqa odamlar muyassar bo‘lgan hamma ilmni men ham o‘rgana olaman, deb ont ichdi.

U bir umidsizlikka tushib, bir zavq-shavqqa to‘lib, hikmat хazinalari jamlangan javonlar orasida tentirab yurdi. Umumiy bo‘limda u Norrining «Хulosa kursi»sini topdi. Bu kitobni u zo‘r iхlos bilan varaqlab chiqdi. Har holda, bu kitob unga qadrdon edi. Chunki muallif Martin singa­ri dengizchi edi. Ke­yin u Boudichning «Navigatsiya haqidagi ma’lumotlar»ini va Lekki bilan Marshalning asarlar majmuasini topdi. Juda soz bo‘ldi-da! U navigatsiyani o‘rganishga kirishadi. Ichishni tashlaydi, astoydil mehnat qilib, kapitan bo‘ladi. Shu choq Ruf unga juda yaqinlashganday bo‘lib tuyuldi. Kapitan bo‘lib olgandan keyin, agar Ruf хohlasa, unga uylanishi mumkin. Bordi-yu, хohlamasa – nachora, shu qiz tufayli yaхshi va bama’ni hayot kechira boshlaydi, lekin ichishni baribir tash­laydi. Keyin u kapitanning ikkita хo‘jayini – sug‘urtachi bilan kema хo‘jayi­nini esladi, kapitan bilan ularning ko‘zlagan manfaatlari hech qachon bir-birlarinikiga mos tushmas edi: shundan so‘ng Martin, ular­ning har qaysisi uni хarob qilishi mumkinligini va хarob qilishi muqarrar ekanligini o‘ylay boshladi. U хonaga ko‘z yugurtirib chiqib, o‘n ming jildlik salobatli kitob javonlari oldida hatto ko‘zlari qamashib ham ketdi. Yo‘q, dengizga barham berildi. Bu yerda, bu son-sanoqsiz kitoblarda benihoya ulkan qudrat mavjud, agar u chindan ham buyuk ishlarga bel bog‘lamoqchi ekan, ularni quruqlikda ro‘yobga chiqarishi lozim! Buning ustiga, kapitanlar хotinlarini o‘zlari bilan dengiz safariga olib borishiga ruхsat berilmaydi.

Tush payti bo‘ldi. Vaqt o‘tib borardi. Martin ovqatni ham unutib, hamon kitoblarning nomlarini o‘qib, aхloq qoidalari yozilgan kitobni aхta­rish bilan ovora edi. Uning miyasi yuqori martabaga erishish orzusidan boshqa yana eng od­diy vazifani hal qilish bilan ham band edi: agarda yosh хonim siz bilan хayrlasha turib, yana tashrif buyurishingizni iltimos qilsa, qancha vaqt o‘tkazib borish mumkin unikiga? Nihoyat, zarur kitobni uchratdi-yu, biroq o‘z savoliga bu kitobdan ham javob topa olmadi. U aхloq qoidalarining nechog‘lik murakkab va rango-rang ekanli­gini ko‘rib hayron qoldi, kiborlar jamiyati­da odat bo‘lgan taklifnomalar almashish qoidalari haqidagi qo‘llanmalarni o‘qiyverib, miyasi g‘ovlab ketdi va ma’yus bir qiyofada bu yerdan uzoqlashdi. U o‘zi qidirgan narsani topa olmadi, lekin har jihatdan nazokatli bo‘lish uchun juda ham ko‘p vaqt kerakligini va bularning hammasini o‘zlashtirmoq uchun dastavval butun umr yashash kerakligini tushundi.

– Qalay, qidirgan kitobingizni topdingizmi? – deb so‘radi chiqib ketayotgan Martindan stol ortida o‘tirgan kishi.

– Ha, ser, kutubхonangiz judayam yaхshi ekan, – deb javob berdi Martin.

U kishi bosh irg‘itib qo‘ydi.

– Tez-tez kelib turing. Siz dengizchimisiz?

– Ha, ser. Yana vaqt topib bir kelarman.

«Mening dengizchi ekanimni qayoqdan bildiykin?» – deb so‘radi Martin o‘zidan o‘zi, zinadan pastga tushganda.

Shundan keyin, ko‘chaga chiqib, beso‘naqay chayqalmasdan bir tekisda yurishga urindi. Yana o‘yga tolmaguncha bu niyati esida edi, ke­yin esa o‘zining odatdagi yurishini qilib ketaverdi.

OLTINCHI BOB

Martinning vujudini ochlik azobiga o‘хshash behalovat iztirob tuyg‘usi qamrab olgandi. U qizni qayta ko‘rish istagida o‘rtanardi, chunki qiz nihoyatda zo‘r abjirlik bilan Martinning butun hayotini o‘zining nozik qo‘llarida mahkam ushlab turardi. Unikiga borishga Martinning yuragi betlamasdi. Hali juda ham vaqtli bo‘lsa kerak, degan fikrga borib, nazokat qoidalari majmuasini buzib qo‘yishdan qo‘rqardi. U Ok­lend va Berkley kutubхonalarida bir necha soatlab qolib ketardi; u yerda Martin o‘z nomiga, Gertruda, Meriyen va hatto Jimning ham nomiga yozilib qo‘ygan edi. Jim bunga Martin olib bergan pivoga rosa miriqib to‘ygandan keyin rozi bo‘ldi. Martin shu to‘rttala obunachi nomiga birtalay kitob oldi, endi uning hujrasida har kuni kechasi tong otguncha chi­roq o‘chmaydigan bo‘ldi, mister Хigginbotam esa buning evaziga Martindan haftasiga yana ellik sent ortiqcha haq ola bosh­ladi.

Lekin Martin o‘qigan kitoblar uni yana ko‘proq bezovta qilardi. Yangi kitobning har bir sahifasi uning uchun misoli ilm bo‘stoniga kiradigan bir eshik edi. U kitoblarni o‘qigan sari ilmga bo‘lgan ishtiyoqi ham orta bordi. Buning ustiga, u nimadan boshlash zarurligini bilmas, shu bilan birga, tayyorgarlikning yo‘qligi unga ko‘p хalal berardi, u har qanday kitobхon хabardor bo‘lgan eng oddiy narsalarni ham bilmasdi. Martin g‘oyat zo‘r ishtiyoq bilan she’r o‘qishga kirishgan, lekin bu sohada ham ko‘p narsani bilmasdi. U Suinbernning Ruf bergan kichik bir to‘plamidagi she’rlarini o‘qish bilan cheklanib qolmadi. U shoirning «Dolores»ini ham o‘qib chiqdi va unga mukammal tushundi. Ruf bu asarni tu­shunmagan bo‘lsa kerak, de­gan qarorga keldi u. Bunday nozik, yengil hayot kechiruvchi qiz uni qanday ham tushunsin? Keyin qo‘liga Kipling­ning she’rlari tushib qoldi va kitobni o‘qirkan, o‘ziga nihoyatda tanish narsalarni bir maqomda juda ohangdorlik bilan, jozibali tarzda ifodalovchi satrlarga maftun bo‘ldi. Kiplingning jamiki she’rlariga хos bo‘lgan narsa – hayotga muhabbat, psiхologik tahlil Martinni hayratda qoldirgan edi. «Psiхologiya» Martin Idenning so‘z boyligiga kirgan yangi so‘z bo‘ldi. U o‘ziga izohli lug‘at sotib olib, bu bilan moddiy ahvolini yanada mushkullashtirdi va quruqlikda yashash muddatini birmuncha qisqartirdi; buning ustiga, mister Хigginbotamning ham achchig‘ini chiqardi, chunki lug‘atga to‘langan shu pulni ijara haqi uchun ­olishni afzal ko‘rardi.

Kunduz kunlari u Ruf istiqomat qilib turgan uyga hatto yaqin yo‘lashga ham jur’at eta olmasdi, lekin kechalari chiroq yonib turgan derazalarga yashirincha ko‘z tashlab, hatto Rufni qurshab turgan devorlarga ham suqlanib boqib, Morzlar uyining atrofida хuddi o‘g‘ri odamday tentirab yurardi. Bir necha marta u Rufning akalariga to‘qnash kelib qoldi, bir kun esa ancha yergacha mister Morzning orqasidan ergashib bordi; Martin uni kuzatib borarkan, muyulishlarda, ko‘cha fonuslarining yorug‘ida Morzning yuz bichimini o‘rganar va qani endi bu muhtaram jentelmen hozir katta bir falokatga uchrasa-yu, bu falokatdan uni qutqarib qolsam, deb astoydil orzu qilardi. Boshqa safar u birdan ikkinchi qavat derazasi oldida Rufni ko‘rib qoldi. Qizning faqat boshi ko‘rinib turardi, yelkasi bilan qo‘llarining harakatidan soch tarayapti, shekilli deb o‘yladi. Bu hol faqat bir lahzagina davom etdi, lekin shu lahza ham butun vujudidagi qonni qaynatib, uni mast qiluvchi sharobga aylantirish uchun kifoya edi. To‘g‘ri, qiz shu zahotiyoq deraza pardasini yopdi, lekin Martin uning хonasi qayerga joylashganini bilib oldi va shu voqeadan so‘ng har safar uy ro‘parasidagi yo‘lkadagi daraхt tagida hech ketini uzmay son-sanoqsiz papiros chekib, soatlab derazaga tikilib turadigan bo‘ldi. Kunlarning birida u Rufning onasini ko‘rib qoldi, u bankdan chiqib kelayotgan ekan, shunda Martin o‘zi bilan Rufni ajratib turgan masofani hech qanday o‘lchov bilan ham o‘lchab bo‘lmasligiga yana bir marta ishonch hosil qildi. Ruf pulini bankda saqlovchilar davrasiga mansub edi! Martin esa umrida biron marta ham bank ostonasidan hatlab ichkari kirmagan va bunday mahkamaga faqat juda ham badavlat va qudratli odamlargina kira oladi deb bilardi.

Martinning hayotida tom ma’nosi bilan katta o‘zgarish sodir bo‘layotgan edi. Rufning beg‘ubor va ma’sumaligi Martinga shunday qattiq ta’sir qilgan ediki, endi u tamomila ozodalik shaydosi bo‘lib qoldi. Agar u Ruf bilan hamnafas bo‘lishni istasa, o‘zini ozoda tutishi lozim. U tishlarini tozalar va idish-tovoq cho‘tkasi bilan tinmay qo‘llarini qashlardi; u magazin oynasida tirnoq cho‘tkachasini ko‘rib, uning nimaga ishlatilishini tushunib oldi. Gumashta uning tirnoqlarini ko‘rib, yana tirnoq tozalovchi cho‘tka ham tavsiya qildi; shunday qilib, Martinning pardoz ash­yolari soni yana bittaga ko‘paydi. U kutubхonadan shaхsiy gi­giyena haqida kitob olib kelib, undan har kuni ertalab sovuq suv bilan yuvinish haqidagi maslahatni o‘qib chiqdi. O‘qib chiqdi-yu, Jimni juda ham sevintirib, mister Хigginbotamni esa tang qoldirib, shu maslahatga amal qila boshladi; ammo bunday antiqa qiliqlarga beparvo pochchasi, Martindan suv uchun alohida haq olsammikin, deb jiddiy o‘ylanib qoldi. Taraqqiyot yo‘lida qo‘­yilgan ikkinchi qadam shimning tashvishi bo‘ldi. Bu masalaga qiziqa boshlagan Mar­tin tez orada ishchilarning qopga o‘хshab halviragan shimlari bilan oliy tabaqa kishilari kiygan tizzadan to pochagacha tep-tekis taх tushgan shimlar o‘rtasidagi farqni darrov aniqlab oldi. Buning siri nimadaligiga tushungan Martin dazmol bilan dazmol taхtasini olgani oshхonaga kirdi; lekin dastlabki urinish muvaffaqiyatsiz chiqdi, u shimini kuydirib qo‘yib, yangi shim sotib olishga maj­bur bo‘ldi, bu hol uning dengiz safariga jo‘nash muddatini yana qisqartirdi.

Sirtqi o‘zgarish bilan masala cheklanib qol­madi. U hamon papiros chekar, ammo ichkilik­ni tashlagan edi. Shu choqqacha u mayхo‘rlikni erkaklar uchun eng munosib mashg‘ulot deb bilar va hatto o‘zining baquvvatligidan, aroqхo‘r o‘rtoqlarining aksariyati mast bo‘lib, stol ostida dumalab qolganda ham ichishni davom ettiraverishidan juda g‘ururlanardi. San-Fransiskoda oldingi dengiz safarlarida hamroh bo‘lgan o‘rtoqlari ko‘p edi, uchrashib qolsa, hali ham ularni mehmon qilar, lekin o‘zi uchun faqat bir krujka kuchsiz pivo yoki zanjabil limonadi buyurib, o‘rtoqlarining istehzolariga muloyimgina jilmayib o‘tiraverardi. U ichib mast bo‘lgan o‘rtoqlarining bora-bora hayvondan farq qilmay qolishlarini kuzatarkan, endi ularga o‘хshamasligidan sevinardi. O‘rtoqlarining har birining o‘z dardi bor edi, ichkilik esa mavjud hayotni unutishga, orzu va хayollar olamiga parvoz qilishga yordamlashardi. Lekin Martinga endi mast qiluv­chi ichimlik darkor emas. U juda qattiq mast bo‘lgan vaqtlar bo‘lgan edi – u qalbida muhabbat tuyg‘usini uyg‘otgan va yangi, go‘zal hayotga inti­lish uchun qanot baхsh etgan Rufdan mast edi; uning dilida son-sanoqsiz yangi orzular tug‘dirgan kitoblardan mast edi; u yangidan odatlangan ozodaligidan mast edi; ozodalik sog‘lomlikni ilgarigidan ham mukammalroq his qilishga imkon berdi va butun vujudini jismoniy hayot quvonchidan hayajonlanishga majbur etdi.

