автордың кітабын онлайн тегін оқу  Салтанат қақпасы

Эрих Мария Ремарк

1

Бір бүйірден сап етіп шыға келген әйел тура Равичке қарай тартты. Жүрісі жылдам болғанмен, шатқаяқтаған қадамы батылсыздау көрінді. Равич оны өзімен қапталдасып қалған сәтте байқады. Жүзі боп-боз, жақ сүйегі шығыңқы, көзі шарасынан шығып кеткен. Оның шамның көмескі жарығына шағылысқан шыныдай жансыз жанары мен әлем-тапырық өңін көріп, Равич еріксіз бойын жиып алды.

Әйел Равичті соға жаздап қасынан жанай өте берген. Бұл қолын шалт созып, бейтаныс әйелдің білегінен шап берді. Тәлтіректеп кеткен әйелді ұстап қалмағанда, құлауы да кәдік еді. Равич оны тырп еткізбеді.

— Қайда жол тарттыңыз? — деп сұрады ол сәл кідіре. Әйел оның жүзіне қадала қарады.

— Жіберіңіз мені, — деп сыбырлай сөйледі сосын.

Равич жауап берген жоқ. Бейтаныс әйелді мықтап ұстаған күйі тұра берді.

— Жіберсеңізші енді! Бұныңыз не? — Ол ернін әрең жыбырлатты.

Әйел мұның бар-жоғын мүлде елемейтін сияқты. Ештеңеге селт етпестен әлдебір жаққа, көзге түртсе көргісіз түн қараңғылығына жанарын қадап алыпты. Өзінің осы бір меңіреу қалпына тосқауыл боп сыналай енген бұған елеусіздеу тіл қатты.

— Жіберіңіз деймін!

Ол бірден байқады: жоқ, жезөкше емес. Мас та емес. Қолын сәл босаңсытты. Әйел қаласа, оп-оңай уысынан шығып кетуіне болар еді, бірақ ол елең қылмады. Равич тосылып қалды.

— Қалжыңдап тұрған жоқпын. Парижде, түн ортасында, беймезгіл уақытта жалғыз қайда бара жатырсыз? — Ол әйелдің қолын босатып жатып сұрағын барынша сабырлы қалыппен қайталады.

Бейтаныс әйел үндемеді. Кетіп те қалмады. Бағанадан ширығып тұрған әйелдің енді тоқтатқаннан кейін алға қарай бір қадам жасауға да шамасы жоқтай. Равич көпірдің жақтауына сүйеніп, алақанымен кедір-бұдыр, сыз тасты сезінді.

— Анау жаққа емес пе? — Ол Альма көпірінің астында қою қорғасындай жалтырап, толассыз баяу ағып жатқан ту сыртындағы Сенаға қарай иек қақты.

Әйел жауап қатпады.

— Оған әлі ертерек, — деді Равич. — Күн де салқын. Қалай дегенмен қараша ғой.

Равич темекісін алып шығып, сіріңке іздеп қалтасын шарлады. Ақыры тауып, қорапта екі тал ғана сіріңке қалғанын сипай сезді. Содан соң әдеттегідей еңкіш тарта, екі алақанымен отты көлегейледі. — өзеннен баяу жел соғып тұрған-ды.

— Маған да темекі беріңізші, — деді бейтаныс әйел құмығыңқы дауыспен.

Равич басын көтеріп, қорапшаны көрсетті.

— Алжирдікі. Қара темекі. Шетелдік легионның шылымы. Сізге жеңіл түрі ыңғайлы болар еді, мынау күштірек. Бірақ менде басқасы жоқ.

Әйел басын изеп, темекіні алды. Равич оған жанып тұрған сіріңкені ұсына берді. Ол темекіні терең сорып, құшырлана тартты. Равич сіріңкені жақтаудан асыра лақтырып жіберді. Сіріңке ағып түскен жарық жұлдыздай түнекті жарып өтіп, суға тие бере өшіп қалды. Көпірдің үстімен өте баяу жылдамдықпен такси ілбіп бара жатты. Жүргізуші бұлардың әлдене деуін күткендей сәл кідіріп қарап тұрды да, содан соң жылдамдығын күрт арттырып, Бесінші Георг даңғылының дымқыл, жылтырап жатқан тас жолымен ағызып кете барды.

Равич кенет өзінің өлердей шаршағанын сезді. Күні бойы бел жазбастан жұмыс істеп, ұйықтай алмай қойды. Сондықтан бірдеңе ішкісі келіп сыртқа шыққан беті еді. Ал енді, міне, суығы сүйектен өтетін қараңғы түнде біреу төбесінен ауыр жүк тастап жібергендей қалжырап тұрысы мынау.

Ол бейтаныс әйелге көз тастады. Оны қандай шайтан түртіп тоқтатты? Әйелдің бірдеңеге ұшырағаны анық, бірақ мұның онда не шаруасы бар? Бәлеге ұрынған әйелдерді Париж көшелерінен түн ішінде аз кездестіріп пе еді?! Ол қазір бәріне бейжай қарап, тек жалғыз нәрсені — бірер сағат көз шырымын алуды ғана қалап тұрды.

— Үйіңізге қайтқаныңыз жөн, — деді ол. — Осындай беймезгіл уақытта не жоғалттыңыз? Бұл жерден басыңызға пәле жамап алғаннан басқа түк таппайсыз.

Сөйтті де, кетуге нық бел буып, жағасын көтерді. Әйел оған түк түсінбеген кейіппен аң-таң боп қарады.

— Үйге? — деп қайта сұрады ол. Равич иығын қиқаң еткізді:

— Иә, үйге. Пәтеріңізге немесе қонақүйге, қайда барсаңыз да бәрібір. Әйтеуір полицияда түнегіңіз келмейтін шығар?

— Қонақүйге! О, Құдайым! — деп күбірледі әйел.

Равич теріс айналды. «Барар жер, басар тауы жоқ, тағы бір жел айдаған қаңбақ» деп ойлады ол. Бойы үйренетін уақыт болды ғой. Әрдайым сол бір көрініс қайталанады да жатады. Түнде олар қайда барарын білмейді, ал таңертең көзіңді әрең тырнап ашып, орныңнан тұрғанша, ізін суытып үлгереді. Таңертең бұлар қайда баратынын және өздеріне не керек екенін жақсы біледі. Ал әлемнің өзіндей көне түнгі торығу ымыртпен бірге үйіріліп келіп, сонымен бірге қайта жоғалады. Ол темекінің тұқылын лақтырып тастады. Бейне бір осының зарын артығымен өзі тартқандай.

— Жүріңіз, бір жерге барып, бір-бір рөмкеден тартып жіберейік, — деп ұсыныс жасады ол.

Ең оңайы сол. Бұл ақшасын төлейді де кетеді, содан кейін не істеп, не қоятынын өзі шешсін.

Әйел алға қарай сенімсіздеу қадам басқанда, аяғы шалынып шайқалақтап кетті. Равич оны қолынан ұстап қалды.

— Шаршадыңыз ба? — деп сұрады ол.

— Солай сияқты.

— Шаршағаныңыз сонша — тіпті ұйықтай алмағансыз ғой? — Әйел басын изеді.

— Ондай болады. Жүріңіз. Менен ұстаңыз.

Олар Марсо даңғылымен жүрді. Равич сезіп келеді: бейтаныс әйел бұған сүйенбесе, әне-міне құлайтындай.

Екеуі Петр Сербский даңғылына бұрылды. Шайо көшесінің қиылысынан әрірек алыстап бара жатқан үйлердің арасында, жаңбырлы аспан астында Салтанат қақпасының [1] алып сұлбасы зорайып, бұлдырай көрінеді.

Равич жертөлеге түсетін тар баспалдақтың төбесінде жанып тұрған жазуға қарата иек қақты:

— Мынаған кірейік. Осы жерден бірдеңе табылып қалар, бәлкім. — Бұл жүргізушілер аялдайтын кабак болатын. Үстел басында бірнеше такси жүргізушісі мен бес-алты жезөкше отыр. Такси жүргізушілері картаның қызығына берілген. Жезөкшелер абсентті сыздықтатуда. Бұйрық берілгендей бір сәтте бәрі мұның серігіне кәнігі кәсіби көзқараспен сынай қарады да, содан соң бейжай көңілмен бұрылып кетті. Жасы жағынан ересектеуі аузын кере қатты есінеп, басқасы ерінген кейіппен бояна бастады. Бөлменің түкпірінде түрі бұртиған бала тышқанға ұқсайтын жап-жас даяшы тас едендегі шашылып қалған ағаш үгіндісін сыпыруға кірісті.

Равич тура шығар есіктің түбіндегі үстелді таңдаған. Тайып тұруға осы жер ыңғайлы. Сырт киімдерін шешіп жатпады.

— Не ішесіз? — деп сұрады ол.

— Не болса да бәрібір.

— Екі кальвадос, — дей салды ол кеудесіне жилет киіп, жейдесінің жеңін түріп қойған даяшыға. — Сосын «Честерфилдтің» бір қорабы болса.

— «Честерфилд» жоқ, — деді даяшы шорт кесіп. — Тек француздікі бар.

— Жақсы. Онда бір қорап «Лоран», жасылын.

— Жасылы жоқ, тек көгі ғана бар.

Равич даяшының қолына қарады, қол терісіне салынған әшекей суретте бұлттардың арасында адымдап бара жатқан жалаңаш сұлу бейнеленген. Даяшы оның көзі шалғанын байқап, жұдырығын жұмып тұрып бұлшық еттерін ойнатты. Суреттегі сұлудың іші былқылдап, арсыздықпен билей жөнелді.

— Онда көгін, — деді Равич. Гарсон күлді.

— Бәлкім, жасылы да табылып қалар, — деп үміттендіре сүйретпесін тырпылдатып бара жатты.

— Қызғылт сары сүйретпе, іш биінің суреті, — деп күбірледі ол. — Жігіт түрік флотында қызмет атқарғанға ұқсайды.

Бейтаныс әйел қолын үстелге қойды. Қойғанда да, қайта көтермейтіндей нық қойды. Қолының күтім көргені байқалады, бірақ бұл ештеңеден хабар бермейтін. Жоқ, соншалықты күйлі емес екен. Әне, оң қолының ортаңғы саусағының тырнағы сынып кеткен әрі кертілген сияқты. Кей тұстарының бояуы да ұша бастаған.

Даяшы екі рөмке мен бір қорап темекі әкелді.

— «Лоран», жасыл. Бір қорабы табылды.

— Табылатынына күмәнім болмаған. Флотта қызмет еттіңіз бе?

— Жоқ. Циркте.

— Тамаша. — Равич рөмкені әйелге қарай ысырды. — Міне, ішіңіз. Осындай уақытта бой жылытуға таптырмайтын ішімдік. Әлде кофе ішкіңіз келе ме?

— Жоқ.

— Тек бірден тартып жіберелік.

Әйел басын изеп, рөмкені босатып тастады. Равич оған көз тоқтата, барлай қарады. Өңі солғын, өліктей боп-боз, тіршілік белгісі жоққа тән. Ісіңкі еріндері де оңа бастағандай солыңқы, тек қалың, табиғи алтын түсті ақ сары шашы ғана толқындана көз тартады. Басында берет, ал жадағайының астында арнайы тіктірілген көк костюмі бар. Костюмнің қымбат тігіншінің қолынан шыққаны көрініп тұр, тек қолындағы жүзіктің жасыл көзінің тым үлкендігі нағыз асыл тас емес екенін байқатады.

— Тағы ішесіз бе? — деп сұрады Равич. Бейтаныс әйел басын изеді.

Ол даяшыны шақырды.

— Тағы екі кальвадос. Тек рөмке үлкендеу болсын.

— Тек рөмке ме? Әлде көбірек құяйын ба?

— Тап солай.

— Демек, екі еселенген екеу ғой?

— Дәл таптыңыз.

Равич өзінің кальвадосын бірден тарта салып, тайып тұрғысы келді. Зеріге бастады, оның үстіне сілесі қата шаршаған еді. Әдетте, мұндай жағдайларға ол төзімді болатын, қанша дегенмен қым-қуыт оқиғаларға толы қырық жыл өмірді артқа тастағаны бар. Қазір болып жатқанның бәрі оған өте-мөте таныс еді. Оның Парижде тұрғанына бірнеше жыл, ұйқысы қашқанда түнгі қаланы шарлап жүріп талай нәрселерге куә болды.

Гарсон тапсырысты әкелді. Равич хош иісті алма арағы құйылған рөмкелерді абайлап алып, біреуін бейтаныс әйелдің алдына қойды.

— Мінеки, тағы да ішіңіз. Аса бір септігі тие қоймас, дегенмен бойыңыз жылынып қалар. Басыңыздан қандай жағдай өтсе де уайымдамаңыз. Әлемде уайымдауға тұрарлық жайттар онша көп емес.

Әйел оған көз қиығын тастады, бірақ ішкен жоқ.

— Олай екеніне күмәніңіз болмасын, — деп сөзін жалғады Равич. — Әсіресе түнде. Түн қай нәрсені де ұлғайтып көрсетеді емес пе?!

Әйел одан көзін алмай, әлі қарап отыр еді.

— Мені жұбатудың қажеті жоқ, — деді ол.

— Мейлі, ендеше.

Равич көзімен даяшыны іздеді. Жетер енді. Әйелдердің мұндай түрін жақсы біледі. «Орыс болар» деп ойлады ол. Ондайлар жылынып-кебініп үлгермей жатып саған ақыл үйрете бастайды.

— Сіз орыссыз ба? — деп сұрады ол.

— Жоқ.

Равич ақшасын төлеп, кетуге ниеттеніп орнынан тұрды. Тап сол сәтте әйел де орнынан көтеріліп, солай болуға тиіс сияқты үнсіз ғана тұрып жатты. Равич оған таңырқай қарады. «Жарайды, көшеде де қоштасуға болады» деп ойлады.

Сыртта жауын басталған екен. Табалдырықтан аттай бере Равич тоқтап қалды.

— Сіз қай бағытқа барасыз? — деп іштей қарама-қарсы жаққа кетуге бел буып, ізет көрсете сұрады.

— Білмеймін. Әйтеуір бір жаққа.

— Дегенмен әйтеуір бір тұратын жеріңіз бар шығар?

Бейтаныс әйел селк еткендей болды.

— Ол жаққа бара алмаймын. Жоқ! Ешқашан! Тек ол жаққа емес!

Ессіз үрей мен қорқыныштан әбден титықтағанын көзі аңғартты. «Әдеттегі үй ішілік жанжал болар» деп ойлады Равич. Айқай-шу, ұрыс-керіс… міне, содан далаға атып шыққан. Ертең түске дейін есін жиып, түк болмағандай үйіне қайтып оралады.

— Сіздің мүлде баратын жеріңіз жоқ па? Құрбыңызға, мәселен? Осы жерден телефон соғуыңызға болады.

— Жоқ. Ешкімім жоқ.

— Бірақ бәрібір бір жаққа баруыңыз керек қой. Әлде қонақүйге ақшаңыз жоқ па?

— Бар.

— Онда қонақүйге барыңыз. Мұндағы әр бұрышта олар қаптап тұр.

Әйел жауап бермеді.

— Бәрібір бір жаққа баруыңыз керек қой, — деп қайталады Равич шыдамы таусыла бастап. — Көшеде жауын астында қалмайтын шығарсыз?!

Әйел жадағайын оранып, қымтана түсті.

