автордың кітабын онлайн тегін оқу  Құрсаулы аспан

Кристин Лёненс

КҮЙЕУІМ АКСЕЛГЕ

Өтірік — ақиқатқа қарама-қайшы келетіндігімен, яғни шындыққа еш жанаспайтындығы тұрғысынан емес, адамдардың санасын улап, шындық деп иландыра алатындығымен қауіпті. Суайттың уысынан өтіріктің дәні жел ұшырғандай көз ілеспес жылдамдықпен сытылып шығып, мүлдем күтпеген жерден көктеп, тамырын тереңге жаюы ғажап емес. Сөйтіп, күндердің күнінде екі сөзінің бірі өтірік болып табылатын адамның көз алдында құнарсыз, жалаңаш жартас үстінде дауылға да, боранға да қыңқ демейтін, жападан-жалғыз өсіп тұрған, діңі мықты өміршең ағаш бейнесінде пайда бола кетеді. Мұндай көрініс оның өзін таңғалдырып, әбігерге түсіруі де әбден мүмкін. Бұл ағаш мұнда қайдан келді? Қалай өсіп тұр? Негізсіз өтіріктен күш алып өскен ағаш жалғыздығы өзіне жарасып, кеуіп те кетпей, ештеңеге қарамастан жайқалып өсе береді. Солу — жоспарында жоқ нәрсе.

Менің де өтірікті судай сапырып, жүрген жеріме оның дәнін себе бастағаныма аз уақыт болған жоқ, демек, сөз еткелі отырған өмір жолы да шындыққа емес, жалғанға толы. Қалай болған күнде де, дәл қазір менің әрбір бұтақты саралап, қайсысы шындықтың, қайсысы жалғанның ұрпағы екенін ажыратуыма тура келіп тұр. Бір кездері білместікпен адасып шыққан бұтақтарды ағаштың өзіне еш зақым келтірмей шауып, көзін құртуға бола ма? Ең дұрысы, ағашты қазып алып, топырағын жаңартып, құнарлы жерге отырғызғаным жөн болар. Бірақ бұл жерде де тәуекелге бармаса болмайды. Кім біледі, менің ағашымның да өтірікке еті үйреніп кеткені соншалық, желмен бірге майысып, болар-болмас су ішіп алып, әрі қарай осы қалпымен өсе бергісі келетін шығар. Міне, сондықтан да осы бір жасыл жұмбақ тіршілік иесі ақиқаттың шыңына жетер жолда майысып жапырылғанына қарамастан, сонау биіктегі құнарсыз, жансыз, жалаңаш жартасқа жанасып, өлермендікпен қатар өсіп келеді. Дегенмен ағаштың діңі жерде қурап жатқан жоқ, түскен жапырақтары шықпен араласып шіріп жатыр. Егер оны жазық жерге апарып отырғызсаң, осының бәрінің де алдын алып, ешқайсысын да болдырмауға болар еді. Қисық біткен дің қайта түзеліп тіктелмесе керек, дәл мен сияқты, мен де еңсемді көтеріп, денемді қанша тік ұстасам да, қайтадан жиырма жасыма орала алмаймын ғой. Мынадай сүреңсіз, құнарсыз ортада өскен ағашты жақсы жерге ауыстырудың да салдары өте аянышты аяқталуы әбден мүмкін.

Қалай болған күнде де, мен тығырықтан шығатын жолды тапқан сияқтымын. Егер өтірікті ысырып қойып тек шындықты айта берсең, міз бақпай тұрған жалаңаш жартасың түптің түбінде жарықшақтанып, тастары да бірінен соң бірі сынып, шетінен кертіліп, үгітіле бастайды, солай ма? Ал менің ағашыма не болады? Жұдырығымды түйген күйі аспанға қарап, бар білген дұғамды айта бастадым. Қай жерге барып жетерін кім білген, бірақ олар жеткен жерден менің ағашым да өз орнын табар деп үміттенемін.

I

Мен — Йоханнес Эвальд Детлеф Бетцлер 1927 жылдың 25 наурызында Вена қаласында дүние есігін ашқанмын. Анамның фотоальбомынан қарасам, тақырбас, топ-томпақ сәби болыппын. Альбом беттерін парақтай отырып, мені объектив алдында жасырынып ұстап отырған адамның қолы — әкеме, анама, жоқ, әлде әпкеме ме — кімге тиесілі екенін табумен айналысқанды ұнататынмын. Өздеріңіз де түсінген боларсыздар, менің басқа сәбилерден ешқандай ерекшелігім болмаған: күлгенде ыржиып, бүкіл қызылиегімді көрсетіп күлемін, аяғымның башпайларына сұқтана қарап шұқылағанды қызық көріп, қара өрік езбесін жегенімнен гөрі, бет-аузыма айғыздап жаққаным көп болған. Өзімнен екі есе үлкен қызғылт кенгуруды жанымдай жақсы көргенім де есімде, әйтеуір қолымнан бір сәтке тастамай, қайда барсам да мықшыңдап көтеріп жүретінмін; біреу әзілдескен боп аузыма сигараны салып жіберген кезде, оған ашуланғанымды суреттегі жылап тұрған түрімнен-ақ түсінуге болады.

Өз ата-анама қалай жақын болсам, атам мен әжеме де дәл солай жақын өстім, олар — әкемнің әке-шешесі. Өкінішке қарай, анамның ата-анасын көру маған бұйырмапты. Олар мен дүниеге келгенге дейін қар көшкіні салдарынан көз жұмған екен. Есімдері — Ома және Опа, екеуі де Зальцбург тумасы. Нағашыларым — атақты спортшылар, жаяу жүру мен шаңғы тебудің кәсіби шеберлері ретінде өз қалаларына ғана емес, сырт елдерге де кәдімгідей танымал болыпты. Опа ән салып тұрған құсты дауысы арқылы көзін жұмып-ақ ажыратып, желмен тербелген жапырақ сыбдырынан оның қандай ағаш екенін жазбай танитын болған. Әрине, анамның ештеңені де асыра сілтеп айтпағанын әкемнің ант-су ішіп растағанына қарап-ақ түсінуге болады. Бірде Опа менің әкеме әр ағаштың жапырағы әртүрлі, соған сай өзіне тән ерекше сыбдыры болады деп түсіндірсе керек. Анамнан нағашы ата-әжем туралы көп еститінмін, сол әңгімелері арқылы оларды танып-біліп, көрмесем де көргендей болып, өзіме жақын тартып кеттім. Олар қазір алыста, жеті қат көкте Құдаймен бірге жүрген болар, аспаннан қарап, мені желеп-жебеп жүргендеріне титтей де шүбәм жоқ. Егер түн ортасында тұрып дәретханаға баруым керек болса, төсегімнің астынан әлдеқандай құбыжық атып шығып аяғымнан тарпа бас салады, не болмаса қандай да бір қанішер зұлым жатын бөлмеме білдірмей кіріп, жүрегіме қанжар сұғып алады деп еш алаңдамаймын. Әрине, олай болуы мүмкін емес жағдай. Өйткені олар мені көктен қорғап жүр ғой.

Әкемнің әкесін біздің отбасымызда барлығы «Пимбо», ал әжемді «Пимми» деп атап кеткен, ол аздай, аттарының соңына қосып айтатын «chen» деген жұрнағы тағы бар, ол неміс тілінде «менің қымбаттым» дегенді білдіреді. Бір қызығы, бұл жұрнақ «кішкентай сүйіктім» дегендей еркелететін де мағына береді. Қалай болған күнде де, бұл екі есім бала күнінде менің әпкемнің ойлап тапқан лақап аттары ғой. Пимбо өз әйелі Пиммихенді ең алғаш рет сәнді Вена би кештерінің бірінде кездестіріпті. Би кешіне әжем сымбатты бір жігітпен келген көрінеді. Кеш бойы қасындағы әскери киімдегі келбетті жігітімен вальс билеуден бір босамаған. Бір кезде әжемнің жігіті шампан алып келуге кеткен кезде атам да оның артынан ере шығады. Ешқандай бөтен ойы жоқ, тек қана әлгі жігітке болашақ қалыңдығының қандай сұлу екенін айтпақ болған. Алайда сөйлесе келе әжемнің ол жігіттің ешқандай да қалыңдығы емес, қарындасы екенін біледі. Мұны естіген Пимбо ағасы мен қарындасының одан әрі бірге билеуіне еш мүмкіндік бермейді. Эггерт көкем сол кеште бармағын тістеген күйі қызсыз қалыпты: себебі қарындасымен салыстырғанда, қалған қыздардың барлығы да көріксіз екен. Би кеші аяқталып, үшеуі би залынан бірге шығады. Вагондар артындағы автотұраққа қойылған «Бенц» көлігінің қасына келген кезде, атам құдды бір сол көліктің иесі сияқты төбесі ашық салоннан орындықтың арқалығына қолын қойып, ойланған күйі аспанға қарайды да: «Өкінішті! Мұнда орын тек екі адамға ғана арналған. Бүгінгі кеш тамылжып, керемет болып тұр ғой, одан да серуендеп, біраз жаяу жүруге қалай қарайсыздар?» — дейді.

Венада Пиммихеннің артынан қалмай, өз сезімдерін білдіріп, үйленуге ниет білдірген зиялы қауымнан шыққан тағы екі жігіт болыпты. Бірақ әжем, басқа жігіттермен салыстырғанда, менің атамды ең келбетті, ақылды әрі бай деп санап, тұрмысқа соған шығады. Дәл осы жерде әжем оңбай қателескен еді. Өйткені менің атам ешқандай да дәулетті емес-тін. Шындығын айтқанда, жоғары қауым өкілдері оны сіңірі шыққан кедейлер қатарына жатқызатын, ондайларды қоғамда «шіркеу атжалманындай түгі жоқ жарлы» деп атайды екен. Содан не керек, атам әжеме сөз айтып, назарын өзіне аударып, оған бай-бақуатты болып көріну үшін банктен несие алады. Алған несиесінің барлығын қызға жұмсап, оны қымбат мейрамханалар мен опера театрларына апарады, күн сайын сауық-сайран құрып, ақырында ақшасын түгел жаратып жібереді. Үйлену тойына небәрі бірнеше ай қалғанда атамның бар қаражаты таусылып, тек қана банкке төлеуі тиіс несиесінен басқа ештеңе де қалмайды. Әйткенмен бұл өтірік еді, себебі әжеммен таныспай тұрып, бір апта бұрын банктен алған несиесіне үтік пен үтіктеу тақталарын шығаратын шағын зауыт ашып алған екен. Әлбетте, зауытты аша салысымен ісі алға басып, бірден көл-көсір табысқа кенеліп байып кетпегені анық, байлыққа жету үшін бір емес, бірнеше жыл бойы еңбек еткен. Пиммихен үйлену тойынан кейін, тіпті келесі күнінен бастап-ақ теңіз шаяндары мен аққайнар шараптардың көзінен бұл-бұл ұшып, олардың орнын құбыр суы мен майшабақ балық алмастырғанын қайталап айта беруді жақсы көретін.

