Дайындаған: Елмұрат Ораз

 

«Шабыт» баспасы

Алматы, 2022

Алпамыс батыр

(1939 жылы С. Мұқанов құрастырзан «Батырлар жыры» кітабында жарияланған нұсқасы)

Бұрынғы өткен заманда,

Дін мұсылман аманда,

Жиделі Байсын жерінде,

Қоңырат деген елінде,

Байбөрі деген бар екен,

Байбөрі малға бай екен,

Төрт түлігі сай екен,

Бір перзентке зар екен.

Сол уақытта Байбөрінің Құлтай деген немере ағасы бар екен, оның да баласы жоқ екен. Байбөрінің әкесі мен Құлтай, Шыныбай үшеуі бір туысқан екен. Шыныбай қатыны мен екеуі ерте өліп, онан Тортай деген бір бала қалыпты. Оны Құлтай асырап соның қолында болыпты. Күндерде бір күн Байбөрі малын аралап жүріп,«менің балам болса, осы малдың қызығын көрер еді. Мына жорғаларды мінер еді. Өзім өліп кетсем, бұл мал кімдікі болып кетеді» деп, баланың жоқтығынан қайғырып, далада жүріп жылап айтқаны:

Көңілі мұңды, қайғылы,

10 Көкірегі шерлі екен.

Бір перзенттің жоғынан,

Дәйім қайғы жер екен.

Көзім ашық дүниеде

Өткенім бе дер екен.

Байбөрі Хаққа налыды:

— Алмадың, Алла, жанымды,

Қайтып шыдап жүремін,

Бір баланың жоғынан

Ағайын жеді малымды.

20 Қадыр Алла жаратқан,

Өзің болғын панайым.

Бір баланың жоғынан,

Зорлық қылды маңайым.

Үкім қыла сөйлейді,

Баласы көп ағайын.

Ескерер күнің бар ма екен,

Жаратқан Алла Құдайым?!

Сүйегім кетті жасық боп,

Достым кетті қашық боп,

30 Көрер көзім көр болды

Бір Аллаға ашық боп.

Жасымды аққан тыя алмай,

Перзенттің дағы өтеді.

Баласы жоқ адамның

Әркімге ақысы кетеді.

Байбөрі қубас деген сөз

Сүйегімнен өтеді.

Жаратқан Патша Құдай-ай,

Перзентке зар қып қойғанша,

40 Жаратпасаң не етеді!

Байбөрі осылай деп жүрді жылап,

Құдайдан күндіз-түні бала сұрап.

Сүйегі сырқырайды Байбөрінің

Зар-мұңын есіткен жан салып құлақ.

Көз жасы Байбөрінің бетін жуды,

«Көрмей-ақ өлем бе, —деп, —үйден дуды».

Сол кезде Құлтайдың аяқ салған,

Тезекші қара күңнен бір ұл туды.

Байбөрі әрбір түрлі ойлады ойды,

50 Қызықпен көп қайғының бәрін жойды.

Балаға таңсық болып жүрген байғұс,

Баланы үйге әкеліп қылды тойды.

«Туғандай тумаса да қылайын» деп,

Үлтан деп ол баланың атын қойды.

Сонда ол Үлтанды Байбөрі бала қылып асырап алды. Өскен соң өзі зор болды.

Кеуделері кепедей,

Мұрындары төбедей,

Күрек тісі кетпендей,

Кеңірдегі перғауынның көріндей,

Отырған орны алты қанат үйдің төріндей.

60 Құлақтары қалқандай,

Мұрындары сығымдалған талқандай,

Көздері терең зындандай,

Басқан ізі от орнындай,

Аузы ошақтай,

Азу тісі пышақтай,

Мұрын тесігі үңгірдей,

Иегі сеңгірдей болды.

Үлтан ержеткен соң, Байбөріге тілі тиіп, ашуланса «қубас шал» дейтін болды. Мұны есітіп Байбөрі: «Құдай өзіме бермесе, бұл маған бала болып жарытпайды екен» деп ойлады. «Мұның сөзін естігенше далада қаңғырып өлейін» деп әулие қоймай қыдырып, ететін шеңгел сыдырып, жылап, жылданжыл өткенде Байбөрі «Бабай Түкті Шашты Әзиз» деген әулиеге түнеді. Құдай тілеуін беріп, әулие жәрдем болып, бір ұл, бір қыз береді. Үлының атын Алпамыс, қызының атын Қарлығаш қойды. «Үлың он жасында ел ұстайды, атса оқ, шапса қылыш өтпейді. Отқа салса күймейді, суға салса батпайды, өзің хан боласың» деді. Сонда Байбөрі орнынан түрегеліп үйіне қайтты. Үйіне келген соң қатыны жүкті болып, тоғыз ай, он күн дегенде бала тауып, ұлының атын Алпамыс қойды. Артынан бір жасар болып Қарлығаш туды. Сол жақын жерде Шекті деген елде Байсары деген бай бар еді. Байсарының жалғыз қызы Гүлбаршынды Байбөрі баласы Алпамысқа алып бермекші болып құда түсті. Алпамыс он жасқа келген соң, алар бүркіт қабақты, алма мойын сабақты, Қоңырат деген елге әкім болды. «Менің әкеме тіл тигізген құл сенбісің» деп Үлтанның құлағын кесіп, табанын тіліп, қойға салды. Сонда Алпамыстың ойнап жүріп ұрған балалары мойны үзіліп өлетұғын болды. Бір кемпірдің бір күні баласымен ойнап жүріп ұрса, өліп қалыпты. Сонан баласы өлген кемпір келіп: — Әй, Алпамыс, сен босқа елдің баласын қыра бергенше, мықты болсаң Қытайға қашып кеткен қайын атаң Байсарының қызы Гүлбаршын сұлу деген сенің жарың еді, соны барып алсайшы, —деді. Бұл бұрын Алпамыстың құлағына тимеген сөз еді. Байсарының Байбөрімен құда болған және Қытайға көшіп кеткен себебі мынау еді: Бір күні отырып екі бай кеңес етті: «Жігіттік желіп өткенде, кәрілік қарсы келгенде, екеуміз құда болдық. Елде үлкен той бар. Қара қасқа ат мініп, ат құйрығын шарт түйіп, қартайғанда көкбөрі тартсақ болар еді» дейді. Бедеуін сайлап мініп, көкбөріге түседі. Байсары бай лақты алып қашты, Байбөрі бай артынан қуып жетіп, лақтың сирағынан ұстап, «жібер» дейді. Байсары бай жібермейді. Екеуі сол жерде тартысып, бір-біріне қамшы салысып, көп ішінде төбелеседі. Байбөрі бай рудан көп еді. Байсары бай рудан аз еді. Көкбөрі лаққа таласып, екеуінің арасына алалық түсті. Байсары бай туған құдасы Байбөріден қорлық-зорлық көріп, «жан қиямыз» деген құдасынан таяқ жеп, көңілі қалып, «менің баласыз екенімді басыма келтірді» деп назаланады. Сонан Байсары бай жиыннан шығып үйіне қайтты. Бауырын суық жерге беріп, жеті күн, жеті түн далаға шықпай, қапа болып жатты. Жатып ойланып: «Менің қияметтік құдам еді. Байбөрінің қорлығын, зорлығын көріп жүргенше, бір жат жұрттарға басымды алып кетейін». Ер жігіт құдасының қорлығына шыдамай, басқа жұртқа кетпек болды. «Байбөрі байға қызымды бермеймін, бұл жалғаншы дүниеде Байбөрінің, сірә, жүзін көрмеймін» деп алты айшылық, қырық күншілік жолға, Тайша ханның еліне, тоқсан нарға жүк артып, қалмақтың еліне көшті. Ақбұлақ деген бұлақтың басына жетті. Сонан көшіп тоқсан нарға жүк артып, Гүлбаршынжанды алтын кебежеге салып, қара нардың үстінде Алтыншаш атты алғаны бір сөз дейді:

— Жаңбыр жауса айдын көлдер сел болсын,

Жылдан-жылға бұл дәулетің мол болсын.

70 Сахар тұрып, тоқсан нарға жүк артып,

Гүлбаршынның атасы, сізге жол болсын?

Айыл тарттым назбедеудің беліне,

Құлақ салғыл мен мұңлының тіліне.

Сахар уақта тоқсан нарға жүк салып,

Сен барасың қандай жанның еліне?

Сонда Байсары байдың берген жауабы:

— Маңдайыңда қиылғандай қаламқас,

Қорлықпенен өтпейді екен ішкен ас.

Қорлығымды саған баян етейін,

Күңдік татып жылай берме, Алтыншаш!

80 Он төртінде толып туған ай едік,

Бұл дүниеде төрт түлікке сай едік.

Аздан дәурен сүрген көп қой елімде,

Бұл жұрттарда екі теңдес бай едік.

Он төртінде толып туған ай болды,

Бұл дүниеде төрт түлігім сай болды.

Аздан дәурен сүрген көп қой елімде,

Ат шаптырған үлкен мейрам той болды.

Толқып көңлім тасқанмын,

Бедеуге қамшы басқанмын.

90 Есірді еркін далада,

Лақты алып қашқанмын.

Мақсатына кімдер жетіп, жеткен-ді,

Бір зиярат қадірі бізге өткен-ді,

Қияметтік құдам еді Байбөрі

Кейінімнен қуып мені жеткен-ді.

Қияметтік құдамнан

Басыма қамшы тиген-ді.

Алдымда ағам жоғынан,

Артымда інім жоғынан,

100 Бір баланың кемінен,

Қияметтік құдамнан

Сый бөрікті кигем-ді.

Қош айтыстым сонсоң туған еліме,

Айыл тартым нар түйенің беліне,

Алты айшылық, қырық күншілік жол жүріп,

Мен барамын Тайша ханның еліне.

Ат құйрығын түйермін,

Армансыз дәурен сүрермін.

Жалғыз қызым Баршынды

110 Дін білмеген қалмаққа,

Сайлап жүріп берермін.

Алтыншаштың жауабы:

— Мен жылаймын көзде жасым көл болып,

Артымда жатқан жерім қара жол болып.

Үлдай көрген жалғыз қызым Гүлбаршын

Аздан дәурен сүре алмады-ау қор болып.

Тоқсан кірсе, бақтың гүлі солмай ма,

Арлы жігіт намыспенен өлмей ме.

Ағайынмен кім ұрыспас, таласпас,

Абырой барда елге қайтсақ болмай ма?!

120 Салмаса егер Қадір Ием жарлығын,

Дін білместер қылар пейлі тарлығын,

Ағайынмен кім ұрыспас, таласпас,

Қайт райға, біліп абырой барлығын.

Назбедеудің жарасады терлігі,

Зайғы болар өмірімнің шерлігі.

Кел, қайтайық, енді абырой барлықта,

Жаман болар жат жұртының қорлығы.

Сол кеткеннен мол кетіп, алты айшылық, қырық күншілік жол жүріп, сау-саламат Тайша ханның еліне барып түсті. Кеңінен қоныс берді, шаруаға жай берді, Тайша ханның елінде бұқара болып, зекетін беріп жүре берді. Бір кемісі сол болды, «құрамсақ» атанды. Мұнан сол арада жеті жыл өтті. Мұнда келгенде Гүлбаршын жеті жасында еді. Жеті жыл өтті, он төртке жетті. Ал енді келесі хабарды Тайша ханнан есітіңіз. Баршын ханның алпыс екі амалдыларына, отыз екі мәһердерлеріне естіліп, Тайша ханға айтады: — Айналайын, хан ием, баяғы көшіп келген Байсары деген бұқараңыздың бір қызы бар екен, сізге лайық екен, —дейді. Хан мұны мақұл көріп: — Сол бізге қызын бермес пе екен? Бізді күйеу демес пе екен? — дейді. Сонда олар айтады:—Ау, тақсыр, сізден артық кімге береді? Хан айтады: — Бар, ондай болса, айттырып кел, —дейді. Сол уақытта сол елде Қаражан деген қалмақ бар еді, өзі батыр, өзі балуан, өзі бір қаланың әкімі еді. Сол тұрып айтады:

— Ханның ісі елменен,

Патша зорлық қыла ма,

130 Не ісі бар қызбенен?