— Сіздікі жөн, — деді ол. — Иә, дұрыс айтасыз. Баратын бір жер табылар. Маған алаң болмаңыз. Айып етпеңіз. — Қолын мойнына апарып жадағайдың жағасын қыса түсті. — Сізге алғысым шексіз.

Ол Равичке әбден қалжыраған аянышты көзін көтеріп, күлімсіреуге тырысты. Содан кейін дыбыссыз нық адымдап, жаңбыр астында басы ауған жаққа кетіп бара жатты.

Равич соңынан қарап тұрды.

— Сайтан алғыр! — деп күбірледі ол абдырап қалып. Не болғанын өзі де білмеді, бәріне кінәлі әйелдің тұнжыраған көзқарасы мен аянышты күлкісі ме, әлде қаңыраған көше мен тас қараңғы түн бе, әйтеуір түсінгені — қазір өзінен алыстап, жаңбырлы түнде адасып кеткен жас баладай қараңғыға сіңіп бара жатқан әйелді жалғыз қалдыра алмайды екен.

Әйелді қуып жетті.

— Жүріңіз, — деп ашулана бұрқ етті. — Бірдеңе ойлап табармыз.

Олар Жұлдыз алаңына дейін барды. Қазір оның орасан зор қар ұшқынындай сәуле шашқан сұлбасы жауын бүркіген шымылдыққа сіңіп, ешқашан таусылмайтындай көрінді.

Тұман қалыңдай түсіп, алаңнан жан-жаққа сәуледей шашырай қашқан көшелер көзге шалынбай тұр. Олардың қарсы алдында әр жерде бір күңгірт шам жарықтары шашыла түскен кең байтақ алаңның өзі созылып жатты. Ортасында — зәулім тас қақпа, оның алыптығы сондай — буалдыр тұманда жоғалып кетіп, қабағы түскен аспанды өзі тіреп тұрғандай, ол елсіз жапан түзде жоғалып кеткен адамзат баласының соңғы моласы секілді белгісіз сарбаздың бейітіндегі жетімсірей, боп-боз болып, дірдек қаққан жалын тілін орасан зор күмбезімен бүркеп тұрғандай әсер береді.

Олар алаң арқылы тіке тартты. Равич жылдам басып келеді. Әлденеге бас қатыратын шамасы жоқ, әбден қалжыраған еді. Басын төмен салып, қолдарын жадағайының қалтасына жасырып, соңынан үнсіз ілесіп келе жатқан әйелдің шаршаңқы, апыл-тапыл аяқ басқан дыбысы тап жанынан естілді. Міне, әрлібергі тіршілігінен мүлде бейхабар біреудің өмірінің тағы да бір дір-дір еткен, қорғансыз сәулесі бұл, бірақ дәл қазір мына қараңғы түндегі қаңыраған алаңның қақ ортасында ол тіпті жанына жақын, туыс жандай көрініп кетті. Қай жерде жүрсе де, кез келген ортада өзін жат сезінетін бұған әлгі әйел, мейлі, бөтен-ақ бола қойсын, бірақ оларды қандай да бір жылтыр сөздерден гөрі күштірек, ұзақ жылғы суынған әдеттерден гөрі мықтырақ жақындатып жіберген де дәл осы сезім еді. Равич Терн алаңының ту сыртындағы Ваграм даңғылы маңындағы қиылыстардың бірінде орналасқан шағын қонақүйде тұратын. Ашығын айтқанда, бұл қонақүй емес, тозығы жеткен қиранды еді, онда жалғыз «Отель Интернасьональ» деген жазу ғана жаңа болатын.

Равич қоңырауды басты.

— Бос бөлме бар ма? — деп сұрады ол есікті ашқан ұйқылы-ояу бозбаладан.

Бозбала түк түсінбестен тек ұйқылы көзін жыпылықтата берді.

— Портье қазір жоқ, — деді ақыры міңгірлеп.

— Оны сенсіз де көріп тұрмын. Мен «бос бөлме бар ма?» деп сұрадым.

Бозбала үрпиіп, иығын қиқаңдатты. Равичтің әйел әкелгенін көріп тұр және мұндай жағдайда оған не үшін тағы бір бөлме қажет болып қалғанын түсіне алмады. Оның білуінше, әйелдерді мұнда артық бөлме үшін әкелмейді ғой.

— Мадам ұйықтап жатыр. Егер оятсам, ол мені қуып шығады, — деді бір аяғын екінші аяғымен қасып тұрып.

— Керемет. Онда онсыз көруге тура келеді.

Равич бозбаланың қалтасына ақша қыстырып, өзінің кілтін алды да, әйелмен бірге баспалдаққа қарай беттеді. Жоғарыға көтерілген соң, өзінің бөлмесін ашпастан бұрын көрші бөлмеге зер салды. Есіктің алдында шешілген аяқкиім жоқ. Есікті бір-екі рет қағып көріп еді, ешкім жауап бермеді. Есіктің тұтқасын ақырын басты, бірақ есік жабық еді.

— Кеше ғана бос болатын, — деп күбірледі. — Ендеше, басқа жолын қарастырып көрейік. Қандалалар қашып кетпес үшін үй иесі құлыптап қойғанға ұқсайды.

Өзінің бөлмесін ашты.

— Осында отыра тұрыңыз. — Ол қызыл диванды иегімен нұсқады. — Мен қазір...

Равич тар балконға шығатын шыны есікті айқара ашты, сосын өз балконын көршінікінен бөліп тұрған темір тордан ұстап, қоршау бойымен өрмелей өтіп есікті ашпақшы болды. Бірақ ол да жабық болып шықты. Еңсесі түсіп, сол жолмен өзінің бөлмесіне кері оралды.

— Мына шаруа оңалмады. Сізге бере қояр бөлмем жоқ сияқты. Бейтаныс әйел диванның шетіне тізе бүкті.

— Осы жерде аздап отыра тұрсам бола ма?

Равич оған бедірейе қарады. Оның өңі құп-қу болып кетіпті.

Тіпті орнынан тұра алмайтын да секілді.

— Осында қалуыңызға болады.

— Мен бір минутқа ғана.

— Ұйықтай беріңіз. Ең абзалы — сол.

Әйел мұны мүлде естімеген секілді. Ойланбастан ақырын ғана басын шайқады.

— Мені көшеде қалдырғаныңыз жөн еді. Ал енді… енді мен кете алмайтын сияқтымын…

— Өзім де солай топшылап отырмын. Осында қалып, ұйықтаңыз, дұрысы сол болар. Ал таңертең көре жатармыз.

Әйел оған көзін тіктеп қарады.

— Бірақ мен сізді мазалағым…

— Құдайым-ау, — деп күрсінді Равич. — Мазалайтын дәнеңе де жоқ. Барар жері болмағасын менде түнеп қалған әйел жалғыз сіз деп тұрсыз ба? Бұл босқындар паналайтын қонақүй ғой. Мұнда осындай жағдай жиі болып тұрады. Бірінші рет емес. Сіздің кереуетке жатқаныңыз дұрыс. Ал мен диванға жайғасамын.

— Жо-жоқ, осы жерде қалуға бола ма? Жай отыра тұрсам деп едім. Осының өзі әбден жеткілікті, егер рұқсат етсеңіз.

— Солай-ақ болсын, ендеше.

Равич сырт киімін шешіп, киімілгішке ілді. Сосын кереуеттен көрпе-жастық алып, орындықты диванға жақындатты. Жуынатын бөлмеден жұмсақ халат әкеліп, орындықтың арқалығына іліп қойды.

— Міне, — деді. — Мұның бәрі сізге. Егер қаласаңыз, пижама берейін. Шкафтағы қораптан кез келгенін алыңыз. Жуынып-шайынып алуыңызға да болады. Менің қолымнан келгені осы. Басқа шаруаларым бар.

Бейтаныс әйел басын шайқады.

Равич аң-таң күйде төбесінен төне қарап тұрды.

— Дегенмен жадағайды шешкеніміз дұрыс болар, — деп пайымдады. — Әбден су болып қалыпты. Беретті де беріңіз.

Әйел мойынсұна екеуін де беріп жатты. Равич жастықты диванның бас жағына орналастырды.

— Мұны басыңызға жастаңыз. Ал орындық түнде ұйықтап жатқанда құлап кетпеу үшін керек. — Орындықты диванға барынша тақап қойды. — Енді туфлиді шешейік. Суға толып қалған шығар. Суық тиіп, ауырып қалуыңыз мүмкін. — Туфлиді шешіп, шкафтан жүн шұлық шығарып, аяғына кигізді. — Міне, жоқтан жақсы, әйтеуір. Жайсыз күндерді де жайлылықпен өткерген дұрыс. Көнеден қалған сарбаз өсиеті осындай.

— Рахмет, — деді әйел әрең тіл қатып. — Рахмет.

Равич жуынатын бөлмеге барып, шүмекті ашып еді, су сарылдап аға жөнелді. Галстуктің түйінін босатып, өзінің айнадағы кескініне түңіле қарады. Көзінің терең түкпірінен оған әдеттегідей өткір, жіті көзқарас сынай қарап тұрды; көзі болмаса, жұқалтаң жүзі тым жүдеу; ерні мұрыннан езуге дейінгі екі терең әжімнің аясында жұмсақтау көрінеді; ал соның бәріне оң қабақтан бүкіл маңдайын бойлап, самайына сіңіп кететін кедір-бұдыр ұзын тыртық қосылады.

Оның ойын телефонның шырылы бұзып жіберді.

— Сайтан алғыр!

Бір сәтке бүкіл әлемді ұмытқандай еді. Ондай-ондай болып тұрады — сәл ойланса болды, соның тұңғиығына барынша батып кетеді. Оның үстіне мына әйел де…

— Қазір барамын! — деп дауыстады. — Қорқып кеттіңіз бе? — Тұтқаны көтерді. — Иә. Не?.. Сосын… әрине. Әрине, болады… Иә. Қайда? Жарайды, барамын. Ыстық кофе болса… қоюырақ… Жақсы.

Равич тұтқаны абайлап қойды да, диванның шетінде өз ойымен өзі әлек болып біраз отырды.

— Менің кетуім керек, — деді сосын. — Шұғыл шаруа шығып қалды.

Әйел бірден атып тұрды да, тәлтіректеп кетіп орындықтың арқалығынан ұстай алды.

— Жо-жоқ… — Оның осы асығыс елгезек әрекеті Равичті бір сәтке толқытып жіберді.

— Сіз қала беріңіз, тынығыңыз. Мен бір-екі сағаттай бөгелермін. Тек ешқайда кетпеңіз.

Равич пальтосын киді. Бір сәт басына жаман ой келген, бірақ одан бірден арылды. Жоқ, бұл әйел ұрлық жасамайды. Олардың санатынан емес. Басқа-басқа, ондайларды бұл жақсы таниды. Оның үстіне мұнда ұрлайтын дүние де жоқ.

Есікке тақап қалғанда әйел:

— Сізбен бірге барсам бола ма? — деп өтінді.

— Жоқ, болмайды. Осында қалыңыз. Қажет нәрсенің бәрін ала беріңіз. Қаласаңыз, кереует те сіздікі. Коньяк әне жерде. Тынығыңыз.

Кетуге бұрыла берген.

— Тек жарықты өшірмеңіз! — деді әйел жұлып алғандай.

Равич есіктің тұтқасын босатты.

— Қорқып тұрсыз ба? — Әйел басын изеді.

Ол оған кілтті көрсетті.

— Жауып алыңыз. Тек кілтті ұяшықтан шығарып қойыңыз. Төменде портьеде екіншісі бар, мен сонымен ашамын.

Әйел басын шайқады:

— Айтқым келгені басқа еді. Жарықты өшірмеңізші, өтінемін.

— Апырм-ай, сол да сөз боп па?! — Равич оған сынай қарады. — Оны өшіру ойымда да болмаған, жанып тұра берсін. Таңсық нәрсе емес, менің басымнан да талай өткен.

Акация көшесінің бұрышынан такси тоқтатты.

— Лористон көшесі, он төрт. Тек тезірек!

Жүргізуші көлікті кері бұрып, Карно даңғылына бет алды. Ұлы Армия даңғылымен қиылысар тұста алдынан екі орындықты шағын кабриолет зу етіп өте шықты. Соқтығысулары кәдік еді, бұларды ылғалды тасжол құтқарып қалды. Кабриолеттің тежегіші шиқылдап, бір қапталға қарай сырғи, таксомотордың радиаторынан санаулы сантиметрдей жерден зулап өтті. Бір орнында шыр айналған кабриолет әрі қарай ағызып кете барды. Бұл шағын «рено» болатын, машина тізгініндегі қара көзілдірік таққан, қара қалпақты жігіт ағасының аппақ қудай қуарған ашулы жүзі машинамен бірге шыр айнала, біресе жалт етіп көрініп, біресе көзден таса болып бара жатты. Ақыры ол машинаны бір қалыпқа түсіріп, көшенің аяғында тозақтың зәулім есігіндей асқақтаған Салтанат қақпасына қарай сұрапыл жылдамдықпен жасыл шегірткедей зу ете қалды, түнгі аспанға бағыттала түйілген сұр жұдырық әлдекімге ұзақ уақыт доқ көрсетіп тұрды.

Жүргізуші бері бұрылды.

— Қарай гөр өзін. Көрдіңіз бе жаңағы жүргізушіні?

— Көрдім, — деп тіл қатты Равич.

— Бірақ мұндай шляпамен… Анадай қалпақпен түнде сонша ағызғаны несі?

— Онікі жөн. Ол үлкен жолмен келе жатқан. Несіне бұрқылдайсыз?

— Әрине, онікі жөн. Мен сол себепті ашуланамын.

— Ал егер анау жүргізушінікі дұрыс болмаса ше, онда қалай?

— Онда да ашуланар едім.

— Сізге қарасам, өмір сүру оп-оңай сияқты.

— Бірақ ол кезде мен мүлде басқаша ашуланар едім, — деп түсіндірді жүргізуші Фош даңғылына бұрылып жатып. — Мұншалықты таңданбас та едім. Түсінесіз бе?

— Жоқ. Дұрысы, қиылыстарда жылдамдықты азайтыңыз.

— Оны өзім де білем. Тасжолдағы қарғыс атқырлайды көрмейсіз бе, бәріне май жағып қойғандай. Тыңдауға құлқыңыз болмаса, несіне ананы-мынаны менен сұрай бересіз?

— Өйткені шаршадым, — деп ашулана жауап берді Равич. — Оның үстіне қазір түн. Мына біз бар болғаны өмірдің өкпек желінің өтіндегі ұшқынбыз ғой. Жүре беріңіз.

— Онда мәселенің мәнісі де өзгермек, — деді жүргізуші құрметпен дауысын соза түсіп, сөйтті де, тіпті саусағын баскиімінің күнқағарына тигізді. — Мұны жақсы түсінемін.

— Тұра тұрыңыз, сіз осы орыс емессіз бе? — деп сұрады кенет бір жорамал басына сап ете қалған Равич.

— Жоқ. Бірақ жолаушыларды күтіп тұрғанда көп оқимын.

«Демек, бүгін орыстарға қатысты жорамалдан жолым болмады, — деп ойлады Равич. Ол орындықтың арқалығына шалқайып жатты. — Кофе, — деген ой келді басына. — Ып-ыстық, қоп-қою. Оларда кофе жеткілікті болар. Қолдар. Маған аса қуатты қол қажет. Егер бірдеңе болған жағдайда, маған Вебер ине салар. Бірақ бәрі дұрыс болады. Бәрі дұрыс болуы керек». Ол машинаның әйнегін төмен түсіріп, күздің ылғалды ауасымен ұзақ және терең тыныстады.