Уте — менің әпкем, жиырма жасқа толуына небәрі төрт күн қалғанда қант диабетінен көз жұмды. Әпкем өзіне инсулин екпесін салып жатқанда менің ол бөлмеге кіруіме болмайды, ата-анам қатаң тыйым салған, бірақ бір күні анамның оған екпені әбден шұрқ тесік болған қарнына сала бермей, санына салуды бұйырып жатқанын естідім де, тыйым-сыйымның бәрін ұмытып бөлмесіне кіріп келдім. Сөйтсем, әпкем жасыл көйлегінің етегін қарнынан жоғары көтеріп жатыр екен, дәл сол көріністің үстінен түскенімді айтсаңшы. Бірде ол мектептен келгеннен кейін өзіне екпе салуды мүлде ұмытып кетті. Ал анамның: «Екпе жасадың ба?» — деген үйреншікті сұрағына: «ja, ja» [1] — деп жауап берді. Күн сайын салынатын екпе туралы сансыз ескертулерден құлағы әбден жауыр болып кеткендіктен, оның бұл жауабы істегенін растау үшін емес, жай құтылу үшін айтылғандай болды.

Өкінішке қарай, менің есімде әпкемнің өзі емес, оның скрипкасы жақсырақ сақталыпты, көптеген белгілер салынған жып-жылтыр, қара түсті арқасы, ысқысына жағатын қарағай шайырының өткір иісі ол алғаш ноталарды ойнай бастағаннан-ақ ауаға бұлтша көтеріліп, бірден тарала бастайтын. Әпкем скрипкасын анда-санда маған да тартып көруге рұқсат ететін, алайда ат қылы қарайып кетеді, одан қала берді үзіп аласың деп, өзі сияқты ысқышты тартуға, құлақтарын бұрауға қатаң тыйым салды. Бірақ мұның бәрін кішкентай болғандықтан есімде сақтап қала алмайтынмын әрі аса мән де бергенім жоқ. Қолыма скрипкасы тие салысымен, ысқышты бір ысқанымнан-ақ, ішектерден шыққан дауыс тек өзім үшін ғана жағымды естілетін болуы керек, әпкем сүйкімді құрбысы екеуі ішек-сілесі қатып күле жөнелетін. Ал анам өзінің төрт жасар ұлы болмаса, қандай да бір жұмысын бітіруге шамасы келмей жатқанын айтып, бірден қасына шақырып ала қояды. «Йоханнес! Менің сүйкімді кішкентай Йом қайда?». Мен тез-тез Уте көрсеткендей ысқышпен түзу сызық жасап үлгеруге тырысамын; бірақ ысқыш ұшып барып скрипка мойнына, одан кейін қабырғаға соғылады немесе біреудің көзіне барып тиеді. Келесі сәтте менің айғайлап шыңғырғаныма қарамастан, әпкем қолымнан скрипканы жұлып алып, есіктен шығарып жіберетін. Әпкем мен оның құрбысы есікті іштен бекітіп, өздерінің музыка сабақтарын жалғастырмас бұрын әбден ішек-сілесі қатқанша күліп, мені басымнан сипап жіберетіні есімде қалыпты.

Біздің үйдің қонақ бөлмесіндегі аласа шкафтың үстіне қойылған суреттерде әпкем сол қалпында тұр, өкінішке қарай, жылдар өте келе есімде сақталған сол бір естеліктер осы суреттегі бейнемен ғана шектеліп қалды. Күнделікті күйбең тіршілікпен арпалысып жүріп, оның сөйлеген сөздері мен қандай да бір қимыл-әрекеттерін суретке қарап отырып жадымда жаңғыртуға қанша тырыссам да, осы бір тәтті әрі бейкүнә жымиысынан басқа ештеңені де көре алмадым.

Утенің өмірден өткеніне екі жылдай уақыт болғанда, Пимбо да алпыс жеті жасында сусамырдан қайтыс болды. Әйтсе де, өзінің айтуы бойынша, ол ешқашан да сусамырмен ауырмаған. Өкпе қабынуынан енді ғана айығып келе жатқанында, қанша жылдан бері дымын білдірмей жасырын түрде өтіп жатқан сырқаты белгі бере бастайды. Мұнан хабардар болған ол әпкемнің қазасына өзін кінәлап, қайғы жұтумен болды. Оған ауру жұқтырған менмін, менің қаным таза емес, егер мен сырқат болмағанымда ештеңе де болмас еді деген айыптаулар жанын жегідей жеді. Ал әке-шешем атам туралы «өз өмірі үшін күреспеді, жай беріле салды» деп айтатын.

Бұл кезде Пиммихен жетпіс төртке келген еді. Қалған өмірін жалғыздықта өткізгенін қаламағандықтан, оның өзімізбен бірге тұрғанын жөн деп санап қолымызға көшіріп алдық. Алғашында біздің айтқанымызды ол мүлдем жақтырмады, сендерге тек кедергі келтіретін боламын деп келіскісі келмеген. Күнделікті таңғы ас кезінде ата-анама оларды ұзақ мазаламайтынын айтатын. Оның бұл сөзі әке-шешеме де, маған да ұнамайтын, себебі біз оның жуық арада бізді тастап, өліп қалғанын әсте қаламадық. Әрбір жыл Пиммихен үшін соңғы жыл болып табылатын, сондықтан да әкем әр Рождество, Пасха және менің туған күнімде саптыаяғын жоғары көтеріп, көзіне жас үйіріліп тұрып, атаулы мерекені осылай төрт көзіміз түгел жиналып тойлатып отырғанымыз, бәлкім, соңғы рет болар деп тілек айтатын. Жыл өткен сайын әжеміздің әлі ұзақ өмір сүретініне деген сеніміміз кеми берді.

Біздің үйіміз Австрияда кеңінен таралған байлардың үйлері — шёнбруннерлердің түсіндей «сары» түске боялған, Венаның батыс жақ бетіндегі Оттакринг деп аталатын Он алтыншы ауданда орналасқан ең сәулетті, ең көне үйлердің бірі болатын. Үйіміз қаланың ішінде орналасқанына қарамастан, бізді орман-тоғай, шөбі қалың әрі бітік өскен жасыл алқап, Шоттенвальд пен Гемайндеваль қоршап тұратын. Вена орталығынан үйімізге қайтып келе жатқанда өзімізді астанада емес, қала сыртында, құдды бір шалғайдағы ауылдық жерде тұратындай сезінетінбіз. Солай бола тұра, Оттакринг өмір сүруге арналған ең қолайлы әрі жайлы аудан емес еді. Керісінше, Хернальспен көрші орналасқандықтан, ең нашар аудандар қатарына кіретін. Оның беделінің төмен болу себебі — қалаға жақын аймақта жұртшылық «дұрыс емес адамдар» деп атап кеткен тұрғындардың өмір сүруі еді. Қазір ойлап қарасам, ол сөздің мағынасы «кедейлер» немесе «жоқшылық көрмес үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға даяр адамдар» дегенді білдірген секілді. Бағымызға орай, біздің үйіміз олардан әрірек орналасқан еді. Үйдің терезесінен Weißwein шарабы дайындалатын, күн нұрына шомылып, уылжып пісетін жүзімге толы алқапты тамашалай алмасақ та, велосипедімізге мініп алып бұралаңдаған соқпақпен төмен қарай зауласақ, сол дөңнің баурайына бірнеше минутта жетеміз. Ал тереземізден тек қана көрші үйлер көрінетін. Олардың үшеуі «сарғыш» немесе «сарғыш жасыл» түспен боялған. Осы аталған екі түс сол кездері «сары шёнбруннер» түсінің орнына жиі қолданылатын.

Атам дүниеден озған соң оның өндіріс ісімен тікелей мұрагері ретінде әкем айналыса бастады. Бұл істе әкем жеткілікті тәжірибе жинап, кәнігі маман болып алған-ды. Себебі Пимбоның көзі тірісінде, яғни зауыттың директоры кезінде әкем оның орынбасары ретінде жұмысшыларды басқарған. Анам әкемнің «өндіріс көлемін кеңейтуім керек» деген жоспарының тым қауіпті екенін айтып, алдағы уақытта туындайтын түрлі қиындықтар жайлы ескерту жасаған болатын. Дегенмен әкем де өз дегенінен қайтпай, «Yaakov Appliances» компаниясымен бірігуді дұрыс шешім деп қабылдады. Бұл компания «Betzler Irons» компаниясынан үлкен болмағанмен, өз тауарларын бүкіл әлем бойынша сатумен айналысып, қомақты көлемде табыс тауып отырған компания еді. Менің әкем «Нөлдің жүз пайызын қалай айналдырсаң да бәрібір нөлге тең, ал көптің бір бөлігі — қомақты нәрсе» деуден жалықпайтын. Ол өзінің жаңа серіктес компаниясына көңілі толатын, «Yaakov&Betzler» компаниясы қысқа уақыт ішінде жаңа үлгідегі үтіктер мен тұрмысқа қажетті жабдықтарды шетелге шығару ісін бастап та кетті. Әкем бір күні глобус сатып әкелді де, кешкі астан кейін мені қасына шақырып алды. Глобустан Греция, Румыния және Түркия елдерін көрсетті. Менің көз алдыма бірден қырын келтіріп тұрып әдемілеп үтіктелген киім киген көне гректер мен римдіктер (ол кезде мен Румынияда тұратын халықты римдіктер деп атайды екен деп ойлайтынмын), қала берді түріктер елестеп кетті.

Балалық шағымнан санама сіңіп қалған бір-екі жағдай бар, дегенмен оларды сол жылдардың ең бақытты немесе ең көңілсіз сәттеріне жатқызуға келмейді. Шындығында, ауыз толтырып айтатын түгі де жоқ, бірақ неге екені белгісіз, осы екі жағдайды менің жадым мәңгіге сақтап қалуды жөн санапты. Анам салат жапырақтарын жуып тұрған, дәл сол кезде мен жапырақтардың арасынан қараңдаған кішкентай бір нәрсені көре қалмасым бар ма және оны өмірімде алғаш рет көріп тұрмын, сөйтсем, ол жапырақтардың арасына тығылып қалған ұлу екен, анам оны алды да, қоқыс шелекке былш еткізіп лақтыра салды. Үйімізде қоқыс тастауға арналған бірнеше шелек болатын, біреуі көкөніс қабықтарына, екіншісі жұмыртқа қабығына арналған, оларды шешем кейін бақша ішіне апарып көметін. Ұлу қазір қоқыс шелегінің ішіндегі тамақ қалдығына әбден тойып алып, жарылып кетеді екен деп менің зәрем ұшты. Анамның жүнге аллергиясы болғандықтан, ол маған ит те, мысық та асырауға рұқсат бермеген. Ал бұл жолы ұлуды асырауға ақыры көндірдім. Сондықтан анам қанша жақтырмай тұрса да, менің жалынып-жалбарынғаныма жібіп, ұлуды қоқыс шелегінен шығарып алды. Сөйтіп, арнайы ыдысқа салып, оны асырауға келісімін берді. Өзі сондай сүйкімді болатын. Ұлуыма салат жапырағын бермей қалған күнім болған емес. Аз уақыттың ішінде ұлуым дөңгеленіп, бұрын-соңды көрмеген үлкен ұлуға айналып шыға келді. Шынымды айтсам, ұлудың тап осылай үлкейетінін білмеппін — көлемі менің жұдырығымдай болды. Сәл асырып айтып тұрған шығармын, бірақ соған жақын екені рас. Менің аяғымның тықырын ести сала қабыршағынан басын сумаң еткізіп шығарып алатын да, қос мүйізін қозғалтып, содан кейін денесін теңселте бастайтын, әлбетте, ұлудың жылдамдығымен ғой бәрі де.