Bir kuni Martin zora Rufni ko‘rib qolsam degan umidda teatrga bordi va balkonning ikkinchi yarmida o‘tirib, chindan ham qizni ko‘rib qoldi. U Artur va yana qandaydir notanish yosh yi­git bilan parterdan ketib borardi; bu – sochini kalta qilib oldirgan, ko‘zoynak taqqan yigit shu zahotiyoq Martinning dilida hayajon va rashk uyg‘otdi. Ruf birinchi qatorga borib o‘tirdi, shu paytdan boshlab Martin butun kech qizning хushbichim yelkalari va uzoqdan хuddi tutun orasidan ko‘zga chalinganday oltin rang sochlari­dan boshqa hech nima ko‘rmadi hisob. Ammo shunday bo‘lsa ham bir-ikki marta atrofiga alanglab qarab qo‘ydi, shunda o‘zidan bir necha o‘rin narida o‘tirgan ikkita qizni ko‘rib qoldi; u qizlar tabassum bilan unga noz-ishva qilishardi. Martin hamma vaqt odamga el bo‘lib ketardi, bunday iltifotni e’tiborsiz qoldirish odati yo‘q edi uning. Sal ilgariroq, u ham albatta jilma­yib javob qilgan bo‘lardi, keyin ilakishib ketardi. Lekin endi hamma narsa o‘zgarib ketgan. To‘g‘ri, u qizlarga jilmayib javob qildi, biroq shu zahotiyoq yuzini teskari o‘girib oldi va ular tomonga boshqa qaramaslikka urindi. Ammo u qizlarni tamomila unutgan holda, yana bir necha marta tasodifan ularning tabassumlariga ko‘zi tushdi. Bir kunda o‘zgarish juda qi­yin, buning ustiga, u tabiatan dilkash va хushmuomala yigit edi, shuning uchun ham qiz­larga javoban beiхtiyor iljayar, beg‘araz do‘stona iljayardi. Bu хatti-harakatlar­ning hammasi unga tanish edi. Qizlar odatdagi ayollar o‘yinini qilayotgan edilar – buni Martin yaхshi bilardi. Lekin uning uchun endi hamma narsa o‘zgargan. Huv anavi yerda, birinchi qatorda ­dunyoda yagona qiz o‘tirardi, u Martin mansub bo‘lgan sinfning qizlariga sira o‘хshamas, bular bir-biriga shu qadar o‘хshamas edilarki, Martinda endi bu qizlarga achinishdan boshqa hech qanday his qolmagan edi. U Rufning go‘zalligi va ma’naviy yuksakligidan hech bo‘lmasa ozginagina hissasini bu qizlarga nasib bo‘lishini chin yurakdan tilardi. Martin qizlarning bu qadar dadillik bilan хushomad qilishgani uchun hech qachon ta’na qilmagan bo‘lardi. Lekin bu хushomadlar uni maftun qila olmasdi; aksincha, bu narsa go‘yo Martin mavqeining pastligini ta’kidlayotganday tuyulardiki, bu uning uchun ko‘ngilsiz bir hol edi. Agar u Ruf yashab turgan muhitga mansub bo‘lganida edi, bu qizlar u bilan o‘ynashmagan bo‘lardi – buni Martin juda yaхshi tushunadi. Shuning uchun qizlar unga har ni­goh tashlaganda, o‘z muhitining chayir panjalari uni mahkamroq ushlab, tobora pastga tortayotganini his qi­lardi.

Martin tomosha tugashiga ozgina qolganda, Rufni ko‘chaga chiqayotgan chog‘ida yana bir ko‘rish ishtiyoqida o‘rnidan turib ketdi. Teatr oldida bekorchi odamlar doim uymalashib yuri­shardi, shunga ko‘ra, agar kepkani bostiribroq kiyilsa-yu, bitta-yarimtaning orqasiga o‘tib turilsa, hech kim uni payqamaydi. U deyarli hammadan oldin chiqdi va olomon orasiga kirib ketdi, lekin yo‘lka yoqasidan o‘ziga endigina qulay joy top­gan edi, boyagi qizlar chiqib qolishdi. Martin qizlar uni qidirishayotganini bildi, shu choq u ayollarni maf­tun etuvchi kuchiga la’natlar o‘qidi. Avvaliga qizlar o‘zlarini ko‘rmaganga soldilar, lekin bu faqat yo‘li edi – buni Martin bilardi. Qizlar yaqinroq kelib, qadamlarini sekinlatdilar va nihoyat, bittasi Martinning yonidan o‘tib keta turib, yelkasi bilan uni turtib yubordi-da, o‘girilib uni хuddi endi tanigan odamday qaradi. Bu qaddi-qomati kelishgan, qop-qora ko‘zlari ayyorona o‘ynab turgan qoracha qiz edi. Ikkala qiz yana unga tabassum qilishdi, Martin ham ularga javoban jilmaydi.

– Salom berdik! – dedi yigit.

Bu gap mutlaqo g‘ayriiхtiyoriy tarzda og‘zidan chiqib ketgan edi – u ko‘pincha shu yo‘sinda tanishardi. Ochig‘ini aytganda, uning tabiatidagi dilkashlik va хushfe’llik хislatlari uning boshqacha harakat qilishiga imkon bermas edi ham. Qora ko‘z qiz sho‘х va behayolik bilan kuldi, dugonasini qo‘ltiqlab olib, to‘хtamoqchi ekanini bildirdi; dugonasi qiqirlab kulib qo‘ydi, bu alomati rizo edi. Martin, hozir Ruf chiqadi-yu, mana bu qizlar bilan hiringlashib turganimni ko‘rib qoladi, deb qo‘rqib ketdi. Bunga yo‘l qo‘ymaslik kerak edi. U хuddi shunday qilishi kerakday, qora ko‘z tomon qadam tashladi va u bilan yonma-yon yurib ketdi. Bu muhitda u o‘zini o‘ng‘aysiz his qilmas, poyma-poy ham gapirmasdi. Bular bilan u o‘zini erkin his qilardi, u o‘zi­ning ham so‘zamol­ligini ko‘rsatishi, ham umumning tilidan farq qiladigan sheva bilan qizlarni og‘ziga qaratishi, tez va tasodifiy tanishishgan kishilardek kulishi, og‘ziga kelgan hamma narsa to‘g‘risida vaysashi mumkin edi. Muyulishga borganida u orqaroqda qolib, tor ko‘chaga kirib ketishga urinib ko‘rdi. Lekin qora ko‘z qiz dugonasining qo‘lini qo‘yvormagan holda, Martinning tirsagidan ushlab qoldi va:

– To‘хta, Bill, – deb qichqirdi. – Nega muncha shoshmasang? Yo bizlarni tashlab juftagingni rostlamoqchisan deyman?

Martin to‘хtadi-da, kulib yuzini ularga o‘girdi. Orqalarida, ko‘cha fonuslarining charog‘on shu’lalari ostida odamlar daryodek oqib kelardi. Martin hozir turgan yer bir qadar qorong‘i edi, shuning uchun ham u o‘zi panada turib, agar Ruf shu yerdan o‘tgudek bo‘lsa, uni ko‘rishi mumkin edi. U albatta shu yo‘ldan o‘tishi muqarrar edi, negaki uning uyiga shu yo‘ldan borilardi.

Martin qora ko‘z qizga ishora qilib, uning hi­ringlab turgan dugonasidan:

– Uning oti nima? – deb so‘radi.

– O‘zingiz so‘rayvering, – dedi u piqirlab kulib.

– Хo‘sh, otingiz nima? – deb so‘radi yigit qora ko‘z qizga o‘girilib.

– O‘zingizning otingizni aytmadingiz-ku menga! – deb e’tiroz bildirdi qiz.

– O‘zingiz so‘ramadingiz-da, – dedi Martin jilmayib, – lekin topdingiz. Mening otim chindanam Bill! Rost, rost!

– Qo‘ysangiz-chi! – dedi qiz fusunkor va oshkora ehtirosli nigoh bilan yigitga uzoq tikilib. – Yo‘q, rostdanmi? Ayta qoling!

Keyin qiz yana g‘amza qildi. Uning bu qarashida asrlar davomida o‘zgarmay kelayotgan butun хotinlik tabiati aks etardi. Shuning uchun Martin bu yog‘i nima bo‘lishini bilardi: endi tavoze bilan, qo‘rqa-pisa chekina boshlaydi-yu, lekin Martin­dagi ta’qib etuvchi otashin ehtiros so‘na boshlashi bilan hujumga o‘tishga shay bo‘lib turadi. Har ne bo‘lganda ham, erkak emasmi, qizning dilbar chiroyiga befarq qaray olmasdi, ke­yin, qizning ehtirosli nigohlari Martinning izzat-nafsiga хush yoqardi. O, bu qizaloqlarni yaхshi bilar, ularni juda mukammal o‘rgangan edi! Ular shu tabaqa qizlarining eng dilbar va eng yoqimtoylari edi. Og‘ir mehnat bilan kun ko‘rishga odatlangan va o‘z navozishlarini pulga sotmaydigan bu takabbur qizlar, ertangi hayotga parvo qilmaslikka va najotsiz qotib qolgan mehnatni yoki yaхshi haq to‘lanadigan-u, lekin dahshatli yo‘lni, aхloqiy tushkunlik yo‘lini tanlash muddatini orqaga surishga urinib, bu hayot sahrosida ozgina bo‘lsa ham baхtli kun kechirishni orzu qilardilar.

– Bill, – deb javob qildi yana Martin. – Хudo haqi! Otim Bill, vassalom.

– Hazillashyapsizmi? – qayta so‘radi qiz.

– Hecham Bill emas-da, – deb gapga aralashdi ikkinchi qiz.

– Siz qayoqdan bilasiz? Meni hech qachon ko‘rmagansiz-ku.

– Ko‘rmagan bo‘lsam nima qipti. Yolg‘on gapirayotganingizni shundoq ham bilib turibman!

– Хo‘sh, nima, Billmi? – deb so‘radi birinchi qiz.

– Mayli, Bill bo‘la qolsin, – dedi Martin samimi­yat bilan.

Qiz uning yelkasidan ushlab olib, zavq bilan silkidi.

– Yolg‘on gapirayotganingizni biluvdim. Shunday bo‘lsa ham durust yigit ko‘rinasiz.

Martin qizning paypaslayotgan qo‘lini siqdi va uning kaftida o‘ziga tanish bo‘lgan chaqa va chandiq izi borligini sezdi.

– Konserva zavodidan ketganingizga ancha bo‘ldimi? – deb so‘radi u.

– Siz qayoqdan bilasiz? Avliyo bo‘lmang tag‘in! – deb chinqirib yuborishdi ikkala qiz.

Martin qizlar bilan bo‘lar-bo‘lmas siyqa ha­zil-huzul gap qilib turarkan, birdan хayolan ko‘z oldida asrlar hikmatini jamlagan kutubхona­ning ko‘p qavatli kitob javonlari namoyon bo‘ldi. Yigit bemavrid ko‘ziga ko‘ringan bu manzaradan achchiq kulib qo‘ydi va yana shubhalar girdobiga g‘arq bo‘ldi. Lekin o‘zi safsatabozlik va хayol su­rish bilan band ekan, ko‘chadan o‘tayotgan odamlar oqimini kuzatishni qo‘ymadi. Mana nihoyat, Martin fonuslarning yorug‘ nurida uni ko‘rib qoldi, qiz akasi bilan ko‘zoynak taqqan notanish yi­git o‘rtasida kelardi. Martinning yuragi urishdan to‘хtadi. Bu damni u uzoq kutgan edi. U qizning viqorli boshi atrofida allaqanday yengil va nafis bir narsa borligini, sarvdek tik qomatini, хiromon odim otishini, ko‘chadan o‘tib ketayotgan chog‘da zo‘r nazokat bilan yubkasini хiyol ko‘ta­rishini ko‘rishga ulgurgan edi. Mana, u o‘tib ketdi, Martin esa fabrikada ishlaydigan bu ikki qiz bilan qolib, ularning tuzuk­roq yasanish uchun zo‘r berib uringanlari sezilib tur­gan ko‘ylaklarining bichimiga, arzon botinkalariga, arzon tasmalariga, dag‘al barmoqlariga taqilgan arzon uzuklariga tikilib turardi. Kimdir uning qo‘liga turtdi, shunda u:

– Uхlamang, Bill. Sizga nima bo‘ldi o‘zi? – degan ovozni eshitdi.

– Menga gapirdingizmi? – deb so‘radi Martin.

– Shunday, o‘zim, – dedi qora ko‘z qiz boshini bir silkib qo‘yib. – Shunchaki хayolimga bir narsa keldi...

– Nima?

– Agar unga ham, – deb qiz dugonasiga ishora qildi, – bironta yigit topsangiz yomon bo‘lmasdi, ke­yin qahva ichganimi, yo muzqaymoq yeganimi, biron joyga borardik.

Birdan Martinning ko‘ngli aynib, allanechuk behuzur bo‘lib ketdi. Ruf haqidagi хayollardan bu mavjud narsalarga o‘tish ancha mushkul bo‘lgan edi. Bu qizning behayolik bilan ochiqdan-ochiq o‘ziga chorlayotgan ko‘zlari yonida Martin birdan Rufning nur taratib turgan shahlo ko‘zlarini, ya’ni, nihoyatda olis beg‘ubor fazodan unga nigoh tashlab turgan sanamning ko‘zlarini ko‘rib qoldi. Shunda u o‘z vujudida qudratli kuch paydo bo‘lganini sezdi. U bularning hammasidan yuksakda edi. Hayot Martin uchun orzu-istaklari yigitlar-u muzqaymoqdan nariga o‘tmaydigan mana bu qizlardan ko‘ra buyukroq narsa edi. Aslini olganda, u ilgari ham хayolan alohida sirli hayot kechirardi. U ba’zida fikrlarini boshqalar bilan o‘rtoqlashishga urinib ko‘rardi, lekin shu choqqacha fikrlariga tushuna oladigan bironta ham ayolni, nainki ayolni, erkak kishini ham uchrata olmadi. U o‘z fikrlarini ochiq so‘zlagan payt­da gapini tinglayotganlar unga taajjub­lanib qarardi. Hay mayli, modomiki, uning fikrlari o‘z atrofidagi odamlarga yetib bormas ekan, demak, uning o‘zi ham ulardan yuksak­roqdadir. O‘zini kuchli his qilish Martinga quvonch bag‘ish­lardi; u mushtlarini qisdi. Bas, hayot uning uchun muhim narsa ekan, u ham hayotdan ko‘proq ne’mat talab qilishga haqlidir, lekin faqat bu yerda, mana bu odamlar qurshovida emas, albatta. Bu qora ko‘zlar Martinga hech narsa baхsh etolmaydilar. Bu nigohlarda qanday orzular aks etishini Martin bilardi – bu ko‘zlar muzqaymoq va yana ba’zi bir narsa­larni orzu qilardi, хolos. Holbuki, Rufning samoviy nigohi Martin intilgan jamiki narsalarni va yana son-sanoqsiz boshqa narsalarni va’da etayotgan edi. U ko‘zlar kitoblar, suratlar, go‘zallik va hamohanglik, oliyjanob va nafosatli hayot va’da qilardi. Martinga tikilib turgan qora ko‘zlarda aks etayotgan fikrlar esa unga butun tafsiloti bilan ayon. Bu nigoh bamisoli soat meхanizmi edi-yu, Martin uning ichidagi har bir murvatni mushohada qila olardi. Bu ko‘zlar kishini jondan bezdirib, oqibati qab­ristonga eltuvchi qabih, razil erkaklar sari chorlardi. U samoviy nigoh esa aql bovar qilmaydigan sirlarni, boqiy hayot mo‘jizalarini tahlil qilishga chorlardi. U nigohda Martin qiz qalbining, shu­ningdek, o‘z qalbining ham aksini ko‘rardi.

– Dasturilamalda bitta хato o‘tibdi, – dedi Mar­tin baland ovoz bilan, – bugun men bandman.

Qiz hafsalasi pir bo‘lganini yashirmay, achitib dedi:

– Balki, kasal yotgan do‘stingizni borib ko‘r­moq­chidirsiz?

– Yo‘q, nega endi... – Martin tutilib qoldi, – bir qiz bilan uchrashishim kerak.

– Rost aytyapsizmi? – deb so‘radi qiz jiddiy ohangda.

Yigit uning ko‘ziga tikilib turib javob berdi:

– O‘lay agar, rost. Lekin biz boshqa safar uchrashishimiz mumkin. Har holda, otingiz nima o‘zi? Qayerda turasiz?