2

Ота жасайтын шағын бөлменің іші күндізгідей жап-жарық еді. Тап-таза демесең, қасапхананы еске салады. Айналада қанға бөккен мақта толы шелектер тұр, әр жерде дәке мен тампон шашылып жатыр. Осынау кіршіксіз медицина патшалығында анау ал қызыл қан дақтары тым өрескел көрінеді. Вебер кіреберістегі жылтыр болат үстелде әлдене жазып отыр, медбике аспаптарды қайнатуда: су бұрқырап, әне-міне таситындай, тек ота жасайтын үстелдің үстінде ұзынынан сұлап жатқан дене соның бәрінен оқшау — оны енді ештеңе де мазаламайды.

Равич сұйық сабынды алақанына құйып, қолын жууға кірісті. Ол терісін сыпырып алғысы келгендей сондай бір өшпенділікпен ысқылады.

— Неткен жиіркенішті! — деп тістене сөйледі ол. — Иттің нәжісі!

Медбике жақтырмай, көзімен ата қараған. Вебер қағаздан басын көтерді.

— Сабыр етіңіз, Эжени! Барлық хирургтер балағаттайды, әсіресе жағдай өте нашар кезде. Басқа-басқа, сіздің үйренетін уақытыңыз болды ғой.

Медбике бір уыс аспапты қайнап тұрған суға тастай салды.

— Профессор Перье ешқашан балағат сөз айтпайтын, — деп өкпелеген үнмен қарсылық білдірді. — Сөйтіп жүріп-ақ көптеген адамның өмірін құтқарып қалды.

— Профессор Перье миға ота жасайтын. Мұны дәл механика деп есептеңіз. Ал біздің жігіт ішек-қарынды ақтарады. Бұл — мүлде басқа дүние. — Вебер жазып отырған дәптерін жауып, орнынан тұрды. — Сіз жақсы жұмыс істедіңіз, Равич. Бірақ сізге дейін олақ дәрігер ота жасаса, ештеңе де істей алмайсыз ғой.

— Жоқ. Кейде түзеуге болады. — Равич қолын сүртіп, темекісін тұтатты.

Медбике жақтырмаған кейіппен бірден терезенің желкөзін ашты.

— Жарайсыз, Эжени! — деп мақтады Вебер. — Қашанда нұсқаулықты қатаң сақтайсыз.

— Алға қойған өмірлік міндеттемелерім бар. Оның үстіне күлімнің көкке ұшқанын қаламаймын.

— Тамаша, Эжени. Міне, көңіл көншітерлік жауап.

— Ал кейбіреулер мүлде міндеттемелерсіз өмір сүреді, тіпті басқаша өмір сүргілері келмейді де.

— Сізге атылған тас, Равич, — деп қарқылдай күлді Вебер. — Біздің кетіп қалғанымыз жөн болар, шамасы. Эженидің әдеттегідей таң атқалы көңіл күйі жоқ. Мұнда біз істейтін жұмыс та қалмады.

Равич ота жасайтын бөлмені көзімен бір шолып өтті де, өз міндетіне адал медбикеге қарап еді, ол бұған ызалана көз салып, ширығып тұр екен. Никель жалатылған көзілдіріктің жиегі оның түйсіксіз өңіне тәкаппар суықтық беріп тұр. Ол да өзі сияқты тірі жан ғой, бірақ бұған одан гөрі кез келген жансыз ағаш жақын еді.

— Ғафу етіңіз, — деді ол. — Сіздікі жөн.

Аппақ үстел үстінде осыдан бірер сағат бұрын ғана мына өмірге деген үміті өшпеген, қиналса да ауыр тыныс алып, жанталаса қарманған, дір-дір еткен ырғағы жоғалмаған тіршілік иесі жатты. Енді ол түкке тұрғысыз мәйітке айналды, ешқашан қателік жасамағанын керемет мақтан тұтатын Эжени сияқты автомат-адам мәйітті жаймамен жауып, арбаға салып шығарып барады. «Мұндайлар бәрінен көп өмір сүреді, — деп ойлады Равич, — өмір тасбауыр жандарды онша елемейді, оларды ажалдың да алмайтыны содан».

— Сау болыңыз, Эжени, — деді Вебер. — Жақсы демалыңыз.

— Сау болыңыз, доктор Вебер. Рахмет, дәрігер мырза.

— Сау болыңыз, — деп қоштасты Равич. — Балағат сөздерім үшін кешіріңіз.

— Сау болыңыз, — деп ызғарлы үнмен жауап қатты Эжени. Вебер мысқылдай күлді:

— Мінезінің темірдей қаттысын-ай!

Тұнжырап тағы бір таң атты. Тасжолмен қоқыс таситын машиналар салдырлап барады. Вебер жағасын көтерді.

— Күн бұзылайын деп тұр екен! Сізді жеткізіп салайын ба, Равич?

— Қажеті жоқ. Жаяу жүріп сергісем деймін.

— Мынадай ауа райында ма? Рас айтам, апарып тастай аламын, жолымыз бір бағытта ғой.

Равич басын шайқады.

— Қажеті жоқ, Вебер.

Вебер оған әлі сұраулы жүзбен қарап тұр.

— Науқас пышағыңыздың жүзінде өлсе, оған әлі күнге күйзелетініңізге таңым бар. Он бес жыл бойы ота жасап жүрсіз, көндігетін уақытыңыз болды ғой.

— Әлдеқашан көндіккенмін. Еш уайымдамаймын.

Равич қарсы алдында тұрған осы бір етжеңді, көңілі тоқ адамға сынай қарады. Вебердің жалпақ, дөңгелек бет-жүзі нарттай жанып, норманд алмасындай албырайды. Ұқыпты басылған қара мұртының ұшында ұсақ жауын тамшылары жылт-жылт етеді. Жанында жолға тақай қойылған «Бьюик» те жарқырап тұр. Вебер қазір осы көлікке маңғаздана отырып, қаланың сыртындағы өзінің ойыншықтай қызғылт үйіне, өзін жарқын жүзбен күтіп отырған мұнтаздай таза әйеліне, әлбетте, тап-таза боп жадырап-жайнап жүрген екі баласына, жалпы, жарқыраған кіршіксіз таза өміріне алды-артына қарамай тартып кетеді.

Мұндай адамға бірдеңе түсіндіре аласың ба? Деміңді ішке тартып, скальпелмен алғаш тілік жасаған кезде жан дүниеңде болып жататын алай-дүлей арпалысты қалай жеткізерсің? Денені тіліп кеп жібергенде, ал қызыл қан шапшып, пышақтың жүзі қанға боялғанда, ілгек пен қысқаштардың күшіне бас иген дене бірнеше қабат шымылдықтай сенің алдыңнан ашыла бастайды. Сонда сен бұрын жарық дүниені көрмеген ішкі ағзаларды сыртқа шығарып, ал өзің бейне бір ну орманның ішіндегі аңшыдай зақымдалған жерлердің ізімен қалың жыныс арқылы түйіндер мен түйдектерден өтіп, ісікке қарай бірте-бірте тереңдей түсесің. Кенет ажал атты ұлы жыртқышпен бетпе-бет келесің, сосын жекпе-жек басталады. Сондағы сенің бар қаруың аспаптар мен қолыңның ерекше қайраты екенін қалай түсіндірерсің? Сенің жып-жинақы зейініңнің көз қарықтыратын аппақ әлеміне кенет ғаламдық келемеждің қара көлеңкесі қаныңды мұздата баса-көктеп кіреді. Ол тіпті скальпеліңді мұқалтып, инеңді сындырып, қолыңды ұйытып жібере алады. Өмір деп аталатын көзге көрінбес,лүпілдеген, бүлк-бүлк еткен жұмбақ дүние аңдаусызда әлсіреген қолыңның астынан сусып, ажал сепкен ақжал толқынды қап-қара иірімнің жылымына тартылып, сөніп бара жатады. Жаңа ғана есімі, өзіндік «мені» болған, тыныс алып жатқан адамның жүзі сенің көз алдыңда аты-жөні белгісіз, қатып қалған маскаға айналып бара жатқанда, қолыңнан ештеңе келмейтінін біліп қиналасың. Сондай кезде жаныңды қақырата сөгіп өткен іштегі қаһарлы ашу-ызаның бәрібір мәнсіз екенін қалай түсіндіресің және мұның түсіндіретіндей несі бар?

Равич келесі темекісін тұтатты.

— Қыз жиырма бір жаста екен, — деді бар болғаны. Вебер беторамалмен мұртындағы тамшыларды сүртті.

— Сіз керемет шеберлік таныттыңыз. Мен олай істей алмас едім. Ал егер қайдағы бір қасапшы қопарып тастағанды қалпына келтіре алмасаңыз, онда сіздің кінәңіз жоқ. Бұл жерде басқаша топшылау мүмкін емес, әйтпесе алысқа кетіп қалуымыз кәдік…

— Шынында да, — деп жауап қатты Равич. — Қаншалықты алысқа барар екенбіз?

Вебер беторамалын қайта қалтасына салды.

— Оның үстіне осынша бастан кешкен оқиғалардан кейін, мінезіңіз әбден шыңдалған шығар.

Равич оған жасырын мысқылмен қарады.

— Мұндай істе шыңдалу болмайды, үйреншікті әдет болмаса.

— Мен де соны айтып тұрмын.

— Сордың да үлкені сол ғой, бәріне бой үйрету мүмкін емес. Мұны түсіну де оңайға соқпайды. Бәріне кофе кінәлі деп есептейік, жарай ма? Бәлкім, расында, мені толқытқан кофе шығар. Ал біз оны жабырқаулыққа жауып жатырмыз.

— Ал кофе шынымен жақсы болды, солай ғой?

— Керемет.

— Жақсы кофе дайындаудың қыр-сырын менен сұраңыз. Сізге кофе керегін сезгендей болдым, сондықтан өзім дайындадым. Оны Эжени қайнатқан қойыртпақпен салыстыруға бола ма?

— Еш салыстыруға келмейді. Сіз шынымен де кофе дайындаудың шебері екенсіз.

Вебер машинаға отырды, бірақ әлі бұдан көзін айырмай, тіпті терезеден басын шығарды.

— Дегенмен сізді өзім жеткізіп салғаным жөн шығар, а? Сіз сілеңіз қатып шаршаған боларсыз?

«Итбалық, — деп ойлады еріксіз Равич. — Аумаған итбалық және дәл сол секілді еңгезердей. Бірақ менің онда нем бар? Басыма қайдағы-жайдағы келгені несі? Ылғи да солай — айтатын сөзің бөлек, ал ойыңда мүлде бөлек нәрсе».

— Шаршаған жоқпын, — деп жауап берді ол. — Кофе сергітіп жіберді. Алаңсыз ұйықтаңыз.

Вебер күлді. Қара мұртының астынан маржандай аппақ тістері жарқ ете қалды.

— Жоқ, мен енді ұйықтай алмаймын, одан да бақшада жұмыс істегенім дұрыс. Қызғалдақ пен нәркесгүл отырғызуым керек.

Қызғалдақ пен нәркесгүл Равичтің басында жаңғырығып тұрып алды. Қиыршық тас төселген тап-таза соқпақтардың арасындағы гүлзарлар… Қызғалдақ пен нәркесгүл — көктемнің шабдалы мен алтын түстес қоспасы.

— Сау болыңыз, Вебер, — деді ол. — Басқа да шаруалардың қамын өзіңіз ойластырарсыз деген үміттемін.

— Әлбетте. Бүгін кештен қалмай телефон соғамын. Өкінішке қарай, еңбекақыңыз мардымсыз болады, тіпті сөз етуге тұрмайды. Қыз кедей екен, ешқандай туыстары да жоқ көрінеді. Жарайды, әрі қарай көре жатармыз.

Равич қолын бір сілтеді.

— Эжениге жүз франк беріпті. Шамасы, бары сол болғаны-ау.

— Демек, сізге тиесілі жиырма бес…

— Жақсы, жақсы, — деп Равич оның сөзін шыдамсыздана бөлді. — Сау болыңыз, Вебер.

— Сау болыңыз. Ертең таңғы сегізде.

Равич Лористон көшесімен ақырын ілбіп келеді. Қазір жаз болса ғой, Булон орманындағы орындықтың біріне жайғасып, таңғы шуаққа бойын жылытып, мына бір ішіндегі ширығу өзінен-өзі жоғалып кеткенше ештеңе ойламастан суға, көк шөпке қарап отыра берер еді. Ал сосын қонақүйге барып ұйқыны соғар еді.

Буасьердің бұрышындағы шағын дәмханаға бас сұқты. Үстелдің басында бірнеше жұмысшы мен жүк көліктерінің жүргізушілері отыр. Бәрі дерлік бөлке нанды қажап, кофе ішуде. Равич біраз тоқтап, соларға қарап тұрды. Алдағы күнге үмітпен көз тастай отырып қарапайым тірлік кешіп жатқандар… бәрі өз қолыңда: күндіз құлағанша жұмыс істейсің, кешке шаршап келесің, кешкі ас, әйел, ал сосын ес-түссіз ұйқыға кетесің.

— Шие шарабы, — деп барменге тапсырыс берді.

Қайтыс болған қыздың тобығында арзанқол алтын жалатылған жұқа бау болды, асып-тасқан албырт сезімге мастанғаннан және талғамның жоқтығынан тек жас кезге ғана жарасатын келіссіз әшекей еді. Баудың тіпті титтей тілшесі бар болатын, онда «Toujour Charles» [2] деп жазылған, мұның бәрі ілгексіз, енді шешілмейтіндей біржола желімделген; сол бау тұтас бір оқиғадан сыр шерте алар еді: Сенаның бойындағы тоғайдағы жексенбілік кездесулер туралы, алғашқы махаббат пен албырт шақтағы аңғалдық туралы, Нейидің бір түкпіріндегі зергерлік дүкен туралы, күзгі түнде үй шатырында отыратын сәттер туралы… Сосын кешігу, күту, үрей, қорқыныш, мәңгі сендікпін деген Шарльдің ұшты-күйлі жоғалуы, қажетті мекенжайды қолына қыстырған құрбысы, кіндік шеше-балгер әйел, үстел үстіндегі жылтыр жапқыш, кенеттен қатты ауыру, адам төзбес, бұрап тұрып ауыру, сосын қан, кемпірдің абыржулы жүзі, тезірек құтылу үшін сені таксиге тығып жатқан кәрі қолы, содан соң ұзаққа созылған азапты күндер, бір жаққа жоғалып кеткің келетіні, ал содан соң «жедел жәрдем», аурухана, оттай ыстық, тершең жұдырықта умаждалған соңғы жүздік қағаз ақша… — енді кеш, бәрі өте кеш.

Желке тұсынан радионың дауысы қырылдай шықты. Танго әуені қалықтады, іле-шала мыңқылдақ дауыспен мүләйімсіген, анайы сөздер айтыла бастады. Равич өзінің ота жасаудың барысын қайталап, әрбір қадамын ой елегінен өткізіп отырғанын байқады. Әрбір қимыл-әрекетін қайта тексеруден өткізді. Егер бірер сағат ертерек келгенде, бәлкім, қызды тірі алып қалуғаболар ма еді. Вебер, әрине, мұны шақыруға бірден бұйрық берген, бірақ бұл қонақүйде болмай шықты. Альма көпірінде құр босқа уақыт өткізгенінің кесірі. Ал Вебердің өзі мұндай оталарды жасай алмайтын. Ақылға сыймайтын кездейсоқтықтар тізбегі… Қыздың тобығындағы ішке қарай ебедейсіз бұратылған сүреңсіз бау… «Менің қайығыма кел, ай бізге нұрын шашып тұр», — деп фальцетпен шиқылдады тенор дауысты әнші.