Бір күні таңертең ұйқымнан тұра сала төменге түстім. Сөйтсем, ұлуым ұшты-күйлі жоқ. Бақытыма орай, көп іздеудің қажеті болмады, қабырғаға өрмелеп кетіпті, қайтадан түсірдім де, ыдысына салып қойдым. Келе-келе бұл оның үйреншікті әдетіне айнала бастады, түн ішінде мейлінше алысырақ кетіп қалуға тырысатынды шығарды, сондықтан ендігі жерде менің әр таңым ұлуды іздеуден басталатын болды. Оны біресе мейсен фарфорынан жасалған үстелдің аяғынан, біресе аяқкиімге жабысып тұрған жерінен тауып аламын. Бірде таңертең әдеттегіден кеш тұрдым, сол себепті анам күндегідей ұлуды іздеуге рұқсат етпеді. Мектепке кешігетін болғандықтан алдымен жылдам тамақтанып алуымды, тек содан кейін егер уақыт қалып жатса, ұлуды іздеуіме болатынын айтты. Сөйтті де, алдыма таңғы асым салынған табақты қоя салды. Қойғаны сол еді, астынан бір нәрсенің сықыр етіп сынған дауысы естілді. Анам жалма-жан табақты көтеріп, астын қарай бастады. Сөйтсем, ұлуымның қабыршағы күл-талқаны шығып мыжылып жатыр. Менің жасымда дәл мен сияқты солқылдап жылау ұят саналатын, бірақ соған қарамастан бар дауысыммен тоқтамастан өкіріп жылай бастадым. Менің еңіреген дауысымды естіген әкем пышақпен қолын кесіп алды екен деп ойлап, қорыққанынан қасымызға жан ұшыра жүгіріп келді. Не болғанын көрген ол, өкінішке қарай, көмектесе алмайтынын, оған бос уақытының да жоқ екенін айтып жұмысына кетіп қалды. Ал анам байғұс қалай да ұлудың бақалшығын ретке келтіріп беремін деп асты-үстіме түсіп, бәйек болып жатыр. Жылай-жылай көзім ісіп әрі басым ауырып кеткен соң, ақыр соңында мектепке баруға шамам болмай, сол күні үйде қалуыма рұқсат етті.

Бақалшықтың сынықтарын жабыстырып, қалпына келтіру үшін желім әкелмек болып жүгіріп кеттім. Алайда анам желімнің иісінен ұлу уланып қалуы мүмкін деп қорықты да, желімді қолданбай-ақ қояйық деп шештік. Оның орнына ұлудың үстінен су тамшылатып қойсақ, қажетті ылғалмен қамтамасыз ете аламыз ғой деген ұсыныс айтты. Бірақ бір сағаттан кейін-ақ менің байғұс ұлуым бүрісіп, бейшара халге түсті. Біздің шарасыз күйімізді көрген Пиммихен Альбертин алаңындағы «Le Villiers» француз деликатесі сатылатын дүкеннен эскарго ұлуының бақалшығын сатып әкеліп, ұлу ыдысына салып көрсек қайтеді деген кеңесін берді. Біз дереу дүкеннен алып келген бақалшығымызды ұлудың ыдысына салып қойдық. Өкінішке қарай, менің ұлуым өзінің сынып, быт-шыты шыққан бақалшығынан сыртқа мүлдем шықпай қойды. Ақыр соңында, оны арқасына жабысқан ескі бақалшығының сынықтарымен бірге жаңа бақалшыққа өзіміздің ауыстыруымызға тура келді. Тағы екі күн оның асты-үстіне түсіп, бақылаумен болдық. Бірақ ұлуға еш нәрсе де көмектеспеді, жасаған еңбегіміздің бәрі еш болды, себебі екі күннен кейін менің ұлуым өліп қалды. Әпкем мен атамның қазасына қарағанда, ұлуымның өлімі маған қатты әсер етті. Неге десеңіз, бұл кезде мен есейіп қалған едім, оны енді ешқашан қайтып көре алмайтынымды жете түсіндім және сол нәрсе менің қабырғамды қайыстырып жіберді.

Жадымда сақталған екінші оқиғаның да ауыз толтырып айтатын ештеңесі жоқ. Әр жұма сайын менің ата-анам қонаққа, түрлі көрмелерге немесе опера театрына баратын, ал біз Пиммихен екеуміз асүйде табаға бір кесек сары майды шыжғырып, шницельге [2] ұқсатып нан қуыратынбыз. Пештің алдында тұрып, табадағы еріген майға қолымыздағы шанышқыға түйреген нанымызды батырып, шанышқының ысып кететініне де қарамастан, ыстық нанды аузымызға тыққыштаймыз. Содан кейін Пиммихен тәтті пісіруге кірісетін, мен үшін арнайы кайзершмаррн [3] қуырады, маған жеуге тыйым салынған барлық қоспаларды табаға бір-ақ салады, содан қарным жарылғанша армансыз жейтінім әлі есімде. Одан басқа дәл солай жеген кезім есімде жоқ. Жай күндері мұны тіпті армандауға да болмайды, себебі анам тәттідегі қоспалар менің де сусамыр дертіне шалдығуыма себепкер болуы мүмкін деп қатты уайымдайтын. Біздің өзі жоқта не істейтінімізді сол кезде білсе ғой… Алайда тыйым салған тағамды пісіретініміз туралы жан баласы білген жоқ, ол сонысымен де дәмдірек бола түсетін.

Бірде, 1938 жылы наурыз айының ортасында әкем мені мүгедектерге арнап аяқкиім тігетін етікшінің дүкеніне ертіп әкелді. Күнін нақты білмесем де, айы мен жылын есімде жақсы сақтаған себебім, сол уақытта өзімнің он бірінші туған күнімнің таяп қалғанын білетінмін, оның үстіне етікшінің дүкенінде де күнтізбе ілініп тұрды. Әкем екеуміз орындыққа жайғасып, етікшіні күтіп отырғанымызда туған күніме қанша күн қалғанын есептеумен болдым, ол күнді тағатсыздана күтуімнің де өзіндік себебі бар: ата-анам Қытайдан батпырауық сатып әпереміз деп уәде берген болатын. Әкемнің аяғы, шын мәнінде, жалпақ табан деуге келіңкіремейді, дегенмен күні бойы жұмыста екі аяғынан тік тұратындықтан жаны қиналатын. Пиммихен де өз аяқкиімін осы дүкеннен алатын, сондықтан да Грубер герр [4] қала ішінде беделге ие етікшілердің бірі еді. Әжем қарт адам үшін аяқ ауруының жан төзгісіз азап екенін, тіпті өмір сүруге құлықсыздық танытуының да бірден-бір себепшісі болатынын, сондықтан да осы етікшіні сиқыршы тәрізді көптеген адамдарға көмек көрсеткенін қайталап айта беретін. Грубер герр аяқкиімді жас ұлғая келе аяқта пайда болатын сүйелді, сүйектердің ісінуін, бәрін ескере отырып тігуге тырысады. Сондықтан оның өніміне сұраныс жоғары болатын, былғары мен тері илеуге қажетті май сасыған тап-тар шеберханасынан қашан көрсең де адам үзілмейтін.

Уақытты қалай өткізерімді білмегендіктен, орындықта аяғыммен жер тепкілеп отырғанмын. Бір кезде аспан айналып жерге түскендей сырттан қатты әрі қорқынышты бір дауыс естілді. Мен не болғанын көргім келіп орнымнан атып тұрдым. Алайда әкем: «Есікті жап, суық кіреді», — деп зекіп тастады. Келесі сәтте тұтас Вена қаласы бір сөзді қайталап тұрғандай естілді, өкінішке қарай, сырттағы айғай тым қатты болғандықтан, қандай сөз айтып жатқанын ажырату мүмкін емес еді. Әкемнен сұрап едім, ол да ештеңе түсіне алмағанын айтты. Дегенмен сағаттың тіліне қараған сайын жүзі жабырқап, түнере бастағанын анық аңғардым. Сол жерде міз бақпаған адам болса, ол Грубер герр еді, сыртта болып жатқан у-шуға мән берместен полиомиелиттен [5] зардап шегіп, сал болып ауыратын баланың аяқкиімінің өлшемін алып жатыр, байғұс баланың бір аяғы баяу өскендіктен, екінші аяғынан он сантиметрдей қысқа екен. Сондықтан да оның сол аяғының бәтеңкесінің өкшесін сәл биіктету керек. Біздің кезегіміз келгенде, неге екені белгісіз, әкем күйгелектеніп, тым сабырсызданып дегбірі қаша бастады. Алайда Грубер герр асығар емес, жайбарақат отырып әкемнің өкшесі мен балтырына қарады да, өлшеуішін алып, қандай өзгеріс, не айырмашылық барын тексеруге кірісті. Себебі болмашы айырмашылықтың өзі омыртқаға қатты әсер етеді. Грубер герр барлық тұтынушысына бірдей жан-тәнімен беріле қызмет көрсететін жан екен, әйтеуір әжем солай дейтін. Онысы көрініп тұр.

Үйімізге баратын жол Хельденплац арқылы өтетін, сол жерге бұрын-соңды осынша көп адам жиналғанын бірінші рет көргенімді әсте ұмытпаспын. Мен әкемнен адам саны миллионға жете ме деп сұрадым; ол бірнеше жүзге жуық болар деп жауап берді. Алайда мен үшін оның ешқандай да айырмашылығы жоқ еді. Оларға қарап тұрып тобыр бізді өзіне қарай тартып бара жатқандай, сапырылысқан нөпір халықтың арасына кіріп, құдды бір батып бара жатқандай сезіндім. Нейе-Хофбург балконына шығып алған бір адам тамағы жыртылғанша бірдеңе деп айғай салуда, ал жиналған жұрт оның ашу-ызасымен қоса құлшынысын оятып, қолдау білдіріп жатыр. Мені қатты таңғалдырғаны, ересегі бар, баласы бар, әйтеуір жүз шақты адамның Эуген ханзадасы мен Эрцгерцог Карлдың жылқы үстінде тұрған ескерткішіне мініп алып, сол жақтан бақылап тұруы еді. Солардан қаламын ба деп мен де әкеме жалынып-жалпайдым, бірақ ол рұқсат етпей қойды. Алаңда музыка ойнап, жиналған халық қолдарын шапалақтап, қала берді жалаулар желбіретіп әлем-жәлем болып жатыр, бұл іс-шараға жиналғандардың барлығына қатысуға рұқсат беріпті. Екі көзім шоқтай жанып, өз көзіме өзім сене алар емеспін. Олардың көтерген жалауындағы бейнеленген сурет құдды бір жел күшейсе айнала жөнелетін жел диірменінің айналмалы төрт желкеніне ұқсайтын белгі еді.