Нәсіп болса Баршынжан

Дәурен сүрер бізбенен.

Сөйтіп, Қаражан батыр мен аламын деп, Тайша хан мен аламын деп, өзара келіспей тұрды. Сол уақыттарда хан уәзірлерімен кеңесті. Кепте «Қызыр мың да, уәли бір» дегендей, патшаға айтады: — Уа, тақсыр, көп айтып, ерегісіп тұрғанша, хан да тоғыз жаушы, Қаражан да тоғыз жаушы жіберіңдер, қайсыңызға берсе, бақтарыңыздан көріңіздер, —дейді.

Бұл сөз ханға мақұл көрінді, сөздің қызығы жақын келді, хан да, Қаражан да тоғыз жаушыларын сайлады. Хан теңдік айтты он сегіз жаушыға:—Ау, Байсары бай қызын хан десе маған берсін, батыр десе Қаражанға берсін, ықтияры — Байсарыда. Ханда зорлық болмайды, не қылса, өзі білсін, — деді. Он сегіз қалмақ бедеуге мінеді, Байсары байдың ордасына жүріс қылады. Ханның жақсы көретін уәзірі тоғыз жаушының басы еді. Оның аты — Көкеман қасқа дейтұғын еді. Олар Байсары бай тіккен ордаға келді. Келіп тұрып Көкеман қасқа мына сөздерді айтады:

— Бедеумен таудан асқалы,

Тұрмаңыз бізден жасқанып

Үйіңде би бар ма екен,

Бізбенен хабарласқалы?

Ат сүрінген қия тас,

Ақты көзден қанды жас.

Бай, үйіңде бар болсаң,

140 Шығып үйден, хабарлас!

Байсары үйден тысқа шықты. Ханның адамы екендігін біліп, Байсары байдың үрейі ұшып: «Уа, жол болсын!» дейді. Сонда тұрып уәзір Көкеман қасқа айтады:

Лағлы маржан садақты,

Дұшпанға еттік әдепті.

Арада жаушы жүрмектік —

Кет құдалардан әдет-ті.

Дүние пәни, жалған-ды,

Кімдерге опа қылған-ды.

Арада жаушы жүрмектік —

Біздерден емес, Байсары,

Кет құдалардан қалған-ды.

150 Қарағай найза, ту байлап,

Тігіп бәйге келгенмін.

Ақ кіреуке көз ойнап,

Сәлемдікке келгенмін.

Екі тектің баласын

Ептемекке келгенмін.

Ептірместік — елшіден,

Жауластырмақ — жаушыдан,

Құсқа шыққан аушымын.

Сізде қыз бар, бізде — ұл,

160 Қызыңа келген жаушымын.

Бедеудің жалын өресің,

Қоңыраттан шыққан төресің.

Тайшадан келген тоғызбыз,

Қаражаннан тоғызбыз,

Патша десең — Тайшаға,

Батыр десең — Қаражанға,

ЬІқтиярың Байсары,

Баршыныңды бересің,

Сөзімді қалай көресің?!

170 Байсарының кетті мәдеті,

Қолынан тайды дәулеті.

Байсары қайтып ордаға кірді. Жалғыз ұлындай көріп жүрген қызы Гүлбаршынға қарап:

— Гауһарымсың сен менің

Асылыма балайтын.

Сен болмасаң, кім менің

Хал-жайыма қарайтын?!

Тайша хан сізге жаушы жіберіпті. Қаражан мен екеуі талас көрінеді. Осы екеуінің қайсысына қалап барасың, көңіліңді бересің? — дейді. Сонда Баршынжан тұрып сөйлейді.

— Бұл майданда енді ақылым болды дал,

Екі қалмақ тілеуі тек дүние-мал.

Жылай берме, ата, көңілім бұзылды,

Хақ түбінде қарар табар, атажан.

180 Жұрттан артық өз деміңді дем деме,

Адам көрсең, сен өзіңнен кем деме.

Жылай берме, ата, көңілім бұзылды,

Баршынжаның барда, ата, қам жеме.

Айнаменен ақ жүзімді көрейін,

Хақтың салған жарлығына көнейін.

Жылай берме, ата, шүкір қылайын,

Сол қалмаққа барып жауап берейін.

Жылдан-жылға талдай бойым өседі,

Жарым дерті ой, бақытымды кеседі.

190 Мініп бедеу, ер майданға желмей ме,

Бір күні ер ат құйрығын өрмей ме?

Қабыл қылып бердің қоңырат сұлтанға,

Аман болса, он төрт жаста келмей ме?

Артық бұл қалмақтың төресін,

Ертең оның бетін қайтып көресің?

Ертең әлі мал иесі келгенде,

Жаным атам, не деп жауап бересің?

Ендігі хабар Алтыншаштікі:

Сары атанға сахарда жүк арттырдың,

Дін білмеген қалмақтарға шаттырдың.

200 Көшпе деп мен зар жыладым елімде,

Мұнда келіп қанша дүние арттырдың?

Сонда Баршын секіріп орнынан тұрып, қынадай белдерін буып, мойнын бұрды, екі қолын қусырып, Тайша ханнан келген жаушыға қарап, төмендегідей сөздерді айтып тұрған секілді:

— Мен жылаймын сізді көріп зар-зар,

Көп жылаймын халім нашар, көңілім жар.

Көздеп келген Баршынжаның мен едім,

Құлақ салсаң көңілімнің арызы бар.

Патшадан келген жаушылар,

Менің айтқан бұл сөзім

Тайша ханға айтып бар.

Бедеудің жалын өреді,

Шиіттен мақта тереді,

Тайша хан деген ол болса,

Баршын деген мен едім.

210 Біздер елсіз келген мүсәпір

Алты ай мәулет береді.

Арадан алты ай өткенде,

Арығы болса семіртсін,

Семізі болса баптасын,

Ақ найзасын саптасын.

Зерлі тоным киемін,

Мұқтажбен есім жиямын.

Қырық күншілік байраққа

Мұңды болған Баршынмын,

220 Байраққа басым қоямын.

Мініп бедеу желгенге,

Армансыз дәурен сүргенге,

Қырық күншілік байрақтан

Аты озып келгенге,

Құй қызылбас демеймін,

Құй қалмақтан демеймін,

Бақыты қара Баршынмын,

Хан, қараға айтып бар,

Өзім соған тиемін.

Жаушылар Баршынның сөзін естіп, Тайша алдына барады. Ханға: «Тиемін деп айтты», — дейді. Қаражанның жіберген жаушысы олар да (Қаражанға): «Сізге тиемін деп айтты», — деп айтып барды. Тайша хан мен Қаражан батыр екеуі: «мен аламын», «мен аламын» деп ерегісе бастады. Ерегісіп екеуі күресті. Баршынға таласып, екеуі керілдесіп: «сен не етесің?», «сен не етесің?» деп көп әскерменен дүрілдеген топпенен екеуі жау болды. Тоғыз жолдың үстіне қараса, он тоғыз мың батырлар келе жатыр, қызыл шекпен толып жатыр. Ақ шатыр, көк шатыр майданға барып құрылып жатыр. Майданда ат баурынан қан болды, үзеңгіден сел болды, өз-өзінен қырғын болды, соның бәріне Баршын себеп болды. Арада төрт ай өткенше қалмақтар өз-өзімен қырғын соғыс салды. Енді Байшұбарға мініп, өзінің қалыңдығы артынан келе жатқан Алпамыс батырдан сөз естіңіз. Байбөрінің Құлтай деген немере ағасы бар екен. Оның да баласы жоқ екен. Бір күні жылқының басында жатыр еді. Алпамыстың атасы мен анасы жалғыз ұлымыздан айрылып қалармыз деп келінінің кеткенін айтқан жоқ еді. Бір күні Алпамыс тілләден істелген жүгенін иініне салып, көп жылқының басында жатқан әлгі Құлтай бабасының қасына келді. Алпамыс жеті жасқа келгенде, әдейі Алпамысқа арнап жүрген тұлпар құлыны жеті жасына шығып еді, ешбір пенде мінген емес еді. Оның атын Байшұбар деуші еді. Бұл Байшұбар: «Мені бір ер мінер, қандай батыр мені мінсе де, құйрығымнан тартып тұрғызған кісі мінер» деп еді, бұл ой өзіне мақұл көрініп жүруші еді.

Алпамыс бабасына келіп: «Қалмаққа кеткен келініңіздің ізінен кетемін, маған бір ат бер», — дейді. Сонда бабасы: — Жақсы, балам, саған еншіге арнап жүрген бір атым бар еді. Көп жылқыны тоғытып айдайын, сен бір тастың тасасында жат. Сенің қайратты ер жігіт екеніңді білейін, өзіңе арнаған атты ұстап ал, егер еншіңді танып ұстасаң, қолымнан ерттеп берейін, — дейді. Енді жылқыны Алпамыстың үстінен тоғытып айдайды. Алпамыс жылқының бәріне қарап жатыр, жылқылар Алпамыстың үстінен өтіп жатыр. Өзінің атасы Байбөрі байдың көп жылқысының ішінен толып жатқан бедеудің біреуін де

көңілі жаратпады. Жылқының қара көрінім соңында бір шұбар ат көрінді, жалы құлағынан асқан, төрт аяғын тең басқан, құйрығы бір қолтық сексеуілдің шырпысындай, жалы, кекілі жібектей. Алпамыс жатқан ақ тастың үстінен жортып өте берді. Алпамыс көре салып, білегіне күшін жиды, секіріп орнынан тұрды. Алпамыс сұлтан нақ он төрт жасында аттың құйрығына жолбарыстай қол салды. Алпамыс деген алып еді, жануар Байшұбар нар сияқты тізесін бүкті, қайшылап құлағын тікті. Үш мәртебе зор салды. Алпамыс жібермеді. Алпамыс алып зорлығын білдірді. Байшұбар аттың өзінің уәдесі бар еді: «мені құйрығымнан тартып тұрғызған ер мінер» деген. Сол уәдесі есіне келді. «Маған ие болуға жарайтын адам екен» деп тұрып қалды. Алпамыс Байшұбарды Құлтай бабасының қасына мініп келді.Сонда Құлтай бабасы:

— Құтты болсын мінген атың,

Сенсің менің мәдетім.

Құтты болсын Шұбарың,

Мойныңа таққан тұмарың,

Шапқанда тарқар құмарың.

Әр жерлерде күніңе жарар,

Шырағым, мінген шұбарың, — дейді.

Осы сөздерді айтып болған соң Алпамыс Байшұбарға алтыннан ер салды, қос тартпасын шалды.

Болаттан дабыл төңкеріп,

Артына қалқан бөктеріп,

Қарағай найза өңгеріп.

240 Астындағы Шұбарын

Өз басымен тең көріп.

Құлтай атты бабадан

Игі тілек, бата алып,

Бедеудің мінді беліне,

Сапар қылды майданға,

Тайша ханның еліне.

Ойлы-қырлы жолменен,

Бұл заманда тілменен,

Ақша жүзін солдырып,

250 Қамқа көңлін толтырып,

Баршынжанның жолында

Мінген Шұбар болдырып.

Ендігі хабар баяғы Тайша хан мен Қаражан батырдың әскері Баршынға таласып Дарбанда деген жерде жатыр екен. Таң бозарып атып келе жатқан уақытта Қаражанның құлағына бір аттың дүбірі келді. Шошып орнынан тұрып, Қаражан: — Тайшаның әскері де, менің әскерім де қайтыңдар. Жақын жерге келіп қалды, қырық мың қол келе жатыр, ал болмаса қырық мың қолға татитын бір ер келе жатыр.

Ақ сауытым киейін,

Ат құйрығын түйейін.

Кім де болса осы жау,

Қаражан атым құрымаса,

Бір шетінен қиғаштап,

Аш бөрідей тиейін, — дейді.