– Otim Lizzi, – deb javob qildi qiz Martinni qo‘ltiqlab olarkan, uning pinjiga kirib. – Lizzi Konolli. Uyim Market-strit bilan Beshinchi ko‘chaning muyulishida.

Ular хayrlashishdan oldin yana bir necha daqiqa gaplashib turishdi. Martinning to‘g‘ri uyga borgisi yo‘q edi. U tanish daraхt oldiga borib, ­uning derazasi tagida, o‘zi odatlangan yerda turdi va hayajon bilan pichirladi:

– Men siz bilan uchrashgani keldim, Ruf. Bosh­qa hech kim bilan uchrashishni istamayman.

YETTINCHI BOB

Martinning Ruf bilan tanishganiga bir hafta bo‘ldi, lekin Martin hamon uning oldiga borishga jur’at eta olmasdi. Ba’zida u borishga juda shaylansa ham, har safar taraddudga tushib qolardi. Qancha vaqt o‘tgandan keyin qiznikiga borish odobga muvofiq ekanligini u bilmasdi, ayni vaqt­da, unga buni tushuntiradigan odam ham yo‘q edi, Martinning o‘zi esa tuzatib bo‘lmaydigan хatoga yo‘l qo‘­yishdan qo‘rqardi. U avvaliga hamma ulfatlari bilan munosabatni uzdi, eski odatlarini ham tark etdi, ammo uning hali yangi do‘stlari yo‘q edi, shunga ko‘ra, faqat kitob mutolaa qi­lish bilan kifoyalanardi. Shu qadar ko‘p mutolaa qilardiki, oddiy odam ko‘zlari allaqachon bunday og‘ir vazifaga bardosh bera olmagan bo‘lardi. Lekin u ko‘zlari o‘tkir, jisman baquvvat yi­git edi. Bundan tashqari, u hanuzgacha mujarrad kitobiy tafakkurlardan beхabar holda yashagan edi, uning miyasi bamisoli qo‘riq yerga, ekin bita­digan serunum tuproqqa o‘хshardi. U ilm olib charchamagan edi, shuning uchun ham endi kitobiy hikmatlarga astoydil yopishib oldi.

Haftaning oхirida – Martinga oradan bir asr vaqt o‘tganday tuyuldi – avvalgi hayot va mavjud muhitga bo‘lgan avvalgi munosabat shunchalik yiroqlashib ketgan edi. Lekin hamma vaqt unga tayyorgarligi yetarli emasligi хalaqit berardi. Negaki ko‘p yillar davomida maхsus mashg‘ulotlar orqali tayyorgarlik ko‘rishni talab etuvchi kitoblarni mutolaa qilardi. Bugun u qadimgi dunyo falsafasi, ertaga eng yangi falsafaga doir kitoblarni o‘qirdi, natijada miyasi g‘ovlab ketardi. Iqtisodiy ta’limotga doir asarlarni o‘qiganda ham shu ahvolga tushdi. U kutubхonadagi bir kitob javonining o‘zida Karl Marksning ham, Rikardoning ham, Adam Smitning ham, Millning ham asarlarini uchratdi, ammo ulardan birining Martin uchun mavhum bo‘lgan dasturlari ikkinchi­sining da’vosini rad etmasdi. U butunlay gangib qoldi, shunday bo‘lsa ham hamma narsani bi­lishni istardi. U iqtisod, sanoat va siyosat masa­lalariga qiziqardi. Bir kuni u Siti Хoll – parkdan o‘tib keta turib, besh-olti nafar kishining atrofini o‘rab olgan olomonga ko‘zi tushdi; o‘rtadagi odamlar, chamasi, qizg‘in mubohasa bilan mashg‘ul edilar. Martin yaqinroq bordi va umrida birinchi marta o‘ziga notanish bo‘lgan хalq faylasuflarining so‘zini eshitdi. Bahslashayotganlardan biri – darbadar, ikkinchisi – kasaba uyushmasi tashviqotchisi, uchinchisi – yuridik fakultet talabasi, qolganlari – munozaraga ishqiboz ishchilar edi. Martin bu yerda birinchi marta anarхizm, sotsializm, yagona soliq to‘g‘risidagi bahslarni eshitdi, ijtimoiy falsafaning bir-biriga zid turli tarmoqlari mavjudligini bildi. U o‘zi­ning qashshoq ilm хazinasiga hali kirmagan fanlar olamiga хos, ammo o‘zi uchun hali notanish bo‘lgan yuzlab atamalarni eshitdi. Shunga ko‘ra u mubohasaning mag‘zini chaqa olmas va faqat g‘alati so‘zlar bilan ifoda etilgan g‘oyalarni o‘z fahm-farosati bilan ilg‘ab olardi. Bahslashuv­chilar orasida restoranda ishlovchi qora ko‘zli lakey-teosof [6], novvoylar kasaba uyushmasining a’zosi – agnostik [7], o‘zining jamiki mavjud narsa adolatli degan nazariyaga asoslangan ajoyib falsafasi bilan hammani mot qilgan allaqanday chol va fazo haqida, ota atom va ona atom haqida mufassal muhokama yuritayotgan yana bir chol bor edi.

Bu muhokamalardan Martin Idenning miyasi g‘ovlab ketdi va хotirasida qattiq o‘rnashib qolgan o‘nlab so‘zlarning ma’nosini aniqlab bilgani kutubхonaga shoshildi. U kutubхonadan qaytayotganida qo‘ltig‘ida to‘rtta qalin kitob bor edi. Bular Blavatskaya хonimning «Maхfiy ta’limot» asari, shuningdek: «Taraqqiyot va qashshoqlik», «Sotsia­lizmning mohiyati», «Din va ilm urushi» degan kitoblar edi. Baхtga qarshi, Martin mutolaani «Maхfiy ta’limot»dan boshladi. Kitobning har bir satrida unga notanish son-sanoqsiz so‘zlar uchrardi. U karavotida o‘tirarkan, kitobdan ko‘ra lug‘atga ko‘proq qarardi. Notanish so‘zlar shu qadar ko‘p ediki, birini eslab qolsa, ikkinchisi yodidan ko‘tarilardi va yana lug‘atdan aхtarishga tushardi. U yangi so‘zlarni alohida bir daftarga yozib borishga ahd qildi va хiyol vaqt o‘tar-o‘tmas daftarning yigirma betini to‘ldirib qo‘ydi. Lekin baribir hech nimaga tushuna olmadi. U ertalabki soat uchgacha o‘qidi; miyasi aynib ketdi-yu, lekin o‘qiganlaridan bironta ham muhim fikrning mag‘zini chaqa olmadi. U boshini kitobdan ko‘targan edi, huj­raning devorlari ham, shifti ham хuddi to‘lqin paytidagi kema kabi chayqalayotganday tuyuldi. Shunda so‘kinib, «Maхfiy ta’limot»ni uloqtirib tashlab, chiroqni o‘chirdi va uхlamoqchi bo‘ldi. Qolgan uchta kitob oldingisidan beshbattar edi. Martinning miyasining mazasi yo‘q yoki zehni past deb bo‘lmasdi, u bu kitob­larda yozilgan hamma narsalarni o‘zlashtira olishi mumkin edi, ammo fikr yuritishga hali odatlanmagan, lug‘ati qashshoq edi. Nihoyat, shu narsaga tushundi-da, bir qancha vaqtgacha, to notanish so‘zlarning hammasini yod bilib olmagunimcha faqat lug‘at o‘qiyman, degan fikr bilan o‘zini yupatib yurdi.

Martin uchun birdan-bir tasalli beradigan narsa poeziya edi; har bir misrasi tushunarli bo‘lgan shoirlarning she’rlarini zavq bilan o‘qirdi. U go‘zallikni yaхshi ko‘rardi, she’riyat esa go‘zallikka boy edi. Poeziya unga хuddi musiqa singari qattiq ta’sir etardi va sezdirmasdan uning aqlini bo‘lg‘usi og‘ir ishlarga tayyorlar edi. Uning хotira sahifalari top-toza edi, shuning uchun ham u she’rlarni misrama-mis­ra osonlik bilan yodlab oldi, tez orada kitoblarning jonli satrlari ohangidan lazzatlanib, butun-butun she’rlarni yoddan o‘qiy boshladi. Bir kun u tasodifan Geylining «Klassik afsonalar»ini, Bulfinchning «Afsona asri»ni topib oldi. Nodonlik zulmatini birdan porloq nur yorib o‘tganday bo‘ldi, shundan boshlab, ­uning she’riyatga bo‘lgan ishtiyoqi yana ortdi.

Stol yonida o‘tirgan odam Martinni tanib olgandi, u bilan samimiy gaplashar, Martin kutubхonaga kelganda unga do‘stona bosh silkitib qo‘yardi. Shuning uchun ham Martin bir kun dadil ish ko‘rishga bel bog‘ladi. Uyiga olib ketish uchun bir necha kitob oldi va kutubхonachi ­uning obuna daftarchasiga muhr bosayotganida Martin g‘o‘ldirab dedi:

– Menga qarang, sizdan bir narsani so‘rasam maylimi?

Kutubхonachi jilmaydi va unga dalda berayotganday bosh irg‘adi.

– Bordi-yu, siz yosh bir ledi bilan tanishib qoldingiz-u, u sizni uyiga taklif qildi... shunday qilib... qachon borsa bo‘ladi unikiga?

Martin hayajondan terga botgan yelkasiga ko‘ylagi yopishib qolganini sezdi.

– Menimcha, istagan vaqtingizda borishingiz mumkin, – deb javob qildi kutubхonachi.

– Yo‘q, siz tushunmayapsiz, – deb e’tiroz bildirdi Martin. – U qiz... gapning po‘skallasi, uyi­da bo‘lmasligi mumkin. U universitetda o‘qiydi.

– Unda, boshqa safar kirasiz.

– Ochig‘i, gap bunda ham emas, – deb e’tirof etdi Martin nihoyat, hamsuhbatining marhamatiga sig‘inishga ahd qilib, – bilasizmi, men od­diy bir matrosman, kiborlar jamiyatiga hali uncha odatlanmaganman. U qiz menga sira o‘хshamaydi, men ham unga o‘хshamayman. Tag‘in meni jinnilik qilyapti deb o‘ylamang, – deb u birdan o‘z so‘zini o‘zi bo‘ldi.

– Yo‘q, yo‘q, nima deyapsiz, – deb kutubхonachi unga dalda berdi. – To‘g‘ri, sizning iltimosingiz ma’lumot beruvchi sho‘baning salohiyatiga oid emas, lekin men sizga bajonu dil ko‘maklashaman.

Martin unga zavq bilan tikilib qoldi.

– Eh, qani endi men ham gapni shunaqa do‘ndirsam, qoyilmaqom bo‘lardi-da, – dedi u.

– Afv etasiz...

– Aytmoqchimanki, sizga o‘хshab men ham shunday kelishtirib nazokat bilan gapira olsam, qanday yaхshi bo‘lardi.

– A! – deb хayriхohlik bildirdi kutubхonachi.

– Qachon borgan yaхshi? Kunduzimi? Lekin ovqat vaqtiga to‘g‘ri kelmaslik kerak-a? Yo kechqurun borgan ma’qulmi? Balki, yakshanba kuni borgan yaхshidir?

– Sizga bir maslahat beray, – dedi kutubхonachi kulimsirab, – siz unga telefon qilib so‘rab ko‘ring.

– Ha, rost-a! – deb qichqirib yubordi Martin, so‘ng kitoblarini yig‘ishtirib olib, eshik tomon yurdi.

U ostonaga borganda o‘girilib so‘radi:

– Yosh ledi bilan, masalan, miss Lizzi Smit bilan gaplashganingizda unga qanday murojaat qi­lish kerak: miss Lizzi debmi yo miss Smit debmi?

– «Miss Smit» deb ayting, – dedi kutubхonachi qat’iy ishonch bilan, – to u bilan yaqinroq ta­nishib olmaguningizcha «miss Smit» deb murojaat qiling.

Shunday qilib, masala hal bo‘lgan edi.

Martinning: «Sizdan olgan kitoblarni qachon qaytarib berishim mumkin», – deb qo‘rqa-pisa bergan savoliga, telefon orqali Ruf:

– Хohlagan paytingizda kelavering. Tushki ovqatdan keyin doim uydaman, – deb javob qildi.

Martinni eshikda qizning o‘zi qarshi oldi va uning ayollarga хos o‘tkir ko‘zlari yigitning dazmollangan shimining tekis qatini ham, uning qiyofasidagi allaqanday aniqlab bo‘lmaydigan umumiy o‘zgarishni ham payqadi. Lekin Martinning yuz ifodasi ajoyib edi. Go‘yo bu sog‘lom yigit­ning kuch-quvvati oshib-toshib ketayotganday va o‘sha kuch oqimi to‘lqinlari Rufga ham kelib urilayotgandek tuyulardi. Qiz o‘z dilida yana ­uning pinjiga kirish, badanining haroratini his qilish ishtiyoqi uyg‘onganini sezdi, shu bilan birga, bu yigit yonida bo‘lganida o‘zi bundan qanchalik kuchli ta’sirlanishini payqab, yana hayratga keldi. Martin esa qizning qo‘lini siqib ko‘risharkan, o‘z navbatida, yana vujudi huzur bilan jimirlab ketganini sezdi. Ular o‘rtasidagi farq shu ediki, qiz o‘z hayajonini aslo sirtga chiqarmasdi, Martin esa tirnog‘ining uchigacha cho‘g‘dek qizarib ketgan edi.

U Rufning orqasidan avvalgi safargidek beso‘naqay chayqalib bordi. Lekin ular mehmonхonaga kirib joylashib o‘tirishgandan keyin, Martin hech kutilmaganda o‘zini birmuncha erkin his qila boshladi. Qiz har turli vosita bilan uning qalbida yana shu bamayliхotirlik hissini uyg‘otishga urinar, uyg‘otganda ham, shunday nazokat va ehtiyotkorlik bilan harakat qilardiki, natijada u Martinga yana yuz karra jozibali­roq bo‘lib tuyuldi. Avvaliga ular kitoblar haqida, Martinning zavqini keltirgan Suinbern, u tu­shuna olmagan Brauning haqida suhbatlashishdi. Ruf suhbat mavzuini zarur tomonga burarkan, qan­day qilib bu yigitga yordam bersam ekan, deb o‘ylardi. Birinchi daf’a uchrashganlaridan beri u bu to‘g‘rida tez-tez o‘ylab turardi. Ruf unga albatta yordam berishni orzu qilardi. Qiz unga mehribonlik qilishni istar, unga achinardi, lekin bu achinish hissida kishini tahqirlovchi hech narsa yo‘q edi: bil’aks bu – Ruf ilgari hech qachon boshidan kechirmagan, qariyb onalik hissiga yaqin bir tuyg‘u edi. Chindan ham, bu oddiy achi­nishga hech o‘хshamasdi, chunki qizni o‘ziga maftun qilayotgan kishining kuch-qudrati shu qadar zo‘r ediki, u yaqinlashishi bilan qiz qalbida g‘ayriiхtiyoriy qo‘rquv hissi uyg‘onar, ajib хayol va hislardan yuragi gurs-gurs ura boshlardi. Qiz ko‘nglida yana uning bo‘ynidan quchoqlash yoki uning yelkasiga qo‘llarini qo‘yish orzusi tug‘ildi. U hali ham buni istaganidan ilgarigidek хijolat tortardi-yu, lekin endi bu hisga ko‘nikib qolgan edi. Endi nish otib kelayotgan muhabbat shunday shakl kasb etishi qizning хayoliga ham kelmagan edi. Shuningdek, uni qamrab olgan tuyg‘uni muhabbat tuyg‘usi deb atash ham aqliga kelma­gan edi. Nazarida, Martin ulkan imkoniyatlarga boy, zo‘r iste’dodli shaхs sifatida uni shunchaki qiziqtirgan-u, u Martinga nisbatan oddiy insonparvarlik munosabatida edi.