Үйге жету үшін трамвайға міндік, жол бойы әкем жұмған аузын ашқан жоқ, тек терезеден көзін алмай сыртқа қараған күйі отырды да қойды. Алаңдағы қызыққа жақын жерде, тіпті дәл қасында тұрғанымызға қарамастан, менің онда қосылуыма неге қарсы болғанын түсіне алмай ашуым келіп бұрқылдап отырмын. «Несі кетер еді? Көп болса, өмірінің бірнеше минуты кетер…» Ол маған қырын қарап отырғандықтан, жүзіне анықтап қарап алайын дедім. Әкемнің бет әлпеті, расын айту керек, жұмсақ мінезді адам екендігін тайға таңба басқандай көрсетіп-ақ тұр, бірақ дәл қазіргі тұнжыраған қабағы, айтуға қаншалықты ұят болса да, оны нағыз сұрықсыз адамға ауыстырып тастағандай. Ернін жымқырып алған, ширығып айқасқан қалың қасы әлденеге көңілі толмай отырғанын дәлелдейді, ал екі көзі жапан даладағы белгісіз бір нүктеге қадала қалған, тіпті қасында менің бар-жоғым да оған бәрібір сияқты. Ұқыптап артқа қарай тараған шашының өзі тек кәсібіне шын берілген адам екенін көрсетіп тұрғандай: қалай да көбірек сату, көбірек пайда табу. Әкем өз жұмысын, табысын, зауытын өз отбасынан, біздің көңілді өмір сүргенімізден гөрі көбірек ойлайды деген арам ой басымнан дыңылдап кетпей қойды. Алайда ашуы басыла бастаған кезде мен оны шынымен де аяп кеттім. Енді оның шашының соншалықты ұқыпты таралмағанын байқадым, әр-әр жерінде тікірейіп тұр екен, әсіресе самай тұсындағы шашы селдіреп қалыпты, көп ұзамай мүлдем түсіп, тазға айналатын уақыты да алыс емес секілді. Трамвай бұрылысқа келген тұста бар салмағыммен әкеме қарай қисайдым да:

— Әке, — деп сұрадым, — бағанағы алаңда, балконда тұрып сөз сөйлеген адам кім?

— Ондай ағалардың, — деді ол, бірақ бәрібір маған бұрылып қарамады, тек мейірлене иығымнан құшақтады, — сен сияқты балаларға еш қатысы жоқ, Йоханнес.

II

Арада бірнеше апта өткенде үйге екі еркек келді, қолдарында зембілдері бар, аншлюске [6] қатысты референдумге әжемнің дауыс беруі үшін әдейі келіпті. Яғни ол Австрияның неміс рейхі құрамының бір ауданы ретінде қосылуына қарсы не қарсы еместігін білдіруі тиіс. Әке-шешем де дауыс беру үшін үйден ерте шығып кеткен болатын. Әжемнің көңіл күйі сол сәтте көтеріңкі болғанына өзім де таңғалдым, себебі дәріханадан тізесіне жағатын ментол майын алып келе жатқанда көктайғақ жолда құлап, жамбасын сындырып алған күннен бері оны мұндай күйде көрмегеніме көп болған еді.

— Сол күні дәріханаға барып, жолымның болғанын көрмейсіңдер ме, — деді ол үйге келген комиссия мүшелеріне. — Мені енді артритім мүлдем мазаламайды. Енді мен тіземді емес, жамбасымды көбірек ойлайтын болдым! Себебі жамбасым мазамды алып бітті. Ауырғаныңды басатын ең керемет дәрінің не екенін айтайын, ол — басқа жеріңнің сырқаты.

Келген кісілер сыпайылық танытып, оның қалжыңына күлген сыңайланды. Сықиып әскери мундир киіп алған екеуі де өздерінше маңғазданып, маңызды көрініп тұр, олар өз алдарында тұрған адамды Пиммихен емес, қарапайым қарт әжей ретінде ғана қабылдап тұрғандарын мен анық түсініп, жерге кіріп кете жаздадым.

— Ханым, үйден шықпай тұрып жақсылап тексеріп алыңыз: жеке куәлігіңізді ұмытып кеткен жоқсыз ба? — деп сұрады біреуі.

Пиммихен сөйлегенде өзгелерді тыңдағаннан гөрі, өзі дабырлап, дауыстап сөйлей беретін, сондықтан оның орнына мен жауап бердім, бірақ қатты толқып тұрған әжемнің құлағына менің де жауабым жетпеген секілді. Тіпті зембіл үстінде отырғанда да оның аузы бір жабылмады. Цезарьға жүзіп бара жатқан Клеопатрамын деп айтқан кезде, зембіл көтерген екі жігіттің біреуі құлап қала жаздады. Сол кезде әжем өзін сиқырлы кілеммен Вавилонның үстінде ұшып келе жатқанын айтып қалжыңдады. Ол өзінің бұрынғы қызыққа толы өмірі туралы, яғни мемлекеттік шекарадан өткенше әке-шешесімен бірге қалай өмір сүргенін әңгімелей жөнелді. Өзінің жастық шағында адамдардың өзгеше ойлағанын, оған қоса мемлекеттік шекаралар да басқаша болғанын еске алды. Вена қаласын ұлы империяның көрікті де әсем астанасы ретінде көргісі келетін арманын да жайып салды. Германиямен бірігіп құратын одақ Австро-Венгрияның қазіргі таңдағы жоғалған беделін қайта қалпына келтіруге септігі тиер деп үміттенетінін де сөз етті.

Үйге тек түстен кейін ғана оралған әжем әбден абыржып, шаршап, қалжырап қалыпты, төсегіне барды да, бірден ұйықтап қалды. Келесі күні ұйқысынан оянған ол диванда жатып қолындағы құстың екі қанатына ұқсаған газет беттерімен алыса бастады, ал мен болсам кілем үстінде жалаңаш күйімде анамның алдында отырғанмын. Анам арқам мен мойнымдағы ара шаққаннан қалып қойған бізгекті қысқышпен алып тастады да, спиртке малынған дәкемен жарақат орындарын сүрте бастады. Содан кейін үсті-басымнан кене іздей бастады: аяқ-қолым, құлағым мен кіндігімнің ішіне дейін қатаң тексерістен өтті. Жамбасымды қарағалы жатқанда өзімше ұялып, қарсыласа бастап едім, оныма тіпті пысқырып та қарамады. Оған қоса енді жүзімдікке барып батпырауық ұшыруыма болмайтынын айтып тыйым салды.

Тағы да жаңа бір нәрселерді айтып тыйым салып тастамасын деп, қорыққанымнан шын мәнінде не болғанын тәптіштеп түсіндіре бастадым. Алдымен алқапқа шықтым, бірақ ол жерде жел тым әлсіз соққандықтан, батпырауығымды қалай да жерден көтеремін деп жан ұшыра жүгіре бастадым. Әзер дегенде әуеге көтерілген батпырауығым қайтадан жерге құлап қалмауы үшін, ыстық құмға аяғы күйген адамша алды-артыма қарамастан жүгіре бердім. Шатасып кеткен жібін түзету үшін бір сәтке аялдасам болды, батпырауық қайтадан төмендей бастайды. Сол себепті жүзімдік қоршауының шетіне жеткенше жүгіре бердім, тіпті оған қалай жеткенімді өзім де байқамай қалдым. Алайда жүзімдік қасына келген бойда келісіп қойғанымыздай бірден тоқтадым, ант етемін, мутти [7], бірақ қырсық шалғанда, ана батпырауық дәл жүзімдіктің ортасына барып құламасы бар ма?! Сондықтан оны алу үшін ішке кіруім қажет болды. Қалайша оны ол жерге тастап кетпекпін. Ол деген сен және ватидің [8] туған күніме әперген тамаша сыйлықтарың ғой.

— Егер келесі жолы желдің тағы да әлсіз екенін көретін болсаң, — деді ол әр сөзді айтқан сайын менің айдарымнан тартқылап, — жүзімдікке емес, басқа бағытқа қарай жүгіретін бол, түсіндің бе? Көгалда да жүгіретін орын жеткілікті.

Басымнан төмен қарай бір қарап шықты да, сенімсіздік танытқан түрмен қасын көтерген күйі умаж-умаж болған киімімді маған қарай лақтырып жіберді.

— Жарайды, муттер, — дедім мен жазалаудан құтылғаныма мәз болып.

Менің тез киіне қоймағаныма ашуы келген анам, өзім күткендей қасыма келіп, жамбасымнан бір салып қалды да, «Dummer Bub» — ақымақ деді.

— Аншлюс үшін тоқсан тоғыз бүтін оннан үш пайыз дауыс беріліпті, — дегенді Пиммихен дауыстап оқыды да, қуанғанын білдіру үшін қолын көтергісі келгендей болды. Бірақ онысынан түк шықпады, әлсіз қолы сылқ етіп диван үстіне құлап түсті. — Яғни, бұл жүз пайыз дегенді білдіреді ғой! Иә, десе дегендей-ақ екен! — Умаждалған газетті анамның қолына ұстатты, оған ләм деген анам болмады, қабағын түйген күйі газетті алды да, басқа жаққа апарып қоя салды.

Содан бастап күн сайын өзгеріске ұшыраған нәрсе көбейе берді. Ең алдымен, мектепте түрлі өзгерістер орын алды, түсінбеушілік пен бейберекетсіздік жайлай бастады. Тіпті географиялық картаның өзі өзгеріп кетті. «Австрия» деген атауды мүлдем алып тастады да, оның орнына «Остмарк» — Рейхтің бір ауданы болып көрсетілді. Ескі оқулықтардың да көзі жойылып, орнына жаңалары келді, мұғалімдерімізге дейін ауысты. Мен Грасс мырзамен қоштаса алмағаныма қатты қынжылдым. Ол менің ең сүйікті ұстазым болатын; алты жыл бұрын менің әпкем де сол кісіден сабақ алған еді, әпкем де оны қатты жақсы көретін. Біздің сыныпта ең бірінші сабағы болған кезде оқушыларды түгендеп жатқан ол менің Уте Бетцлердің інісі екенімді түсінді де, жүзіме үңіле қарап ұқсастық іздей бастады. Ата-анамның жолдастары әпкем екеуміздің күлкіміз бірдей деп айтатын, алайда мен сыныпта күлген жоқпын. Уте қайтыс болардың алдында Грасс мырза оған сабақ беріп жүрген, сондықтан маған қарағанда, ағай оны көбірек есінде сақтаған болар деп ойлап қалдым.