«Ит өзі ала болса да, қасқыр көргенде бірігер» деген. Екі жақтың әскері де тарқап кеткен соң Қаражан таң атқанша жол жүріп, күн шыққанша Қаражан бұл дүбірді көре алмады. Алды тұман, арты қараңғы, ат құлағы көрінбейтін зымыстан. Батыр Алпамыстың әруағы күшті. Қаражан Алпамысты көре алмай, астындағы қара тұлпары Алпамыс батырдың астындағы Байшұбарды көрді. Байшұбардың таразысы басым екен. Байшұбардан қорыққанынан, Алпамыстың сұсы басқанынан жолдың біресе ол жағына, біресе бұл жағына шығып, қипақтап тұрған секілді болды. Сонда Қаражан батырдың атына қарап айтқаны:

Жамандатқыр, не көрдің,

260 Қара атым менің, не көрдің?

Күн көрінген көзіңнен,

Нұр төгілген жүзіңнен,

Айналсын ағаң өзіңнен,

Не көрдің, қара ат, не көрдің?

Жортайын десем тебіндің,

Кемі болды ма жеміңнің.

Қамшы ұрмай, кейін шегіндің,

Не көрдің, қара ат, не көрдің?

Арандай аузың ашпайсың,

270 Омыраудан көбік шашпайсың.

Қамшыласам баспайсың,

Не көрдің, қара ат, не көрдің?

Бектер құрған шатыр ма,

Алдында жолбарыс жатыр ма?

Келгендер бізден батыр ма,

Не көрдің, қара ат, не көрдің?

Ат шомылған тер ме екен,

Келгендер бізден ер ме екен?

Батырың қайғы жер ме екен,

280 Не көрдің, қара ат, не көрдің?

Сол уақыттарда Қаражан қараса, тұман ашылды, бұлт сейілді, жел тұрды. Қара жүзі құбаша, көзі алаша, өзі бір он төрт жасар тамаша, бір кекілі алтыннан, бір кекілі күмістен, нақ он төрт жасында Алпамыс батырды көрді. Көре салып Қаражанның айтқаны:

— Ойбай, заңғар сұм кезбе,

Иә дұғагөй, иә жәдігөй.

Алайын жаныңды,

Төгейін қаныңды.

Нөсер жауып, айдын көлдер сел болсын,

Жылдан-жылға бұл дәулетім мол болсын.

Өмірімде сендей бала көрмедім,

Үры сынды қайсар енді жол болсын?

Жер жарады бұл қалмақтың дабылы,

290 Жаудың жөнін білер қалмай сабыры.

Қайсы елден, қандай елге барасың,

Кім боласың, сен сықылды жабылы?

Алпамыстың жауабы:

— Айыл тартқаным — бедеудің белі,

Ішкен сусыным — Байсынның көлі.

Өзім атым сұрасаң, атым — Алпамыс,

Атам атын сұрасаң деймін Байбөрі.

Көп күн болды мен шыққалы елімнен,

Қоңыр қаздай ұшқам Байсын көлімнен.

Он төрт жаста бедеу сайлап мен келем,

300 Баршынды іздеп сонау алыс жерімнен.

Ә дегенде таудан бедеу өткен-ді,

Сабыр қылған мақсатына жеткен-ді.

Жеті жаста молдада оқып жүргенде,

Баршынжаным осы елдерге кеткен-ді.

Бау ішінде алма ма екен, нар ма екен,

Хақ жаратқан дәргаһінде жар ма екен.

Айттырғаннан айрылған мен мұңлымын,

Сол жарымды көрген-білген бар ма екен?

Сол арада Қаражан қарқ-қарқ күліп: — Сенен де басқа Баршынға қарыздар екеу, —деп, мына сөзді айтады:

— Ашылмаққа бұл майданда гүл керек,

310 Күйдірмекке бізге сендей ер керек.

Келген жарды бізден айырып алмаққа

Біздерден зор басым туған ер керек.

Ашулансам мен алармын жаныңды,

Жас денеңнен төгіп қызыл қаныңды.

Қайта түс сен келген ана жолыңа,

Ала алмассың келген Баршын жарыңды.

Қашсаң егер ат салармын соңыңа,

Тұрсаң менің тұтыларсың қолыма.

Ала алмассың келген Баршын жарыңды,

320 Қайта бергін сорлы келген жолыңа.

Сонда Алпамыстың ашуы келіп, мына сөзді айтып салды:

— Жұрттан артық өз деміңді дем деме,

Адам көрсең сен өзіңнен кем деме.

Бұл майданда көп ірілік сөйлеме,

Менің үшін, бәлем қалмақ, қам жеме.

Көздеріңді алартқанмен, жеймісің,

Өзіңді мәрт, мені нәмәрт деймісің.

Бұл майданда көп ірілік сөйлеме,

Сол сөзбенен бізді қорқар деймісің?

Пәруардігар салмаса өзі тарлықты,

330 Кәпір қалмақ қыла алмассың жарлықты.

Ашулансам мен кесермін басыңды,

Баршынға апар, абыройың барлықта.

Сол уақытта Алпамыс айтты:—Сен менмендікпенен үлкен сөйлеме, алыспақ керек пе, жоқ болмаса, атыспақ керек пе? — деді.

Сонда Қаражан қалмақ тұрып айтыпты:—Атсам мылтық өтер, шапсам қылыш кесер. Атысқанды да, шабысқанды да қоямыз, алыссам қалай болар. Алыспақ алты атаның басына, алыспақ керек, — деді. Батыр Алпамыс тіллә кемерін шешті. Батыр жанынан кешті, арыстан ақ білегін сыбанып, Баршынжанның жолында жандарын садақа қылып, екеуі палуандыққа түсті. Сонда Алпамыс айтады: — Сен амалың болса қылып қал, сенің сақалыңның ағы бар, ағалығың тағы бар. Сөйтіп тұрғанда баяғы атын қойған жеті қалендар пірлері дайын болды. Жеті кәміл пірі келіп, екі иініне қорғасындай салмақты, қара таудай Алпамыс сұлтан тырп етпеді. Жамбасқа алып та көрді, көтеріпте көрді, тіпті қозғалта алмады. Шалып та көрді, тырп етпеді. Қаражан Алпамысқа кезек берді. Үш кезегі өткен соң, жеті кәміл піріне жылап, Қаражанның беліне қол салды, тулап-тулап көтеріп иініне алды. Қаттырақ қысты. Қаражанның аузы-мұрнынан қан кетті. Тастайтын уақытта ол жалынып-жалбарынып мына сөзді айтты:

— Жас бедеулер өз-өзінен шабылар,

Батыр болған ақ қалқанын жамылар.

Сынды белім, жаным сенің қолыңда,

Іздегенің Баршын болса табылар.

Жалғыз едім, бір-біреуге ес болдым,

Бұл жалғанда ғаріп көңлім бос көрдім.

Құдайды бір, Расулды хақ білдім,

340 Бес қана күн сеніменен дос болдым.

Хандар өлсе, ессіз қалар алтын тақ,

Мен сөйлейін, ағайындар, тыңдап бақ.

Бес қана күн сеніменен дос болдым,

Құдай бір деп, білдім енді Расулды хақ.

Мұны айтқан соң Алпамыстың көңіліне бір қиял келді: «Осыны өлтіргенмен қара жер толар дейсің бе, бұл Алла деді, Расул деді, мұсылман болды». Осы ойларды ойлап, қолын жіберді. Қаражан жеті қадамдай барып жығылды. Бесін мезгілі болғанда Қаражан Алпамысқа келіп айтады: — Ау, қорыққанымнан дос болып едім, енді расынан дос болдым. Сөйтіп, иман айтып, аспаһани қылышты ортасына қойып, екеуі құшақтасып дос болды. Сөйтіп, екеуі де аттарына мініп Қаражанның үйіне келіп, бес-алты күн жатты. Қаражан досы Алпамысты сыйлап құрметтеді. Алтыншы күні Қаражан тұрып: —Алты айшылық жол жүріп, менімен дос болғалы келмеген шығарсыз. Баршындай сүйгеніңді іздеп келдің ғой, солай болған соң, достым, рұқсат берсең, мен кетіп Баршындай сүйгеніңе барсам, сенің келгеніңді барып білдіріп, сүйінші сұрасам, соны алып қайтып келсем, қалай көресің? — деді.

Сонда Алпамыс: — Жарайды, тіпті жақсы! — деді. Қаражанның көңіліне бір ой түсіп, «кел не болса да, достымның Байшұбарына мінейін, сөйтіп Баршынға барайын» деп Байшұбарға мініп, Баршынның тіккен ақ отауына келіп мына сөздерді айтты:

— Бедеумен таудан асқалы,

Тұрмаңыз бізден жасқанып,

Бұл үйде кісі бар ма екен

Бізбенен хабарласқалы?

Қаратауда бар-ды тас,

350 Көзімнен ақты қанды жас.

Әй, үйде адам бар болсаң,

Далаға шығып хабарлас!

Сонда үйде отырып Баршынның айтқаны:

— Көңілімде хошым жоқ,

Мүсәпір құлмын, досым жоқ.

Кім болсаң да қалма жолыңнан,

Хабарласуға кісім жоқ.

Кетті дәурен басымнан,

Тайды дәулет қолымнан.

Хабарласуға кісім жоқ,

360 Кім болсаң да қалма жолыңнан.

Сонда Қаражанның қайтарган жауабы:

— Болмай жуас, ат құйрығын өрейін,

Атың әйел, Баршын сұлу, не дейін.

Далаға шық, көздеріңді аш, Баршынжан,

Байсын елінен саған хабар берейін.

Мініп бедеу әр майданда желген-ді,

Аспаһанда — сансыз қалмақ өлген-ді.

Өзі он төртте, аты — Алпамыс ер туған,

Сізді іздеп бір жас бала келген-ді.

Мойнына таққан алтын тұмары,

370 Сені көрмек — бар арманы құмары.

Өзі он төртте Алпамыс атты ер ұлан,

Иланбасаң, мініп келдім Шұбарын.

Алпамыстың Байшұбарының атын айтқан соң, Баршын қорғасындай балқып, айдай толып шалқып, далаға жүгіріп шықты. Қараса Қаражанның астында Байшұбарды көрді. Үстіне қараса қайнатқан темір реңді, түрі жап-жаман, бұрын бір де көрмеген қара қалмақты көрді. Көріп уайымдап, Байшұбар атты шырамытып, көңілі бұзылды, көзінен жасын төгіп тұрып былай деді:

— Мойныма тақтым ерте бойтұмар,

Мен жыладым күні-түні зар-зар.

Анаң сенің шырайыңнан айналсын,

Қапыда өліп, олжа болған Байшұбар!

Мен жыладым көзде жасым көл болып,

Артым жапқан қолаң шашым жол болып.

Айналайын олжа болған Байшұбар,

Қапыда өлген иең сенің қор болып.

380 Қос қабағым бестен туған ай болды,

Сұлтан аман деп көңілім жай болды.

Мөлдір көзім, айналайын, Байшұбар,

Мен кеткенде қысыр емген тай болдың.

Тагы да Қаражанның Гүлбаршынга жауабы:

— Жүзің ұқсас көркем бақтың гүліне,

Көп жылама әйелдік қып бүліне.

Қуантуға Байшұбармен мен келдім,

Құлақ сал сен Қаражанның тіліне.

Білмей қалдым мәрт екенін мен ғапыл,

Жолбарыстай қол салғанша беліме.

390 Алла дедім, ат шомылды терлерге,

Өзі жалғыз, көп жылайды пірлерге.

Білмей қалдым мәрт екенін мен ғапыл,

Бүркіттей қып алып ұрды жерлерге.

Мықты-ақ едім, бұған әлсіз бос болдым,

Жалғыз екен, қосылып мен ес болдым.

Құдайды бір, Расулды хақ біліп,

Төс қағысып, Алпамыспен дос болдым.

Гүлбаршын Қаражанның қолтығынан ұстап, аттан түсіріп үйге алып келіп, құрметтеп, көп тамақтар беріп сыйлады. Сонда Қаражан тұрып: — Енді, Баршынжан, бізді жақсы көріп, Алпамыстың досы деп білсең, мен енді Алпамыстың жанына барайын, маған сүйген жарыңның хабарын жеткізіп қуантқаныма сүйіншімді берсең, — дейді.