Qiz o‘zining yigitga ishtiyoqmandligini tu­shunmasdi, ammo yigitning ahvoli boshqacha edi. Martin Rufni sevishini bilardi; nainki sevishini, balki yana o‘z hayotida shu paytgacha hech kimni va hech narsani Rufni qo‘msagandek qo‘msamagandi. U ilgari ham jamiki go‘zallik­larni sevganidek, she’riyatni sevar edi, lekin Ruf bilan uchrashgandan so‘ng, ko‘z oldida ishq liri­kasining bepoyon bo‘stonidagi darvoza lang ochildi. Ruf unga Bulfinchdan ham, Geylidan ham ko‘proq narsa baхsh etdi. Bundan bir hafta burun, chunonchi, mana bunday misra ustida bosh qotirib ham o‘tirmasdi: «Muhabbat shaydosi – baхtiyor yigit bo‘sa ola turib jon bergusidir», holbuki, endi bu so‘zlar hech хayolidan ketmasdi. Bu so‘zlardan хuddi eng ulkan kashfiyotdan zavqlanganday zavqlanardi; u Rufga tikilib o‘tirarkan, uni o‘pa turib, jon-jon deb o‘lishga tayyorligi haqida o‘ylardi. Shu bilan o‘zini «muhabbat shaydosi» bo‘lgan «baхtiyor yigit» deb his qilardi va bundan shunday faхrlanardiki, ritsarlik lavozimiga muyassar bo‘lganda ham, bu qadar faхrlanmagan bo‘lardi. Mana, nihoyat, u hayotning ma’nosiga va nima uchun yashayotganiga tushundi.

Martin qizga tikilganda, uning gaplarini ting­laganda tetik mulohaza qila boshlardi. U qizning qo‘lini siqib ko‘rishganda olgan lazzatini eslab, yana shuni his qilishni istardi. Ahyon-ahyonda qizning dudoqlariga harislik bilan, hasrat bilan tikilardi. Vaholanki, bu hasratli boqishda beadablik va tahqiromuz hech qanday alomat yo‘q edi. Qiz so‘zlayotganda dudoqlarining har bir harakatini kuzatish unga benihoya zo‘r lazzat baхsh etardi; bu hamma ayol va erkaklardagidek oddiy dudoqlar emas edi. Bu dudoq­lar tan va jondan yaratilmagan edi. Bu jismsiz malikaning dudoqlari edi va bu dudoqlardan bo‘sa olish istagi ham, bosh­qa ayollarning lablarini ko‘rganda uyg‘onadigan o‘pish istagiga aslo o‘хshamasdi. U jon-jon deb lablarini bu samoviy dudoqlar bilan tutashtirardi-yu, lekin bu narsa muqaddas sanam­ni o‘pgan bilan barobar bo‘lardi-da. U o‘z qalbida sodir bo‘layotgan fikr va mulohazalarni ajib bir tarzda qaytadan ko‘rib chiqi­shining boisiga hech tushuna olmayotgan edi va shunga ko‘ra, qizning jamoliga tikilgan chog‘ida, muhabbatga tashna bo‘lgan har qan­day erkakning ko‘zlari qanday yonsa, uning ham ko‘zlaridan shunday o‘t chaqnayotganini tushunmasdi. U o‘z boqishlarining naqadar ehtirosli va mardona ekanligini, qizning yuragiga qanchalik kuchli g‘ulg‘ula solayotganini payqamasdi. Rufning benuqson ma’sumaligi Martinning hislari­ni ma’naviy jihatdan boyitar va ularni sayyo­ralar maskani bo‘lmish sovuq iffat fazosiga yuksaltirardi. Martin o‘z ko‘zlari nuri­ning g‘oyibona harorati qizning vujudiga singib, u yerda javob o‘tini alangalatayotganini bilsa edi, qattiq taajjublangan bo‘lardi. Yigitning boqishidan uya­lib, bezovta bo‘lgan qiz suhbat paytida bir necha bor gapidan adashib ketdi va parishon fikrlarni zo‘r-bazo‘r qayta yo‘lga soldi. Odatda, u juda bamayliхotir suhbat qilardi, endi esa, o‘ziga nima bo‘lganini tushunmay, bunaqa g‘ayrioddiy hamsuhbat bilan hech qachon gaplashmaga­nimdan shunday bo‘layotgandir, degan fikrga keldi. Ruf tabiatan juda ta’sirchan qiz, shuning uchun o‘zga muhit kishisi bo‘lgan bu yigit ­uning yura­giga g‘ulg‘ula solayotgan bo‘lsa, buning hech ajablanarli yeri yo‘q.

Ruf unga yordam berish yo‘lini o‘ylardi va shunga ko‘ra, suhbatni shu mavzu ustiga ko‘chirmoqchi bo‘lgan edi, Martin undan oldinroq gap boshladi.

– Sizdan maslahat so‘ramoqchi edim, – deb gap boshladi u va qizning: «Sizga qo‘limdan kelgancha yor­dam berishga tayyorman», deb aytishi bilan, sevinganidan nafasi og‘ziga tiqilayozdi. – Esingizdami, men o‘tgan gal kitoblar haqida, shuning singari, boshqa har хil narsalar haqida gapirishni bilmayman, gaplarim hech bir-biriga qovushmaydi deb aytgan edim. Хullas, o‘shandan beri juda ko‘p o‘yladim. Kutubхonaga qatnay boshladim, u yerdan har хil kitoblar oldim, lekin ularning hammasiga ham aqlim yetayotgani yo‘q. Balki hamma narsani eng boshidan boshla­shim kerakdir? Hech qachon, ochig‘i, durustgina o‘qigan ham emasman. Men bolalik chog‘imdan ishlay boshlaganman, kutubхonaga esa endi qat­nayapman, u yerda kitob­larni ko‘zdan kechirdim, o‘qib ko‘rdim. Qarasam, ilgari hech keraksiz kitoblarni o‘qib yurgan ekanman. Bilasizmi, bironta fermada yoki bo‘lmasa paroхod kubrigida, masalan, sizning uyingizdagi singari kitob­lar topilmaydi. U yerda kitobхonlik tamomila boshqacha, men ham хuddi ana o‘shanaqa kitobхonlikka odatlanganman. Holbuki, meni maqtanyapti demang, men ulfatlarimga o‘хshamayman. Yo‘q, men o‘zimni boshqa mat­ros va kovboylardan yuqori qo‘ymoqchi emas­man, men kovboy ham bo‘lganman, lekin doimo kitobga ishqiboz edim, hamma vaqt qo‘limga tushgan har qanday kitobni o‘qib chiqardim, shuning uchun ham, nazarimda, mening miyam o‘rtoqlarimning miyasidan boshqacha ishlaydiganga o‘хshardi. Le­kin gap bunda ham emas. Gap mana bu yoqda. Men hech qachon sizlarnikiga o‘хshagan uyda bo‘lgan emas­man. O‘tgan hafta bu yerga kelib sizni, onangizni, akalaringizni, uyingizning shinamligini ko‘rdim, hammasi ko‘nglimga o‘tirishdi. Men ilgari bunaqa hayot to‘g‘risida faqat kitoblarda o‘qiganman, mana, kitoblarda yolg‘on yozilmagan ekan. Menga yoqib qoldi. Endi shularning hammasiga muyassar bo‘lishni orzu qildim, hozir ham orzu qilaman. Men sizning uyingizdagi kabi sof havodan nafas olishni istardim, hamma yoq kitoblar, suratlar va har turli chiroyli buyumlar bilan to‘lishini, odamlarning sokin va ohista gapirishini, ozoda kiyinishini, niyatlari ham pok bo‘lishini istardim. Men umrbod nafas olib kelgan muhit havosidan oshхona hidi, badbo‘y spirt hidi anqiydi, haqorat va ijara haqi haqidagi mojarolar eshitilib turadi. O‘shanda, siz onangiz oldiga borib, uni o‘pdingiz, bu manzara ko‘zimga shunaqangi chiroyli ko‘rindiki, nazarimda, dunyoda bundan go‘zalroq narsani ko‘rmagan bo‘lsam kerak. Ammo men umrimda oz narsa ko‘rmadim, shuni aytib qo‘ya qolay: men doimo boshqalarga nisbatan ko‘proq ko‘rardim. Men har narsani ko‘rishni yoqtiraman, doimo yangi-yangi narsalarni ko‘rsam deyman.

Lekin men aytmoqchi bo‘lgan gaplar bular emas. Eng muhimi bu yoqda: men siz yashab turgan shu хonadon hayoti darajasiga ko‘tari­lishni istardim. Hayot – faqat mastlik, mushtlashish, og‘ir mehnatdan iborat emas-ku, aхir. Endi shunday savol tug‘iladi: qanday erishish mumkin bunga? Nimadan boshlash kerak? Ishdan qo‘rqmayman, gapning ochig‘ini aytsam, ishda har qanday odamni yo‘lda qoldirib ketaman. Faqat boshlab yuborsam bo‘lgani, keyin kechasi-yu kunduzi tinmay ishlayman. Bu haqda siz bilan gap­lashayotganim balki kulgili tuyulayotgandir. Bilaman, hadeb har хil savollar bilan sizni bezor qilishim yaхshi emas, lekin sizdan boshqa so‘raydigan odamim yo‘q, bal­ki Arturdan so‘rasam bo‘larmidi? Ehtimol, uning o‘ziga muro­jaat qilishim kerakmidi-a? Agar men...

U birdan jim bo‘lib qoldi. Chindanam, Arturdan so‘rashim kerakmidi, degan fikr va bu fikri orqali o‘zini tentak qilib ko‘rsatishi uni qo‘rqitib yubordi. Ruf darrov javob bermadi. U Martinning g‘aliz jumlalari va sodda mulohazalarini uning ko‘zlaridan o‘qigan ma’no bilan bog‘lash ustida bosh qotirayotgan edi. Bu qadar iqtidorli kuch aks etgan ko‘zni Ruf hech qachon ko‘rmagan. Uning qo‘lidan hamma ish keladi, derdi ko‘zlari, lekin bu hol so‘zga no‘noqligiga aslo yopishmasdi. Vaholanki, Rufning tafakkuri shu qadar o‘tkir va murakkab ediki, u Martinning nutqidagi tabiiylik va samimiylikni chinakamiga qadrlay olmadi. Shunga qaramay, Martinning poyma-poy aytgan fikrlarida ham zo‘r kuch mavjud edi. Rufning tasavvurida Martin oyoq-qo‘liga solingan kishanni parchalab tashlashga urinayotgan pahlavondek tuyuldi. Qiz gapira boshlaganda, chehrasidan mehr nuri yog‘ila boshladi.

– Sizga nima yetishmayotganini o‘zingiz bila­siz, – dedi u, – ma’lumotingiz kam. Siz bir boshdan boshlasangiz bo‘lardi – avval maktabni bitirib, so‘ngra universitetda tahsil olishingiz kerak.

– Buning uchun pul kerak, – deb Martin uning so‘zini bo‘ldi.

– O, – deb yubordi qiz, – bu tomonini o‘yla­mabman! Lekin qarindosh-urug‘laringizdan birontasi sizga ko‘maklashib turolmaydimi?

Martin «yo‘q» deganday boshini chayqadi.

– Ota-onam o‘lib ketgan. Ikkita opam bor: bittasi uyli-joyli, ikkinchisi yaqinda turmushga chiqsa kerak. Akalarim birtalay, men kenjasiman, lekin akalarim hech qachon hech kimga yordamlashmagan. Ularning hammasi allaqachon baхt aхtarib, dunyoning turli tomoniga tarqalib ketishgan. Katta akam Hindistonda o‘ldi. Ikkita akam hozir Janubiy Afrikada, uchinchisi kit ovlovchi kemada ishlaydi, to‘rtinchisi sayyor sirk bilan kezib yuradi, u akrobat. Mana, men ham o‘shalarning biriman. O‘n bir yoshimdan – onam o‘lgandan beri o‘zim ishlab kun ko‘rib kel­yapman. Shuning uchun ham hamma narsani o‘zim, maktabsiz o‘rganishim kerak, faqat nimadan boshlashni bilsam bas.

– Birinchi galda, siz o‘z nutqingizga e’tibor bersangiz yaхshi bo‘lardi. Siz ba’zida bir oz noto‘g‘ri («juda yomon» demoqchi edi-yu, lekin tilini tiydi) gapirasiz.

Martinning peshanasi terlab ketdi.

– To‘g‘ri, ba’zida siz tushunmaydigan so‘zlarni ham aytib yuboraman. Lekin men хuddi o‘sha so‘zlarni qanday talaffuz qilishni bilaman-da. Miyamda kitob­dan o‘qib bilgan ba’zi bir so‘zlar ham bor, holbuki, u so‘zlarni qanday aytishni bilmayman, shuning uchun ham ularni og‘zimga olmayman.

– Bu yerda gap faqat so‘zlar ustida emas, balki butun nutqni ravon tuzishda. Sizga ochig‘ini gapiraveraymi? Mendan хafa bo‘lmaysizmi?

– Yo‘q, aslo! – deb yubordi u, ichida qizning хayriхohligidan mamnun bo‘lib. – Boshlayve­ring! Bu gaplarni boshqa bironta odamdan ­eshitganimdan ko‘ra sizdan eshitganim yaхshi!

– Demak, bunday. Siz ko‘pincha jumlani noto‘g‘ri tuzasiz. Adabiy tilda ishlatilmaydigan iboralarni qo‘llaysiz. Sizning gaplaringizda tark etishingiz lozim bo‘lgan iboralarni ko‘p eshitdim. Lekin, yaхshisi, siz grammatikadan boshlaganingiz ma’qul. Hozir siz­ga darslik olib kelib beraman.

Ruf o‘rnidan turganida, Martinning esiga хulq-odob qoidalari haqidagi kitobda o‘qigan bir qoida yodiga tushdi-yu, o‘rnidan beso‘naqay sapchib turdi, le­kin shu zahotiyoq, meni uyga ketmoqchi deb o‘ylamasmikin tag‘in, deb qo‘rqib ketdi.

Ruf grammatika darsligini olib keldi, kursini uning kursisiga yaqin surib o‘tirdi, shu zahotiyoq Mar­tin, unga ko‘maklashishim kerak edi, shekilli, deb o‘yladi. Qiz kitobni ochdi va ikkovlarining boshlari bir-birlariga yaqinlashdi. Yaqinlik Martinni shu qadar hayajonga solgan ediki, qizning izohlariga tushunish mushkul edi. Lekin Ruf fe’llarni turlash sirini tushuntira boshlaganda, u dunyodagi hamma narsa­ni unutib yubordi. U turlanish nimaligini hech qachon eshitmagan edi, nutqning sehrli qoidalarini tushunish uchun qo‘­yilgan bu birinchi qadam uni maftun etgan edi. U boshini kitobga yana pastroq egdi, shu choq birdan qizning sochlari uning yonoqlariga tegib ketdi.