Келесі күні сабақ аяқталған кезде мұғалім менен кідіре тұруымды өтінді, сөйтті де, кокос қабықтарынан жасалған үйшікті, оның ішіндегі сирек кездесетін ағаштан жонып жасалған африкалық жануарлардың мүсіндерін көрсетті — ішінде қандай жануар жоқ десеңші: керік, құлан, арыстан, әртүрлі маймылдар, горилла, қолтырауын, қарақұйрық… барлық жануар бар. Тіпті жұп-жұбымен: ұрғашысы да, еркегі де бар екен. Оның үстеліне еңкейіп, оларға таңдана қараған кезде көзім шарасынан шығардай боп бақырайып кеткен болуы керек. Мұғалім бұл үйшікті мың тоғыз жүз тоғызыншы жылы Оңтүстік Африканың астанасы Йоханнесбург қаласындағы базардан тауып алғанын, енді оны маған сыйлағысы келетінін айтты. Мен қуанудың орнына өзімді біртүрлі айыпты сезініп қалдым: Утенің қазасынан кейін маған ерекше назар аударып, бұған дейін де берілген сыйлықтар аз емес болатын.

Грасс мырзаның орнына Рам фройляйн [9] деген жаңа мұғалім келді. Мұнда келуін өзіне дейін сабақ берген мұғалімнің сабақ тақырыптары мен мәліметтерінің тоқсан пайызы тек жаттауға арналғанын, есейе келе барлығы да жадымызда сақталмай ұмыт болатындықтан, ол тәсілмен әрі қарай оқудың пайдасыз екендігімен түсіндірді. Мемлекеттен білім алуға бөлінетін қаржыны оңды-солды шашқанша, ұлт үшін пайда келтіретін нәрсеге жұмсаған дұрыс емес пе? Біз жолы болған, түрлі артықшылықтарға ие жаңа буынбыз, сондықтан да жаңа оқу бағдарламасын бірінші болып сынақтан өткізетін, ата-анамыздың қолдары жетпеген, оқуға мүмкіндіктері болмаған жаңа сабақтарды игеретін алғашқы оқушылар боламыз. Мен іштей ата-анамды аяп кеттім де, кешке қарай олар оқи алмаған сабақ материалдарымен міндетті түрде бөлісіп отыратын боламын деп шештім. Бұдан былай, бұрынғымен салыстырғанда, кітаптан мардымды ештеңе оқымайтын болдық. Дене шынықтыру сабағы мектептегі маңыздылығы жоғары пәнге айналып шыға келді, енді біз ілмиген, кітапқұмар адамдар болмай, оның орнына дені сау, мықты азамат болып өсуіміз үшін сағаттап түрлі спорт түрлерімен айналысатын боламыз.

Менің әкем қателескен екен. Шындығында, алаңдағы сөйлеген кісінің мен сияқты балаларға тікелей қатысы бар болып шықты. Ол — фюрер Адольф Гитлер, өзінің ұлы идеясын бізге, балаларға мұра ретінде қалдырып кету үшін өмірге келген. Ұлтымыздың болашағы біз сияқты балаларға тәуелді болып тұр. Біз санамызға өз нәсіліміздің ең таза әрі ең сирек кездесетін нәсіл екенін құйып, сіңіріп алуымыз керек. Аппақ, көгілдір көзді, сұңғақ бойлы, келбетті әрі ақылдылығымызбен қоймай, өзге нәсілдерден сырт пішінімізбен де ерекшеленеміз. Біздің нәсіл өкілдері «долихоцефалдар» болса, қалғандары «брахицефалдар», яғни біздің басымыз сүп-сүйкімді әрі әдемі, сопақ пішінді келген болса, қалғандарынікі қарапайым, жай ғана дөп-дөңгелек. Үйге жеткенше асыққанымды айтсаңшы, анамның менімен мақтана алатындығын айтқым келіп тағатым таусылды! Осы күнге дейін өз басым туралы бір сәтке де ойланбаппын-ау, әсіресе оның пішіні туралы, ал қазір мына иығымның үстінде осынша бағалы әрі құнды қазынаның орналасқанын білудің өзі зор бақыт қой, шіркін!

Күнбе-күн бізге қорқынышты айғақтар мен ақпараттар беріле бастады. Өмір — тұрақты жүретін соғыс, әр нәсілдің өзгелермен өмірлік кеңістігі үшін, азық-түлігі мен билігі үшін жүргізетін күресі. Біз сияқты ең таза нәсіл өкілдері үшін қазіргі қолда бар өмірлік кеңістігіміз тым тар, жеткіліксіз: сол себепті көптеген өкілдеріміз басқа елде тұруға мәжбүр. Өзге нәсілдердің отбасыларында бала саны тым көп, олардың барлығының ойлағаны бір-ақ нәрсе — қалай да біздің нәсілдің қанымен араласу, бізді әлсірету. Ел басына күн туды, алайда Фюрер бізге сенім артып отыр: біз, балалар — оның болашағымыз. Мұндай нәрсені естігенде қатты таңғалдым: енді ше, нөпір халық құрметпен қарсы алған, Вена қаласының барлық көзге көрінетін жерлеріне суреті ілінген, тіпті радио арқылы сөз сөйлеуге шақырған, Хельденплацта сөз сөйлеген Фюрердің өзі мен сияқты боқмұрынға сенім артып отыр емес пе? Дәл осы уақытқа дейін мен өзімді ерекшемін деп сезінген емеспін, жо-жоқ, мен өзімді әлі есейе қоймаған баламын деп ойлап жүрген болатынмын, ал балалықтан арылып, ақыл тоқтату үшін бар болғаны уақыт пен шыдамдылық қана қажет емес пе, тәйірі.

Сабақ үстінде бізге жануарлардың даму диаграммасын көрсетті: ең астыңғы жағында маймылдар, шимпанзе, орангутандар мен гориллалар орналасыпты. Ал ең үстіңгі қабатта, әлбетте, адам тұр. Рам фройляйн жаңа сабақты айтып түсіндіре бастағанда, бағанадан бері өзімнің приматтар [10] мен маймылдар қатарына жатқызған бейнелерімнің, шын мәнінде, өзге нәсіл өкілдері болып шыққанын қайтерсің. Олардың маймылдармен ұқсастығын арнайы сызықтармен көрсетіп қойыпты, ол да менің санама содан кейін ғана жетті. Мысалы, мұғалім бізге қара нәсіл өкілінің адам тегіне қарағанда, маймылдарға көбірек ұқсас келетінін егжей-тегжей түсіндіріп берді. Ғалымдарға ол екеуінің арасындағы ұқсастықтың барын нақты дәлелдеп көрсету үшін бар болғаны адамға ұқсас маймылдың үстіндегі жүнін қырып тастау керек болыпты. Сол себепті де мұғалімнің түсіндіргенінен ұққаным, біздің, яғни өсіп келе жатқан жас ұрпақтың алдында тұрған үлкен жауапты міндет осындай маймыл мен адам арасында жетілмей, сол күйі қалып қойған қауіпті нәсіл өкілдерінің көзін құртып, әлемді солардан тазарту екен. Ол аздай, дәл осындай нәсіл өкілдері жыныстық гипербелсенділік таныта отырып, сезімнің жоғары дәрежелерін қабылдай алмайды, яғни махаббат, жоқ дегенде қарапайым ғана адамға сыйластық таныту деген нәрселерден де жұрдай болады екен. Сондықтан да дәл осындай төменгі тап өкілдері, жағымсыз паразиттер, біз секілді таза әрі саналы нәсіл өкілдерімен өз қандарын араластырып, өздері сияқты төменгі дәрежеге түсіріп, қанымызды бұзуға аса қабілетті.

Матиас Хаммер барлық сабақта қызықты әрі ыңғайсыз жағдай тудыратын біртүрлі сұрақтар қоятын бала болатын, бұл сабақ та оның сұрағынсыз өтпеді: «Егер сол төменгі тап болып табылатын нәсіл өкілдеріне де біраз уақыт берсек, олар да біз секілді даму шкаласының жоғары деңгейіне жетулері мүмкін емес пе, біз жеттік қой, міне, неге оларға да мүмкіндік бермеске?». Бітті, қазір Рам фройляйн оның сазайын беретін болды деп шошып кеттім. Алайда мұғалім оның қойған сұрағының маңыздылығы аса жоғары екенін айтты. Қолына борды алды да, тақтаға таудың суретін салды.

— Мына таудың басына шығу үшін қандай да бір нәсіл өкіліне белгілі бір мөлшердегі уақыт кетеді делік. Ал екінші нәсіл өкіліне, біріншіге қарағанда, үш есе көп уақыт қажет болады. Сонда артықшылық пен басымдылық қай нәсілде көбірек болады деп ойлайсыңдар? — деп сұрады.

Сыныптағы оқушылардың барлығы бірауыздан басымдылықтың бірінші нәсіл өкілінде екендігін айтты.

— Төменде тұрған нәсіл өкілдері қазіргі біз тұрған деңгейге жеткен уақытта, біздің адамдар ол жерде болмайды. Біз ол кезде, міне, мына жерде тұратын боламыз, биікте, ұшар басында, биіктеген сайын биіктей береміз, бір орнымызда тұрып қалмаймыз.

Оның суретті тез салғаны соншалық, нақты нені салғанын ажырату мүмкін болмай қалды, таудың шыңы тіп-тік әрі тым биік, тіпті ол жерде тұрудың өзі мүмкін еместей көрінді.

Біз үшін қауіп төндіретін нәсіл еврейлер екен, сол себепті әрдайым сақ болуымыз керек деген мәлімет алдық. Олардың қаны біздің, шығыстықтардың, америкалық үнділердің, африкалықтардың қанымен араласып былығып кеткен, сондықтан ол нәсілді таза деп атауға мүлдем келмейтін болып шықты. Еврей нәсілінің өкілдері тарапынан келетін қатер — нағыз қауіптің өзі екен: бізбен араласу арқылы ақ түсті теріге ие болған, енді оларға бізді алдап, жер соқтырып кету тіпті оңай.

Бізге: «Жасыл шалғында кездесетін түлкіге қалай сенбесең, еврейлерге де солай ешқашан сенбе» дегенді үнемі ескертіп отыратын. «Еврейдің әкесі — Ібіліс». «Еврейлер өздерінің діни рәсімдерін орындау үшін христиандардың балаларын құрбандыққа шалады, солардың қанын қолданады». «Егер әлемді біз билемейтін болсақ, онда билікке олар ие болады. Міне, сондықтан да олардың бар көксегені — біздің қанымызбен өздерінікін араластырып, бізді әлсіретіп, өздерін нығайту». Мен еврейлерден медициналық тұрғыда шындап қорқа бастадым. Олар маған көзге мүлдем көрінбейтін вирус сияқты елестеп кетті, егер жақын арада салқын тиіп ауырсам, аурудан қиналатын болсам, соның барлығына кімнің айыпты екенін енді білетін болдым.