Равич ақшасын төлеп, сыртқа шықты да, такси тоқтатты.

— «Осириске», — дей салды жүргізушіге.

«Осирис» — көне Мысыр мәнерінде салынған, атшаптырымдай мейрамханасы бар, орнықты, маңғаз буржуазиялық жезөкшелер үйі болатын.

— Жабайын деп жатырмыз, — деп оны есік көзіндегі қызметкер тоқтатуға тырысты. — Ешкім жоқ.

— Мүлде ешкім жоқ па?

— Тек Роланда ханым ғана бар. Ал қыздар түгел кетіп қалған.

— Онда тіпті тамаша.

Портье шәркейімен еденді сызып, ашулы күйде ізінен ерді.

— Таксиді жібермегеніңіз жөн болар, бәлкім? Бұл жерден такси табу оңай емес. Ал біз жұмысымызды аяқтап қалдық…

— Оны естідім ғой. Таксидің бір жөні болар, табармын…

Равич қызметшінің кеуде тұсындағы қалтасына бір қорап темекіні қыстыра салды да, тап-тар кіреберіс пен киім ілетін бөлме арқылы атшаптырым залға өтті.

Шағын мейрамхана іші, расында, бос екен, ол ойынсауықпен көңіл көтерген буржуаның әдеттегі ойранының көрінісін паш етеді: еденде темекі тұқылдары, төгілген шараптың көлшіктері, төңкеріліп жатқан бірнеше орындық, ал ауада темекінің түтіні, әтір мен тердің борсыған иісі тұнып тұр.

— Роланда! — деп шақырды Равич.

Ол қызғылт жібек көйлектер үйілген үстелдің жанында тұрған.

— Равич. — Ол түк те таңғалған жоқ. — Кеште-тіп жүрсің ғой. Саған қыз ба, арақ па? Әлде екеуі де керек пе?

— Арақ. Поляк арағы.

Роланда бөтелке мен стақан әкелді.

— Өзің құясың ба? Мен әлі көйлек-көншектерді реттеп, бәрін жазып қоюым керек. Қазір кір жуатын жерден әкеледі. Егер жазып қоймасам, суық қолды сұғанақтар талап кетеді. Кімді айтып тұрғанымды түсінген шығарсың? Жүргізушілерді айтам. Өздерінің қыздарына сыйға тартады.

Равич радио тұрған жаққа қарата иек қақты.

— Музыканы қосшы, Роланда. Қаттырақ.

— Жақсы.

Роланда радионы қосты. Бос залдың биік шаңырағы астында барабандар мен басқа да аспаптардың қуатымен музыкалық найзағай күркірей жөнелді.

— Тым қатты даңғырлап кеткен жоқ па, Равич?

— Жоқ.

Тым қатты дейсің бе? Қазір тым қатты болып тұрғаны — тек қана тыныштық. Ауасыз кеңістіктегідей сені әне-міне жарып жіберердей тыныштық.

— Міне, бәрі дайын. — Роланда Равичтің үстеліне келді. Сымбатты мүсін, ашаң жүз, тұнық қара көз. Ал үстінде — оны жартылай жалаңаш қыздардан ерекшелендіріп тұратын, осындағы әкімші екенін айғақтайтын жабық қара көйлек.

— Менімен ішсеңші, Роланда.

— Көрейік.

Равич бардың үстеліне барып, тағы бір рөмке әкелді. Рөмке жартылай толғанда Роланда бөтелкені ысырып қойды.

— Жеткілікті. Артық қажет емес.

— Жарты рөмке жарамайды. Одан да түгел ішпей-ақ, қалдыра сал.

— Неге? Ол дүниені ысырап қылу ғой.

Равич жанарын көтеріп, оның есепке жүйрік сенімді жүзіне күлімсірей қарады:

— Ысырап қылу дейсің бе? Барлық француздардың үнемі үрейі осы. Ал осынша үнемшілдік не үшін керек? Сені, мысалы, аяп жатқан ешкім жоқ қой.

— Бұл дегенің — коммерция, мүлде басқа мәселе.

Равич күліп жіберді.

— Онда коммерция үшін ішелік. Егер саудагерлердің ғибраты болмаса, адамзат нендей күй кешер еді? Тек қылмыскерлерден, идеалистер мен жалқаулардан тұратын таза тобырға айналар еді.

— Саған қыз керек, — деп шешті Роланда. — Қаласаң, қоңырау шалып Кикиді шақырайын. Тамаша қыз. Жиырма бірде.

— Не дедің? Ол да жиырма бірде. Жоқ, бүгін зауқым жоқ. — Равич тағы да өзінің рөмкесін толтырды. — Айтшы, Роланда, ұйықтар алдында әдетте не туралы ойлайсың?

— Ештеңе ойлауға шамам жоқ, мен қатты шаршаймын.

— Ал шаршамаған кезде ше?

— Онда Тур жайлы ойлаймын.

— Неліктен?

— Тәтелерімнің бірінің сонда дүкені мен үйі бар. Оны осымен екінші рет кепілхатпен сатып алдым. Ол қазір жетпіс алтыда, қайтыс болған соң үй маған қалады. Сол кезде дүкеннің орнына дәм хана ашамын. Ақшыл түсті гүлді тұсқағаз, жанды музыка, сосын пианино, скрипка, виолончель, ал залдың түкпірінде бар болады. Шағын ғана, бірақ ерекше талғаммен жасалады. Несі бар, жақсы аудан, тұрған орны да өтімді. Шамасы, тоғыз жарым мыңға жасап шығатын шығармын, тіпті шамдал мен перделерге де жетеді. Сол уақытта менде алғашқы кезеңге тағы бес мың үнем болып қалады, оның үстіне тұрғындардың төлемі бар, өйткені екінші және үшінші қабатты жалға беремін ғой. Міне, сол туралы ойлаймын.

— Өзің Турдансың ба?

— Иә, бірақ ол жақта менің қайда жүргенімді, кім екенімді ешкім білмейді. Ал егер шаруа дөңгеленіп кетсе, тіпті ешкім қазбалап та жатпайды. Ақша бәрін шешеді.

— Бәрін емес, бірақ көп нәрсені шешетіні анық.

Равич басының аздап ауырғанын сезінді, содан дауысы да біртүрлі созылып шыға бастағандай.

— Шамасы, осы жеткілікті болар, — деді ол қалтасынан бірнеше қағаздарды шығарып жатып. — Сосын сол Турда тұрмысқа шығасың ба, Роланда?

— Бірден емес. Дегенмен бірнеше жылдан соң шығуым мүмкін, ол жақта бір адамым бар.

— Сен оған барып тұрасың ба?

— Сирек. Ол маған кейде хат жазады. Бұл мекенжайға емес, әрине. Негізі, үйлі-баранды адам, әйелі ауруханада, туберкулезбен ауырады. Дәрігерлер «әрі кетсе бір-екі жылы қалды» дейді, сосын оның басы босайды.

Равич орнынан тұрды.

— Жаратқан жар болсын, Роланда! Сен ақылы терең адамсың ғой.

Әйел оның сөзінің астарынан еш күдіктенбестен жымиып қойды. Шамасы, өзі де солай ойлайтын болуы керек. Ашаң жүзінде шаршаудың ізі де жоқ, балғын да тап-таза бейне, ұйқыдан жаңа тұрғандай. Бұл — өзінің не қалайтынын білетін адам.

Аспан ашылып, жауын тоқтапты. Көше бұрыштарындағы дәретханалар шағын бекініс іспетті. Швейцар кетіп қалған. Түн ғайып болып, жарқыраған күн шықты. Асығыс жүргіншілердің қалың тобы жер астына түсетін апандай есіктердің алдында топырлап тұр, бейне бір өздерін әлдебір сұмдық құдіретке құрбан етіп, сонда жұтылу үшін тартылып жатқандай.

Дивандағы әйел шошынып, селк ете түсті, бірақ айғайлаған жоқ, тек түсініксіз, тұншыққан дыбыс шығарып, шынтағына сүйене көтерілген күйі қатып қалды.

— Сабыр, сабыр, — деп оны тыныштандырды Равич. — Бұл мен ғой, бірнеше сағат бұрын сізді осында әкелген адам.

Әйел есін жиды. Равич оны дұрыстап көре алмады: жанып тұрған шамдал мен терезеден сығалаған таң рауаны бөлмені өлімсіреген жарыққа толтырып тұр.

— Мұны енді өшіру керек, — деді Равич жарықтың қосу тетігін бұрап жатып.

Әлі толық тарқамаған мастықтың әсері самайын солқылдатып барады.

— Таңғы ас ішесіз бе? — деп сұрады.

Қонақ әйел туралы тарс ұмытып кетіпті, тек портьеден кілтті алып жатқанда ғана есіне түсті, сол сәтте ендігі кетіп қалған болар деп іштей үміттенген. Өзі де одан құтылғанына қуанған болар еді. Кеше біраз сілтеп тастады, басындағы сана перделері ашылып, уақыт тізбегі сыңғыр ете үзіліп, мезі еткен естеліктер мен көзсіз қиялдың құшағында жалғыз қалғысы келді.

— Кофе ішесіз бе? — деп сұрады. — Бұл жерде дұрыс дайындалатын дүние сол ғана.

Әйел басын шайқады. Равич оған көз тоқтата қарады.

— Бірдеңе ұнамай тұр ма? Әлде біреу-міреу келді ме?

— Жоқ.

— Бірақ бір жайсыздық болғанын сезіп тұрмын, маған елеске қарағандай қарадыңыз ғой.

Әйелдің ерні дірілдіп кетті.

— Иіс, — деді ақыры әрең дегенде.

— Иіс? — деп таңдана қайталады Равич. — Арақтан онша иіс шықпайды, шие шарабы мен коньяк та сондай. Ал темекіні өзіңіз де шегесіз. Сізді сонша үрейлендірген не?

— Менің айтпағым ол емес…

— Құдайым-ау, сонда не болды?

— Тура сондай… тура сол иіс…

— Құдайым-ау, эфир ме? — деді кенет Равич. — Сіз эфирді айтасыз ба?

Бейтаныс әйел басын изеді.

— Сізге ота жасап па еді?

— Жоқ… Бірақ…

Равич әрі қарай тыңдаған жоқ, терезені айқара ашты.

— Қазір желмен кетеді, әзірге темекі тартуыңызға болады.

Жуынатын бөлмеге барып екі шүмекті де ашты да, айнадағы бейнесіне үңіле қарады. Бірнеше сағат бұрын ғана ол тура осылай тұрған болатын. Бар-жоғы бірнеше сағат… ал енді адам жоқ. Бір қарасаң, ерекше ештеңе болмағандай. Әрбір секунд сайын талай адам өліп жатады, тіпті осыған қатысты мәлімет те бар. Айрықша еш нәрсе жоқ, бірақ өлген адам үшін жарық дүниеде маңызды ештеңе қалмайды, себебі осынау жарық дүние енді онсыз өмір сүріп, бұрынғыша дөңгелене береді.

Равич ваннаның шетіне отырып, бәтеңкесін шешті. Әрдайым осы тірлік. Тынымсыз өмір сүру тәртібіне еріксіз бағынасың. Ең бір салтанатты сағымдардың шұғыласына баса-көктеп енетін жексұрын әдеттердің жеккөрінішті күйбеңі осындай. Жүрегіңнің гүл-гүл жайнаған жағалауы махаббаттың сәулесіне қанша шомылып жатса да, мейлі, сен ақын бол, жарты құдай немесе соңғы нақұрыс бол, бірнеше сағат бойында әйтеуір бір рет дәрет сындыруға деген мұқтаждық сені ең шат-шадыман аспаннан жерге бір-ақ түсіреді. Одан қашып құтыла алмайсың! Табиғаттың мазағы. Бездердің рефлексі мен асқазанның шұрылын жасыратын нәзік бүркеме. Неткен шайтани келемеж: рахат сыйлайтын мүше бір мезгілде ұрық пен зәр шығаруға арналған. Равич бәтеңкесін бір бұрышқа лақтыра салды. Шешіну де ақымақ әдет. Одан да қашып құтыла алмайсың! Тек жалғыз тұрғанда ғана мұның қаншалықты қонымсыз екенін түсінесің, мұнда қанша мойынсұнушылық, қанша өзіңді-өзің қорлау жатыр. Талай рет қасақана өзінің осы осалдығын жеңу үшін шешінбестен ұйқыға жатты, бірақ ол әншейін көзбояушылық, өзін-өзі алдау болып шықты. Әдеттер мен ережелерден ешқайда қашып құтылмайсың!

Равич жуынатын бөлменің шүмегін ағытты, салқын су тұла бойымен төмен қарай сорғалай жөнелді. Ол терең тыныс алды да, сүртіне бастады. Жайлы өмірдің кішкентай игілігі ғой. Су, сенің демің, кешкі жаңбыр. Мұны да жалғыз өмір сүргенде ғана бағалай бастайсың. Денеңнің терісі ризашылықпен тыныстап, қапастағы тамырлардың бойымен қан жүгіріп, рахатқа бөленесің. Енді аздап жантайсаң. Ақ қайыңдар. Жаздың ұлпа бұлттары. Жастық шақтың аспаны. Жүректің баяғы толғаныстары — қазір қайда олар? Күйкі тірліктің күйбеңдерімен жаншылып, ұмыт болған.

Равич бөлмеге қайта кірді, дивандағы әйел көрпеге оранып, бұрышқа тығылып алыпты.

— Тоңдыңыз ба? — деді. Әйел басын шайқады.

— Қорқынышты ма?

Әйел басын изеді.

— Менен қорқасыз ба?

— Жоқ.

— Сырттағы бірдеңеден бе? — деп ол терезені нұсқады.

— Иә.

Равич терезені жапты.

— Рахмет, — деді әйел.

Ол әйелдің ту сыртынан қадала қарады. Иығына көз салды. Жеңіл тыныстайды. Тіршіліктің нышаны, мейлі, бөтен болса да, әйтеуір, тіршіліктің белгісі. Суып қалған дене емес. Басқа жанға жылудан бөлек не сыйлауға болады? Тіпті одан да артық не сыйлауға болады, жалпы?

Әйел қозғалды. Дір-дір етіп Равичке қарады. Равичтің тұла бойы жеңілдеп сала берді. Бойында бір ширақтық пайда болды, қоңыр салқын рахатты сезінді. Құрыс-тырысы жазылып, кеңістігі кеңейіп кеткендей. Бейне бір бөтен ғаламшарда түнді өткізіп, енді қазір Жерге қайта оралған сияқты. Бәрі де ап-айқын: таңсәрі, әйел — дәл қазір одан басқа ештеңе ойлаудың қажеті жоқ.

— Бері кел, — деді.

Әйел бұдан көзін айырмады.

— Бері келші, — деп қайталады төзімі таусыла.