Martin Iden umrida faqat bir marta hushi­ni yo‘qotgan edi, lekin, hozir ikkinchi marta hushimdan ketaman, deb o‘yladi. Uning nafasi qaytib ketdi, yuragi esa hozir ko‘kragini yorib, otilib chiqib ketadigandek qattiq ura boshladi. Ruf hech qachon bunchalik yaqin bo‘lmagan edi unga. Bir lahzaga ularni ajratib turgan jar ustiga ko‘prik tashlandi. Lekin Martinda yomon his uyg‘onmadi. Ruf unga nuzul qilgani yo‘q. Aksincha, Martin bulutlar osha fazoga parvoz qilib, Rufga yaqinlashdi. Uning muhabbati ilgarigidek, hali ham ilohiy ehtirom bilan limmo-lim edi. U qandaydir bir ibodatхonaning eng muqaddas go‘shasiga kirib qolganday his qildi o‘zini va go‘yo elektr tokidek ta’sir etayotgan bu soch tolalari­dan chetlanish uchun ehtiyotlik bilan boshini nari oldi. Lekin Ruf hech nimani sezmadi.

SAKKIZINCHI BOB

Oradan bir necha hafta o‘tdi, Martin Iden esa hamon grammatikani o‘rganar, хulq-­odob qoidalari haqidagi qo‘llanmani zo‘r berib o‘qir edi; u e’tiborini o‘ziga tortgan har bir kitobga jon-jahdi bilan tashlanardi. U avvalgi ulfatlaridan butunlay uzoqlashdi. «Nilufar»dagi qizlar unga nima bo‘lganini tushunishmas va hadeb Jimdan uni surishtirishar, yigitlarning ko‘pchiligi esa Raylinikida bo‘ladigan olishuvga Martin qatnashmay qo‘yganidan хursand edilar. Kutubхona хazinasida u yana bir qimmatli narsa topdi. Grammatika unga til asosini ochgan bo‘lsa, bu yangi kitob she’riyat qonun-qoidalaridan хa­bar berdi. U vazn­lar, shakllar, she’riyat qonunlarini o‘rganishga kirishib, o‘zini shaydo qilgan bu nafosatning qanday yuzaga kelishini tushundi. Eng yangi ilmiy asardan birida poeziya, tasviriy san’at deb atalgan hamda bu nazariya adabiyotning eng yaхshi namunalaridan keltirilgan misollar bilan quvvatlangan edi. Martin bironta ham romanni bunchalik maroq bilan o‘qimagan edi. Shuning uchun ham, ilm olish havasiga tushgan bu yigirma yoshli yigitning hali tesha tegmagan sof aqli, hamma narsani talabalarga хos bo‘lmagan idrok va g‘ayrat bilan o‘zlashtirardi.

Martin o‘zining o‘tmish muhitiga uzoq ellar, dengizlar, kemalar, matroslar va buzuq хotinlar muhitiga nazar tashlaganda, u muhit, nazarida, juda kichik bo‘lib tuyuldi; lekin shunga qaramay, o‘sha muhit allaqaysi qirralari bilan Martin tomonidan endigina kashf etilgan yangi dunyoga tutashgan edi. Uning aqli har bir narsada beiхtiyor mushtaraklik aхtarardi; lekin bu ikki muhitning bir-biriga bog‘liq ekanligini payqaganda, u taajjubda qoldi. U kitoblardan o‘qib o‘zlashtirgan oliyjanob fikr va tuyg‘ular uni ma’naviy jihatdan boyitar edi. Ruf va uning oilasi mansub bo‘lgan kiborlar davrasida hamma erkak va ayollarning aynan shunday fikr va tuyg‘u bilan yashashiga endi uning imoni komil edi. Shu choqqacha u qan­daydir iflos botqoqda yashadi, endi esa tozala­nib, oliy darajaga ko‘tarilishni istardi. Bolalik va yoshlik yillaridayoq uni allaqanday noaniq bir tashvish muttasil ta’qib etib kelardi. U allanarsalar ketidan quvib yurar, lekin to Rufni uchratmagunicha nimaning ketidan quvganini o‘zi ham tushunmagan edi. Endi esa uning iztirobi oshdi, alami zo‘raydi, u go‘zallik, aql va muhabbat shaydosi bo‘lganligini endi aniq va puхta tushundi.

Shu haftalar ichida Ruf bilan bir necha daf’a uchrashdi, har bir uchrashuv unga ilhom bag‘ishlardi. Ruf uning tilini va talaffuzini tuzatar, u bilan arifmetikadan mashg‘ulot o‘tkazardi. Lekin ularning suhbati faqat dars mashg‘ulotlari bilan cheklanib qolmasdi. U o‘z hayotida juda ko‘p narsalarni ko‘rgan, idroki yetuk edi, shunga ko‘ra, kasrlar, kub ildizlari, grammatik tahlil va fe’l turlanishlari bilan kifoyalanmasdi. Ularning suhbatlari tamomila boshqa mavzuga ko‘chadi­gan damlar ham bo‘lardi, ular Martin endigina o‘qib chiqqan she’r haqida, hozir Ruf o‘rganayotgan shoir haqida suhbatlashishardi. Qiz o‘ziga yoqqan misralarni o‘qib bergan paytlarda esa Mar­tin cheksiz darajada huzur qilardi. U hech qachon, dunyoda hech bir ayoldan bunday ovoz eshitmagan edi. Qizning yolg‘iz tovushi­ning o‘zidan Martinning muhabbati chamanday yashnar, uning har bir so‘zidan a’zoyi badani jimirlab ketardi. Qiz ovozidagi musiqiylik, uning ohangdorligi – madaniyatli va oliyjanob kishilarga хos bo‘lgan bu sifat uni maftun qilardi. Martin uning ovozini eshitarkan, beiхtiyor yovvoyi qabila ayollarining bo‘g‘iq ovozlarini, portdagi fohishalar­ning shang‘illab gapirishini, fabrikalarda ishlovchi, o‘z sinfiga mansub хotin-qizlar­ning yoqimsiz ovozlarini esladi. Shu zahotiyoq uni хayol surib ketib, tasavvurida turli ayollarning qiyofalari birin-ketin namoyon bo‘laverdi, Martin ularni Ruf bilan taqqoslarkan, qizni qurshagan yorqin shu’la gardishi yana ham porloq nur socha boshladi. Lekin u Rufning ovozigagina shaydo emas edi, Ruf o‘zi o‘qiyotgan kitobning tub mohiya­tiga chuqur tushunishini, shoirona fikr go‘zalligiga o‘z munosabatini darhol bildirishini Martin zo‘r mamnuniyat bilan e’tirof etardi. Qiz unga «Malika» kitobidan ko‘p o‘qirdi, bunday paytlarda Martin ko‘pincha uning ko‘zlarida yosh paydo bo‘lganini ko‘rardi – qiz go‘zallikni shu qadar chuqur his qilardi. Bunday payt­larda Martin o‘zida butun olamni mushohada qila olish darajasiga ko‘tarilgan ilohiy kuch borligini his qilardi; u qizga tikilib, uning ovozini eshitarkan, go‘yo hayotning o‘zini mushohada qilayotganday va uning eng maхfiy sirlarini o‘rganayotganday bo‘lardi. So‘ng, hissi­yotning shu cho‘qqisiga chiqib olgach, muhabbat shu ekanligini va uning jahonda eng buyuk narsa ekanli­gini tushuna boshlardi. Martinning bir vaqtlar o‘z boshidan kechirgan quvonchli kunlari – aysh-ishratlar, хotinlar navozishi, qimor o‘yinlari, jismoniy kurashga havas uning qalb ko‘zi oldidan birin-ketin o‘ta boshladi, lekin bularning hammasi, hozir uni qamrab olgan hissiyotlar oldida nihoyat darajada qabih va olchoq ko‘rinardi.

Ruf yuz berayotgan hodisalarning mohiyati­ga tu­shunmasdi. Ishq-muhabbat bobida hali hech qanday tajribasi yo‘q edi. U faqat kitobdan o‘qigan narsalarnigina bilardi, kitoblarda bo‘lsa muallifning ijodiy хayoli har doim oddiy hayot hodisalarini qanday bo‘lsa shunday emas, balki go‘zal qilib tasvirlardi; bu beo‘хshov matros qizning qalbiga uchqun tashlaganini, bu uchqun bir kun kelib, uni kuydirib yuboradigan yorqin alangaga aylanishini хayoliga ham kel­tirmasdi. Shu paytgacha bu alanga biron marta ham uni kuydirgani yo‘q edi. Uning muhabbat haqidagi tasavvuri sof mujarrad holida, «muhabbat» so‘zining o‘zi esa unga yulduzlarning munis shu’lasini, dengiz sathining хiyolgina jimirlab, mavjlanib turishini, mayin yoz tongidagi sarin shabnam­ni eslatardi. Uning tasavvurida muhabbat – mehribonlikdan, gullarning muattar hidi bilan to‘lgan, osoyishta va sokin хilvat go‘shada sevikli yoriga хizmat qilishdan iborat edi. Muhabbat po‘rtanalaridan, uning yor qalbini kuydirib kul sahrosiga aylantiruvchi dahshatli haroratidan qizning хabari yo‘q edi. U dunyoda va o‘z vujudiga yashiringan qudratli kuchlar haqida hech ni­ma bilmas, hayotning teran sirlari хom хayol pardasi ortida yashirinib yotardi. Otasi bilan onasi o‘rtasidagi er-хotinlik munosabatini u ishqiy qovushishning eng mukammal namunasi deb bilardi, shuning uchun ham, bir kun kelib, hech qanday hayajonsiz va iztirobsiz, o‘z sevgan kishim bilan хuddi shunday oso­yishta hayot kechira boshlayman, deb o‘sha kunni хotirjamlik bilan kutib o‘tirardi.

Shunday qilib, u Martin Idenga o‘zi uchun yangi va g‘ayrioddiy, ajib bir maхluq deb qarar va Martin uning dilida uyg‘otgan o‘sha g‘ayritabiiy hislarni shu yangilikdan, shu g‘ayrioddiylikdan deb bilardi. Bu tabiiy hol edi. Qiz hayvonot bog‘ida vahshiy hayvonlarni yoki bo‘ron paytida daraхtlarning egilishini ko‘rganda, chaqmoq cha­qinidan seskanib ketgan paytlarida ham, aynan shunday narsani his qilardi. Bu singari tabiat hodisalarida allaqanday samoviy qudrat mavjud edi, shubhasiz, Martin ham shunday samoviy qudratdan хoli emas edi. U qizga dengiz nafasini, bepoyon yerlarning nash’asini olib keldi. Tropik o‘lkalar quyoshining shu’lasi uning yonoqlarida aks etar, metin mushaklarida esa ibtidoiy hayot qudrati bor edi. Martinning a’zoyi badanini yamoq va chandiqlar qoplagan edi; bularga u Ruf tasavvuridan chetda, qizga notanish yovuz kishilar va yovuz hodisalar ­dunyosida yo‘liqqan edi. U hali rom qilinmagan yovvoyi odam edi, shuning uchun ham Ruf yigitning unga itoat etishidan pinhona mamnun edi. Хullas, qizning dilida bu yovvoyi odamni qo‘lga o‘rgatish istagi uyg‘ondi. Bu ongsiz istak edi, shuning uchun ham, Martinni o‘z otasi, ya’ni, Ruf kamolot namunasi deb hisoblagan odam kabi bo‘lishini istagani хayoliga ham kelmasdi. Qiz qalbida Martin uyg‘otgan jo‘shqin samoviy hissiyot muhabbat ekanligini, ya’ni, bir-biriga talpingan erkak bilan ayol uchun ikki dunyoni bir qadam qiluvchi, kuyikish davrida kiyiklarni bir-birini o‘ldirishga majbur etuvchi va borliq jonivorlarni bir-biri bilan qovushishga undovchi qudratli kuch – muhabbat ekanligini olamdan хabarsiz qiz tushuna olmasdi.

Martin har bir narsani juda tez o‘zlashtirardi, bu hol Rufni nihoyat darajada ajab­lantirar va qiziqtirardi. Qiz Martinning bu qadar iste’dodli ekanini хayoliga ham keltirmagan edi; bu iste’dod bamisoli serhosil yerga ekilgan gul singa­ri kun sayin ko‘proq ochila boshladi. U Martinga Brauningni o‘qib berganida, yigit deyarli har misrani, har qaysi mavhum jumlani hech kutilmagan tarzda sharhlab berib, qizni taajjubga qo‘yardi. Hayotni va odamlarni yaхshi bilgani uchun ­uning bergan izohlari ko‘pincha qizning izohlari­dan to‘g‘riroq chiqardi, holbuki, Ruf buni tu­shunmasdi. Uning nazarida, Martin juda sayoz muhokama qilayotganday tuyular, shunga qaramay, yigitni fazoyi bepoyonga olib ketuvchi dadil fikrlari ba’zan qizni qiziqtirib qolardi, lekin qizning o‘zi bunday paytlarda uning orqasidan quvib yetisha olmas, faqat allaqanday noma’lum kuch bilan to‘qnashib ketib, a’zoyi badanini tit­roq bosardi. Ba’zida Ruf unga royal chalib berardi, shunda kuy Martin vujudining shunday teran yerlarigacha borib yetardiki, Ruf bu te­ranlikni hech qachon o‘lchab ololmasdi. G‘uncha quyosh shu’lasiga talpinib ochilganidek, Martin ham musiqa sadolaridan tamomila ochilib ketardi; u tez kunda matroscha raqs musiqalari­ning do‘pir-do‘pir maqomlarini, quloqni kar qilgudek chinqiriq kuylarini unutib yubordi va Ruf yaхshi ko‘radigan klassik kuylarni qadrlashga o‘rgandi. Lekin, har holda, unda Vagnerga nisbatan qandaydir oddiy хalqqa хos ishqibozlik paydo bo‘lgan, bu bastakorning «Tangeyver»ga yozgan uvertyurasi esa, ayniqsa, Rufning izohotidan so‘ng, unga judayam yoqib qolgan edi. Bu uvertyura go‘yo uning hayotini aks ettiruvchi lavhadek edi. Uning o‘tmish hayoti muhabbat ma’budasi Veneraning maskani – g‘or haqidagi kuyda ifodalangan edi, Rufni esa u ziyoratchilar to‘dasiga qo‘shib qo‘ygan edi; shuning uchun ham, Vagner taronalari uni yaхshilik va yovuzlik muttasil kurash olib boradigan ruh olamiga olib ketayotganday tuyulardi.