Сонда Баршын орнынан тұрып, сандықтан алтын түймелі қара шекпенін алып, Қаражанның иініне жапты. Сонда Қаражан тұрып: — Сенің атаң Байсары деген бай еді, ата-анаң көрінбей қай жаққа кеткен? — дейді. Сонда Баршын көзінің жасын көл қылып жылап:—Ау, хан хандығын қылды, бұқара бұқаралығын қылды. Тайша хан бізге зорлық қылып, қызыңды маған бермей, иә Қаражанға бермейсің деп, ата-анамды бүгін үш күн болды қамап қойды, — деді.

— Үндеме, мен Алпамыс досыма қазір жеткізсем, қайын атам, қайын енем сау ма екен десе, бірақ мен мына хабарды айтсам, ол хабарды менен естісе, онан соң ол маған риза болмайды ғой. Онан да мен тезірек Тайша ханның уәзірі Көкеманға барайын, — деп Қаражан ат үстіне мініп, Көкеманға келіп тұрып мына сөзді айтты:

— Ақылым енді болды менің дал,

Намыстанып қозғалысты қоңыраттар.

400 Байсын елінен мал иесі келген-ді,

Мен қарасам үйің күйді, Тайша хан.

Мініп бедеу майдандарда желген-ді,

Аспаһанда сансыз қалмақ өлген-ді.

Мен қарасам үйің күйді, Тайша хан,

Байсын елінен ер Алпамыс келген-ді.

Жайнап тұрған бауда гүлім солған-ды,

Ажал жетпей сұм тағдырым толған-ды.

Алты күндей бізде мейман болған-ды.

Падишаһым, есіткіл менің зарымды,

410 Алысқанда алды менің жанымды.

Састырды енді, ол залымның қорегі,

Әр мезгілде жейді тоғыз нарымды.

Бұл сөзді Қаражан ханға өз досы Алпамыстың дәрежесін көтеріп, әрі қорқытып, әр күні тоғыз нар жейді деп мақтап, әрі асырып айтқаны. Мұны баяғы уәзірлердің бастығы Көкеман қасқа естіп, патшаға келіп айтады: —Ау, Тайша хан, бұл өзі әр күні тоғыз нар жейтін болса, ақырзаман болды дей берсейші. Бұл бір тажал болды, егер ертең келіп қалаңа тиіп, қырғын салғанда, сен болсаң өз жөніңе өлерсің. Қандай пәле болса да маған не қыларсың. Қайын енем, қайын атамды қамап, қорлық берген сен деп, бір пәле қылар. Осылайша айтып, ханның қорыққанын сезіп, үйге келіп, қайын атасы Байсарыны, қайын енесі Алтыншашты зынданнан шығарып, Көкеман қасқа Қаражанға берді. Сонда Байсары Байшұбар атты танып, маңдайынан сипап, көңілі қуанышты болды. Қаражан Байсарыны Байшұбарға мінгізіп, өзі артына мініп, Алпамысқа жүріп кетті. Байшұбар бауыры созылып, пері жүрісімен қалмақтарға кез қылды.

Ат шомылды терлерге,

Сиынды кәміл пірлерге.

Қара көрім жер еді,

Жетіп келді Байсары

Үміт еткен жерлерге.

Қаражан аттан түсіп, Баршынның сүйіншіге жапқан шапанын алып, досты Алпамыстың қасына бармақ болды. Сонда Баршын Қаражанға мына сөзді айтты:

— Жалғыз едім ата менен анадан,

Қызыл жүзім сарғайған-ды санадан.

420 Мен мұңлының сізге айтатын сөзі бар,

Құлақ салып тыңда соны, Қаражан.

Ат шапқан үлкен тақырлар,

Бектерім құрған шатырлар.

Азбенен келген бола ма,

Көппенен келген бола ма,

Іздеп келген батырлар.

Ашылған бауда гүлменен,

Несібең болсын құрменен.

Байсын атты қоңыраттан

430 Біздерді іздеп келген-ді

Неше тулы қолменен?

Жаратқан Алла Тағала,

Ойнасам мейірім қана ма.

Батыр — аңқау, ер — көдек,

Жөн білмеген қалмаққа

Иә болмаса, сұлтаным,

Жалғыз келген бола ма?

Сонда Қаражанның Баршыта берген жауабы:

— Осы демнен деміңді еш дем деме,

Сұлтаныңды еш батырдан кем деме.

440 Бұл майданда қандай соғыс болса да,

Алпамысты қырық мың қолдан кем деме.

Сонда Баршынның оган қайтарган жауабы:

— Қара нәркес көзім бар,

Алмадай қызыл жүзім бар.

Батырым келмей тұрғанда,

Жөн білмеген қалмаққа

Алдап бір айтқан сөзім бар.

Енбегей ақтар шашыма,

Түспегей қайғы басыма.

Рақымың келсе не етеді,

450 Көзден аққан жасыма.

Арадан алты ай өткенде,

Өзімді қойғым келеді

Қырық күншілік жердегі

Ала байрақтың басына.

Мініп бедеу желгенің,

Армансыз дәурен сүргенің,

Өзім соған тиемін.

Қырық күншілік байрақтан

Озып аты келгенге,

460 Зерлі тоным киемін.

Мұқтажбен есім жиямын,

Құй қызылбас демеймін,

Құй бір қалмақ демеймін,

Қырық күншілік байрақтан

Озып аты келгенге,

Бақыты қара Баршынмын,

Өзім соған тиемін.

Досты болған Қаражан,

Уағда қылған мұңлымын.

Осы сөзді Алпамысқа айтып бар,—деді де, Баршын үйіне қайтты. Қаражан досы Алпамысқа кетті, достына айтып бар деген Гүлбаршынның сөзін айтты. Сонда Алпамыс:—Қалай ата-енем сау ма екен, достымның дені сау ма екен? — деп сұрады. Алпамыс жары Гүлбаршыннан жаңағыдай сөзді естіген соң, Байшұбар атты жеті күн, жеті түн суытып, терін алып, әбден даярлап, Тайша ханның қаласына досты екеуі жүріп кетті. Енді әңгімені қалмақтар жағынан қозғайық. Қалмақтар:

470 Ат шаптырды далаға,

Жар салдырды қалаға.

Баршын бәйгі болад деп,

Қиямет түсті араға,

Қатын менен балаға.

Өрілді аттың құйрығы,

Өлім — Хақтың бұйрығы.

Қалмақ қалмай жиналды,

Дәме қылып Баршыннан,

Шықты өңкей жүйрігі.

Қалмақтан төрт жүз тоқсан жүйрік ат жиналды. Тайша ханның өзі бір биіктің басына шығып, Алпамысты шақыртып алды. Досы Қаражан екеуі келді. Алпамыс атқа өзі мініп шабайын десе, оның ретін таба алмайды. Атына мінетін сенімді бала табылмайды. Сонда Қаражан досы тұрып:

— Атқа менен ыңғайлы бала жоқ, бір жолға біреуіміз атқа шабар бала болайық, онда тұрған еш ерсілік жоқ, — деп Қаражан Байшұбарға мінді. Алпамыс Қаражанды Аллаға тапсырып, Байшұбарды Қаражанға тапсырып, төрт жүз тоқсан бірінші ат қатарына тіркетіп, дуан молдаға хатқа жаздырды. Сонда Алпамыстың досы Қаражанға айтып тұрған сөзі:

480 — Шығып едім Байсын атты қаладан,

Ат өксітіп, өттім елсіз арадан.

Дос себепті Байшұбарды міндірдім,

Дұшпандық қып жүрме, достым Қаражан!

Тәңірім өзі жолын берсін оңынан,

Тер шыққанда Байшұбардың жонынан.

Ешбір бедеу шыдай алмас лебіне,

Ат шаба алмас Байшұбардың соңынан.

Тәңірім сақтар сұм дұшпанның оғынан,

Хабардар бол бары менен жоғынан.

490 Дос себепті Байшұбарды міндірдім,

Жылай-жылай, досым, саған бас ұрдым.

Қолымдағы бозтарланым қашырдым,

Дос себепті Байшұбарды мінгіздім,

Бар, Қаражан, Хаққа сені тапсырдым!

Жол жүруге уақыт аз қалды. Қаражан сұлтаннан патиха алды. Әуелі Алла, екінші кәміл пірлеріне тапсырды. Тайша ханнан алып жауап батыр туған мәрт Қаражан төрт жүз тоқсан бір бедеуді жолға шығарып салып тұрып, бір рауан айтады.

Ат шомылды терлерге,

Сиындым кәміл пірлерге,

Қаражан жүріп барады

Қырық күншілік шөлдерге.

Бес күн тамам болғанша,

500 Жолдар жүрді Қаражан,

Әр жерлерге барады,

Аулақта демін алады.

Түн ұйқысын қандырып,

Және мінді Шұбарға.

Төрт жүз тоқсан бедеуге

Он күннің жүзі болғанда,

Және келіп қалады,

Аулақта демін алады.

Түн ұйқысын қандырып,

510 Досының атын сынады.

Он бес күндер болғанда,

Және жетті соңынан...

Сол уақыттарда Ақбұлақ деген бұлақтың басында көп қалмақтар жиылып, Қаражанға күліп, бір сөз айтып тұрады:

— Мойның бұрғын, батыр туған Қаражан,

Жіктелесің, жеке шығып арадан.

Өз еліңнен бекер азып, айырылма,

Сүйектес ек аға-іні, Қаражан!

Назбедеу деп, жабы жалын тарайды,

Біз көргенбіз қаңғып жүрген талайды.

Тілімізді ал, елге қайтқын, Қаражан,

520 Бұл топырыш қазағың неге жарайды?

Айыл тарттым назбедеудің беліне,

Сен де кірдің Мұхамбеттің дініне.

Бұл байраққа жаман жабың жарамас,

Атты шаппа, қайт, Қаражан, еліңе!

Байшұбарға қалмақтардың көзі өтіп, адамнан ақылы зият жануар Байшұбар мылтықтай атылып жығылды. Қаражан қамшымен ұрды. Бірақ Байшұбар орнынан тұрмады. Қаражанның ашуы келіп, бір қолымен құйрығынан, бір қолымен шоқтығынан алып, көктемде көтерем болып жығылып қалған арық саулық құрлы көрмей, төрт аяғына бастырып қояды. Осылайша үш мәртебе көтеріп қойды. Ең болмаған соң, қолына бір шідерді алып, атты салып жіберді. «Қатты ұрма!» дегендей қылып, жануар дауысын бір түрлі қылып кісінеді, ішін тартады. Әбден жаны қиналды. Батыр Қаражан Шұбарды алдына салып айдады. Күн-түн жол жүрді. Арада бес күн өтті. Жиырма күн болғанда, Дербент деген атты жіберетін жерге келді. Осы келген жиырма күншілік жолға аттардың бәрі де әрең келіп жетіп, қайтуға жарамайтын болып қалды.