Балаларға арналған бір кітапшадан неміс қызы туралы әңгіме оқыдым. Қыздың ата-анасы оған еврей дәрігерге қаралуға болмайтынын айтып ескертеді. Ол ешкімді тыңдағысы келмей қасарысып, бәрібір осы дәрігерге барып қараламын деп қабылдау бөлмесінен шықпай отырып алады. Сол кезде дәрігердің бөлмесінен басқа бір қыздың жылаған дауысы естіледі. Ата-анамды бекер тыңдамаған екенмін, қой кетейін деп орнынан тұра берген кезінде дәрігер бөлмесінен шығады да, одан ішке кіруін өтінеді. Суреттерге қарау арқылы-ақ дәрігердің кім екенін түсіну қиын емес еді: Ібіліс. Балаларға арналған басқа да кітапшалардан еврейлер туралы жаңа ақпараттар іздеп, түрлеріне анықтап қарай бастадым. Мақсатым — оларды бір көргеннен жазбай тану. Олардың қитұрқы айламен құрған тұзақтарына кімдердің түсуі мүмкін деген сұрақ мазамды алып бітті, қалайша олар біз секілді ақылды арий ұрпақтарын жер соқтырып кете алады деп ойладым. Түрі де қызық өзінің: ерні дүрдиген, мұрны имек секілді әрі қоңқиып тұрады, көздері мойылдай қап-қара, ашу-ызаға толы, неге екені белгісіз, әркез басқа жаққа көз салып тұрады екен, денесі тығыншықтай топ-толық, үсті-басына алтынды қос-қостан іліп тастаған, жүн-жүн әрі бастырылмаған сақал-мұрты мен қысқартпаған шашы қобырап тұр.

Алайда үйде мені өзім күткендей мақтап, қолпаштаған ешкім болмады. Анама өзімнің ақсүйектерге тән, мінсіз басымды көрсетсем болды, шашымды сипалап, ұйпа-тұйпасын шығаратын. Мен болашақтың қожасымын (немісше Цукунфт деп айтылады) және әлемді жаулап алу ісінде Фюрер маған үлкен үміт артып отыр дегенді айтуым мұң екен, анам ішек-сілесі қатқанша күлді де, «Менің кішкентай Цукунфтым», ол аздай, «Цукунфтигім» деп еркелетіп, мен үшін соншалықты маңызды тұлғаның дәрежесін кәдімгідей түсіріп тастады.

Әкем де менің жаңа лауазымымды жақтыра қойған жоқ. Өз айтқандарымды нақты айғақтармен дәлелдеуге қанша тырыссам да, мақтау айтып қошеметтемеді. Менің мектепте алып жатқан білімімнің бос сандырақ екенін айтып құндылығын кемітумен болды. Пиммихенмен, анаммен және өзімен дәстүрлі, бұрыннан айтып келе жатқан «Guten Tag» немесе «Grüß Gott» деген сөздермен емес, оның орнына «Хайль Гитлер» деп сәлемдесетініме тіпті ренжитінді шығарды. Сәлемдесу үшін қолданылып жүрген «Grüß Gott» дәстүрлі сөзі бізге ортағасырлардан жеткен екен, оның нақты қандай мағынаны білдіретіні қазіргі күндері тіпті ешкімнің есінде жоқ, «Мен Құдайды қарсы аламын!» немесе «Құдайдан сәлем!», не «Менің орныма Құдайды қарсы алыңыз!» болуы мүмкін. Қалай болған күнде де, сәлемдесудің ол түрі ұмытылып, уақыт өте келе Рейхтегі барлық қала тұрғындары бір-бірімен «Хайль Гитлер» деп сәлемдесетінді шығарды. Тіпті бұл сөз кез келген жерде автоматты түрде айтылатын болып кетті. Кішігірім сауда жасаса да, мысалы, нан сатып алғанда немесе трамвайға отырған кезде билет тексерушіге де осы сөзді алғыс орнына қолданатын болды. Адамдардың еш ойланбастан бір-біріне айта салатын үйреншікті сөзіне айналды.

Мен шыр-пырым шығып, әкеме ең басты мәселені айтып жеткізуге тырысып барымды салдым. Егер біз өз нәсілімізді қорғамайтын болсақ, логикалық тұрғыдан, оның салдары сұмдық болмақ. Өкінішке қарай, менің ол әрекеттерімнің барлығын әкем қабылдамағаны былай тұрсын, ондай логикалық тұжырымдамаға мүлдем сенбейтінін айтты. Мұны қалай түсінерімді білмей дал болдым: ересек адам, үлкен өндірісті басқарады — солай бола тұра логикаға сенбеймін дейді, қалайша? Барып тұрған ақымақтық қой, оның мені мазақ етіп тұрғаны айдан анық емес пе?! Не десем де ешқандай өзгеріске қол жеткізе алмадым, әкем айтқанынан қайтпай, қасарысып тұрып алды, адам тек өз сезімін ғана басшылыққа алуы тиіс, тіпті өндірісті басқарған кезде де сол сенің сенімді жолбасшың болады деуден жалықпады. Әкем адам кез келген жағдайды мида сараптайды, сезім деген танымнан келіп туындайды деп ойлайды, бірақ ол қате ұғым. Сана деген баста емес, денеде орналасқан. Мысалы, сен қандай да бір кездесуден не жиналыстан шықтың делік. Сөйтесің де, өз-өзіңнен сұрайсың: «Неге мен қуаныштан мәз болып секірудің орнына, ашуланып келе жатырмын?» Немесе жайма-шуақ күндердің бірінде саябақта келе жатасың да, жүрегіңнің бір нәрсеге мазасызданып, әлденеден біртүрлі ауырлық сезініп келе жатқанын түсінесің. Тек содан кейін ғана себебін табу үшін ойлана бастайсың. Сезім, эмоция деген логика өздігінен бара алмайтын, өздігінен жете алмайтын терең қатпарларға жете алады.

Табан астында оның қателесіп тұрғанын дәлелдеп беретін нақты мысалдар келтіре алмадым. Алайда ол ой маған кешірек, төсекке жатқан кезімде келді. Сондағы ойлап тапқаным мынау еді: «Егер бейтаныс адам сізге бизнесіңіз үшін пайдасын тигізетін белгілі бір сандарды айтса, сіз оларды қате сандар деп ойлап, тіпті тексеріп те қарамастан қоқысқа тастай саласыз ба? Дәлелденген айғақтарға емес, логикаға сыймайтын сезімді басшылыққа алатын болып тұрсыз ғой сонда, дұрыс па?»

Алайда әкем жауап берудің орнына маған қарсы сұрақ қойды, төрт жүз отыздан бастап төрт жүз қырық герцке дейінгі шамаларды атап, менің ойымша осы сандардың қандай логикалық мәні бар екенін айтуымды өтінді. Әлбетте, мен жауап берген жоқпын, оның негізгі тақырыптан ауытқып тұрғанын айтып ренжіп қалдым, ол аздай, тым қарапайым көрінгісі келіп тұрғанын қарашы деп ойладым: «Hertz» сөзі немісше «Herz» — жүрек деген сөзді білдіреді.

— Сенің миың үшін бұл сандардың шамасы ештеңені де білдірмейді — жай ғана дыбыстық тербелістердің жиілігі ғана. Сен оларды қағаз бетіне жаза аласың, мұқият қарай аласың, бірақ бәрібір одан әрі ештеңені де түсіндіре алмайды. Бірақ… — Ол күйсандықтың жанына барды да, бірнеше пернесін қатар басты, маған тесіле қараған көздерінің өңменімнен өтіп кетердей өткір болғаны соншалық, мен шыдай алмай жанарымды тайдырып, басқа жаққа қарауыма тура келді. — Ұлым, мына дыбыстарды жақсылап тыңдап алшы. Олар менің дәл қазіргі жағдайда сенің әңгімеңді естігеннен кейін не сезіп тұрғанымды жақсы білдіре алады. Егер сенің өмірде үнемі алда болғың келсе, жалаң логиканың ешқайда бастап алып бармайтынын есіңнен шығармағаның абзал. Әрине, ол саған түрлі жерлерді көрсетеді, иә, алысты да, жақынды да, ол — заңдылық, солай болуы тиіс, алайда сосын артыңа бұрылып қараған кезде, әу баста алға қойған, жанкештілікпен ұмтылған мақсатыңа қол жеткізе алмағаныңды көретін боласың, сен маған. Сезім — ол біздің ішіміздегі, әлбетте, сенің де ішіңдегі Құдай берген ақыл-ойың, санаң. Құдайды тыңдап үйрен.

Оның әңгімесін бұдан әрі тыңдауға төзімім жетпегендіктен, айғайлап жібердім:

— Мен Құдайға бұдан былай сенбеймін! Құдай жоқ! Құдай деген адамдарды алдау үшін ғана керек! Ол адамдарды адастыру үшін, өз билігіне бағындыру үшін, өз айтқанын орындату үшін ғана керек нәрсе!

Айтуын айтсам да, менің сөздерім оның ашуын келтіретін болар деп ойладым.

— Егер Құдай жоқ болса, адам да жоқ!

— Мұныңыз енді барып тұрған мылжың сөз, Quatsch [11], ватер, оны өзіңіз де білесіз. Біз, міне, бармыз ғой, тұрмыз, тіріміз. Міне, қараңызшы маған, дәл алдыңызда тұр емеспін бе? Әлде оны да дәлелдеп берейін бе?

Мен аяғыммен жер тепкілеп, үсті-басымды соққылап, одан қала берді алақанымды шапалақтауға кірістім.

— Демек, сен қазір кімді кімнің жаратқанын білгің келіп тұр: Құдай — адамды ма, әлде адам — Құдайды ма, солай ма? Қалай болған күнде де, біріншісінде де, екіншісінде де Құдай бар.

— Жоқ, ватер, егер адам Құдайды жаратқан болса, Құдай жоқ деген сөз. Ол тек адамдардың басында ғана бар.

— Бірақ өзің: «Ол бар» деп айтып тұрсың ғой.

— Иә, бірақ тек адамның бір дене мүшесі ретінде ғана.

— Ойлап қарашы: адам бір суретті салып жатыр делік. Ол сурет — адам салған сурет емес, ол тіпті адамның бір дене мүшесі де емес; ол өзін жаратқан нәрседен биік, бөлек тұрады. Жаратылыс деген адамзат баласынан бөлек болады.