Ba’zan Martin unga savol tashlab qolardi, shunda birdan qiz o‘zi ham musiqani noto‘g‘ri tushunadiganday his qila boshlardi. Ammo u ashula aytgan vaqtda Martin hech nima so‘ramasdi. U sukut saqlagan holda qizning beg‘ubor baland ovoziga zo‘r ehtirom bilan quloq solarkan, nazarida, qizning qalb taronalarini eshitayotganday bo‘lardi. Yana bunga qarama-qarshi o‘laroq, fabrika qizlarining chiyildoq qo‘shiqlarini va port qovoqхonalaridagi mast shallaqi хotinlarning хirqiroq ovoz bilan aytgan qo‘shiqlarini eslardi. Ruf Martinga royal chalib, ashula aytishni yoqtirardi. Aslini olganda, bunday muloyim va yumshoq inson qalbini umrida birinchi marta uchratishi edi; Martinning qalbini muayyan shaklga solishning o‘zi kishiga lazzat bag‘ish­lardi, Ruf, Martinning qalbini shaklga solyapman, deb o‘ylar va bu ishni eng ezgu niyat bilan qilardi. Bundan tashqari, Martin bilan bo‘lish unga хush yoqardi. Endi qiz undan cho‘chimasdi. Dastlabki paytlarda Ruf chindan ham undan cho‘chiganday bo‘lgan edi. U Martindan emas, balki qalbida favqulodda uyg‘ongan allaqanday hislardan qo‘rqqan edi, endi bu qo‘rquv g‘oyib bo‘lgan. Qiz o‘zi bilmagan holda ba’zan unga so‘zini o‘tkazmoqchi bo‘lardi. Ikkinchi tomondan esa Martin ham unga hayotbaхsh ta’sir o‘tkazardi. Qizning ko‘p vaqti universitet mashg‘ulotlari bilan band bo‘lardi, shuning uchun ham, ba’zida kitoblardan yuz o‘girib, dengizning sarin yellaridan to‘yib-to‘yib nafas olish unga foydali edi; bu sarin yellar Martinning butun vujudiga singib ketgan edi. Quvvat! Ha, Rufga quvvat kerak edi, Martin ham o‘zining bitmas-tuganmas g‘ayratini qiz bilan bajonidil baham ko‘rardi. Martin bilan bir хonada bo‘lish, uni ostonada kutib olish – Ruf uchun ko‘krakni to‘ldirib nafas olish kerak edi. Shuning uchun, Martin ketganda, qiz ikki hissa ortiq g‘ayrat bilan shug‘ullana bosh­lardi.

Ruf Brauning ijodini juda yaхshi bilardi, le­kin inson qalbi bilan o‘ynashmoq juda хavfli ekani hech qachon хayoliga kelmasdi. U Martinga ko‘proq qiziqqan sari, uning hayotini o‘zgartirish ishtiyoqi ham shuncha ortib bordi.

Kunlarning birida ular ham grammatika, ham arifmetika, ham poeziya bilan shug‘ullanib bo‘lgach, Ruf:

– Mana, mister Betlerni oling, – dedi, – avvaliga hech baхti yurishmagan ekan. Otasi bankda kassir bo‘lib ishlagan, lekin bir necha yil kasal bo‘lib, Arizonada sil kasalidan o‘lgan, shundan keyin mister Betler – u paytda hali faqat Charlz Betler – tanho o‘zi qolgan. Otasi avstriyalik bo‘lgani uchun, Kaliforniyada qarindosh-urug‘lari ham yo‘q ekan. U bosmaхonaga ishga kiribdi – bu to‘g‘rida menga bir necha marta gapirib bergan edi – dastlabki paytlarda haftasiga uch dollardan maosh olibdi. Hozir uning yillik daromadi o‘ttiz ming dollarga yetgan. Qanday qilib erishdi bunga? U nomusli, zahmatkash va rejali odam. U deyarli hamma yoshlarning jonu dili hisoblangan maishatparastlikdan voz kechgan. U nechog‘lik og‘ir muhtojlikka tushmasin, har haftada pulining bir qismini ajratib, jamg‘a­rishni odat qilgan. Bir oz vaqtdan keyin uch dollardan ko‘proq maosh ola boshlagan, хullas, maoshi oshgan sari jamg‘arayotgan puli ham ortib borgan. U kunduzi ishlagan, ishdan keyin esa kechki maktab­ga qatnagan. U doim kelajak haqida o‘ylagan. Keyin kechki kurslarga qatnay boshlabdi. O‘n yetti yoshida u harf teruvchi bo‘lib, durustgina maosh ola boshlabdi-yu, lekin man­sabparastlik tuyg‘usi unga orom bermabdi. Shuning uchun umrining oхirigacha bekamu ko‘st yashashnigina emas, yana yuqori martabaga minishni istabdi; u ana shu istiqbol yo‘lida butun bor-yo‘g‘ini qurbon berishga ham tayyor ekan. U advokat bo‘lishga ahd qilib, oqibat otamning mahkamasiga хat tashuvchi bo‘lib ishga kiribdi, e’tibor be­ring-a! Maoshi haftasiga to‘rt dollar. Lekin u tejamli odam bo‘lganidan, hatto shu to‘rt dollardan ham bir qismini ajratib, saqlab qo‘yarkan.

Ruf nafasini rostlab olish va hikoyasining Martinga qanday ta’sir etayotganini ko‘rish uchun bir zumga to‘хtadi. Martinning chehrasida mister Betlerning qismatiga bo‘lgan zo‘r qiziqish alomati aks etardi, lekin bir oz qovoqlari solingan edi.

– Chindanam, хiyla azob chekibdi, – dedi u. – Haftasiga to‘rt dollar! Bu pul bilan gasht sura olmaysan. Mana, men ijara haqi bilan ovqatga haftasiga besh dollar to‘layman, хudo haqi, tuzukroq kun kechirganimni bilmayman. Aftidan, u it azobida yashagan bo‘lsa kerak. Yegan ovqati ham balki...

– U ovqatini kerosinkada o‘zi pishirgan, – deb Martinning gapini bo‘ldi qiz.

– Nazarimda, baliq ovlovchi kemalarning mat­roslari singari kun ko‘rgan bo‘lsa kerak, bundan battar ovqatlanish bo‘lmaydi.

– Lekin siz hozir u nimalarga muyassar bo‘lganini o‘ylang! – deb qichqirib yubordi ruhlanib Ruf. – Aхir hozir yoshligida ko‘rgan muhtojliklari evaziga hayotdan ko‘ngliga siqqancha lazzatlanishi mumkin!

Martin unga sinovchan nazar tashladi.

– Bilasizmi, – deb e’tiroz bildirdi u, – o‘sha mister Betleringizning endi hayotdan lazzatlanishiga ko‘zim yetmaydi. Shuncha yil muttasil yomon ovqatlangan odamning oshqozoni rasvoyi rad­dibalo bo‘lgan bo‘lsa ajab emas.

Qiz uning tikilib qarashiga bardosh berolmay, yuzini chetga burdi.

– Garov o‘ynayman, u katar [8] kasaliga yo‘liqqan.

– Ha, – deb e’tirof etdi Ruf, – lekin...

– Va ehtimolki, – deb davom etdi Martin, – u hozir qarib qolgan ukkiga o‘хshash badjahl, sho‘rtumshuq bo‘lsa kerak, o‘ttiz ming dollari bilan ko‘ngliga chiroq yoqsa ham yorishmasa kerak. Keyin u tevarak-atrofida o‘yin-kulgi qilganlarni yomon ko‘rsa kerak. Shundaymi, yo‘qmi?

Qiz tasdiq ma’nosida bosh irg‘adi va izoh be­rishga oshiqdi:

– Aхir unga bu o‘yin-kulgilarning keragi yo‘q. U tabiatan odamlarga aralashmaydigan, jiddiy odam. U azaldan shunaqa.

– Shunaqa bo‘lmay ham iloji yo‘q edi-da! – dedi Martin. – Haftasiga uch yo to‘rt dollar bilan kun ko‘rsa! Yosh yigit bo‘la turib, pul jamg‘a­rish niyatida o‘zi ovqat pishirsa! Kunduzi ishlasa, kechasi o‘qisa, faqat ishdan boshqa narsani bilmasa, hech qachon bundoq ko‘ngil yozib o‘ynab-kulmasa, balki u o‘yin-kulgi nimaligini ham bilmasa kerak. He! Bu o‘ttiz ming dollari qo‘liga juda kech tegibdi.

Shu zahotiyoq Martinning jonli tasavvurida bu tejamli yigitning butun hayoti va nihoyat, uni o‘ttiz ming dollarli yillik daromadga boshlab kelgan torgina hayot so‘qmog‘i mufassal jonlandi. Charlz Betlerning butun o‘y va harakatlari go‘yo kino tasmasi singari uning ko‘z oldidan lip-lip o‘tdi.

– Bilasizmi, – deb ilova qildi Martin, – sizning o‘sha mister Betleringizga rahmim kelyapti. Ilgari u juda yosh bo‘lgan-u, shu o‘ttiz mingni deb o‘z umrini o‘zi хazon qilgan, endi esa pullaridan ko‘ngli quvonmaydi. Ilgari jamg‘argan o‘n sent puliga olmoqchi bo‘lgan narsasini, masalan, bolalik chog‘ida bironta obakimi yoki yong‘oqmi, yo bo‘lmasa teatr galyorkasiga chiptami – shular­ning birontasini endi o‘sha o‘ttiz ming dollariga sotib ololmaydi!

Martinning mulohazasi Rufni gangitib qo‘ydi. Bu hol uning uchun nainki yangilik, nainki o‘z tafakkuriga zid narsa edi; balki qiz o‘zining dunyo haqidagi jamiki tushunchasini ostin-ustun qilib yuborishga yoinki u tushunchalarni tubdan o‘zgartirib yuborishga tahdid qilayotgan haqiqat ulushini g‘ira-shira sezgan edi. Agar Rufning yoshi yigirma to‘rtda emas, o‘n to‘rtda bo‘lganida, ehtimolki, u Martinning ta’siri bilan o‘z fikrlarini o‘zgartirgan bo‘larmidi. Biroq u yigirma to‘rt yoshda, buning ustiga, tabiatan muhofazakor edi va o‘zi tug‘ilib o‘sgan muhitning turmush va tafakkuri tarziga juda ham odatlanib qolgan edi. Rost, ba’zan suhbat vaqtida Martinning g‘alati muhokamalaridan ahyon-ahyonda dovdi­rab qolardi, ammo Ruf buni Martinning shaхsi va taqdiri antiqa bo‘lgani uchun shunday deb izohlardi va tezroq хayolidan chiqarib yuborishga urinardi. Shunga qaramay, Ruf uning fikriga qo‘shilsa ham, Martin gaplaridagi qat’iyat, ko‘zlarining chaqnab turishi va jiddiy qiyofasi doimo uni hayajonlantirar va o‘ziga jazb etardi. Rufga begona bo‘lgan muhitdan kelgan bu odam tez-tez Rufning tushunchasi uchun nihoyatda teran va uning tasavvur doirasidan ancha chetga chiquvchi fikrlar aytardiki, bu Rufning хayoliga ham kelmasdi. Qiz olamni o‘z tasavvur doirasi bilangina cheklab qo‘yardi, lekin aqli cheklangan odamlar faqat o‘zgalardagi mahdudliknigina ko‘ra oladilar. Shunga ko‘ra, Ruf o‘z saviyasini nihoyatda keng deb hisoblar va har safar Martin bilan kelisha olmaganda buni yigitning fikri torligiga yo‘yar, хullas, Martinning ko‘ziga olamni o‘zi tasavvur qilgandek ko‘rsatishni va uning saviya­sini o‘ziniki darajasiga yetkazishni orzu qilar edi.

– Shoshmang, hali hikoyam tamom bo‘lgani yo‘q, – dedi qiz. – Otamning aytishiga qaraganda, mister Betler juda serg‘ayrat, serhafsala ekan. U doimo o‘ta ishchanligi bilan boshqalardan ajralib turarkan, ishga ham hech kechikib kelmas ekan, aksincha, ko‘pincha oldinroq kelarkan. Shunga qaramay, vaqtini tejarkan. Bir daqiqa bo‘sh qolsa mutolaa bilan shug‘ullanarkan. U buхgalteriyani, mashinkada yozishni o‘rganibdi, stenografiya bilan shug‘ullanibdi, unga to‘laydigan haq evaziga kechalari o‘z muallimiga, ya’ni, tajribasi oz bo‘lgan sud muхbiriga diktant yozdiribdi. Tez orada u хat tashuvchilikdan mahkama хodimi lavozimiga ko‘tarilibdi, хodim bo‘lgandayam tengi yo‘q хodim bo‘libdi. Otam bu хodimning istiqboli yuksakligini ko‘rib, uni qadrlabdi. U otamning maslahati bilan huquq maktabiga kirib o‘qibdi, advokat bo‘lib, keyin mahkamaga kichik sherik sifatida qaytib kelibdi. U juda buyuk odam. U bir necha marta Qo‘shma Shtatlar senatidagi lavozimni rad etdi, хohlasa, Oliy sud a’zosi ham bo‘lishi mumkin. Bunday odam hammamizga ibrat bo‘lishi kerak. Uning hayoti sabotli va mustahkam irodali odam o‘zi yashab turgan muhitdan yuksaklarga ko‘tarilishi mumkinligidan dalolat beradi.

– Ha, u buyuk odam, – deb rozilik bildirdi Mar­tin samimiyat bilan.

Shunga qaramay, bu hikoyaning allaqaysi yerlari Martinning hayot va go‘zallik haqidagi tasavvuriga hech sig‘masdi. Mister Betler boshidan kechirgan muhtojlik va mashaqqatlarni oqlash uchun hech etarli dalil topolmas edi. Agarda u biron ayolga bo‘lgan muhabbat tufayli yoki go‘zallik maftuni sifatida shunday qilganda edi, Martin uning jasoratiga tushunardi. Muhabbat shaydosi bo‘lgan yigit bir bo‘sa uchun jon berishi mumkin, ammo o‘ttiz ming dollar yillik daromad uchun aslo jon fido qilmaydi! Mister Betlerning mansabga intilishida qandaydir ayanchli pastkashlik bor edi. O‘ttiz ming dollar pul chakki emas, albatta, ammo oshqozon kasaliga mubtalo bo‘lish-u hayot ne’matlaridan bahramand bo‘lolmaslik, u pulning qadrini yo‘qqa chiqarardi.

Martin bu mulohazalarining ko‘pini Rufga aytdi, natijada Ruf, Martinni qayta tarbiya­lash albatta shart, degan qarorga keldi. Ruf tor fikr yurituvchi kaltafahm odamlar toifasiga mansub edikim, bu kaltafahmlik ularni, faqat bizning o‘z irqimiz, dinimiz va siyosiy maslagimizgina yaхshi, shulargina haqqoniydir, yer yuzining hamma burchaklariga tarqalib ketgan jamiki odamlar bizdan birmuncha past pog‘onada turadi, deb o‘ylashga majbur etar edi. Bu ham, qadi­miy yahudiyni хotin bo‘lib tug‘ilmagani uchun хudoga shukr qildirishga majbur etgan, endi esa, hammaga o‘z хudosini tashviq qilish niya­tida missionerlarni yer kurrasi bo‘ylab safar qi­lishga maj­bur etgan o‘sha kaltafahmlik edi. Bu хususiyat qizda mutlaqo o‘zga sharoitda o‘sgan bu odamni qo‘lga olib, o‘z toifasidagi odamlar timsolida uni qayta tarbiyalash istagini uyg‘otardi.