Қалмақтардың бәрі аттан түсе қалып, кеңес қылады. Қаражанның көңіліне бір күдік келіп, осы бүгін Байшұбар атқа дем алғызсам, бес-он уыс жем берсем деп ойлап, Байшұбар аттың алдына барды. Жусаннан басқа түк көрмеген жануар Қаражанды жолатпай, үрікті. Қаражан аттың омырауынан қағып, маңдайын сипап, дорбаны алдап іліп еді, сонда да басын сілкіп, жемді жемеді. Сонда қалмақтар қарап күліп: «әй, задыңды... сүнніңнің аты ертең байраққа жетер» деп, сықақ қылып күліседі, әрқайсысы сөйлесіп, қос-қостарына қайтты. Тайша ханның патшалықтан жіберген ат сейіс төресі бар еді, әдейі қандай ат бәйгіден келер екен, қайсысы өлер екен деп сынауға жіберген. Сол ат сейіс төресі айтады: — Төрт жүз тоқсан бедеуді бір биікте тұрып, алдымыздан өткеріп едік, ішінен ханның тарлан атынан, Қаражанның қара атынан басқа аттардың бәрі де өгіз екен. Бәрін көрдік. Енді солардың ішінде Қаражанның мінген достының Байшұбар атын айтушылардың кейбіреулері жабы деді, енді соны барып көрсек екен, — деп тоғыз қалмақты жолдас қылып алып, жақындап Байшұбардың қасына келді. Қаражанды қараса, Алпамыспен дос болғаннан бері Құдайды бір біліп, Расулды Хақ білген екен. Жем берсем деп ойлап, дорбасын алып, Байшұбар аттың алдына барды. Алдына барса еш нәрсе көрмеген жануар дорбаны зордан алды. Төре сол кезде бесін намазын оқып тұрған екен, өзінің арт жағында байлаулы тұрған Байшұбардың қасына барды. Омырауына қол салып, денесін көрді. Байшұбар аттың қарыс сүйем қанатын көріп, қанатының көтеріліп, жайылып тұрғанын көріп, ат сейіс төресі қорықты, сөйтіп, өзінің адамдарының ішіне барды. Барып төрт жүз тоқсан қалмақтың бәрін де жинап алды. Жинап алып, ат сейіс төренің айтқаны:

— Айыл тарттым назбедеудің беліне,

Сұңқар шүйдім айдын шалқар көліне.

Мен ойлаймын Баршын қайда сіздерге,

Шаппай атты қайт, қалмақтар, еліңе.

Ат шапқанмын қия майдан түздерге,

530 Киген келмес сауыттарың тіздерге.

Абырой барда елге қайтқан жақсырақ,

Кім ілгері бұл майданда көздерге.

Жамандатқыр Байшұбар ат барлықта,

Ойланамын, Баршын тимес сіздерге.

Жаман екен Қаражан,

Байшұбар атты баптапты,

Қатырып етін қақтапты.

Қырқылмаса қанаты,

Сөгілмесе тұяғы,

540 Жамандатқыр Байшұбар

Жиырма күндік жолдарды

Жеті күнге шақтапты...

Сол уақытта көптің ішінен тұрып Қаражанның жалғыз ұлы Досмағамбет атсейіс төреге мына сөздерді айтады:

— Сендер мен тұрғанда, менің атамнан қорықпаңдар. Менің атамның жеті күндік ұйқысы бар. Біздер «атсейіс енді жеті күнге кешіктірілді, аттар демін алсын» деп пәтуа қылайық. Сонан соң менің атам ұйқыға кіріседі. Сол ұйықтағаннан жеті күнге шейін тұрмайды. Сол ұйықтап қалған соң, Байшұбар атты өлтіріп кетейік, иә болмаса қол-аяғын байлап кетеміз, —деді. Қалмақтар осы сөзге қаулы қылып, жаңағы айтылған «жеті күнге кешіктірілді» деген сөзді жар қылып, жұртқа таратты.

Бұл сөзді Қаражан да естіп, көпшігін басына, сағатын құлағына қойып жатты. Сол жатқаннан мол жатып, кәдімгі жеті күндік ұйқысына кетті. Оның ұйықтап қалғанын қалмақтар көріп, бастығы Досмағамбет болып, Қаражан әкесінің жанына келеді. Келсе кәдімгі жеті күндік ұйқысына кеткен екен. Сол арада Досмағамбет жылдам тұрып, жүз тоқсан қалмақты шақырып алып келіп, өзінің туған әкесі Қаражанның екі қолын арқасына қайырып, шешілмейтін қылып қатты байлап тастады. Мұны байлап болған соң, төрт жүз тоқсан қалмақпенен Байшұбар аттың қасына келді. Төрт жүз қалмақ жабылып, әр қайсысы әр жерінен ұстап, сол жерде Байшұбарды жерге көтеріп ұрды. Сексеуілдің жігерін (бұлағын) алып келіп, төрт жерден қағып, Байшұбар аттың төрт аяғын төрт қазыққа керіп, төрт қазыққа тас қылып байлап тастайды.

Сонан соң қалмақтар уақыттары бос болып, көңілдері хош болып, аттарына мініп, байрақ (көмбе, мәре) басында барлығы қатар тұрып, атсейіс төреден рұқсат алып, бәрі бірдей жабыла жарыса жөнелді. Сол кеткеннен мол кетіп, арада үш күн өтті. Қаражан ұйқыда жатып, тұншығып, оянып кетті. Басын көтеріп, жан-жағына қараса, маңайында ешкім жоқ, жұрттың бәрі кетіп қалған. Жалғыз өзі ұйықтап қалыпты. Қалмақтардың кеткеніне үш-төрт күн болып қалыпты. Аттарының тезектері қурап қалған. Үйқыдан мең-зең болып, тұрайын десе, ұмтылса болғаны, қошқардай жерді сүзіп, мойыны астына түсіп, қайта-қайта жығыла береді, жығыла береді. Қолының байланғанын сонда білді. «Үйқы — жау» деген сөз есіне сонда түсті. Бір мезгілде әйтеуір ұмтыла-ұмтыла орнынан тұрды. Тұрып қараса, Байшұбар аты орнында жоқ болып шықты. Жан жағына көз салса, Байшұбардың ізі жатыр. Ізіне түсіп барса, бірнеше оқпан-шұңқырға түсіріп, Байшұбардың аяғын төрт қазыққа байлап кеткен. Атын босатып алайын десе, өз қолы да байлаулы. Ыза болғаннан, Қаражан сол жерде мына сөздерді айтыпты:

— Мініп шықтым досымнан таңдап бір атты,

Ат оздырып, тарқатпадым қайратты.

Төрт аяққа төрт қазықты қақтырып,

Аңғал басым өзін-өзі байлатты.

Өзім өлсем, бекер қалар нардай күш,

Сақ болғанда, байлар еді қандай күш?!

Төрт аяққа төрт қазықты қақтырдым,

550 Ақыл болса, болмас еді мұндай іс.

Баудың ерте ашылады гүлдері,

Жан достымның Байсын, Қоңырат елдері.

Төрт аяққа төрт қазықты қақтыртып,

Қайда кеттің, сұлтанымның пірлері?!

Жан досым «иә, пірім!» деп берген бата,

Қапыда досыңнан бір кетті қата.

Төрт қазық төрт аяққа қағылғанда,

Қайда едің ат иесі, Жылқышы ата?!

Қаражан қысылғаннан осы сөздерді айтып тұрған екен. Сол кезде құлағына бір дауыс келді. Бұл не екен деп тыңдап қалса, ғайыптан «Алла» деген дауыс шығады. Құлағын салыңқырап тұрса, басында сәлдесі бар Қызырзенде келді. Қаражанның mқасына келді, оған Қаражан ізетпен сәлемін берді. Сәлемін әлік қабыл алды. Сол жерде жеті кәміл пірлері Қаражанның байлаулы қолын шешті, әбден байлаулы көп тұрған Қаражан шұқырда жатқан Шұбарға барып, ұстап, оны шұқырдан суырып алды. Сол жерде кәміл пірлері бата береді. Сонда берген батасы:

— Айналайын аңдызым,

560 Маңдайымда құндызым,

Төбемдегі жұлдызым,

Көріскенше күн жақсы,

Қаражан атты жан қозым,

Жорытқанда жолың болсын,

Жолдасың Қыдыр болсын!

Жұрттың басы — жолбарысым,

Қарауыл басы — қабыланым,

Қабыланым аман бол, —деді,

Ел ағасы — сұлтаным,

570 Жан балам, аман бол, —деді.

Мінген бедеуің желсін деп,

Армансыз дәурен сүрсін деп,

Қапыда қалған Байшұбар

Бәйгіден озып келсін деп.

Баршын атты жан балам

Сұлтанға жұпты болсын деп

Хақ Жаратқан Пәруар

Баршынжан мен сұлтанға

Өзі абырой береді,

580 Аман-есен болсын деп.

Осы сөзді айтып шілтен пірлері бата беріп, қала береді. Қаражан батыр атына қамшы ұрып, жолға салады.

Батыр туған Қаражан

Желіп кетіп барады,

Асыл туған Байшұбар

Құстай ұшып шабады.

Болаттай төрт аяғы

Шақпақтың отын жағады.

Арандай аузын ашады,

Омыраудан көбік шашады,

Дариядай болып тасады,

590 Қаражан қамшы басады,

Тұяғы қызды Шұбардың,

Аяғын нұқып басады.

Бір күн таман жол жүрді,

Нақ намазшам болғанда,

Үдеп бір шабыс қосады.

Қара құптан болғанда,

Топты жарған Байшұбар

Тура жолды төтелеп,

Қаражан атты батырды

600 Жүні қызып, жұлқынып,

Қия майдан далада

Дөңгелеп алып қашады.

Жазаңдау жерден зырғытып,

Ойлау жерден ырғытып,

Екі көзі телмеңдеп,

Омырауын көрсең есіктей,

Мойын еті бесіктей.

Кекілі сұлу Байшұбар

Талдап өрген жібектей.

610 Сымбаты сұлу жануар

Ойға тіккен ордадай.

Сауыры сұлу жануар

Төңкерген шойын қазандай.

Құлағы сұлу жануар

Молда қиған қаламдай.

Тұяғы сұлу жануар

Дүкеннен алған легендей.

Үш күннің жүзі толғанда,

Баяғы кеткен қалмаққа

620 Нақ таң мезгілі болғанда,

Қаражан қуып жетеді.

Шуылдаған қалмақтан

Лезде басып өтеді.

Дәл түс болған мезгілде,

Қарсы алдына қараса,

Тайша ханның Тарлан ат

Жайылыпты қос қанат,

Сәуірдің соққан желіндей,

Тарлан аттың ізінен

630 Шауып жетті Шұбар ат.

Шоқтықтан ауыз салады,

Майырылып сол жерде

Шоңқайып Тарлан қалады,

Мұнан да өтіп барады.

Күніменен жүреді,

Түніменен жүреді.

Бес күннің жүзі болғанда,

Қаратаудың бауырында,

Досмағамбет атты жалғызы,

640 Астына мінген қара аты,

Қаражан атты батырдың

Тілеп алған жалғызы

Көз ұшында көрінді.

Сонда Қаражан айтады:

— Айымсың, балам, айымсың,

Жылқыда тұлпар тайымсың.

Арт, балам, жұрттан арт, балам,

Дұшпанға қылма мәрт, балам.

Жан атаң сенен айналсын,

Сұлтаным менің, жалғызым,

650 Жағаға біткен жалбызым,

Алып берем хан қызын.

Ата десең сен мені,

Достымның аты қалмасын,

Атыңның басын тарт, балам!

Шапқыр бедеу өз дәуірінде шабылар,

Батыр жігіт ақ сауытын жамылар.

Атты тарт сен, ат қалды деп қажыма,

Баршындай қыз саған, балам, табылар.

Жаңбыр жаумай ат құйрығын өрейін,

660 Жаным балам, ақылсызсың, не дейін?

Баршындай қыз дүйім елден табылар,

Қос сұлуды саған алып берейін.

Сонда баласының қайтарган жауабы:

— Жаным атам, сөзіңе құлақ салмаймын,

Осы жолда мен тіліңді алмаймын.

Аты жақсы, аты озған жігітпін,

Гүлбаршыннан басқаны мен алмаймын.

Сол жерде Қаражанның ашуы келіп, шыдамай қайратқа мініп, Шұбарды қамшыменен ұрды, баласы да атқа қамшы басты.

Екі бедеу жарысты,

Батырлар қылды намысты,

Тұяқтан ұшқан қара тас

670 Шақпақтай болып шағысты.

Жамандатқыр қу қара ат

Сірә, жолды бермеді.

Күйіп-пісті Қаражан,

Үстіне киген ақ сауыт

Тәніне сыймай кернеді,

Батыр қолын сермеді.

Арадан өтті үш сағат,

Жамандатқыр қу қара ат

Тіпті жолды бермеді.

680 Өлдім-талдым дегенде,

Артық туған Байшұбар

Киіктей ырғып жануар,

Еміреніп жетіп барады.