3

Равич оянып кетті де, өзіне біреудің тесіле қарап тұрғанын сезді. Түнгі қонақ киініп алып диванда отыр екен. Бұған емес, терезеге қадала қарап алыпты. Равичәйелді баяғыда кетіп қалған шығар деп үміттенген еді. Оның әлі осында отырғаны өзін жайсыз жағдайға түсіргендей. Ол таңертеңгілік бөтен біреудің қасында болғанын жақтырмайтын.

«Қайтадан ұйықтап кетсем қалай болады» деп ойлады, алайда оған біреудің қарап отыратыны кедергі жасайтын. Сосын бейтаныс әйелден құтылатын уақыт келді деп шешті. Егер ақша береді деп күтіп отырса, тіпті жақсы, оның қиын ештеңесі жоқ. Кереуетке түрегеп отырды.

— Тұрғаныңызға көп болды ма?

Әйел шошып кетіп, бері бұрылды.

— Әрі қарай ұйықтай алмадым. Егер оятып жіберсем, айып етпеңіз.

— Өзім оянып кеттім. — Әйел орнынан тұрды.

— Кеткім келген, неге кетпегенімді өзім де білмеймін.

— Кідіре тұрыңыз. Мен қазір таңғы асты қамдап жіберейін. Осы жердің әйгілі кофесін ішіп алайық, оған уақытымыз бар.

Орнынан тұрып, қоңырау шалды да, жуынатын бөлмеге өтті. Әйелдің де осында болғанын байқады, бәрін ретке келтіріп, тіпті қолданылған сүлгілерді ұқыптап, орын-орнына қойыпты. Тісін тазалап жатқанда қонақүй қызметшісінің таңғы асты әкелгенін естіді.

Равич асыға бастады.

— Ыңғайсыз болған жоқ па? — деп сұрады жуынатын бөлмеден шыққан бойда.

— Немене? — деді әйел түсінбей.

— Қонақүй қызметшісінің сізді көргенін айтам. Мен ол туралы ойламаппын.

— Жоқ. Қызметші таңғалған да жоқ.

Әйел табаққа қарады. Равич ол туралы айтпаса да, таңғы ас екі адамға арналған екен.

— Иә, онсыз да түсінікті болып тұр ғой. Парижде бәрі мүмкін. Міне, сіздің кофеңіз. Басыңыз ауырып тұрған жоқ па?

— Жоқ.

— Онда жақсы екен. Менікі ауырып тұр, бірақ бірер сағаттан соң қойып кетеді. Міне, жұмсақ нан.

— Мен жей алмаймын.

— Жей алмаймын деген не сөз? Дәмін татып көріңіз.

Әйел жұмсақ нанды қолына алды да, қайтадан орнына қойды.

— Рас, жей алмаймын.

— Онда кофе ішіп, артынан шылым шегіп алыңыз. Солдаттың таңғы асы.

— Жақсы.

Равич бұл кезде тамақтанып жатты.

— Әлі қарныңыз ашқан жоқ па? — деп сұрады ол сәлден кейін.

— Жоқ.

Бейтаныс әйел темекісін өшірді.

— Менің… — деп бастады да, ол қысылып қалды.

— Не айтқыңыз келді? — деп сұрады Равич әдептілік үшін ғана.

— Менің… кететін уақытым болған сияқты.

— Жолды білесіз бе? Біз Ваграм даңғылы маңындамыз.

— Білмеймін.

— Ал өзіңіз қайда тұрасыз?

— «Верден» қонақүйінде.

— Бізге тиіп тұр екен ғой. Сыртқа шығып, жөн сілтеп жіберейін.

Бәрібір сізді портьенің жанынан өткізіп жіберуім керек.

— Иә, әңгіме онда емес…

Ол тағы да күмілжіп қалды. «Ақша» деп ойлады Равич. Әдеттегідей ақша.

— Егер сіз қысылып тұрсаңыз, қол ұшын беруге әзірмін. — Равич қалтасынан әмиянын шығарды.

— Доғарыңыз! Бұныңыз не тағы? — деп әйел қызарып кетті.

— Ештеңе! — Равич әмиянын асығыс жасырды. — Кешіріңіз…

Әйел орнынан тұрды.

— Сіз қамқорлық көрсеттіңіз… Сізге алғыс айтуым керек… Олай болмағанда мен… Бұл түні… Мен жалғыз өзім…

Сонда ғана Равич түнде не болғанын есіне алды. Осындай болмашы нәрседен махаббат хикаясын ойлап шығару қандай күлкілі болар еді. Бірақ өзіне алғыс айтады деп еш күтпеген әрі бұл оны қолайсыз күйге түсірді.

— Мен мүлде не істерімді білмес едім.

Әйел әлі алдында тартыншақтап тұр еді. Сайтан алғыр, ол неғып кетпейді?

— Енді білетін боласыз, — деді ол әйтеуір бірдеңе айту үшін.

— Жоқ. — Әйел көзіне тура қарады. — Мен әлі білмеймін. Әйтеуір бірдеңе істеу керек екенін ғана білемін. Бұлайша жайдан-жай қашып кете салуға болмайтынын білемін.

— Осының өзі аз емес, — дей салды Равич пальтосын алып жатып. — Сізді төменге шығарып салайын.

— Шығарып салу міндет емес. Тек айтыңызшы… — Ол тағы да күмілжіп, әр сөзін қинала таңдап, тіл қатты. — Бәлкім, сіз білетін шығарсыз… не істеу керек екенін… неғылғанда…

— Неғылғанда? — деп сұрады Равич жалғасын күтпестен.

— Біреу өлген кезде, — деп салды бейтаныс әйел және сол сәтте иығы дір ете қалды. Ол тіпті өксіген де жоқ, үнсіз жылап тұрды.

Равич әйел сабасына түскенше күтті.

— Сіздің жақыныңыз қайтыс болды ма? — Ол басын изеді.

— Кеше кешке ме?

Ол тағы басын изеді.

— Оны сіз өлтірдіңіз бе?

Әйел оған есі шыға қарады.

— Не? Сіз не дедіңіз?

— Оны сіз өлтірдіңіз бе? Сіз менен не істеу керек деп сұраған соң, мен білуім керек қой.

— Ол өліп қалды! — деп әйел айғайлап жіберді. — Бірден… — Ол бетін алақанымен жапты.

— Науқас па еді?

— Иә.

— Дәрігер шақырдыңыз ба?

— Иә… Бірақ оның ауруханаға барғысы келмеді…

— Кеше дәрігер келді ме?

— Жоқ. Үшінші күні. Алайда ол… әлгі дәрігермен ұрысып қалды және оны қайта көргісі келмеді.

— Ал басқасын неге шақырмадыңыздар?

— Біз басқа ешкімді танымаймыз. Мұнда келгенімізге небәрі үш апта болды. Оны бізге даяшы тауып берген. Бірақ ол… ол одан бас тартты… өзім білем деді… өзімнің емделгенім жөн деп шешті…

— Не ауру еді?

— Нақты білмеймін. Дәрігер «өкпенің қабынуы» деді, бірақ ол оған сенбеді. Барлық дәрігерлер алаяқтар деп қоймады. Кеше шынында да жап-жақсы болған. Ал сосын аяқастынан…

— Неге оны ауруханаға жатқызбадыңыз?

— Оның жатқысы келмеді… Ол жоқта мен өзінің көзіне шөп салады дегенді миына сіңіріп алған… Ол… Сіз оны білмейсіз ғой… Оны көндіру мүмкін емес…

— Ол әлі қонақүйде жатыр ма?

— Иә.

— Қонақүйдің иесіне айттыңыз ба?

— Жоқ. Аяқастынан бәрі тып-тыныш болып қалғанда… сол бір өлі тыныштық… және оның көзі… мен шыдай алмадым, қашып кеттім…

Равич тағы да өткен түнді есіне алып, бір сәтке қолайсыз күйге түсті. Болар іс болды, енді оған да, бұғанда бәрібір емес пе? Әсіресе оған. Күл болмаса, бүл болсын, тек оған осы түнге төтеп беру қажет еді. Ал қайдағы бір артық-ауыс сезім шарпылысына байланып қалған дәнеңе жоқ. Лавинь [3] әйелінің қайтыс болғанын естігенде, сол түнді жезөкшелер үйінде өткізген. Оны қызметі сатулы қыздар құтқарып қалды, ол дін қызметкерлеріне үміт артып жатпады. Түсінуге шамасы жеткен адам түсінеді. Мұны түсіндіріп жатудың пайдасы шамалы, есесіне, кейін саған міндет жүктейді…

Ол пальтосын иығына ілді.

— Кеттік. Мен сізбен бірге барамын. Ол күйеуіңіз бе еді?

— Жоқ, — деп жауап берді әйел.

«Верден» қонақүйінің қожайыны жуан денелі пасық адам болып шықты. Тақыр басында бір тал шаш жоқ,есесіне, боялған қара мұрты мен қалың қастары үрейлене едірейіп кеткен. Ол вестибюльдің қақ ортасында көлбеңдеп жүр екен, оның артынан даяшы, оның артынан үй күтуші әйел, ал оның сыртынан жайдақ төс кассир әйел сығалап тұрды. Равич қожайынның мына жағдайдан хабардар екенін бірден түсінді. Әйелді көре сала семіз еркектің ашудан жүзі күреңітіп, быртиған саусақтарын көкке безеп, бар қаһарын төкті, дегенмен оның дауысынан бар ашу-ызасын төгіп, жеңілдеп қалғаны сезілді. Қарғыс атқыр шетелдіктерге лағынет айтып, әбден ішін босатып болды да, енді күдігін жасырмастан, полиция мен түрмені айтып қорқытуға көшті, сол кезде Равич оны тоқтатты.

— Сіз Прованстан емессіз бе? — деп ізетпен сұрады. Қожайын абдырап қалды.

— Жоқ. Оның қатысы қанша?

— Еш қатысы жоқ, — дей салды Равич. — Жай ғана сізді тоқтатқым келді. Ал ол үшін кез келген ақымақ сұрақ жарап жатыр, әйтпесе әлі бір сағат ашу шақырған болар едіңіз.

— Мырза! Сіз кімсіз соншалық? Бұл жерде сізге не керек?

— Әзірге бұл — сіздің ең алғашқы ақылға қонымды сөзіңіз.

Қожайын есін жиды.

— Сіз кімсіз? — деп сұрағын қайталады, бірақ енді жайырақ, ықпалды адамды абайсыз ренжітіп алам ба деген айқын қауіппен.

— Мен дәрігермін.

Қожайын сескенетіндей түк жоқ екенін бірден түсінді.

— Бізге енді дәрігерлер керек емес! — деді ол одан сайын айқайға басып. — Мұнда бізге полиция керек!

Ал өзі көз қиығымен Равич пен әйелге қарап қойды, олардың тарапынан қандай да бір қорқыныш, қарсылық не өтініш күткені анық еді.

— Дұрыс-ақ. Олай болса, неге әлі полиция келген жоқ? Сіздің тұрғыныңыздың қайтыс болғанын естігеніңізге бірнеше сағат болды ғой.

Абыржыған қожайын үндеген жоқ, тек Равичке ашулы көзбен адырая қарап тұрды.

— Неге екенін айтайын сізге. — Равич жақындай түсті. — Себебі сіз басқа тұрғындарды шошытқыңыз келмеді. Ондай жағдайда олардың көбі қонақүйден кетіп қалар еді. Алайда полициясыз тағы болмайды, заңның аты заң. Бұл істің ың-шыңсыз бітуі тек сізге ғана байланысты. Бірақ сізді мазалайтын нәрсе — бұл емес.

«Бұлар мені алдады, өлікті тастап, өздері тайып тұрды, сөйтіп, бүлінген істің тігісін жатқызу маған қалды» деп қорықтыңыз. Көріп тұрғаныңыздай, олай емес екен. Сіз сондай-ақ «жамбаспұл төлемейді» деп қорықтыңыз. Алаң болмаңыз, ақша төленеді. Ал енді мен қайтыс болған кісіні көрейін, қалған шаруамен сосын айналысамын.

Равич қожайынның жанынан өтіп, міз бақпастан баспалдаққа қарай беттеді.

— Сіздің нөміріңіз қандай? — деп сұрады ол әйелден.

— Он төртінші.

— Менімен бірге бармай-ақ қойыңыз, бәрін өзім реттеймін.

— Жоқ. Бұл жерде қалғым келмейді.

— Оны көрмей-ақ қойғаныңыз жөн еді.

— Жоқ. Бұл жерде қалғым келмейді.

— Онда қалауыңыз білсін.

Бөлме аласа екен, терезелері көше жаққа қарайды. Есіктің алдында даяшы, қызметші әйелдер, дәліздің шаруасымен шұғылданатындар топырлап қалыпты. Равич олардың бәріне шетке ысырылыңдар деп ым қақты. Екі кереует тұр. Қабырғаға тақаулы тұрғанында ер адам жатыр. Біртүрлі жаны бардай, бұйра шашты, қызыл жібек пижама киген, сап-сары, қимылсыз балауыз мүсін сияқты екен. Оның қасындағы шағын үстелше үстінде арзанқол, бетінде ерін далабының ізі бар мадоннаның ағаш мүсіні тұр. Равич оны қолына алып, сырт жағындағы «Made in Germany» [4] деген жазуды көрді. Ол марқұмға тағы бір көз тастады: жоқ, мұның ерні боялмаған және түрі де ұқсамайды. Көзі сәл ашық қалыпты, бірі үлкендеу, екіншісі кішірек, содан ба, мәңгілік күйкі тірліктің шырмауында қатқан қалпы бүкіл бет-жүзі біртүрлі немқұрайды кейіпке түскен.

Равич жақынырақ үңіліп, үстелшедегі сұйық дәрі-дәрмектерді зерттеп, мәйітті қарады. Зорлық-зомбылықтың ізі жоқ. Ол белін жазды.

— Сіздерге келген дәрігердің аты-жөні қалай еді? — деп сұрады ол әйелден. — Есіңізде жоқ па?

— Жоқ.

Ол әйелге бұрынғыдан да бажайлап, анықтап қарады. Өңі қу шүберектей.

— Анау жерге, бұрыштағы орындыққа отырыңыз. Әзірше сонда отыра тұрыңыз. Сізге дәрігер шақырған даяшы осында ма?

Равич есік алдында жиналғандарды көзімен шолып өтті. Бәрінің бет-жүзінде бір ғана көрініс: үрей мен ашкөз әуестіктің сипаты тұрды.

— Бұл қабатта Франсуа жұмыс істейді, — деп хабарлады еден жуушы әйел таяғын тап бір найзадай көлденең ұстаған күйі.

— Франсуа қайда?

Даяшы қысыла-қымтырыла алға шықты.

— Оны емдеген дәрігердің аты кім?

— Боннэ. Шарль Боннэ.

— Телефоны бар ма сізде?

Даяшы қалталарын ақтарды.

— Пасси, 27–43.

— Жақсы. — Равич дәлізден қожайынның кескінін байқап қалды. — Ал енді есікті жапсын деп бұйырыңыз. Әлде бүкіл көшенің осында жүгіріп келгенін қалайсыз ба?

— Жоқ! Кет! Кетіңдер бәрің бұл жерден! Неғып тұрсыңдар? Менің есебімнен сандалып жүргілерің келе ме?

Қожайын бәрін дәлізге итеріп шығарып, есікті жапты. Равич телефонның тұтқасын көтеріп, Вебердің нөмірін теріп, онымен бір-екі ауыз тіл қатысты да, сосын көрсетілген нөмір бойынша Пассиге қоңырау шалды. Боннэ науқастарды қабылдап жатыр екен, ол әйелдің айтқандарының бәрін растады.