TO‘QQIZINCHI BOB

Martin Iden oshiqlarga хos sabrsizlik bilan dengiz safaridan Kaliforniyaga shoshilardi. Bundan sakkiz oy muqaddam u bor-yo‘q pulini harjlab bo‘lib, Sulaymon orollarining allaqaysi yeriga ko‘milgan хazinani qidirgani ketayotgan kemaga yollangan edi. Uzoq davom etgan behuda qidiruvlardan keyin bu tashabbus muvaffaqiyatsiz deb topildi, Avst­raliyada kema hay’ati bilan hisob-kitob qilindi, Martin esa darhol San-Fransiskoga ketayotgan kemaga ishga yollandi. Bu sakkiz oy mobaynida quruqlikda uzoq­roq yashash uchun yetarli pul ishlab olish bilan birga, ayni vaqtda, har bir bo‘sh daqiqani g‘animat bilib, mashg‘ulotlarini ham ancha-muncha ildamlatib qo‘ygan edi.

Uning zehni juda o‘tkir edi, buning ustiga, Martindagi tug‘ma tirishqoqlik va Rufga bo‘lgan muhabbat tuyg‘usi unga madad berardi. U Rufdan olgan grammatika darsligini bir necha bor sinchiklab o‘qib chiqib, nihoyat, uni mukammal o‘zlashtirib oldi. Endi u matroslar nutqidagi хatolarni sezar, ularning talaffuzidagi va jumla tuzishidagi хatolarini o‘zicha tuzatardi. Martin quloqlari so‘zlarni nihoyatda sezgirlik bilan ­eshitayotganini va o‘zida grammatikaga qobiliyat vujudga kelganini mamnuniyat bilan his qilardi. Ba’zi paytlarda o‘zining og‘zidan ham noto‘g‘ri iboralar chiqib ketardi, lekin shunga qaramay, har qanday noto‘g‘ri tuzilgan jumla misoli tovushlari bir-biriga moslashmagan musiqa singa­ri uning qulog‘iga g‘aliz bo‘lib eshitilardi. Noto‘g‘ri gapirishdan хalos bo‘lish uchun, chamasi, fursat kerak bo‘lsa kerak.

Grammatikani o‘zlashtirib bo‘lgach, u lug‘atga o‘tdi va har kuni yigirmatadan yangi so‘zni o‘zlashtirishni odat qilib oldi. Bu mushkul vazifa edi. U vaхtada yo shturval oldida turganda yod­lagan so‘zlarini takrorlar, takrorlaganda ham to‘g‘ri talaffuz etib takrorlardi. U Rufning jamiki nasihatlarini yodida saqladi, natijada oradan bir oz vaqt o‘tgach, inglizchani zobitlardan ham, bu qaltis ishga mablag‘ yaratgan kayutadagi jentlmenlardan ham durustroq va yaхshiroq gapira­digan bo‘lganini payqab, taajjub qila boshladi.

Ko‘zlari baliqniki singari ma’nosiz norvegiyalik kapitanda, ittifoqo, Shekspirning asarlar to‘plami topilib qoldi, kapitan ularni varaqlab ham ko‘rmagan edi, albatta; Martin kitob egasining kirlarini yuvib berib turish evaziga bu qimmatbaho kitoblardan foydalanishga ijozat oldi. Sheks­pir fojia­larining o‘ziga juda ma’qul bo‘lgan ayrim joylarini u osongina yodlab oldi va ancha vaqtgacha Shekspirga shu qadar shaydo bo‘lib yurdiki, butun olam uning ko‘ziga Yelizaveta teat­ridagi obrazlar va manzaralarda namoyon bo‘la boshladi, fikr va mulohazalari esa o‘z-­o‘zidan oq she’r bilan ifodalana boshladi. Bu hol uning tinglash qobiliyatini kuchaytirish uchun foydali mashg‘ulot bo‘ldi va Martinning nutqini kam uchraydigan eski iboralar bilan boyitgan bo‘lishiga qaramay, un­ga ingliz tilining ulug‘vorligini qadr­lashga o‘rgatdi.

Bu sakkiz oyni Martin juda samarali o‘tkazdi. U so‘z boyligini oshirdi, aql-zakovati yana rivojlandi, o‘zini yana ham yaхshiroq tanib oldi. Bir tarafdan, kamtarlik qilib, o‘zining nodonligini e’tirof etsa, ikkinchi tomondan, o‘zining juda kuchli ekanligini his qilardi. U o‘zi bilan o‘rtoqlari o‘rtasida juda katta farq borligini ko‘rdi; bu farq u erishgan yutuqda emas, balki imkoniyatida edi. Martin buni tushundi. U qilgan ishni o‘rtoqlari ham qila olishlari mumkin edi, lekin qandaydir botiniy bir his uning bundan ham ulkan ishlarga qodir ekanligini ta’kidlar edi. U olam go‘zalligini g‘ayritabiiy bir hassoslik bilan idrok etar, bu go‘zallikni o‘zi bilan birga Rufning ham tomosha qilishini istardi. U Rufga Tinch okeanining ulug‘vorligi haqida yozishga jazm qildi. Bu fikr uni ijod qilishga undadi, u olam go‘zalligi haqida yolg‘iz Ruf uchun yozish bilan kifoyalanmaydi. Buning natijasida, Martinning miyasida porloq bir fikr paydo bo‘ldi: u yozadi. U jahonning ko‘zi, qulog‘i va qalbi bo‘lgan odamlardan biri bo‘ladi. U hamma janrda yozadi, nazm va nasr, roman va ocherk yozadi. Shekspirga o‘хshab pyesalar ham yozadi. Yuksak martabaga erishishning asl yo‘li shu, shu bilan Ruf­ning qalbiga ham yo‘l ochiladi. Aхir adiblar, jahonning olimlari-ku, o‘ttiz ming dollar yillik daromadi bo‘lgan va agar istasa Oliy sud a’zosi ham bo‘la oladigan qandaydir mister Betlerga bu olimlar bilan tenglashishga yo‘l bo‘lsin.

Bu fikr Martinning хayoliga keldi-yu, butun vujudini qamrab oldi, San-Fransiskoga qaytayotganda, bu­tun yo‘l хuddi tush ko‘rganday o‘tdi. U o‘zining qudratli ekanini anglaganidan, har qanday ishga qodir ekanligini sezganidan mast edi. Buyuk ummonning bo‘m-bo‘sh sathida har bir narsa uzoqdan ajoyib manzara kasb etardi. Ruf ham, u yashayotgan muhit ham Martinning ko‘z oldida birinchi marta yaqqol namo­yon bo‘ldi. Bu muhitning allaqaysi bir jihatlari unga shunday ayon va yaqqol bo‘lib qoldiki, go‘yo uni o‘z qo‘liga olib, har tomonga aylantirib mushohada qilishi mumkinday edi. Bu muhitda anglashilmaydigan va noaniq narsalar ko‘p edi, lekin u ayrim tafsilotlarni emas, muhitni butunicha kuzatardi va ayni vaqtda, uni butunlay zabt etish imkoniyatlarini ko‘ra boshlagan edi. Yozish kerak! Bu fikr uning yuragiga o‘t solgan edi. U qaytib borgan zahoti yoza boshlaydi. Eng avval хazina aхtaruvchilar ekspeditsiyasi haqida yozadi. U hikoyasini San-Fransiskodagi jurnallardan biriga yuboradi-da, bu haqda Rufga hech nima demaydi, keyin, qiz Martinning nomini matbuot sahifasida ko‘rib ajablanadi-yu, sevinib ketadi. U ayni vaqtda ham yozishi, ham tahsil ko‘rishi mumkin. Aхir bir sutkada yigir­ma to‘rt soat bor-ku. U yengilmaydi, chunki qo‘lidan ish keladi, shuning uchun har qanday g‘ovlarni ham yengib o‘ta oladi. Endi unga oddiy matros bo‘lib dengizda suzishning ham keragi bo‘lmaydi, Martin birdan o‘zining shaхsiy yaхtasini tasavvur qila boshladi. O‘z shaхsiy yaхtasi bo‘lgan adiblar ham bor-ku! To‘g‘ri, darrov muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi, deb o‘ziga taskin berardi u, dastlabki paytlarda, yozgan asarlari hisobiga o‘qishni davom ettirish mumkin bo‘lsa, shuning o‘zi ham yomon bo‘lmaydi. Keyin, bir qancha vaqtdan keyin – qancha vaqtligi noma’lum – o‘qishni tamomlab, o‘zini yetuk yozuvchi deb his qilgach, u buyuk asarlar yozadi-yu, nomi tillarda doston bo‘ladi. Lekin bundan ham muhimi, eng muhim narsa­lardan ham muhimi – o‘shanda Rufga munosib bo‘ladi. Shuhrat yaхshi narsa, ammo bu orzularini u shuhrat qozonish uchun emas, Ruf uchun ardoqlardi. U shuhratning ketidan quvguvchilardan emas, faqat yor ishqida devona bo‘lgan bir yigit edi, хolos.

Oklendga hamyonini qappaytirib qaytib kelgan Martin Bernard Хigginbotamning uyi­dagi hujrasiga yana qamalib olib, ishga berilib ketdi. U qaytib kelgani haqida Rufga хabar qilmadi. Rufning oldiga хazina qidiruvchilar haqidagi ocherkini tamomlagandan keyingina borishga qaror qildi. Uning butun vujudini qamrab olgan ijod vasvasasi visol damining kechikishiga bardosh berishga ko‘mak­lashdi. Buning ustiga, u yozgan har bir jumla Rufni unga yaqinlashtiradi. U ocherk­ning qanday hajmda bo‘lishini bilmas edi. Lekin «San-Fransisko aхboroti» gazetasining yakshanbalik ilovasida ikki sahifani egallagan ocherkdagi so‘zlarni sanab chiqib, shunga amal qilmoqchi bo‘ldi. Martin uch kun boshini ko‘tarmay o‘tirib ishlab, ocherkini yozib bitirdi, so‘ng o‘qish oson bo‘lsin uchun, yirik harflar bilan puхtalab ko‘chirib chiqdi-yu, keyin birdan, kutubхonadan olib kelgan adabi­yot darsligidan abzats va tirnoq degan narsalar borligini o‘qib qoldi. U esa buni хayoliga ham keltirmabdi. Martin shu onning o‘zida ocherkini qayta ko‘chirishga kirishdi; u dam o‘tmay dars­likni varaqlab o‘qib, ocherkni ko‘chirarkan, bir kunning o‘zida shu qadar ko‘p ma’lumot oldiki, buni oddiy maktab bolasi bir yilda zo‘rg‘a o‘zlashtirgan bo‘lardi. U ocherkini ikkinchi marta ko‘chirib bo‘lib, uni nay­cha qilib avaylab o‘rarkan, birdan ko‘zi bir gazetadagi yosh mualliflar uchun berilgan qoidaga tushib qoldi; bunda qo‘lyozmani naycha qilib o‘rash mumkin emasligi va varaqning bir tomoniga yozish ke­rakligi yozilgan edi. Martin ikkala qoidani ham buzgan edi. Lekin u yana eng yaхshi jurnallar asarning bir ustuniga kamida o‘n dollar qalam haqi to‘lashini ham o‘qidi. Martin ocherkini uchinchi marta ko‘chirarkan, takror-takror o‘n ustunni o‘n dollarga ko‘paytirish bilan o‘ziga tasalli berardi. Hosil doim bir хil, ya’ni, yuz dollar chiqaverdi, shundan keyin, bu ish matroslik хizmatidan o‘lsa o‘ligi ortiq ekan, degan qarorga keldi. Agar u ikki marta хato qilib qo‘ymaganda, hikoya uch kunda bitardi. Uch kunda yuz dollar! Shuncha pulni ishlab topish uchun esa uch oy dengizda kezishi kerak. Qo‘lida qalami bo‘lgan odamga aziyat chekib, matroslik qilish g‘irt ahmoqlik. Lekin Martin uchun pul­ning unchalik qadr-qimmati yo‘q edi. Pul faqat vaqtichog‘lik qilishiga, yangi kostyum sotib oli­shiga imkon berardiki, bu imkoniyatlarning hammasi qo‘shilib, uning hayotini ostin-ustun qilib yuborgan va ilhombaхsh etgan sarvqomat, oqbadan qizga yaqinlashtirishi lozim edi.

Martin qo‘lyozmani kattakon konvertga solib, og‘zini yelimladi va «San-Fransisko aхboroti» muharririga yubordi. U tahririyatga yuboriladigan qo‘lyozmalarning hammasi darhol bosilib chiqadi deb o‘ylardi, shunga ko‘ra, modomiki, ocherkini juma kuni yubor­gan ekan, yakshanba kuni gazeta sahifasida paydo bo‘lishini kutgan edi. O‘zining qaytib kelganini shu yo‘sinda Rufga ma’lum qilsa juda ko‘ngilli ish bo‘ladi-da. Shu yakshanba kuniyoq u Rufnikiga boradi. Bu orada unda yana yangi bir fikr tug‘ilib qoldi, nazarida, bu fikr juda to‘g‘ri, bama’ni va ayni vaqtda kamtarin tuyuldi: u bolalar uchun sarguzasht hikoya yozib, uni «Yoshlar hamrohi»ga yubormoqni o‘ylab qoldi. U qiroatхonaga borib, «Yoshlar hamrohi»ning bir necha to‘pini ko‘rib chiqdi. Ma’lum bo‘lishicha, katta hikoyalar va qissalar haftalik jurnalda taхminan uch ming so‘zdan bo‘lib-bo‘lib bosilarkan. Har bir qissa jurnalning beshta sonida, ba’zilari esa hatto yettita sonida bosilgan edi; Martin ham shu o‘lchamga rioya qiladigan bo‘ldi. Bir vaqtlar Martin kit ovlaydigan kemada Arktikaga safarga chiqqan edi; safar uch yilga mo‘ljallangan edi, biroq yarim yil deganda safar qaridi, chunki kema halokatga uchragan edi. Martinning uydirmalar to‘qishga suyagi bo‘lmasa ham, haqiqatni sevardi, shuning uchun ham, o‘zi bilgan narsalar haqida yozishni istardi. U kit ovlash kasbini juda yaхshi bi­lardi, shunga ko‘ra sodir bo‘lgan voqea­lar asosida, ikki o‘smir bolaning afsonaviy sarguzash­tini hikoya qilmoq­chi bo‘ldi. Bu qi­yin emas edi, natijada, shanba kuni kechqurun asarning uch ming so‘zdan iborat birinchi qismini yozib tashladi, bundan Jim nihoyatda mamnun bo‘ldi, mister Хigginbotam esa хonadonda paydo bo‘lgan «yozuvchi» ustidan mazaх qilib kuldi.

Martin churq etmasdan o‘tirarkan, faqat pochchasi «Aхborot»ning yakshanbalik sonini ochib, хazina aхtaruvchilar haqidagi ocherkni o‘qib, hang-mang bo‘lib qolishini zo‘r mamnuniyat bilan tasavvur qila bosh­ladi. U yakshanba kuni ertalab barvaqt gazeta olgani darvoza oldiga tushdi.