— Дұшпандық қылған ұлымсың,

Тұр дегенде тұрмадың,

Мойныңды маған бұрмадың, —

Досмағамбет атты ұлының

Алды ерінің қасынан,

Үстады мықтап басынан.

690 Ашумен мойнын бұрады,

Тілеп алған жалғызын

Диірмендей бір тасқа

Көтеріп алып ұрады.

Жалғыз ұлын өлтіріп,

Қылышқа қолды салады.

Қанатты қара тұлпардың

Басын кесіп алады.

Дос болсаңыз сондай бол,

Үлын, атын өлтіріп,

700 Батыр туған Қаражан,

Достықты орнына келтіріп,

Боздап кетіп барады.

Осы жүріспенен Қаражан жеті күн жол жүрді. Сол уақыттарда Тайша хан қасында бірнеше дүрбішілерімен аттар келетін жолға қарап тұр екен. Жолда келе жатқан аттарды көріп, Қаражанның атын қарап тұрған дүрбішілер жолға әбден анықтап қарап, келе жатқан аттарды аңғарды. Сонда Тайша ханның қойған дүрбішісі ханға қарап: — Сіздің Тарлан келе жатыр, Баршындай сұлу сіздің шығытыңыз болды, —деп ханды қуандырып тастады. Қаражанның жолына қарап тұрған дүрбішісі: — Абайлап қараңыз, бұл келе жатқан кезбенің Шұбары,—деді. Сонда Алпамыс ақ түйенің үстіне шығып қараса, келе жатқан Байшұбарды көрді. Сонда батырдың атына қарап тұрып айтқан сөзі:

— Мойыныңда таққан алтын тұмарың,

Мінген елдің тарқатасың құмарын.

Егескенде жауға иеңді қор қылма,

Гауһар көзді айналайын, Шұбарым!

Қос қанатым, бұл жалғанда бағаң жоқ,

Інім-ау деп күш беретін ағам жоқ.

Бұл майданда өзің алып шықпасаң,

710 Жауға жалғыз менің қылар шамам жоқ.

Ертеменен бауда ашылған гүлім жоқ,

Күш беретін қалың қоңырат елім жоқ.

Өзің шауып, өзің абырой алмасаң,

Ат көтеріп, Алла деуге әлім жоқ.

Алпамыстың тұрған жері белгілі уағда еткен қақпалы қара тас еді. Тайша хан уәзірлеріменен кеңесіп, «баяғы белгілеген қара тастан кімнің аты бұрын өтсе, Баршын қыз соныкі болсын» деп ұйғарып қойған. Алпамыс сол жерде тұр еді. Байшұбар шауып келіп, Алпамысты бір мәрте айналып өтіп, жануар Байшұбар мылтықтай атылып жығылды. Алпамыс атына қарап тұрса, аяғы келідей болып ісіп кетіпті. Атының қиналғанын көріп, шыдай алмай қылышын қынабынан суырып алып, Қаражанға қарап көтеріп тұрып, Алпамыс Қаражанға мына сөздерді айтып тұр:

— Мұсылманға жоқ-дүр менің зияным,

Атты көріп кетті ақыл, қиялым.

Төрт аяққа төрт қазықты қақтырып,

Кесем басың, келтір енді иманың!

Ат қадірін білмегенім — жастығым,

720 Алтын кесе құйып ішкен «мәддұғым».

Кесем басың, келтір енді иманың,

Мәрт Қаражан, кәне, маған достығың?

Атқа байлап көгертейін көзіңді,

Азаппенен сарғайтайын жүзіңді.

Төрт аяққа төрт қазықты қақтырып,

Алдап айттың маған достық сөзіңді.

Сонда Қаражанның цайтареан жауабы:

— Сол кеткеннен кеткенмін,

Майданда тәкбір еткенмін,

Он бес күндер болғанда,

730 Ақбұлаққа жеткенмін.

Жөн білмеген көп қалмақ

Күншілік қылды біздерге.

Айналайын Байшұбар

Сабылтып атты үдере,

Өксіттік жапан түздерде.

Алдыма көпті салғанмын,

Өзім артта қалғанмын.

Күн жиырма болғанда,

Шабатын жайға барғанмын.

740 Қалмақтар мені алдады,

Жеті күн еру болдық деп,

Тынығуға қондық деп.

«Батыр — аңқау, ер, — көдек»,

Иландым мен мақұл деп,

Ат суытқан ақыл деп.

Тәкбір айтқан Қаражан

Көзі ұйқыға барғанда,

Екі қолын байлапты.

Шырт ұйқыда жатқанда

750 Айналайын Шұбарға

Төрт қазықты сайлапты.

Мықтап байлап Шұбарды

Жөн білмеген қалмақтар,

Жолға салып айдапты.

Тас боп ұйықтап жатқанмын,

Масқараға батқанмын.

Сол ұйқыдан оянып,

Секіріп тұрсам орнымнан

Тәңірдің көрдім атқанын,

760 Шұбардың көрдім жатқанын.

Зар жылап бардым басына,

Етек-жеңім көл болды

Көзімнен аққан жасыма.

Майданда өліп қалғанда,

Құдай — жалғыз, мен — жалғыз,

Кім келеді қасыма?

Мәдет қылды пірлерім,

Көзімнен аққан жасыма.

Жеті кәміл піріңіз

770 Екі қолым босатты,

Шүкір қылдым Аллаға,

Оқпанда жатқан Шұбарға

Жолбарыстай жұлқынып,

Асығып қолды салғамын,

Байшұбарды шоқтықтап,

Оқпаннан суырып алғанмын.

Жеті кәміл піріңіз

Батасын беріп жөнелтіп,

Көңілімді сөйтіп тындырды.

780 Баршынжан атты баламды

Алпамыс батыр алсын деп,

Астыңа мінген Байшұбар

Бәйгіден озып барсын деп,

Жеті кәміл піріңіз

Сол сөздерді айтып қалған-ды.

Бірнеше күн араға

Шабуыл мен салған-ды.

Қуып жеттім соңынан,

Өте беріп Байшұбар

790 Қапталдасып оңынан,

Шоқтықтан ауыз салған-ды.

Мертігіп сонда майрылып,

Тарлан ат шөлде қалған-ды.

Жалғыз балам қара атпен

Жеткізсе де қалмады,

Қал деп бақтым жалынып,

Ата деп тілімді алмады,

Айтқанымды қылмады.

Жалғыз ұлым өлтірдім,

800 Жаудай қылып аяусыз.

Қара атымды өлтірдім,

Зерлі тон кидім қаяусыз.

Ақ айымның арыстаны,

Боз құбамның бостаны,

Жалғыз ұлым өлтірдім.

Қалдым жалғыз, таяусыз,

Жалғанда бақыты қарамын,

Жалғыз ұлым өлтірдім.

Көп дұшпанға мерт қылмай,

810 Досым атын келтірдім.

Сол сөздерді досты Қаражаннан естіген соң Алпамыс батыр жылап, Қаражан досы қоса жылап, екеуі де бір-біріне риза болады. Гүлбаршынның Алпамыс батырдың аты келгенін естіп айтып тұрған сөздері мынау еді:

— Менің сүйген батырым, сұлтанымның аты бәйгіден озып келген сияқты көрінеді. Барып өз көзіммен көріп, құтты болсын айтайын, — деп орамалын басына салып, көргендердің ақылын алып, екі беті күндей жанып, қасын қағып, ернін тістеп, бір қолын қусырып, бір қолын жаңа ғана шыққан емшегінің үстіне қойып, Баршынның айтып тұрған сөзі:

— Ақша жүзің сарғайттың,

Атым келмес деп қайғырдың,

Озды ма атың бәйгіден?

Сұңқар сынды сұлтаным,

Қылып едің уайым.

Сарғайып ең мұңайып,

Ат келді, болдың көзайым.

Мойныңа таққан тұмарың,

Шапқанда тарқар құмарың.

820 Келді ме озып Шұбарың,

Ат келді, болдың көзайым.

Ат шомылған теріңіз,

Қысылғанда қолдар піріңіз,

Айналсын сенен шорыңыз,

Қылып едің уайым,

Ат келді, болдың көзайым.

Сонда Алпамыстың қайтарган жауабы:

— Шапқан бедеу болды ғой бір қара тер,

Ерлік қылды бұған шапқан достым ер.

Байшұбарға достым шауып оздырды,

830 Шын алғысты, Гүлбаршынжан, соған бер,

Қуанышың құтты болсын,

Қалмақтардың жүзі солсын.

Құтты болсын қуанышың,

Қайта бер, Баршын, үйіңе.

«Бұлағыңнан су ішпесін»,

Басқаның қорлығы жетпесін,

Басқаның көзі түспесін,

Қайта бер, Баршын, үйіңе!

Сонда Баршынның қайтарган жауабы:

— Ат келді деп қуандың,

840 Атың өлер болыпты.

Қу қалмақтың елінде

Сүйегі қалар болыпты.

Ат келіп жидың есіңді,

Мен барайын ордаға,

Қасыма қос, сұлтаным,

Ерт Қаражан досыңды.

Жіберді достын бірге ертіп,

Қаражандай достымен

Баршын үйге барады,

850 Қолына оттар алады.

Төрт қозының құйрығын

Қаражан атты досының

Арқасына салады.

Гүлбаршындай перизат

Қолға қазан алады.

Байшұбар жатқан далаға

Қаражанмен қосылып,

Жүгіріп кетіп барады.

Байшұбар аттай бедеудің

860 Аяққа қаққан шегесін

Қысып ұстап қышқашпен

Табандап суырып алады.

Арам қанын аяқтың

Қорықтықпен сорып алады.

Зиянды қанды қоймайды,

Төрт қозының құйрығын

Қазанға салып күйдіріп,

Аяққа орап салады.

Бәйгіден келген Шұбарды

870 Он бес күн Баршын суытты,

Он бес күн Қаражан суытты,

Он күн Алпамыс суытты.

Бәйгіден келген Шұбарды

Қырық кеш, қырық күн кездірді,

Баршынды қалмақтан бездірді,

Ат тұяғын тоздырды.

Мініп бедеу желгенде,

Бәйгіден аты келгенде,

Қырық кеш, қырық күн кездіріп,

880 Асыл туған Шұбарды

Қалмақтан сөйтіп оздырды.

Шұбар бедеу сымбатты,

Баршынменен қосылып,

Қаражанмен екеуі,

Үйге келді, күн батты.

Ақ некесін қидырып,

Қылды бір енді ғишратты,

Қыз бен жігіт қосылса,

Белгілі ғой бұл әдет,

890 Екеуі құрды сұхбатты.

Екі жас сөйтіп қосылды,

Сарғайып сонсоң таң да атты.

Алпамыс, Баршын кеңесіп,

Елге қайту қамын етті.

Бұл сөздер сонымен қалып тұра берсін. Ендігі сөзді Тайша ханнан естіңдер. Патшаның барлық уәзірлері жиналып:—Ау, атым бәйгіден келді деп, Баршын сұлуды алып кете бере ме? Бастапқы уағдамызды бұзамыз ба? Баршынды жалғыз келген бір кезбеге беріп жіберсек, онда бізге өлім. Олай қылмайық, Алпамысты қасыңызға шақырып алыңыз. Ау, мына ат жарыстың енді палуан күресі болады деңіз. Өзіңіз қырық палуанды таңдап алып қасыңызға отырғызыңыз. Сөйтіп, өзіне айтыңыз: «Күресіп қырық палуанымызды жықсаң, зорлығыңды білсем, сонда ғана сен Баршынды алып кете бересің» деңіз. Соны шақырып алып айтпақ, тақсыр, сізден, оны мақұлдау мына бізден. Сөйтіп, осы мәслихатпен Алпамысты шақыртып алдырады. Алпамыс Тайша ханның көз алдына келіп тұрады. Тайша ханның Алпамысты көргені осы еді. Қараса, өзі он төрт жасар ұл, бейіштен шыққан десе де өтірікші болмайтын. Кекілін тарап қойған. Кісі мақтап сидырарлық емес екен. Тайша ханның ақылы кетті, жан-жағына қараса Алпамысқа тамаша қылып, көшелерден дуалдар үстіне шығып көпшілік қарап тұр екен. Сонда патша тұрып айтты:

— Әй, ұлым, алты айлық жолдан Баршындайын жарыңды іздеп келдің, көп жолдарға да шаптың, атың озып бәйгіден келді. Алла Тағаланың бұйрығы болды. Баршын ақыреттік жарың болды. Бірақ ел жиналып, ат жиналып, ат жарыс, палуан күресі болады деген дәріппен келген екен. Ал атым озды деп Баршынды еліңе алып кете бересің бе? Әлде палуандармен күш сынасасың ба?