— Ол адам қайтыс болды, — деп хабарлады Равич. — Сіз осында келіп, қайтыс болғаны туралы анықтама жазып бере аласыз ба?

— Ол адам мені қуып шықты. Тіпті қорлап, намысымды аяққа таптады.

— Енді оның намысыңызды таптайтын шамасы жоқ.

— Бірақ ол шақырғаны үшін маған ақша төлемеді. Оның орнына «дәрігер емес, пайдакүнемсің», ол аздай, «алаяқсың» деп маған тіл тигізді.

— Келіңіз, сосын сізбен есеп айырысамыз.

— Мен біреуді жіберсем қайтеді?

— Өзіңіз келгеніңіз жөн, әйтпесе ақшаңыз желге ұшып кетеді.

— Жарайды, — деп келісті Боннэ біршама ойланып барып. — Бірақ маған ақша төлемейінше, ештеңеге қол қоймаймын. Бәрін қосқанда — үш жүз франк.

— Келістік. Үш жүз франк. Сіз оны аласыз.

Равич тұтқаны ілді.

— Сіздің осының бәрін тыңдап тұрғаныңызға өкінемін, — деді ол әйелге. — Бірақ басқаша мүмкін емес. Онсыз болмайды.

Әйел ақшасын шығара бастады.

— Ештеңе етпейді, — деді ол. — Маған бұл таңсық емес. Міне, ақша.

— Асықпаңыз. Ол қазір келеді, өз қолына бересіз.

— Ал сіз қайтыс болғаны туралы анықтама бере алмайсыз ба?

— Жоқ, бұл жерде француз дәрігері керек, — деп түсіндірді Равич. — Оны емдеген дәрігер болса тіпті жақсы, ең дұрысы, сол. — Боннэ кетіп, есікті жапқан бойда бөлмеде еңсені езген тыныштық орнады. Адамның жай ғана есікті жауып шығып кеткені осынша ауыр үнсіздік туғызады деп кім ойлаған. Көше жақтағы көліктердің шуылы ауа қабырғасы арасынан әрең қысылып өтіп жатқандай еміс-еміс естіледі. Бірнеше сағатқа созылған әбігер мен сүргін басылып, марқұмның жаны жай тапқандай. Ол үстіне құбылған қызыл жібек пижама киіп жатыр ма, әлде сайқымазақтың киімін іліп алған ба — ол жағы маңызды емес еді, бәрібір мынау арзанқол қонақүй бөлмесінің бүкіл кеңістігін осы үнсіздігімен-ақ толтырып, мызғымас тастай қалпымен үстемдік ете берер еді. Өйткені тірі жанның барлығы қозғалыста, ал қозғалыстағының бәрі, мейлі, кербез немесе, керісінше, ебедейсіз қозғалсын, бірақ оларға кейін іріп-шіріп кететін мына мызғымас кейіптің ұлылығы, өлімнің ұлылығы берілмеген. Тек осы қимылсыздықта ғана әр марқұмға қысқа мерзімге ғана тарту етілетін кемелдіктің көрінісі бар.

— Ол сонда күйеуіңіз емес пе?– деп тағы сұрады Равич.

— Жоқ. Онда тұрған не бар?

— Заңдар бар. Мұрагерлік деген нәрсе бар. Полиция дүние мүлікті түгел тізімдейді, қайсысы сізге, қайсысы оған тиесілі екенін анықтайды. Сізге тиесілінің бәрін өзіңізге қалдырады. Ал мұрагерлері келгенше оның мүлкін сатуға тыйым салады, егер, әрине, олар бар болса. Оның жалпы туыстары бар ма еді?

— Бар, бірақ Францияда емес.

— Дегенмен сіз онымен бірге тұрдыңыз ғой?

Әйел жауап бермеді.

— Ұзақ па?

— Екі жыл.

Равич бөлмені шолып шықты.

— Сіздердің шабадандарыңыз жоқ па?

— Неге?.. Болған. Олар… әне жерде тұрған… бұрышта. Кеше кешке тұрған…

— Түсінікті. Қожайын.

Равич есікті ашып қалды. Еден жуушы әйел таяғымен бір шетке ыршып түсті.

— Тәтей, — деді оны айыптай Равич, — жасыңызға қарамай жаңалыққа әуес екенсіз.

Кемпір ызалана ысқырынды.

— Сіздікі жөн, жөн, — деп оның алдын орады Равич. — Енді сіздің жасыңызда басқа нені ермек қылуға болады? Ал қазір маған қожайынды шақырыңыз.

Кемпір осқырынып алып, таяғын көлденең ұстай аулаққа жөнелді.

— Өкінішті-ақ, — деп күрсінді Равич. — Басқа не істей аламыз. Бәлкім, мұның бәрі көргенсіздік болып көрінетін шығар, бірақ неғұрлым тезірек бітсе, соғұрлым дұрыс. Ал егер қазір бірдеңені түсінбей тұрсаңыз, өзіңізге сол жеңілірек тиеді.

— Түсінемін, — деді әйел әрең тіл қатып. Равич оған көз тастай қарады.

— Түсінесіз бе?

— Иә.

Қолында бір жапырақ қағазы бар қожайын кірді, есікті қақпастан аптыға енді.

— Шабадандар қайда? — деп сұрады Равич.

— Ең алдымен, есеп айырысайық. Ол, мінеки. Әуелі маған ақшаны төлесін.

— Ең әуелі, сіз шабадандарды қайтарасыз. Әзірге ешкім шот төлеуден бас тартқан жоқ. Әзірге ешкім бөлмеден де бас тартпады. Ал келесі жолы кірместен бұрын есікті қағуды әдет қылыңыз. Шотты бері әкеліңіз және шабадандарды әкелсін деп бұйырыңыз.

Жуан еркек оған ашулана қарады.

— Ақшаңызды аласыз, алаң болмаңыз.

Қожайын есікті тарс жауып, атып шықты.

— Ақша шабаданда ма? — деп сұрады Равич.

— Мен… Жоқ, меніңше, онда емес…

— Онда қайда? Костюмде ме? Әлде ол мүлде болмаған ба еді?

— Ақша оның әмиянында болатын.

— Әмиян қайда?

— Ол астында… — Әйел күмілжіді. — Әдетте, ол жастығының астында сақтайтын.

Равич орнынан тұрды. Марқұмның басымен бірге жастықты ақырын көтеріп, былғарыдан тігілген қара әмиянды іздеп тапты да, әйелге берді.

— Ақшаны да алыңыз, тағы не қажет — соның бәрін алыңыз. Тездетіңізші! Қазір сезімге беріліп отыратын уақыт емес. Әрі қарай күнкөрісіңізді ойлаңыз. Ал ақша басқа не үшін қажет? Пайдасыз полицияда жату үшін бе?

Равич теріс бұрылып, терезеге тесілді. Көшеде жүк көлігінің жүргізушісі екі ат жеккен арбасымен жолды жауып тастағаны үшін көкөніс сатушысын балағаттап жатты. Осынша қоқиланып, қарсыласына сес көрсетуі анау қуатты мотордың артықшылығын сездіретіндей. Равич кері бұрылды.

— Болды ма?

— Иә.

— Әмиянды бері әкеліңіз.

Ол әмиянды қайта жастықтың астына қойды. «Әмиян әжептәуір жұқарып қалыпты» деп ойлады іштей.

— Бәрін қолсөмкеңізге салыңыз, — деп бұйырды ол. Әйел айтқанын екі еткізбеді. Равич шотқа үңілді.

— Бұрын шотты төлеп пе едіңіздер?

— Нақты білмеймін. Төленген сияқты.

— Бұл — екі аптаның шоты. Әрдайым… — Равич мүдірді. Неге екені белгісіз, қазір марқұмды «Рашинский мырза» деп айтуға тілі бармады. — Әрдайым шоттарды уақытылы төлейтін бе едіңіздер?

— Иә, қалт кетпейтін. Ол әрдайым бәрін уақытылы төлеген маңызды деп айтып отыратын.

— Ендеше, мына қожайын мал екен ғой! Қалай ойлайсыз, соңғы төленген шот қайда жатуы мүмкін?

Есікті біреу қақты. Равич күлкісін тыя алмады. Дәліз қызметшісі шабадандарды кіргізді, оның соңынан қожайын маңғаздана кіріп келе жатты.

— Шабадандар түгел ме? — деп сұрады Равич әйелден.

— Түгел.

— Әлбетте, түгел, — деп бұрқ етті семіз еркек. — Ал сіз не ойлап едіңіз?

Равич ең кішірегін қолына алды.

— Сізде шабаданның кілті бар ма? Жоқ па? Онда қайда болуы мүмкін? Шкафта дейсіз бе? Костюмінде ғой, демек.

Равич шкафты айқара ашып еді, оның іші бос болып шықты.

— Ал? — деп сұрады ол қожайынға бұрылып.

— Ал? — деп қожайын дәліз қызметшісіне шүйлікті.

— Костюм… Мен оны шығардым, — деп міңгірледі ол.

— Не үшін?

— Тазалап… үтіктеп…

— Ее, мұның енді түкке де қажеті болмас, — деді Равич.

— Тап қазір костюмді алып кел мұнда, арамза ұры! — деп айқай салды қожайын.

Дәліз қызметшісі біртүрлі ым қаққан сыңаймен қожайынға қарап, шығып кетті. Сөйтті де, көзді ашыпжұмғанша костюмді алып келді. Равич пиджакті, сосын шалбарды сілкіді. Шалбардан әлдене сыңғыр еткендей болды. Равич кібіртіктеп қалды. Өлген адамның шалбарына қол салу қолайсыздық туғызды, оның костюмі өзімен бірге о дүниеге кеткендей. Ал мұндай әртүрлі сандырақтарды ойлау одан да қызық секілді. Костюмнің аты костюм.

Ол кілтті шығарып, шабаданды ашты. Ең бетінде кенеп папка жатыр екен.

— Осы ма? — деп сұрады әйелден. Әйел басын изеді.

Шот бірден табыла кетті, төленіпті. Равич оны қожайынның мұрнына тақады.

— Сіз артық бір апта қосып қойыпсыз.

— Солай ма? — деп ызадан жарыла жаздады семіз еркек. — Ал дүрбелеңге түскеніміз ше? Ал мына өлік ше? Менің толқып, уайымға салынғаным ше? Мұның бәрі, сіздің ойыңызша, теп-тегін бе? Менің тағы да өтім толып кетті, сіздіңше, ол онсыз да бағаның ішіне кіре ме? Тұрғындар безіп кетеді деп өзіңіз емес пе айтқан? Қаншама шығын! Ал кереует ше? Бөлмені зарарсыздандыру ше? Ал бүлінген жапқышты кім қалпына келтіреді?

— Жапқыш шоттың ішіне кірген. Бірақ сіз кеше жиырма бес франкке кешкі асты қосыпсыз. Сіздер кеше бір нәрсеге тапсырыс беріп пе едіңіздер? — деп сұрады әйелден.

— Жоқ, — деп жауап берді әйел. — Дегенмен сөзді көбейтпей, төлей салайын. Мен… Мен бұл шаруаны тезірек шешсем деп едім…

«Тезірек шешсем» деп ішінен қайталады Равич ілешала. Білеміз, басымыздан өткен. Ал сосын үнсіздік және тек марқұм ғана қалады, жуан таяқпен бастан салып қалғандай, құлаққа ұрған танадай жым-жырт тыныштық орнайды. Бұл қанша жексұрын көрінсе де, осылай жасағаны жөн. Ол үстелден қарындаш алып, есептей бастады. Содан соң есепті қожайынға ұсынды.

— Келісесіз бе?

Семіз еркек қорытынды санға көз тастады.

— Мені ақымақ деп тұрсыз ба?

— Келісесіз бе? — деп Равич сұрағын қайталады.

— Сіз осы кім боласыз? Неге біреудің ісіне мұрныңызды тығасыз?

— Мен ағасымын, — деді салқын ғана Равич. — Келісесіз бе?

— Қызмет көрсету мен салық үшін тағы он пайыз қосамыз. Басқаша болмайды.

— Келістік. — Равич он пайыз қосты. — Сізден екі жүз тоқсан екі франк, — деп мәлімдеді әйелге.

Әйел қолсөмкесінен үш жүздікті шығарып, қожайынға ұсынды.

Семіз еркек ақшаны алып, есікке беттеді.

— Алтыға таяу бөлмені босатуды сұраймын, әйтпесе тағы бір тәулікке төлейсіздер.

— Сіз артық сегіз франкті қайтарған жоқсыз, — деп есіне салды Равич.

— Портье ше?

— Портьеге өзіміз мезірет білдіреміз.

Қожайын үстел үстіне сегіз франкті лақтыра салды.

— Sales etrangers [5], — деп мұрнының астынан бұрқ етті бөлмеден шығып бара жатып.

— Бұл кейбір француз қонақүй иелері үшін ерекше мақтаныш сияқты, өздері солардың есебінен күн көре отырып шетелдіктерді жек көреді.

Равич шайлық ақша дәметіп, әлі есік көзінде тұрған дәліз қызметшісін байқап қалды.

— Мынау сізге.

Дәліз қызметшісі алдымен ақшаға қарады. Содан соң:

— Тәңір жарылқасын, месье, — деді де, жоқ болды.

— Енді полицияның келуін күту керек, оны сосын ғана шығаруға болады, — деді Равич әйелге қарап.

Әйел болса ымырт үйірілген уақытта бұрыштағы екі шабаданның ортасында отыр еді.

— Көзің жұмылса болды, қадірің арта бастайды… Ал тірі кезіңде ешкімге керегің жоқ.

Равич әйелге қайта көз тастады.

— Бәлкім, сіздің төменге түскеніңіз жөн болар? — деп ұсыныс жасады ол. — Онда кеңсе бөлмесі сияқты бірдеңе бар…

Әйел басын шайқады.

— Мен сізбен бірге барайын. Қазір менің танысым доктор Вебер келеді. Ол полицияға қатысты барлық мәселелерді шешіп береді. Оны төменгі қабатта бірге тосар едік.

— Жоқ. Менің осы жерде қалғым келеді.

— Бұл жерде… бұл жерде енді ештеңе істей алмайсыз. Бұл жерде қалудың қажеті не сізге?

— Білмеймін. Ол… ол енді мұнда көп жатпайды ғой… Ал мен жиі… Мен оны бақытты қыла алмадым. Жиі кетіп қалатынмын. Ең болмаса, енді қала тұрайын.

Әйел мұны еш күңіренбей, сабырлы қалыпта айтты.

— Ол енді бұл туралы білмейді де, — деді Равич.

— Мәселе онда емес…

— Жарайды. Онда ішіп жіберелік, дәл қазір сізге пайдасынан басқа зияны болмас.

Жауап күтпестен Равич қоңырау шалды. Даяшы көп күттірмеді.

— Бізге еселеп екі рөмке коньяк әкеліңіз.

— Осында ма?

— Әрине, енді қайда?

— Құп болады, мырза.

Даяшы екі рөмке мен бір бөтелке курвуазье әкелді. Қас қарайғанда жылтырап тұрған күңгірттеу кереуетке үрке қарады.

— Жарықты қосайын ба? — деп сұрады ол.

— Қажеті жоқ. Бөтелкені тастап кетіңіз.

Даяшы үстелге табақты қойып, кереуетке тағы бір бұрылып қарады да, сыртқа атып шықты.

Равич екі рөмкеге шүпілдете құйды.