— Суретті көруге болады ғой. Өйткені оны сен өзің жасайсың. Ал Құдайды көру мүмкін емес. Ал, қане, «Құдай, ау-у-у, қайдасың?» деп шақырып көрші — ешкім де бізге жауап бермейді.

— Жарайды, ал сен махаббат дегенді көргенің бар ма? Оны ұстап көрдің бе? «Әй, махаббат!» деп айғайлай салу сен үшін жеткілікті болғаны ма? Сен айғай салсаң болды, ол төртаяқтап саған жүгіріп келеді деп ойлайсың ба? Сенің әлі толық жетілмеген көздерің сені алдап соғуы мүмкін, берілме, өзіңді алдауға, басқа жолға бастап әкетуіне жол берме! Бұл өмірдегі барлық маңызды нәрсе — көзге көрінбейтін нәрселер.

Біздің дауымыз белгілі бір тоқтамға келмеді, шеңбер ішінде айналып жүргендейміз, ақырында мен Құдай — адамның жаратқан ең ақымақ жаратылысы деген байламға келдім. Әкем көңілсіз күлімсіреп, адаспауымды, жаңсақ не асығыс шешім қабылдамауымды өтінді де, қатты қателесіп тұрғанымды айтты; өйткені Құдай — адамның ең керемет әрі ғажап жаратылысы, ал адам — Құдайдың ең ақымақ жаратылысы. Біздің дауымыздың бітер түрі көрінбеді, ол аздай, барлығы қайтадан басталып кетуге сәл-ақ қалды, себебі мен адам және оның қабілеті туралы тым жақсы ойда болатынмын. Алайда осы сәтте біздің әңгімемізді анам келіп бөліп жіберді. Асүйде менің өзіне көмек көрсетуім қажет екенін, пеш ішінде көбірек тұрғандықтан бәліштің күйіңкіреп кеткенін айтты. Әлбетте, бұл оның екеуміздің дауымызды тоқтатуға арналған айласы екенін бірден түсіне қойдым.

Әкем екеуміздің әлемді қабылдау туралы ойымыз әртүрлі болғандықтан, дауымыздың басты нысаны да сол болатын. Менің ұғымымда, әлем деген міндетті түрде тазалауды қажет ететін кір, лас орын секілді көрінетін, оған қоса оны бақытты, дені сау арийліктер ғана мекен етуі керек. Ал әкеме келетін болсақ, ол үнемі қарапайымдылықты жақтайтын.

— Қызықсыз, ештеңе де қызықтырмайды! — деп айғайлады ол. — Мына әлем деген бір-бірінің көшірмесі секілді, барлығында қуыршақ басты бірдей бала, бәрінің ойы бірдей, тіпті аптаның бір күнінде бір үлгімен қысқартып, ретке келтіретін бақшаларына дейін бірдей! Өмір сүру, тіршілік ету үшін әртүрлілік деген ауадай қажет. Әртүрлі ұлт өкілдері мен тілдердің, басымыздағы ойдың да алуан түрлі болуы не үшін керек дейсің, тек өзіміздің қарақан басымыз үшін ғана емес, олар ең әуелі, әркімге кімнің кім екенін көрсету үшін қажет! Мысалы, өзіңнің ойыңдағы мінсіз әлеміңде сен кімсің? Кім? Білмейсің! Сенің басқаларға ұқсайтының, дәлірек айтсам, өзгелерге қатты ұқсап кеткендігің сонша, өз-өзіңнің кім екеніңді, қайда бара жатқаныңды білмейсің, өз меніңді баяғыда жоғалтып алғансың, тура жап-жасыл ағаш арасындағы кесіртке сияқтысың.

Әкем қатты ашуланып, өз-өзін ұстай алмай қалды; оның бұл қалпын көрген мен дереу үнімді өшіре қойдым, бұдан былай бұл тақырыпты ешқашан қайта қопсытпағаным жөн-ау деген тұжырымға келдім. Төсегіме келіп жатуға дайындалдым, бірақ әке-шешемнің әңгімелері әлі де жалғасып жатқандығын дауыстарынан түсінуге болатын, сондықтан не туралы сөйлесіп жатқандары қызығушылығымды тудырды да, дереу тың тыңдамақ болып құлағымды есікке қарай жақындаттым. Анам әкемнің менімен мұндай тақырыпта сөйлескенін құптамады. Мектептегі мұғалімдер оқушылардан үйлерінде ата-аналары не туралы сөйлесетіндерін сұрай бастапты. Мұғалімдердің қойған сұрақтарының астарын, қаншалықты қауіпті екенін түсінбейтіндіктен, ол аздай, аңқаулығым, балалығым тағы бар, айтылуға болмайтын әңгімелерді айтып қоюым мүмкін екенін ескертіп жатты.

— Айналамызда біз қорқуға тиісті басқа да адамдар жеткілікті, — деп жауап берді әкем. — Енді жетпегені өз ұлымнан қорқуым екен ғой!

— Сақтықта қорлық жоқ, бәрібір абай болшы. Бұдан былай ұлыңмен осындай тақырыпта сөйлеспеймін деп маған уәде бер.

— Росуита, баламды тәрбиелеу — менің міндетім.

— Сенің көзқарасыңды ұстанатын болса, балаңның басы айықпас бәлеге қалатыны туралы бір сәтке болсын ойладың ба?

Әкем кейде осы мәселе бойынша сөйлескен кезімізде менімен әңгімелесіп отырғанын ұмытып, бейне бір «солармен» дауласып жатқандай сезімде болатынын айтты. Тағы да ол: «Тіл деген — тіс тазалайтын қылауыш сияқты емес, әркімнің жеке дүниесі» дегенді қосып қойды, сондықтан да өзінің мақсатына басқа біреуді пайдалану, әсіресе «олардың» сөзін өзінің кішкентай баласынан есту жиіркенішті сезімнен басқа ештеңе де тудырмайтынын жеткізді.

III

Он тоғызыншы сәуірде, Адольф Гитлердің туған күнінен бір күн бұрын мен сол кездегі қалыптасқан дәстүрге сәйкес Юнгфолькке [12] қабылдандым. Әлбетте, бұл менің әке-шешемнің таңдауы емес еді, олардың рұқсатын сұраған ешкім де болмады. Анам мені отбасындағы жалғыз бала болғандықтан тым ерке, үйкүшік болып кетпей, өз құрдастарымен таза ауада ойнап, түрлі іс-шараларға қатысқаны пайдалырақ деп әкемді жұбатқандай болды. Ол қазіргі таңда тіпті католик жасөспірім топтарында да қару-жарақ ұстауды, нысанаға дәлдеп атуды үйретіп жатқанын айта келіп, Бірінші дүниежүзілік соғыс қайтып айналып келді, ұлымды Вердунге жіберіп жатыр деп қара аспанды төндірудің артық екенін айтты. Сол кезде анам қанша жерден қарсыласқанымен, үстімдегі киімнің өзіме құйып қойғандай әп-әдемі жарасып тұрғанын көріп, ұнатқаны жүзінен тайға таңба басқандай анық көрініп тұрды. Ол менің қоңыр жейдемді дұрыстап, галстугімді байлап берді де, құлағымнан тартып қойды. Ал әкем болса менің сол жерде бар екенімді мойындағысы келмегендей, ішіп отырған кофесінен тіпті басын көтеріп те қарамады, сол уақытта мен ішімнен, егер барлық соғысты тоқтату үшін майданға аттанатын болсам, ол дәл осылай отыра берген болар еді-ау деп ойлап үлгердім.

Сол жылдың жазында бізге, яғни юнгфольк мүшелеріне маңызды тапсырма жүктелді: қаланың түкпір-түкпірінен адамгершілік пен қоғамдағы тәртіпке қарсы үгіт-насихат бағытында жазылған кітаптардың барлығын тауып, өртеу. Сол жылы жаз қатты ыстық еді — тіпті түннің өзі қапырық болып, жұқа жамылғы артықтық ететін — ал лапылдап жанған алауға шыдау тіпті мүмкін емес-тін. Кіші бөлімшеге берілген тапсырмаға сәйкес, біз Гитлер жастары ұйымының ересек мүшелеріне кітаптарды тасып әкеп береміз, ал олар өртеуі керек. Мен де, менің қасымдағы өзге балалар да, жалпы барлығымыз да оларға қызығамыз, өйткені, біздің ойымызша, ересектер жұмыстың ең қызықты бөлігін атқарып жатыр, бала үшін нағыз көңіл көтеру сол болар, сірә. Сондықтан егер тәртіпке бағынбай кітапты отқа өзіміз тастасақ, майлы құйрықтан оңдырмай теуіп, тиісті сыбағамызды алатынбыз.

Көп ұзамай алау басында дем алатын ауа қалмағандықтан, тыныс алу мүмкін болмай қалды. Қап-қара түтін будақтап шығып, айналаны өртенген баспа майының иісі алып кетті. Кітаптар да құдды бір өрттен қашқандай тарсылдап, түптеуге қолданылған темір бөлшектері жан-жаққа ұшқынын шашыратып, киіміміз бен көзімізге тиетіндей қауіпті бола бастады. Әуел бастағы темір тәртіп әлсіреді. Ендігі жерде кітаптарды отқа тек ересектер ғана емес, кез келгеніміз тастауға құқылы болдық. Кіп-кішкентай саусақтарым қанша кітаптың түбіне жетті десеңші, бірінен соң бірі лақтырылып жатқан сансыз кітаптар араны ашылған оттың жемсауына түсе берді. Алаулаған оттың жалыны бет-аузымды шарпып, терлеп-тепшігеніме қарамастан құлшына лақтырып жатқанымда бір кітаптың авторы еріксіз назарымды аударды: Зигмунд Фрейд. Бұл есімді үйіміздегі кітапхана сөресінен бұрын да көргенім есіме түсті. Оның артынан Курт Фрайтаг, Паул Неттл, Генрих Гейне және Роберт Музил, ол аздай, менің ескі тарих оқулығым да кетті. Ебедейсіздік танытып оқулығымды қолымнан түсіріп алдым. Тура аяғымның үстіне топ етті. Арсыз от қанағат дегенді білмейді екен, жалмаңдап барлығын қомағайлана жұтып жатыр, бұл оқулық та әп-сәтте түтіндеп, парақтары ауада қалықтап ұшып күлге айналып кетті, оттың құрсауынан құтылғысы келіп, мейлінше алысқа ұшып кетуге тырысып жатқандай. Амал нешік, сау қалған кітап жоқ, бәрі күлге айналды.