Алпамыс ішінен ойлап тұр: «Құдай — жалғыз, мен — жалғыз. Бұл елдерде Құдайдан басқа, Қаражаннан басқа кімім бар? Кел, мәрттікке белім буайын. Қалмақтар нәмәрттік қылды дер». — Әй, тақсыр, хан да өтірік айта ма, хан жарлығы қайта ма, кел палуандарыңмен ұстассам ұстасайын, — деп ханның өз палуандарының ішінен біреуін таңдап шығарып еді, Алпамыс сыйынып, көзіне жас алып, патшаның палуанын көтеріп тұрып, дөңгелетіп тұрып, жерге көтеріп кеп қойып қалады. Тайша ханның алдына балуанын жығып, онысы орнынан тұрмай жатады. Жарым сағат өткенше патшаның тоғыз палуанын жықты.

Енді Алпамысқа шығуға палуан табылмады. Сол уақыттарда бір шетінде Алпамыстың Байшұбары тұр еді. Қалмақтардың қиялы мұның атын өлтірейік деген болған екен. Солай қылып Байшұбар алдына келгенін басады, артынан барғанын тебеді, гуілдескен көп қалмақты жанына жақындатпай тұр еді. Алпамыс мұны көріп, әрі шығуға палуан болмаған соң, атына жүре берді.

Батыр мінді Шұбарға,

Зейін салды қалмаққа,

Әскер жаман құрсанған.

Аңдап батыр қараса,

Жөн білмеген көп қалмақ

900 Жібермеске ұқсаған.

Ойлады батыр бір ойды,

Қылышын ұстап, ойланып,

Бір шығарып, бір қойды.

Әуелі өздерінен болсын деп ойланып тұр еді, сонда патшаның бас уәзірі Көкеман қасқа патшадан рұқсатсыз Алпамыс батырға мылтық атты. Бұл атқан оғы ажалы жоқ батырға тимей кетті.

Сансыз тұрған қалмаққа

Қылышын суырып алады.

Жолбарыстай ышқынып,

Шұбарға қамшы салады.

Тура келген қалмақтың

Қақ маңдайынан шабады.

910 Қапталдан келген қалмақтың

Өлгенін алып барады.

Арада сағат өткенше,

Көп қырғындар болады.

Шапқанда қылыш тап алды,

Айырады жаманды.

Ханы менен ханзада,

Бегі менен бекзада,

Сол уақытта қалмақтар

Қалаға қашып қамалды.

920 Қалмақты қырып Алпамыс

Гүлбаршынның үйіне

Қаражанмен қосылып,

Екеуі қайтып барады.

Мұның өзі көп қырғынға айналып кеткеннен кейін патша бүтін уәзірлерін шақырып алып, «ақыр соғыстың болуына кім себеп болды» деп, тексеріп сұрағанда, соғыстың болуына себеп — Көкеман қасқа екенін бәрі айтып берді. Патша дереу оны шақыртып алып, «осынша жұрттың қырылуына себеп болған сен екенсің» деп, Көкеманның өзін өлтіріп жіберді. Алпамыс батыр бәйгіден атын оздырып, Тайша ханның жиған палуандарын шетінен жығып, Тайша ханның еліне ажалдай тиіп, қорқытып, тоқсан қара нарымен, нар үстінде жасаулары мен, ақ күйменің ішінде Баршын атты жарымен, атасы Байсарымен қоштасып, енесі Алтыншашпен де көрісіп, қош айтысып, Қаражан досымен құшақтасып сүйісіп, өз еліне жүріп кетті.

Еліне сапар қылады,

Ақша жүзін солдырды,

Мінген нарлар болдырды,

Алты айшылық жол жүрді.

Сонымен Алпамыс туған еліне келеді. Елі той қылады. Бірақ бұл Гүлбаршынды іздеп кеткенде, үйірдегі барлық жылқысын қалмақтың екінші бір ханы — Тайшық хан айдап алып кетіпті. Алпамыс келген соң Байбөрі бай оның алдынан шығып айтқан сөзі:

— Тумай кеткір Алпамыс,

Көрінбе менің көзіме.

930 Ешбір пайдаң тимеді,

Бала болып өзіме.

Тайшық хан алды жылқыңды,

Құртып кетті мүлкіңді,

Тұр алдымнан, кет, — деді,

Кет деген сөзін кектеді.

Тайшық алған жылқының

Артынан қуып бар, —деді,

Тайшықтан кекті ал, — деді.

Ала алмасаң кегіңді,

940 Пенде боп сонда қал, — деді.

Сонда Алпамыс сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Кәуір алған жылқының

Артынан мен кетейін.

Шаһмардан жар болса,

Жылқыңды қуып жетейін.

Қарамайсың көңліме,

Әкем болсаң мен сорлы

Сөзіңді естіп не етейін.

950 Атқа салдым тегілдірік, терлікті,

Қаратауда мен көп сүрдім беглікті.

Жалғыз ұлың мен кеткен соң, атажан,

Мұндар құлдан сен көрерсің қорлықты.

Атқа салдым тегілдірік, пыстанды,

Мен кеткен соң, әкежан,

Ақыр жерсің пұшманды.

Бес байталдық бедірек құл,

Әке, сенің артыңда

Аңдып жүрген дұшпан-ды.

960 Сол уақытта осы сөз

Қатты тиді өзіне.

Алпамыстың жан түспес

Қаһарланса көзіне.

Шамырқанды, шырқанды,

Буырқанды, бұрсанды,

Мұздай темір құрсанды.

Алып келді Шұбарды,

Мойнына тақты тұмарды.

Бейсенбі күн бесінде

970 Қалмаққа қосын шығарды.

Садағын белге байлады,

Найзасын ырғап, сайлады.

Ал қалмаққа жүрмекке

Алпамыс берен ойлады.

Қайратты туған бала еді,

Қалмаққа кетіп барады.

Алтын бауыр Шұбардың

Басын жолға салады.

Бір күн шапса Шұбар ат,

980 Айшылық жолды алады.

Сонда Алпамыс батырдың кетіп бара жатқанын елі-жұрты біліп қалып, жұрты жиылып, алдына келіп былай деді: — Әй, Алпамыс, жалғыздық тек бір Аллаға ғана жарасқан, басқа ешкімге де жарасқан емес. Көп әскермен барыңыз, қалаған жігіттеріңізді алыңыз,—дейді. Сонда оларға Алпамыс тұрып былай дейді:

— Бәлі, жұртым, бұл сөздерің мақұл ғой. Солай болса да Құдай қаласа, жалғыз өзім барамын, дұшпанды жеңіп аламын, табаныма саламын. Енді сіздердің маған жандарыңыз ашыса, маған қосқан көмегің, қылған себебің сол болсын, менің қартайған ата-анам қалып барады. Әуелі Құдай, қалды халқым сіздерге тапсырдым. Соны бағыңыздар. Және қатынымның ішінде алты айлық бала қалып барады. Үл туса, атын Жәдігер қойыңыздар. Жақсы қылып бағыңыздар. Тірі болса, дұшпанға кек жібермес. Мұны да халқым, сіздерге тапсырдым, — деп Алпамыс батыр жүріп кетті. Сонда Алпамыс үйден шыққан күні, бұлардың жылқысын алып қашып, айдап барған қалмақтың ханы Тайшық түс көріп, түсінен шошып оянып, елі-жұртын жиып алып, түсін айтып, былай дейді:

— Ей, азамат, жарандар,

Мен бір ғажап айтайын,

Құлақ салып, қараңдар.

Мен бір бүгін түс көрдім,

Түсімде жаман іс көрдім.

Заманым менің қағынды,

Қағынбаса не қылды?!

Құрсаулы қара бура кеп,

Қарсы қарап шабынды.

990 Көзімнің жасы егілді,

Қабырғам менің сөгілді,

Басымда тәжі, дәулетім

Жерге менің төгілді.

Бір арыстан өзіме

Шабатұғын көрінді.

Талқан қып алды шәрімді,

Талауға салды барымды.

Екі бүйірін таянтып,

Алатұғын көрінді

1000 Қойнымдағы жарымды.

Қаланың аузын қан қылды,

Қақпаның аузын шаң қылды.

Айдарлымды құл қылды,

Тұлымдымды тұл қылды.

Солқылдаған мырзамды

Табанға салып жүн қылды.

Аузына қарасам,

Сұлуды таңдап сүйгендей.

Келбетіне қарасам,

1010 Қымқапты таңдап кигендей.

Бір түгіне қарасам,

Қырмызы қызыл жібектей.

Ақылына қарасам,

Сарттар соққан түнектей.

Қабағы қалың сол бала,

Қайрат-күші мол бала,

Досқа — бақ, жауға—сор бала,

Тіпті шұнақ қу бала,

Шұбар ат мініп келеді.

1020 Сол Шұбар ат дүбірі

Тас төбемді жарады.

Мен білмеймін дәл сонан

Қандай адам өледі,

Қанша жанды көмеді.

Жылағанда көзіме

Қанды жастар толар ма?

Тауға біткен бәйшешек

Сірә, қурап, солар ма?

Жиделі Байсын жерінен,

1030 Қоңырат деген елінен,

Алпамыс атты жас берен

Атқа мінген болар ма?!

Алпамыс батырды өз патшасы мұндай қылып айтқан соң, кәуірдің халқы да қорықты. Алпамысқа қарсы қоятын айла-амал іздестіре бастады. Сол қалада тұратын, ыстық ішкен суық тышқан, қабағы тырысқан, көрінгенмен ұрысқан, кенеп дамбалы көтіне қатқан, өзі туғаннан Құдай атқан, басы — мүйіз, көті — киіз, тізесіне шекпені жетпеген, басынан жаманшылық кетпеген, бір кез ширек бойы бар, адам таппас ойы бар бір мыстан кемпір бар еді. Міне, сол келіп айтты: — Ей, тақсыр, менің бір тілегім бар, егер соны қабыл көрсеңіз, ол дұшпаныңызды мен пенде қылып, байлап алып, алдыңызға алып келіп берейін, дейді.

Ханның күткені де осы еді. Сонда хан айтты: — Не тілегің бар? Алпамысты байлап алып келсең, не тілесең де берейін. Арызыңды айт! — дейді.

Сонда мыстан айтады: — Менің жалғыз таз балам бар. Соған жалғыз қызың Қарагөзайымды берсең, мен дұшпаныңызды алдыңызға байлап әкелейін,—деді. Сонда хан айтты: — Құп, мақұл! Әкелсең беремін, — деді. Мыстан кемпір ханның қызы Қарагөзайымды бас қылып, қырық қыз алып, қырық шөлмек арақ-шарап алып, қырық отауды түйеге артып алып, қырда Тасқала деген қарауылханасы бар еді, соған бес жүз кісіні қарауылға жіберіп, «Мұнан түтін шықса, дайын болыңдар» деп, мыстан кемпір Алпамыстың келетұғын жолына отау тігіп, қырық қызды жиып, қырық шөлмек арақ-шарапты алып, жата берді. Сонда Алпамыс келеді.

Жөнеді батыр, жөнеді,

Әскер тартып келеді.

Ауыздықпен алысып,

Үшқан құспен жарысып,

Табан жолмен тартысып,

Миядай мойын созады.

Тарта-тарта баланың

1040 Алақаны тозады.

Байшұбардай тұлпардың,

Ойынды еті бұлтылдап.