— Ішіңіз, — деп талап етті ол. — Жеңілдеп қаласыз.

Ол әйел бас тартады екен деп ойлап, оны көндіруге дайындалған еді, бірақ әйел тартынбастан түбіне дейін ішіп қойды.

— Шабадандарда өзіңізге аса қажетті заттар бар ма?

— Жоқ.

— Естелікке сақтап қалғыңыз келетін бір нәрсе бар шығар? Қажетіңізге жарайтын ештеңе болмағаны ма? Ең болмаса, көз қырын да салмайсыз ба?

— Жоқ. Онда ештеңе жоқ. Білемін ғой.

— Шағын шабаданда да ештеңе жоқ па?

— Бәлкім, бар шығар. Онда не сақтағанын білмеймін.

Равич шабаданды үстел үстіне қойып, ішін ашты. Бірнеше бөтелке, біраз ішкиім, екі қойындәптер, акварель бояуларының қорабы, қылқаламдар, кенеп папканың бүйір қалташасында бүктелген жұқа жылтыр қағаз жатты. Равич оны жарыққа шығарып қарады.

— Мұнда жүз доллар бар екен, — деді ол. — Алыңыз. Бірнеше күнге талғажау етерсіз. Мына кішкене шабаданды заттарыңызға қосып қоямыз. Оның тура осылай сізге де тиесілі болуы мүмкін еді.

— Рахмет, — деді әйел әрең тілге келіп.

— Бәлкім, мұның бәрі жиіркеніш туғызып отырған шығар, бірақ онсыз болмайды. Бәрі сіздің қамыңыз. Ақша дәл қазіргі уақытта артық етпейді.

— Жоқ, жиіркенішті емес. Мұның бәрін істеу менің қолымнан келмес еді.

Равич тағы да рөмкелерді толтырды.

— Тағы алып қойыңыз.

Әйел ішіп қойды, бірақ бұл жолы асықпады.

— Жақсы боп қалған шығарсыз? — деп сұрады ол. Әйел оған көзін тіктеп қарады.

— Жақсы да, жаман да емес. Ештеңені сезінетін халде емеспін.

Алагеуімде оның жүзі онша көрінбеді. Тек анда-санда жарнаманың жалт-жұлт еткен қызғылт жарқылы қолы мен бетін бойлай өрши жүгіріп өтіп жатты.

— Ол мұнда жатқан кезде мен ештеңе ойлай алмаймын, — деп мойындады ол.

Екі санитар кереуетке зембілді тақап қойып, мәйіттің үстіндегі жамылғыны сыпырып тастады. Денені зембілге көтеріп салды. Мұның бәрі үнсіз, жылдам, аса бір ептілікпен жасалды. Равич әйел есінен танып құлар болса, ұстап қалармын деген ниетпен оған жақынырақ тұрды. Санитарлар мүрдені жапқанша марқұмның үстіне еңкейіп, үстелшеден Мадоннаның ағаш мүсінін алды.

— Сіздікі ғой деймін, — деді ол әйелге. — Алмайсыз ба?

— Жоқ.

Мүсінді қолына қыстырмақ болып еді, әйел алмай қойды. Ол енді шағын шабаданды ашып, мадоннаның мүсінін сонда салды. Бұл уақытта санитарлар мәйіттің үстіне жамылғы тастап, зембілді көтеріп алды. Есік тар болып шықты, дәліз де сондай кең емес екен. Олар қанша рет бұрылуға тырысса да, бәрі бекер еді, зембіл қабырғаға тіреліп қала берді.

— Оны түсіруіміз керек, — деп шешті ересектеуі. — Әйтпесе бұлай сыймайды.

Сөйтті де, Равичке аңысын аңди қарады.

— Жүріңіз, — деді Равич әйелге. — Төменде күткеніміз жөн шығар.

Әйел басын шайқады.

— Солай болсын, — деді ол санитарларға қарата. — Білгендеріңізше әрекет жасаңыздар.

Олар қолы мен аяғынан ұстап мәйітті жерге түсірді. Равич бірдеңе айтқысы келген. Әйелге көз тастап еді, ол қаққан қазықтай болып тұр екен. Бұл үндеген жоқ. Санитарлар әуелі зембілді шығарды, сосын қайтадан алакөлеңке бөлмеге сіңіп, жарығы күңгірт дәлізге мәйітті алып шықты. Равич соңынан ілесті. Бұрылыстарда мәйітті бірге көтерісуге тура келді.

Екі беті қып-қызыл боп күшене тырмысқан санитарлардың үстінен тер саулады. Олар ырс-ырс етіп, ал үстерінде марқұм тірі адамдай тербетіліп келе жатты. Равич мәйітті олар төменге түсіргенше күтті де, содан соң қайтып оралды.

Әйел терезенің алдында көшеге көз салып қатып қалған адамша қимылсыз тұр екен. Сыртта көлік келіп тұрған. Наубайшының пешке қамырды салғаны сияқты санитарлар фургонның ішіне мәйітті тыға салды. Сөйтті де, есігін ашып, кабинаға отырды. Мотор дауысы жер астындағы тамұқтан шыққандай ышқына өкірді де, көлік орнынан жұлқына қозғалып, бір бұрыштағы бұрылыста шайқатылып барып көзден ғайып болды.

Әйел бері бұрылды.

— Бірден төменге түсіп кетуіңіз керек еді, — деп күңкілдеді Равич. — Осының бәріне қарап тұрудың не қажеті бар?

— Кете алмадым, одан бұрын кетіп қала алмадым. Соны да түсінбейсіз бе?

— Түсінемін. Жүріңіз. Тағы да ішіп жіберіңіз.

— Жоқ.

Полиция мен санитарлар келген кезде Вебер жарықты қосқан болатын. Енді мәйітсіз бөлме кеңірек және биігірек болып көрінді. Кеңірек және биігірек болғанынан не пайда, енді мұнда адам тұрмастай, өлікті алып кетсе де, өлім қалып қойғандай ахуал орнады.

— Осы қонақүйде қаласыз ба?

— Жоқ.

— Бұл жерде таныстарыңыз бар ма?

— Жоқ. Ешкім жоқ.

— Ал көңіліңізге қонымды басқа қонақүй бар ма?

— Жоқ.

— Жақын маңда бір қонақүй бар, ол да осы секілді шағын ғана, әйтсе де тап-таза, жалпы, жақсы орын. Сізге сол жерден бірдеңе қарастыруға болады. «Милан» қонақүйі.

— Ал ана қонақүйге болмай ма, сіз… Сіздің қонақүйге?

— «Интернасьональға» ма?

— Иә… Мен… онда… ол жерді біршама білемін. Бәрібір мүлде танымайтын жерге қарағанда жақсы ғой…

— «Интернасьональ» әйелдерге лайықты жер емес, — деді Равич. «Енді сол жетпеп еді, — деп ойлады ол. Бұл тұратын қонақүйге барғысы келеді. — Мен оған күтушімін бе? Сірә, бізді бір нәрсе байланыстырады деп ойлап жүр ғой, шамасы? Ондай да болады». — Онда үнемі адам көп және бәрі дерлік босқындар. Сізге «Милан» дұрыс. Ал егер ұнамай жатса, басқа жаққа көшу ешқашан кеш емес.

Әйел оған көзінің астымен қарап еді, Равич әйел ойын оқып қойғандай көрініп, бір сәтке қысылып қалды. Алайда осы бір ұялған мезет әп-сәтте өтер де кетер, есесіне, кейін тыныш өмір сүреді.

— Жақсы, — деді әйел. — Дегеніңіз болсын.

Равич шабадандарды төмен түсіріп, такси шақыртты. «Милан» қонақүйі шынымен де бар-жоғы бірнеше минуттық жер екен. Ол бөлмені жалға алып, әйелмен бірге жоғарыға көтерілді. Бөлме үшінші қабатта болатын: раушан гүлді тұсқағаз, кереует, үстел және екі орындық тұр.

— Көңіліңізден шыға ма? — деп сұрады ол.

— Иә, жақсы екен.

Равич тұсқағазға қарады, оның түсінен адам шошитындай.

— Не болса да жарық екен, — деді ол. — Жарық әрі таза.

— Иә.

Шабадандарды әкелді.

— Міне, енді жаңа қонысыңыз бар.

— Иә. Рахмет. Көп рахмет.

Әйел төсектің үстінде отыр еді. Тағы да боп-боз, тағы да өңі құп-қу болып кетіпті.

— Ұйқыңызды қандырыңыз. Көз іле аласыз ба?

— Тырысып көрейін.

Равич қалтасынан алюминий түтікше алып, одан бірнеше таблетканы сілкіп шығарды.

— Мынау — ұйқы шақыратын дәрі. Сумен ішу керек. Қазір ішесіз бе?

— Жоқ. Кейінірек.

— Олай болса, мен кетейін. Бірнеше күннен соң хал-жағдайыңызды білуге келемін. Тезірек ұйықтауға тырысыңыз. Мынау — жерлеу мекемесінің мекенжайы, бәлкім, қажет болып қалар. Бірақ ол жерге сіздің бармағаныңыз жөн. Өзіңізді күтіңіз, мен әлі келемін. — Равич күмілжіді. — Сіздің есіміңіз қалай еді?

— Маду. Жоан Маду.

— Жоан Маду. Жақсы. Есімде сақтаймын. — Ол түк те есте сақтамайтынын және жағдайын сұрауға да келмейтінін жақсы біледі, сондықтан өз сөзінің сенімді шығуы үшін барынша тырысып бақты. — Одан да түртіп алайын, — деп күбірледі ол қалтасынан рецепт жазуға арналған қойындәптерін шығарып жатып. — Міне. Бәлкім, өзіңіз жазарсыз? Сол дұрыс болады.

Әйел қойындәптерді алып, өзінің аты-жөнін жазды. Равич параққа көз тастап, оны дәптерден жыртып алып, пальтосының қалтасына салды.

— Бірден төсекке жатқаныңыз абзал, — деп кеңес берді ол. — «Таңғы ас — Тәңірден» деген. Әбден жауыр болған мақал, бірақ дәл мына жағдайда басқа не айта аламын: сізге қазір ең керегі — ұйқы. Содан соң бәріне төтеп беру үшін аз ғана уақыт керек. Уақыт бәрін емдейді. Түсінесіз бе?

— Иә, түсінемін.

— Онда дәрі ішіңіз де, ұйықтауға жатыңыз.

— Жақсы. Рахмет сізге… Сіз болмасаңыз не істер едім, тіпті білмеймін. Рас айтам, білмеймін.

Әйел оған қолын созды. Алақаны сап-салқын екен, дегенмен қолын қысқанынан қайраттылық сезілді. Равичті оның қандай да бір шешімге келгені қуантты…

Равич сыртқа шығып, дымқыл, жылы ауаны қомағайлана жұтты. Көше толған көліктер, жолаушылар, бұрыш-бұрышқа алғашқы жезөкшелер де шығып үлгеріпті, бұларды танымайды екен, жергілікті жезөкшелер сияқты. Анау жерде сырахана мен дәмхана тұр, ал ауада темекі түтінінің, арақ-шараптың және бензиннің иісі араласып кеткен, көзді ашып-жұмғанша өте шығатын өзгермелі өмір қайнап жатыр. Ол үйлердің қасбеттерін көзімен шолып шықты. Әр жерде бір терезелерден жарық көріне бастапты. Терезелердің бірінен сыртқа қарап отырған әйелдің басы қылтияды. Равич қалтасын қарманып әйелдің аты-жөні жазылған қағазды тауып алды да, жыртып, лақтырып жіберді. Ұмыту. Неткен сөз десеңші… Бір өзінде қорқыныш та, жұбаныш та, елес толы сағым да бар… Ұмытуды білместен бұл дүниеде қалай өмір сүруге болады? Бірақ кім ақырына дейін бір-жола ұмытуға қабілетті дейсің? Жүрегімізді тас-талқан еткен естеліктердің табы бар. Әрі қарай өмір сүрудің мәні жоқтығын түсінген адам ғана — азат адам.

Ол Жұлдыз алаңына дейін жетті. Онда адам қарасы қалың екен. Салтанат қақпасы прожектордың шұғыласына шомылып тұр. Жарықтың қуатты бағаналары Белгісіз сарбаздың бейітін қараңғылық ішінен айқындай көрсетеді. Оның үстінде көк, ақ және қызыл түсті үлкен мата желмен тербеледі. Мұнда 1918 жылғы бітімге келудің жиырма жылдығын мерекелеп жатыр екен.

Аспанның қабағы қатулы, мұнарланған алба-жұлба бұлттардың бетіне прожекторлар тудың әлсіз, дір-діреткен көлеңкесін түсіріп тұрды. Жалау аспанның жанып-өшкен иіріміне жұтылып, батып бара жатқандай көрінді. Әлдебір жақта әскери оркестр барынша барқырап үн қосуда. Кернейлер тартылып, мыс аспаптаршың-шың етеді. Ешкім қосылып ән салған жоқ, көпшілік үн-түнсіз тұрды.

— Бітімге келу дейді ғой, — деп күбірледі Равичтің жанындағы әйел. — Өткен соғыстан күйеуім оралған жоқ. Енді ұлымды алғысы келіп тұр ғой, шамасы. Бітімге келу… Ал ертең не болатыны белгісіз…

4

Кереуеттің үстіндегі дене қызуының көрсеткіші жазылатын жаңа парақ әлі тап-таза болатын. Онда тек аты-жөні мен мекенжайы ғана көрсетілген: Люсьена Мартинэ. Бют-Шомон, Клавель көшесі.

Қыздың сұп-сұр жүзі жастыққа батып жатыр. Оған кеше кешкісін ота жасалған. Равич ақырын жүрек соғысын тыңдап көрді де, белін жазып, шалқайыңқырап отырды.

— Жаман емес, — деді ол. — Қан құюдың адамның тіршілікке оралуына тигізер пайдасы орасан. Егер ертеңге дейін аман жетсе, онда бірдеңеден үміттенуге болады.

— Тамаша, — деп дарылдай сөйледі Вебер. — Құттықтап қойсам, артық болмас. Жағдайы тым ауыр еді, біткен шығар деп ойлап едім. Тамыр соғысы жүз қырық, қысымы сексен. Кофеин, корамин — енді сәл болғанда, бітті ғой…

Равич иығын қусырды:

— Құттықтайтын түгі жоқ, тек оны өткендегі қызға қарағанда сәл ертерек жеткізді. Әлгі аяғында бауы бар қызды айтам. Бар болғаны сол.

Ол қызды қымтап қойды.

— Бұл — бір апта ішіндегі үшінші жағдай. Егер осы бетімен кете берсе, БютШомонда сәтсіз түсік тастағандар үшін жеке емхана ашуға болады. Әлгі қыз да сол жақтан емес пе еді?

Вебер басын изеді:

— Иә, ол да Клавель көшесінен. Олар бір-бірін танитын болуы керек, екеуі де бір емші кемпірге барғанға ұқсайды. Тіпті оны да кешке, сол алдыңғы қызды әкелген уақыт шамасында жеткізді. Сәтін салғанда, сізді қонақүйден таптым. Мен сізді тағы да үйде болмай шыға ма деп ойлап едім.

Равич оған тіктеп қарады.

— Қонақүйде тұрған уақытта, Вебер, әдетте, кешқұрым бір жаққа кетіп қаласың. Әсіресе қарашада қонақүйдің бөлмесінде отыру арылмас азапқа түсіреді.