Жұмысымызды аяқтап үйге келген кезде жеке кітапханамыздағы кітаптар қатарының сиреп қалғанын көріп, өзімді біртүрлі кінәлі сезіндім, құдды бір күйсандықтың басылған пернелері қайтып көтерілмей қалғандай көрінді. Кейбір сөрелер толығымен босап қалыпты, кейбірінде қалған бірен-саран кітап жоғалып кеткендерінің орнын жоқтатпау үшін домино тастары секілді қисайып құлап жатыр. Анам жуылған кірлерді жоғарыға шығарып жаятын, бірінші себетін апарып тастап, енді екіншісіне түсіп келеді екен. Түрі абыржып кеткен. Мені көрген кезде селк ете қалды. Бетіме күйе жағылып қап-қара болып кеткен түрімнен шошынған болар деп ойладым, сөйттім де, себеттің бір жағын көтерісейін деп алға ұмтылдым. Алайда себеттің іші жуылған кірге емес, кітапқа толы екенін көргенде менің аузым ашылып қалды. Анам абдырап, есі шығып кетті де, сасқалақтап, өз әрекетін түсіндіріп, ақтала бастады. «М-м-м… не ғой, жай… мынадай ыстық күні бұл кітаптарды жағудың қажеті қанша? Егер қыста пешті тұтататын газет болмай қалса… керек болады ғой, сондықтан сақтап қойып жатырмын», — деді. Айтатын сөз таппай, тосылып қалдым. Сол сәтте «анам, шынымен де, осы әрекетінің кесірінен отбасымыздың қандай пәлеге душар болатынын білмей ме?» деп қана ойлағаным есімде қалыпты. Ол маған шешініп, үсті-басымды жуып келуді тапсырды. Анамды мәжбүрлі түрде аналар мектебіне қатысуға міндеттеп қойған сәттен бастап отбасымыздағы жағдай күрт өзгеріп шыға келді. Кешкі асқа отыра салысымен әкем оны келеке ететін әдет шығарды. Үстелді жұдырығымен тоқпақтап, қосымша тамақ сал, енді әйел болуға үйрететін курс ашатын кез келді деп айғайлайтын! Біз Пиммихен екеуміз, әсіресе әкемнің анама «Deutschen Mutter Orden» [13] медалін ешқашан ала алмайтынын айтып ашуына тигенде күліп мәз болып қалатынбыз. Негізі бұл медаль бес не одан да көп бала туған аналарға берілетін. Әңгімеге мен араласып: «Иә, мутти, қанеки, маған не қарындас, не іні ұйымдастырып жіберші, көбірек болса тіпті жақсы!» десем, Пиммихен: «Ал мен тоқуды бастай берейін бе?» дегенде анам қызарып шыға келетін. Анам қоңыр түсті шашын құлағының артына қайырып, ақырын ғана қарсылық білдіріп, өзінің бала туатын жаста емес екенін айта бастаса болды, біз үшеуміз өз айтқанымыздан қайтпай, одан сайын еліріп, екілене түсеміз. Құдды бір анам өзіне қолдау көрсетіп, жақсы сөздер естігісі келетіндей көрінетін. Әлбетте, біз де тосылып қалмай, аузымызға келгенін айта береміз. Әкем аналар курсында оларға топ-томпақ, сүйкімді балалардың қалай пайда болатынын айтып, үйрететін шығар дейтін. Пиммихен ондай кезде әкемнің қолынан сарт еткізіп бір-ақ ұрады. Алайда мен үшін ондай нәрсе құпия емес, ненің не екенін олар айтпай-ақ біліп алғанмын. Мектепте мұндай нәрселерді физиологиялық тұрғыдан егжей-тегжей түсіндіретін. Әкем асығыс үйленгенін айтып күрсінді, тағы он жыл күткенде, банктен үйлену несиесін алар едік, себебі қазір әрбір туылған бала санына сәйкес несиенің бір бөлігін үкімет жоя берді деді. Олай болған жағдайда, анам отбасымыздың қаржылық жағдайын жақсартуға кәдімгідей үлес қосқан болар еді. Анам әкемнің «Қазір ажырасуға өтініш жазып, барлығын басынан бастасақ қайтеді?» деген сөздеріне жорта ашуланғансып қабағын түйе қояды да, алған «ойыншық-ақшаға» бірнеше жаңа көйлек алуға рұқсат етуің қажет деген шарт қояды. Анам сол кезде айналымға енгізілген рейхсмаркке [14] үйрене алмай-ақ қойған-ды, сондықтан ақшаны солай атайтын. Оның бет-сүйегі шығыңқы, ерні де сүйкімді еді, алайда байсалды қалпын ұзақ сақтап тұра алмайтын, әкем қарқылдап күле бастаған сәтте анам да күлімсіреп қоя беретін. Әке-шешемнің бір-біріне біздің көзімізше елжірей қарағандары қатты ұнайтын. Әкем анамның бетінен сүйсе болды, мен де көргенімді қайталап, әжемнің бетінен сүйетінмін.

Әйтсе де мұндай жайма-шуақ, уайымсыз күндеріміз ұзаққа созыла қоймады. Қателеспесем, келеңсіз жағдайлар келесі айдан, қазан айынан басталған секілді. Католик жастар ұйымының бірнеше мың мүшесі Әулие Стефан шіркеуіне жиналды. Ескі тас ғимаратқа келгендердің барлығы сыймайды, сол себепті көбісі сыртта, алаңда қалып қойды. Діни ғұрып аяқталған соң жиналған жастар қауымы Венаның қақ жүрегіндегі алаңда топтасты да, австриялық патриоттық әндер мен діни әнұрандарын айта бастады. Ұрандары мына сарындас болатын: «Христос — біздің жолбасшымыз!», немісше «фюрер». Бұл іс-шараның ұйымдастырушысы — кардинал Иннитцер.

Өз басым ол жиында болғаным жоқ, алайда өзіміздің шұғыл ұйымдастырылған басқосуымызда Андреас пен Стефан көргендерінің майын тамызып айтып берді. Мен естігендеріме бірауыз өз сөзімді қоспастан айтып беруге уәде еткендіктен, қазір де тек шындықты айтып отырмын, дәл сол уақытта Адольф Гитлер менің санамда әкемнен жоғары болмаса, төмен тұрған жоқ еді. Және ол, әрине, Құдайдан жоғары тұрды, өйткені Құдайдан да маңыздырақ болды. Мен оған деген сенімімді біржола жоғалтқан болатынмын. Киелі кітаптың түсіндірмесі бойынша, «Хайль Гитлер» деген сөз тіркесіне «киелі, таза, пәк» деген қосымша мағына үстелетін. Католиктер болса өз іс-әрекеттерімен мейлінше бізге қарсы шығып, сүйікті фюрерімізді келемеждеп, оған қауіп төндіріп, одан сайын ашуландыра түсті. Ондай әулиелікті біз кешіруге әсте дайын емес едік. Келесі күні Юнфольктегі біздің балалар мен Гитлердің жастар бөлімінің мүшелері қосылып архиепископтың [15] сарайына басып кірдік те, өз фюреріміздің абыройын қорғауға тырыстық. Сарайға кіре сала қолымызға түскеннің бәрін бірдей қиратып, жерге лақтыра бастадық, оның ішінде балауыздар да, айналар мен түрлі сәнді бұйымдар да, әулие Мәрияның мүсіншелері де, гимн жинақтары — бәрі кетті. Сол сәтте сарайда болғандардың бізге қарсылық көрсетуге шамалары да келмеді, бар болғаны бізге қарамай тоқтамастан дұғаларын оқи берді, ал кейбір бөлмедегілердің дұға оқуға да батылдары жетпеді.

Бірнеше күннен кейін мен үлкен топпен бірге Хельденплацта өткен жиын ішінде тұрдым, мұнда жиналғандардың саны жарты жыл бұрын әкем қатыстырмай алып кеткен жиынға жиналғандардың санымен шамалас еді. Олардың қолдарындағы «Иннитцер мен еврейлер бір!», «Әулие әкейлер дарға асылсын!», «Бізге саясаткер-католиктер қажет емес!», «Римсіз және еврейлерсіз неміс сарайын саламыз!» және тағы да басқа осы сарындас ұрандар жазылған плакаттар алып құстың қанаты сияқты желмен желбіреп жатыр. Осының бәрі адамды одан сайын еліктіріп, ақыл-есінен айыратын көрініс еді. Мен өткен жолы мүсіндердің біріне шыққым келген, бірақ әкем әкетіп қалғандықтан, сол орындалмай қалған арманымды қазір жүзеге асырайыншы деп ойладым да, мүсіндердің біріне мініп алмақшы болдым, эрцгерцог Карлдың мүсініне қарағанда, ханзада Евгенийдің мүсіні қатты ұнады. Киппи мен Андреасқа шынтақтарынан түртіп белгі бердім, бірақ олар мынадай апыр-топыр адамның арасынан мүсінге жете алмаспыз деп тартыншақтады. Олардың мұнысы мені алған бетімнен қайтара қоймады, осы жолы қалай да шығамын деп әлжуаздығыма қарамастан есіріп кеттім. Адамдардың бүйірлерінен итере-митере, сүріне-қабына, сәл көтеріліп, қайтадан төмен сырғанап кетіп жатқаныма да мән берместен, аттың алдыңғы аяғына жармасып алып, өзімнен бұрын мүсіннің үстіне шығып алған мықтырақ балалардың итеріп, түсіріп тастауына жол бермей, бойымдағы бар күшімді жинап қос қолыммен тасқа кенеше жабысып алдым. Жоғары жақта дауыстар әлдеқайда қуатты, сиқырлы болып естіледі екен, мен төмендегі жыбыр-жыбыр еткен кішкентай бейнелерге қарадым. Бұл көрініс бұтақтары шу-шу еткен торғайға толы ағашты есіме түсірді, оларды тылсым бір күш иесі келіп үркітіп жібермесе, бірден көзге түсе қоймайды. Сол сәтте торғайлардың шырылы сап тыйылады да, тек суылдай қағылған қанат дауысы ғана естілді, барлығы көзге көрінбейтін пәрменді күш арқылы бір жерге жиналған нүкте секілді, серпінмен келіп төмен қарай заулайды да, қайтадан қаһарлы аждаһаның басы секілді жоғарыға шапшиды.

Мен сипаттап берген осы оқиғадан кейін өңменіңнен өтер қарашаның да қара суығы келіп жетті. Аспанда шөкімдей бұлт жоқ, төбедегі күн алыстан көрінген нүкте секілді, ал ағаштар жасыл жапырақтарынан айырылып, жалаңаштанып қалған. Белгісіз бір ширыққан жағдай ауада қалықтап тұр. Есімде, сол жылдың қараша айында Париждегі Германия елшілігіне келіп, елшілік қызметкерін атып кеткен еврей студенті жайлы әңгіме шығып еді. Алып-қашпа әңгіме сіріңке жағып жіберсең, қаулап жана кететіндей өршіп тұр. Көшедегі жұрттың көзі қарайған, көкірегі кекке толы, бүкіл Рейх бойындағы еврей дүкендерінің терезелері сынып, қирап жатыр. Сыртқа шығуға тыйым салынғандықтан осының барлығын өз көзіммен көре алмадым, бірақ радио арқылы бәрін де естіп-біліп отырдым. Осы жағдайға қатысты «Хрусталь түні»