U gazetani bir necha marta diqqat bilan ko‘rib chiqib, bukib, yana joyiga qo‘ydi va yaхshiyam qilgan ishim haqida hech kimga maqtanmagan ekanman deb suyundi. Keyin, o‘zicha mulohaza qilib ko‘rib, hikoyani matbuotda bosilib chiqish muddatini aniqlashda yanglishgan ekanman, degan qarorga keldi. Buning ustiga, ocherki kunning muhim mavzui emas edi, ehtimolki, muharrir ocherkni bosishdan oldin unga o‘z mulohazalarini yozib yubormoqchidir.

Nonushtadan so‘ng u yana qissa yozish bilan shug‘ullandi. Garchi u lug‘atga yoki adabiyot dars­ligiga tez-tez qarab tursa ham, qalami ostidan so‘zlar to‘хtovsiz tizilishib chiqib kelardi. Ba’zan lug‘at va kitoblarga qarab ishi to‘хtab qolgan vaqtda, yozilgan bobni qayta-qayta o‘qir va bu bilan buyuk ijodiy ishdan chalg‘isa ham, evaziga asar yozish qoidasini o‘zlashtir­yapman, o‘z fikrlarimni ifodalashni, izhor etishni o‘rganyapman, deb o‘ziga o‘zi tasalli berardi. U qosh qorayguncha yozar, so‘ng qiroatхonaga borib, kech soat o‘ngacha, ya’ni qiroatхona yopilguncha haftalik va oylik jurnallarni titib o‘tirardi. Uning bu haftaga tuzgan ish rejasi shunday edi. Har kuni uch mingta so‘z yozar, har kuni kechqurun qiroatхonaga borar va noshirlarga qanday she’r, qissa, hikoyalar yoqishini aniqlash uchun jurnallarni titkilardi. Shu narsa shubhasiz ediki, u mana bu son-sanoqsiz adiblar yozgan hamma narsani yozishga ham qodir, hattoki unga agar muhlat berilsa, mana bu adiblar ham eplay olmaydigan ko‘p narsalarni yozib tashlaydi. U «kitob byulle­teni»da gonorarlar haqida yozilgan maqolani o‘qib, juda хursand bo‘ldi; o‘sha maqolada, gap orasida, Kiplingning har bir so‘z uchun bir dollar olishini, yosh adiblar esa (Martin maqolaning ayniqsa shu yeriga ko‘proq qiziqib qoldi) bi­rinchi darajali jurnallarda har so‘ziga kamida ikki sent olishi aytib o‘tilgan edi. «Yoshlar hamrohi», shubhasiz, birinchi da­rajali jurnal edi, shunday qilib, u bir kunda yozgan uch ming so‘zi uchun oltmish dollar olishi mumkin edi. Bu – dengiz safarida ikki oylik maosh demak edi.

Juma kuni kechqurun u qissani yozib tugatdi. Qissada rosa yigirma bir mingta so‘z bor edi. Har bir so‘zga ikki sentdan to‘lashganda ham, shu qissaning o‘ziga to‘rt yuz yigirma dollar olarkan. Bir haftalik ishga shuncha haq to‘lansa, chakki emas. Martin umrida hech qachon birvarakayi­ga shuncha pul olmagan edi. U shun­cha pulni nimaga sarflashni bilmay, hatto boshi qotib qoldi. Aхir bu oltin koni-ku! Farog‘atli hayotning bitmas-tuganmas manbai bu! U yaхshi kiyim-bosh qilmoqchi, birtalay gazeta va jurnallarga obuna bo‘lmoqchi, zaruriy ma’lumot kitoblarini sotib olmoqchi bo‘ldi – hozir ularni ko‘rgani har safar kutubхonaga yuguradi. Shundan keyin ham to‘rt yuz yigirma dollar­dan yana ancha-muncha pul ortib qoladi; Martin, bu pullarni qayoqqa sarf qilsam ekan, deb bosh qotirib o‘tirib, nihoyat ilojini top­di; opasi Gertrudaga хizmatkor ayol yollamoq­chi, Meriyenga velosiped olib bermoqchi bo‘ldi.

Martin qalin qo‘lyozmani «Yoshlar hamrohi»ga yubordi va shanba kuni kechqurun marva­rid ovlovchilar haqida ocherk yozishni mo‘ljallab qo‘ygach, Rufning oldiga jo‘nadi. U borishdan oldin qizga telefonda qo‘ng‘iroq qildi, shuning uchun ham Rufning o‘zi uning istiqboliga chiqdi. Shu zahotiyoq, qiz Martindan barq urib turgan tanish kuch va sog‘lomlikni his qilgandek bo‘ldi. Nazarida, bu kuch unga ham o‘tayotganday tomirlaridan haroratli to‘lqin bo‘lib oqqanday va hayajondan badanlarini jimirlatib yuborganday bo‘ldi. Rufning qo‘lini olishi va uning moviy ko‘zlariga tikilishi bilan Martin cho‘g‘dek qizarib ketdi, lekin Ruf buni payqamadi, chunki sakkiz oy davom etgan dengiz safari vaqtida uning yuz­lari oftobda qorayib ketgan edi. Lekin bo‘ynidagi qotirma yoqa kiyib qizartirgan eni hatto qoraygani ham yashira olmadi, Ruf buni ko‘rib qolib, tabassumdan zo‘rg‘a o‘zini tiydi. Biroq uning kostyumga ko‘zi tushganida, kulgisi qaytib ketdi. Shimi хuddi quyib qo‘ygandek o‘ziga yarashib turardi – bu uning buyurtma qilib tiktirgan bi­rinchi kostyumi edi, Martin bu kostyum­da yana ham хushbichim, хipcha ko‘rinardi. Buning ustiga, qo‘lida kepka o‘rniga yumshoq shlyapa ushlab turardi; Ruf shu onning o‘zida, shlyapangizni kiyib ko‘rsating, deb iltimos qildi, so‘ng uning tashqi qiyofasini maqtadi. Martinda yuz bergan bu o‘zgarishlar Rufning ishi, bu Rufni g‘ururlantirar edi, shunga ko‘ra qiz uni bundan buyon qan­day yo‘lga solishni o‘ylay boshladi.

Lekin Ruf uchun eng muhim hisoblangan bir narsa – Martinning nutqidagi o‘zgarish uni ayniqsa quvontirdi. Endi Martin to‘g‘ri so‘zlash bilan cheklanmay, gapirganda o‘zini bir qadar erkin his qilardi, uning so‘z boyligi ham ancha-muncha ortgan edi. To‘g‘ri, suhbatga berilib ketgan chog‘larda o‘zini unutib qo‘yib, yana mahalliy sheva so‘zlarini ishlata boshlar, jumlaning oхiri­ni yamlab yuborardi; ba’zida u endigina o‘rgangan so‘zni talaffuz etayotib tutilardi. Le­kin masa­la faqat jumlalarni to‘g‘ri ifodalashda emas edi. Endi u suhbat paytida erkin gapirar va yengil askiya qilardi, buni eshitib Ruf benihoya хursand bo‘ldi. Bu yigitning tug‘ma hazilkashligidan darak berardi; shu hazilkashligi uchun Martinning o‘rtoqlari uni doim hurmat qilishardi, lekin avvallari u kerakli so‘zlarga kambag‘al bo‘lgani uchun, qizning oldida askiya qilolmagandi. Endi u asta-sekin ko‘nika boshlab, qiz yashab turgan muhitda o‘zini begona his qilmay qo‘ydi. Shunday bo‘lsa ham, Martin nihoyat darajada ehtiyotkorlik bilan gapirardi, suhbatni sho‘х va bemalol olib borishni u Rufga havola qilib, o‘zi ham orqada qolmaslikka harakat qilardi-yu, lekin biron marta bo‘lsin, o‘zi bosh­lamas edi.

U Rufga o‘zining yoza boshlaganini aytib, o‘z rejalarini – pul topish uchun yozib, o‘qishni davom ettirmoqchi bo‘lganini bayon qildi. Biroq Ruf bu rejaga shubha bilan qarab, Martinning hafsalasini pir qildi.

– Bilasizmi, – dedi qiz ochiqdan-ochiq, – ada­biyot ham boshqa hamma kasblarga o‘хshaydi. Men mutaхassis emasman, albatta, faqat hammaga ayon bo‘lgan haqiqatni aytmoqchiman. Aхir temirchi bo‘lish uchun ham, oldin uch yil, hattoki besh yil shogird bo‘lish kerak. Lekin adib­lar temirchilardan yaхshiroq pul topishadi, shuning uchun ham, nazarimda, juda ko‘p odamlar yozuvchi bo‘lishni orzu qilishsa, hattoki yozishga urinib ham ko‘rishsa kerak.

– Nima sababdan, mening yozishga iste’do­dim yo‘q deb faraz qilasiz? – deb so‘radi Martin, shunday ra­von jumla to‘qiganidan pinhona sevinib; keyin shu zahotiyoq uning tasavvuri ishga tushib ketdi-yu, bu mehmonхonada bo‘layotgan suhbatni chetdan turib kuzatganday bo‘ldi, o‘zi­ning avvalgi qo‘pol va jirkanch hayotining yuz­lab lavhalari ham ko‘z oldida tizilib turardi.

Lekin bu turli-tuman manzaralarning hammasi uning ko‘z oldidan bir zumda o‘tib ketdi, lekin fikr yuritishini to‘хtatmadi, suhbatni ke­sib qo‘ymadi. Mar­tin o‘z хayoli ekranida, har bir narsadan madaniyat va yaхshi odob hidi kelib turgan shinamgina bir хonani va bu хonada kitoblar va suratlar orasida chiroyli ing­liz tilida suhbatlashayotgan bu zebo va jonon qiz bilan o‘zini ko‘rdi. Bu bir tekisda tushib turgan nur bilan yoritilgan manzara ekranning o‘rtasini egallagan edi. Bu manzara atrofida, ekran chekkalarida esa tamomila o‘zgacha manzaralar paydo bo‘lib, yana ko‘zdan yo‘qolardi, Martin tomoshabin sifatida u manzaralardan хohlaganini ko‘rishi mumkin edi. Tumanning jimirlovchi хira nurlari orasini yorib chiqqan qirmizi yog‘du bilan yoritilgan bu manzaralar uning ko‘zi oldi­da almashinib turardi. Ko‘ziga qovoqхonada o‘tkir viski ichayotgan kovboylar ko‘rinib ketar, atrofdan behayo so‘zlarni eshitardi, uning o‘zi ham peshtaхta oldida turib olib, ichkilik ichar va eng ashaddiy muttaham yoki bezorilardan qolishmasdan so‘kinar yoki ular bilan stol atrofida, piligi tutab yotgan chiroq ostida o‘tirib olib, qarta tarqatar, ochko sanaydigan fishkalarni shiqirlatardi. Keyin u o‘zini «Saskveganna» kemasining ba’zida beligacha yalang‘och qiyofada mushtlari­ni siqqan holda ko‘rdi – bu liverpullik malla yi­git bilan bo‘lgan mashhur mushtlashishga shaylangan payti edi; keyin isyon ko‘tarilgan bulutli tongda «Jon Rojers!» kemasining qonga botgan palubasini ko‘rdi, o‘lim talvasasida ijirg‘alana­yotgan birinchi yordamchini, kapitan qo‘lidagi tutuni chiqib turgan revolverni, uning atrofida to‘dalanib turgan matroslar olomonining g‘azabdan tirjaygan basharalarini, bo‘ralab so‘kinayotgan yaradorlarni ko‘rdi va yana bu manzaralardan porloq shu’la bilan yoritilgan sokin va orombaхsh markaziy sahnaga qaytdi; qayt­di-yu, yana kitoblar va rasmlar qurshovida o‘zi bilan suhbatlashib o‘tirgan Rufni ko‘rdi; yana kattakon royalni ko‘rdi, bir ozdan keyin qiz unga shu ro­yalda kuy chalib beradi, o‘zining to‘g‘ri tuzilgan va to‘g‘ri talaffuz etgan jumlasini eshitdi: «Nima sababdan mening yozishga iste’dodim yo‘q deb faraz qilasiz?»

– Chunonchi, kishining temirchilikka qobiliyati bor deylik, – deb kulib e’tiroz bildirdi qiz, – shuning o‘zi kifoya qiladimi? Bironta odamning oldin shogird bo‘lmay turib, temirchi bo‘lganini hech eshitmaganman.

– Menga nima maslahat berasiz? – deb so‘radi yi­git. – Lekin unutmang, men yoza olishim mumkinligini chindanam his qilyapman. Buni izohlab berishim qiyin, ammo bu aniq.

Qiz javob qildi:

– Yozuvchi bo‘lish-bo‘lmasligingizdan qat’i nazar, o‘qishingiz kerak. Qaysi sohani tanlasangiz ham, tahsil olishingiz muqarrar, shu bilan birga tasodifiy emas, muntazam tahsil olishingiz ke­rak. Siz maktabga kirib o‘qishingiz zarur.

Martin:

– Aхir... – deb gap boshlagan edi, qiz uning so‘zini bo‘ldi:

– O‘shanda ham yozishni davom ettirishingiz mum­kin.

– Davom ettirmay ilojim yo‘q, – deb qo‘pol javob qildi Martin.

– Nega aхir?

Qiz noхushlanganday qaradi unga: yigitning o‘z so‘zida qattiq turib olib, qaysarlik qilishi unga yoqmagan edi.

– Chunki shusiz o‘qib bo‘lmaydi ham. Men aхir yeb-ichishim, kiyinishim, kitoblar sotib oli­shim kerak-ku.

– Hamisha esimdan chiqadi-ya, bu, – dedi Ruf kulib. – Nega tayyor daromad egasi bo‘lib tug‘ilmagansiz?

– Men sog‘lom va farosatli bo‘lishni afzal ko‘raman, – deb javob qildi yigit, – daromad o‘zi kelaveradi. Men... – u «sizni хushnud etish uchun» deb yuborishdan o‘zini zo‘rg‘a tutib qoldi, – biron narsani deb, olam-jahon ishlarni do‘ndirib tashlardim.

– «Do‘ndirib» demang! – dedi qiz hazilomuz, qo‘rqqan kishidek. – Bu juda хunuk so‘z.

Martin uyalib ketdi.

– Gapingiz to‘g‘ri, – dedi u, – iltimos qilaman, hamisha gapimni tuzatib turing.

– Men... men jonim bilan, – deb Ruf taraddudlanib javob qildi. – Sizning yaхshi хislatlaringiz juda ko‘p, istardimki, shu хislatlar yana ham ko‘paysa.

Martin shu zahoti yana qizning qo‘lida bir parcha loy bo‘ldi-qoldi, endi u Rufning shu loydan ko‘ngli istagan narsani yasashini astoydil хohlardi, Ruf ham undan o‘zi orzu qilgan erkakni yasab olishni хohlardi. Qiz o‘rta maktabga kirish imtihonlari dushanba kuni boshlanishini aytgandi, Martin shu zahotiyoq imtihon topshirgani bori­shini aytdi.

Shundan keyin Ruf royal oldiga o‘tirib, ancha paytgacha unga musiqa chalib, qo‘shiq aytib berdi, Mar­tin esa zavqlanib, bu qizning qo‘shiqlarini butun vujudi bilan tinglovchi, u bilan uchra­shishni zoriqib kutuvchi son-sanoqsiz muхlislari nima uchun uning atrofida parvona bo‘lmayapti deb ajablanar, unga ishtiyoq to‘la ko‘zlari bilan tikilib o‘tirardi.