— Әлбетте, солай болары сөзсіз. Бірақ неге қонақүйде тұрасыз?

— Сол ыңғайлырақ: ешкім аты-жөніңді білмейді, жұмбақсың. Жалғыз тұрасың, бірақ мүлде жалғыз да емессің.

— Сол өзіңізге ұнай ма?

— Әлбетте.

— Әйтсе де басқа қырынан қарап көрелік. Мәселен, ешкім танымайтын бір жерден шағын пәтер жалдап дегендей…

— Ол да мүмкін… — Равич қыздың үстіне еңкейді.

— Дұрыс айттым ба, Эжени? — деп сұрады Вебер. Медбике басын тез көтеріп алды.

— Равич мырза олай істей алмайды, — деді салқын ғана.

— Доктор Равич мырза деп айтыңыз, Эжени, — деп оны тыйып тастады Вебер. — Германияда доктор мырза ірі госпитальдың бас хирургі болған. Мен дейсің бе оны…

— Бізде, бұл жерде… — деп медбике ұрысқа дайындала көзілдірігін түзеп келе жатқан.

Вебер қолын сілтеп сөзін бөліп жіберді.

— Білеміз, білеміз! Ол сізсіз де бізге мәлім. Бұл жерде мемлекет шетелдік аттестацияларды мойындамайды. Мұның өзі барып тұрған ақымақтық! Дегенмен сіз неге оны пәтер жалдамайды деп ойладыңыз?

— Равич мырза — шаруасы біткен адам; оның ешқашан отбасы, ошақ қасы болмайды.

— Немене? — деп Вебер сасып қалды. — Не деп көкіп тұрсыз?

— Равич мырза үшін қасиетті ештеңе жоқ. Әңгіменің тоқетері сол.

— Браво, — деп тіл қатты Равич әлі науқастың төсегінен кетпей жатып.

— Сіз мынаның не айтқанын естідіңіз бе? — Вебер әлі өзінің медбикесіне таңырқай қадала қарап тұр еді.

— Одан өзіңіз сұрағаныңыз жөн болар еді, доктор Вебер. — Равич бойын тіктеді.

— Дәл үстінен түстіңіз, Эжени. Адам үшін қасиетті ештеңе қалмаған кезде, ол үшін өзі қадір тұтатын анағұрлым басқа адами құндылықтар пайда болады. Ол жылт еткен өмір ұшқынына, тіпті жауынқұртты да оқтын-оқтын жарыққа жорғалап шығуға мәжбүр ететін болмашы жылуға сиына бастайды. Мұны тұспалдау деп түсініп қалмаңыз.

— Менің намысыма тие алмайсыз! Сіз — дінсіз адамсыз! — Эжени кеудесіндегі халатын күрт созып жөндеді. — Ал менің, Құдайға шүкір, дінім әрдайым жүрегімде!

Равич пальтосын алып жатқан.

— Дін оп-оңай көзсіздікке айналады. Барлық дін-дердің атынан қаншама қан төгілгені тегін емес қой. —Ол мысқылын жасырмай күліп тұрды. — Төзімділік — күдікпен туыстас, Эжени. Мен сияқты дінсізбен салыстырғанда, дінге сенетін сіздің маған соншалық өшпенділікпен қарайтыныңыз сондықтан емес пе?

Вебер қарқылдап күліп жіберді.

— Ех, Эжени, сазайыңызды тарттырды ма? Жауап қатпағаныңыз абзал, әйтпесе одан да жаман болады.

— Менің әйелдік абыройым…

— Міне, жақсы, — деп сөзін бөліп жіберді Вебер. — Әйелдік абыройды өзіңізге қалдырыңыз, әрдайым қажет болады. Ал менің кетуім керек. Әлі кабинетте де жұмыс күтіп тұр. Жүріңіз, Равич. Амандықта болыңыз, Эжени.

— Сау болыңыз, доктор Вебер.

— Сау болыңыз, мейірбике Эжени, — деп қоштасты Равич.

— Сау болыңыз, — деп жауап берді медбике өзін-өзі күштеп, оны да Вебер оқты көзімен қараған соң ғана айтты.

Вебердің кабинеті ампир мәнеріндегі алтын жалатылған, әлсіз шидей аяқтары бар ақ түсті жиһаздармен жабдықталған еді. Жазу үстелінің үстінде үйі мен бақшасының фотосуреттері ілулі тұр. Қабырғаны бойлай жаңадан сәнге шыққан кең тақтайлы төсек қойылған. Вебер онда түнде қалғанда демалатын. Қанша дегенмен емхана оның жекеменшігі ғой.

— Не ішесіз, Равич? Коньяк немесе дюбонне?

— Кофе, егер табылса.

— Табамыз.

Вебер кофе қайнататын шәйнекті үстелге қойып, оны электр желісіне қосты да, Равичке қарай бұрылды.

— Бүгін түстен кейін менің орныма «Осиристе» бола аласыз ба?

— Әлбетте.

— Қиналып қалмайсыз ба?

— Қиналғаны несі. Бәрібір істейтін басқа шаруам жоқ.

— Тамаша. Әйтпесе сол үшін арнайы қайтадан қалаға баруым керек. Одан да бақшада жұмыс істейін. Фошонға өтініш жасар едім, ол демалыста екен.

— Сол да сөз болып па, — деді Равич. — Бірінші рет емес қой.

— Әрине. Сонда да…

— Біздің уақытта қайдағы «сонда да»? Оның үстіне қазіргі менің жағдайымда.

— Айтпаңыз. Таза ақымақтық қой. Сіздей тәжірибесі мол адам жұмыс істеу құқынан айырылып, жасырын ота жасауға мәжбүр…

— Рақым етіңіз, Вебер. Бұл кеше басталған жоқ қой. Германиядан қашып шыққан дәрігерлердің бәрінің жағдайы осындай.

— Солай десек те, бұның өзі соншалықты ақылға сыймайтын жайт қой! Сіз Дюран үшін өз қолыңызбен аса күрделі оталарды жасайсыз, ал ол болса сіздің атыңызды пайдаланып өзіне абырой жинайды.

— Бұл оның өз қолымен ота жасағанынан жақсы емес пе…

Вебер күліп жіберді:

— Әрине, бұл туралы айтатын жөнім жоқ еді, сіз мен үшін де ота жасайсыз ғой. Сайып келгенде, мен гинекологпын, хирургтің оқуын оқыған жоқпын.

Кофе қайнататын шәйнек ысқыра дыбыс шығарды. Вебер оны өшіріп, шкафтан шыныаяқ шығарып, кофе құйды.

— Мен бір нәрсені түсінбеймін, Равич, — деп сөзін жалғады ол. — Шын мәнінде, сіз анау қандаланың ұясы «Интернасьоналда» қалай тұрасыз? Мәселен, Булон орманындағы жаңа үйлердің бірінен неге пәтер жалдамасқа? Арзан жиһазды әрқашан табуға болады ғой. Өзіңізге тиесілі менікі деп айтарлық бірдеңе пайда болар еді және сіз өзіңіздің қай әлемде жүргеніңізді аңғарар едіңіз.

— Иә, — деп ойға шомды Равич. — Қай әлемде жүргенімді білемін…

— Сонымен, түйткіл неде?

Равич кофеден ұрттады. Кофе ащы және өте қою екен.

— Вебер, — деп күрсінді ол, — біздің заманымызға тән ауру бар, ол — өткір бұрыштарды айналып өтіп ойланатын әдет. Сіз соның жарқын мысалысыз. Жаңа ғана менің жасырын жұмыс істеуге мәжбүр болғаныма наразылық таныттыңыз, енді келіп «неге пәтер жалдамайсың?» деп сұрайсыз.

— Түсінбедім, бұл екеуінің қандай байланысы бар?

Равич зорлана күлді:

— Пәтер жалдағасын бірден полицияға барып тіркелуім керек. Ол үшін менен төлқұжат пен виза талап етеді.

— Дәл солай, ол туралы ойламаппын. Ал қонақүйде ше?

— Қонақүйде де солай. Бірақ Парижде әлі, Құдайға шүкір, бұл қағидаға онша мойынсұна бермейтін қонақүйлер баршылық. — Равич кофесіне аздап коньяк қосты. — «Интернасьональ» — сондай қонақүйдің бірі. Сондықтан мен сонда тұрып жатырмын. Қонақүй иесінің мәселені қалай шешетінін білмеймін. Бәлкім, оның тамыр-таныстары бар шығар. Ал полиция не бәрін біледі, не ауызбастырық алады. Қалай десек те, мен онда баяғыдан бері тұрып келемін және ешкім менің мазамды алған емес.

Вебер креслоға шалқайып отырды.

— Равич, — деді ол алаң күймен, — мен мұны білмеппін. Мен сізге тек жұмыс істеуге ғана тыйым салынған деп ойлап жүрдім. Бұл өте жағымсыз жағдай екен.

— Немістің концлагерімен салыстырғанда нағыз жұмақ дерсің.

— Полиция ше? Дегенмен аяқастынан жетіп келсе ше?

— Егер ұстап алса — екі апта абақтыға жабады және шетелге жер аударады. Әдетте, Швейцарияға жібереді. Егер екінші рет ұсталсаң — жарты жылға түрмеге қамайды.

— Қанша?

— Жарты жыл, — деп қайталады Равич. Вебердің көзі шарасынан шыға жаздады.

— Бұл — мүлде ақылға сыймайтын нәрсе. Бұл адамдыққа жатпайды.

— Өз басымнан өткермей тұрғанда, мен де солай ойлағанмын.

— Сонда қалай? Бұндай жағдайды басыңыздан өткеріп те үлгердіңіз бе?

— Бір емес, бірнеше рет. Басқа жүздеген босқынмен бірге үш рет ұсталдым. Бірақ бұл бастапқыда, тәжірибе жоқ кезде, ізгілік деген нәрсеге имандай сеніп жүрген уақытта болған. Испанияға кетіп, онда ізгіліктің екінші сабағын алдым. Неміс және италиялық ұшқыштардан… Айтпақшы, ол жаққа төлқұжат қажет болмады. Ал содан кейін осы жаққа қайта оралғанда, мен енді тісқаққан жырынды болатынмын.

Вебер атып тұрды.

— Құдайым-ау, — деді ол ойша бірдеңені есептеп жатып. — Сонда… сонда сіз жазықсыздан-жазықсыз жарты жылдан астам абақтыда отырдыңыз ба?

— Әлдеқайда аз. Небәрі екі ай.

— Қалайша? Өзіңіз айттыңыз ғой жағдай қайталанса жарты жыл деп.

Равич жымиды:

— Тәжірибеңіз болса, қамаудан қайта құтылудың жолдары бар. Мәселен, сізді бір аты-жөніңізбен елден күштеп шығарды делік, ал сіз басқа аты-жөніңізбен қайтып ораласыз. Лажы болса басқа шекаралық бекет арқылы өткен дұрыс. Сол кезде қауіпті қылмыскердің тағдырына тап болмайсыз. Қалтаңызда ешқандай құжаттар болмағасын, ештеңені дәлелдеу мүмкін емес, тек түріңізден танып қоюы ықтимал. Бірақ мұндай жағдай өте сирек. Равич — менің үшінші фамилиям. Ол маған екі жылға жуық уақыт адал қызмет атқарып келеді. Әзірше бәрі жақсы. Шамасы, сәтті фамилия болды, оны күннен-күнге жақсы көріп бара жатырмын. Ал өзімнің нағыз аты-жөнімді ұмытып та қалдым.

Вебер басын шайқады.

— Мұның бәрі сіздің нацист еместігіңіз үшін ғой.

— Әрине. Нацистердің жоғары санатты құжатымен қайда да жол ашық. Кез келген талғамға лайық виза да дайын.

— Керемет әлемде өмір сүріп жатырмыз, айтатыны жоқ. Тіпті үкіметтің де бұған қатысы бар.

— Үкіметтің бірінші кезекте жағдай жасауға тиіс бірнеше миллион жұмыссызы бар. Сондай-ақ сіз мұндай ахуал тек Францияда ғана дейсіз бе? Барлық жерде де осындай. — Равич орнынан тұрды. — Сау болыңыз, Вебер. Екі сағаттан кейін қызға тағы бір рет көз қырын салармын. Түнде де соғамын.

Вебер оны есікке дейін шығарып салды.

— Тыңдаңызшы, Равич, — деді ол. — Уақыт тауып, бір күні біздің үйге кешкі асқа келсеңізші.

— Міндетті түрде, — деді Равич келмейтінін анық біле тұра. — Ыңғайы келген бір күні барармын. Сау болыңыз, Вебер.

— Аман болыңыз, Равич. Келіңіз, күтемін.

Равич таяу маңдағы дәмханаға тартты. Көшеге көз салу үшін терезенің алдын таңдап алды. Ол осылай ештеңе ойламастан, өткен-кеткенге қарап отырғанды ұнататын. Қол бос кезде Парижден артық орын таба алмайсыз.

Даяшы үстелді сүртіп, тосып тұрды.

— Перно әкеліңізші, — деді Равич.

— Сумен бе, мырзам?

— Жоқ. Тұра тұрыңызшы! — Равич бір сәт ойланып қалды. — Перно қажет емес.

Көңілінің түбінде кірбің қалып, бірдеңе кедергі жасағандай болды. Өкініштің ащы дәмі екені анық, оны тезірек шайып тастау керек. Тәттілеу ішімдік оған жарамайды.

— Кальвадос, — деп шешті ақыры ол. — Екі еселенген кальвадос.

— Жақсы, мырзам.

Вебер оны қонаққа шақырды, міне, мәселе қайда жатыр. Оның дауысында аяушылық нышаны байқалды. Байғұсқа тым болмаса бір кешті үй жағдайында, отбасы ортасында өткізуге мүмкіндік берейік дегені ғой. Француздар тіпті өздерінің достарын үйлеріне сирек шақырады. Оның орнына мейрамханаларда бас қосқанды ұнатады. Ол әлі бірде-бір рет Вебердің үйіне қонаққа барып көрмепті. Вебер шын ниетімен шақырды, өкініштің дәмі сондықтан да ащырақ бола түсті. Қорлаудан қорғануға болады, ал аяушылықтан қорғану мүмкін емес.

Ол алма арағынан ұрттады. «Интернасьоналда» тұратынын Веберге түсіндіріп жатудың қажеті қанша еді? Мұны соған итермелеген не мұқтаждық? Вебер өзіне қаншалықты білу қажет болса, соншалықты білетін. Равичтің ота жасауға құқығы жоқ екенін біледі. Сол жеткілікті еді ғой. Ал сол тыйымға қарамастан мұны Вебердің пайдаланып жүргені — оның жеке шаруасы. Сол арқылы табыс табады және өзінің ешқашан батылы бармайтын оталарды бұған жасатады. Бұл туралы Вебер мен оның медбикесінен басқа ешкім білмейді, ал ол болса аузына берік. Дюран да сондай болатын, тек күйбеңі көп еді. Ол науқастың қасында наркоз әсер еткенше қалатын. Содан кейін ғана ота жасау үшін Равичті кіргізетін, ота жасауға өзінің көптен бері шамасы жоқ еді, ол өте кәрі және дарынсыздау болатын. Науқас есін жиған уақытта Дюран ғажайып хирургтің асқақ бейнесінде сол жерде пайда бола кететін. Равич науқастың түрін мүлде көрмейтін, көз алдында тек ақ жайма мен йодты молынан жағып, ота жасауға ашылған дененің бір б