Төрт аяқтан шыққан от,

Шақпақ тастай жылтылдап.

Құлақ салсаң дыбысы,

Тау суындай сыңқылдап.

Қолтығынан аққан тер,

Тебінгіде сылпылдап.

Шүу дегенде Шұбар ат

1050 Үшқан құстан озады.

Гулеп кетіп барады,

Заулап кетіп барады.

Томаша жерден сырғытып,

Жарлау жерден ырғытып,

Көз үшінде көрген жер

Көзді жұмып, ашқанша,

Артта жатып қалады.

Құланнан атты қодықты,

Көлден тартты борықты.

1060 Арада неше қоныпты,

Жетемін деп зорлықты.

Талма түстің шағында,

Айдын көлдің бойында

Алпамыс атты жас берен

Кемпірге келіп жолықты.

Талма түстің шағында

Алпамыс жетіп келеді,

Жолын сұрай береді.

Сонда мыстан жылайды,

1070 Жылағанын көрген соң

Алпамыс тағы сұрайды:

— Далада тұрған шешеке-ау,

Мұнша неге жылайсың,

Айтпаймысың сырыңды,

Шығарайын мұңыңды.

Басыңды кесіп дұшпандай,

Кетермін қылып тынымды.

Тірі болсам табайын

Көңіліңдегі кіріңді.

1080 Жылағанша жөніңді айт,

Өлтіріп мен берейін,

Дұшпандық қылған еліңді.

Сонда мыстан сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Сен, сен едің, сен едің,

Қамқорың сенің мен едім.

Жиделі Байсын жерінде,

Қоңырат деген елінде,

Байбөрі деген ер еді,

1090 Байбөрінің жылқысын

Қалмақ хан алып жөнеді.

Қырық балам бар еді,

Қырқы бірдей нар еді.

Алдынан шықты жылқының

Таласқан соң малына,

Бәрін де кәуір өлтірді.

Сол қырық баланың шешесі

Мені Мәстен дер еді.

Ашылған бақта гүл едім,

1100 Кеше күндіз Құдайдан,

Алпамыс, сені тіледім.

Келеді деп есітіп,

Кегімді алып берер деп,

Жолыңызда тұр едім.

Әй, қарағым, шырағым,

Құтты болсын талабың.

Ер қаруы — бес қару,

Сайманды екен жарағың.

Жеңгелерің қасыңда

1110 Жатамысың, қарағым?!

Осы сөзбен қу мәстен

Алдап ұрды ақылын,

Сөзбенен бойын балқытты

Алпамыстай батырдың.

«Міне, сусын ішсең» деп,

Алдап берді шарабын.

— Міне, сусын қарағым,

Дәйім менің қолымда.

Нұрдың қызы секілді

1120 Қырық келінім жолыңда.

Атың болса шалдырсаң,

Үйқың болса қандырсаң.

Қаза намаз қазамды,

Тарттырар Құдай жазамды.

Менің ерім қайда деп,

Ерімді менің сайла деп.

Айналайын Алпамыс,

Қырық келінім қасымда,

Жер соғып қалған өң бейбақ,

1130 Барады алып мазамды.

Сонда Алпамыс ойлады: «Бұл байғұс кемпір екен, ол енді менің де шешем болды. Мұның қырық баласы — бәрі де менің малыма таласамын деп өліпті. Енді мұның үйіне барып, бір күн дем алып кетейін» деп, үзеңгісін шығарып, «мінгес» деп бір сөз айтты:

— Кел, шешеке мінгес, — деп,

Үзеңгісін береді.

Байшұбарға мінбекке

Дұшпан, залым, қу Мәстен

Оңтайланып келеді.

Адамнан есті жануар

Келе жатқан кемпірді

Қос аяқтап тебеді.

Сонда кемпір талады,

1140 Жатып естен танады.

Бір уақыттар болғанда

Көтеріп басын алады.

Алпамыстың Шұбарын

Жамандап Мәстен береді:

— Тауға біткен аңдызым,

Суға біткен құндызым.

Жабыны жауға мінгендей,

Нешеу едің, жалғызым?!

Бәлені жабы бастайды,

1150 Арада күндік жол жүрмей

Аяғынан ақсайды.

Әжетіңе жарамас,

Жау жеріне тастайды.

Тауға біткен шоңайна,

Жабыны мінбек оңай ма.

Бір көрмеген дұшпанға

Алдырады сырыңды,

Қазанат мінсең болмай ма?!

Сенің үшін жолыңда

1160 Құрбандық болып өлейін,

Балалығың қалмайды,

Алпамыс, саған не дейін...

Астыңдағы жабының

Басын кесіп тасташы,

Қазанат тауып берейін.

Мұсылманға бас бала,

Қалмақтарға қас бала,

Сен бір байдың жалғызы,

Жол көрмеген жас бала.

1170 Сырты түкті қу жабы

Қылады бір күн масқара.

Сонда Алпамыс айтады: — Ей, хайуан, саған мұндай желік қайдан пайда болды? Бір көрген шешеме сөзге мат қылдың, — деп қылышын суырып алып, басыңды кесіп алайын деп, қолын көтеріп, тағы да ақыл ойлайды: «Бұл жануарымнан бұрын көңлім қалған жоқ еді. Мұны өлтірсем жаяу қалармын. Егер мұнан жақсы ат тауып мінсем, тастармын» деп, қылышын қайтып салып: — Шешеке, ат мінгізетін емес, үйіңе баста, — дейді. Сонда кемпір жолға түсіп алып желіп келеді, артынан Алпамыс еріп келеді. Үйіңе жақындап келген соң Мәстен кемпірдің қыздарын шақырып алып айтқан сөзі:

— Жүйрікті мініп бұлғақтар,

Байсыннан шыққан Алпамыс

Жау қайырып тұрақтар.

Бөкең-бөкең желеді,

Жау мұқатып береді.

Астында Шұбар ойнақтар

Алпамыс балам келеді.

Шықпаймысың далаға,

1180 Шуылдаған шұнақ қар.

Ерлер мінер алаға,

Өңшең ғана сұлулар

Жүгіре шықты далаға.

Жаман жақсы болса да,

Жазудан адам қала ма.

Алпамыстай баланың

Шылауынан ұстады.

Түсіңіз деп қаумалап,

Жан-жағынан қыстады.

1190 Көтеріп аттан алады,

Ақ кілемге салады.

Перизаттай қырық зайып,

Көтеріп алып барады.

Көтеріп үйге кіреді

Алпамыстай төрені.

Кезекпенен шарапты

Алдиярлап береді.

Басына дәулет қонады

Алдияры толғанда,

1200 Кіші бесін болғанда

Шарапты ішіп болады.

Мәстен тағы келеді,

Алпамысты көреді.

Бір әңгіме болғанын

Шұнақ кемпір біледі.

«Қапалайды шырақ» деп,

Отауды келіп түреді.

Төңірегін түрген соң,

Салқын келіп ұрады.

1210 Бетке салқын тиген соң,

Алпамыс берен құлады.

Бурадайын сақылдап,

Көбік шашып, арсылдап,

Күліседі көп шайтан

Өз қылғанын мақұлдап.

Мәстен тағы кіреді,

Алпамысты көреді.

Мас болғанын баланың

Анықтап кемпір біледі.

1220 Тауға біткен шие еді,

Түлікте жақсы түйе еді.

Отаудың бәрін жықтырып,

Алпамыстың үстіне

Қабаттап бәрін үйеді.

Мінген аты бөрте еді,

Отауды енді өртеді.

Түтін шықты аспанға,

Қарауылшы көреді,

Тасқала деген қаладан

1230 Әскер жетіп келеді.

Алпамыстың үстінен

Отын ашып көреді.

От ішінде байлап ап,

Мас боп қалған күйінде,

Қалмақ ханның алдына

Пенде қып алып келеді.

Сонда Алпамысты хан көріп: «Өлтіріңдер!» деп, жендеттеріне әмір қылды. Сонда жендеттер Алпамысты отқа салды күймеді, суға салды батпады, қылыш кеспеді, оқ өтпеді, дарға тартты өлмеді, әрне қылды болмады. Шұбар ат жануар алдына келгенді тістеп, артына келгенді теуіп, ешкімді маңайына жолатпады. Сонда Алпамысты өлтіре алмаған соң, не қылсаң да өзің қыл деп, тағы да кемпірге берді. Және хан айтты: — Қызым бұл күнде он жаста, жиырма жасқа жеткен соң, балаңа беремін, — деп уәде қылды. Одан кейін кемпір Алпамысты тереңдігі қырық құлаш зынданға салдырды. Шұбар атты темір үйге байлап қойдырды. Аптада бір нәр таттырып, әбден арықтаған соң мінермін деді. Сол жатқаннан Алпамыс зынданда жеті жыл жатты. Қарагөзайым он жеті жасқа келді. Сол күнде қыздың он жеті қоңыраулы серкесі бар еді. Оны Кейқуат деген бір тазша бағар еді. Бір күні Кейқуат серкені отарға айдап бара жатса, екі серке сүзісіп жүріп, Алпамыс жатқан зынданға түсіп кетеді. Кейқуат келіп айтады: — Ей, Алпамыс, серкемді зынданнан шығарып бер тірі болсаң, — дейді. Сонда Алпамыс: — Мен бұл зынданнан шықсам, мұратыңа жеткізермін, сен мені бақ, серкенің күнінде біреуін беріп тұр, — дейді. Сонда Кейқуат:—Сенің бұл күніңді өзіңе көп қылайын, — деп, бір диірмендей тасты әкеліп, өлтірмекке Алпамыстың төбесінен тастап жібереді. Алпамыс тасты тосып алып, сыртқа қайта атып жібереді. Тас зынданнан атып шығып, Кейқуаттың басынан асып өтеді. Кейқуат қорқып кетіп, жасқанып қалады. Сонда Кейқуат ойлайды: — Егер бұл зынданнан шықса, мені мұратыма жеткізуге халі келеді екен, — дейді. Сонсоң серкенің бірін күнде Алпамысқа беріп тұратын болды. Бір күндерде Алпамыс серкенің барлығын жеп бітірді. Кейқуат келіп Алпамысқа айтты: — Ей, тақсыр, серке ада болды, енді қызға не деп жауап беремін, —деді. Алпамыс айтты: — Маған ұста саймандарын келтіріп бер, — деді. Кейқуат nкелтіріп берді. Алпамыс серкенің сүйектерінен шылдырман деген сыбызғы жасады. Оны Кейқуатқа беріп: — Қыздардың келе жатқан жолына бұғып жатып тарт, —деді, — қыздар келіп қолына алып қарар, кім қылды дер, сонда хан қызынан басқаға сырыңды айтпа, —деп жіберді. Кейқуат сырнайды қолына алып, қыздардың жолын тосып жүр еді, бір күні қыздар сейілге шығып бара жатқанда сыбызғыны тартты. Қыздар дауысын естіп, тауып алып, сырнайды қолдарына алып қарады. «Кім қылды?»—деп сұрады. Айтпады. Бауырын отқа қақтап, бұтын шоққа таптады. Сонда да айтпады. Ханның қызы Қарагөзайымға ақыл түсіп, алыс жерге апарып Кейқуаттан жауап сұрап, Қарагөзайым былай деді:

— Қолыңдағы сырнайды

Айтсаңшы маған, кім қылды?

Айналайын Кейқуат,

1240 Сұрағанда сыр айтсаң,

Сені тәуір көрейін,

Шын сырыңды айтсаңыз,

Артыңнан сенің ерейін.

Айналайын Кейқуат,

Айтсаңшы, мұны кім қылды,

Не тілесең берейін.

Есіктің алды жыңғыл-ды,

Пышаққа сапты қын қылды.

Айналайын Кейқуат,

1250 Айтсаңшы, мұны кім қылды?

Кейқуат сонда сөйледі,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Базары пышақ балдақы,

Нәсілің сенің қалмақы,

Бір пенде қылды ордағы,

Көп ішінде қинадың,

Сырыңды айт деп, салдақы.

Байшұбарды алып кел,

Жібектен тағып тұмарды.

1260 Ор ішінде пенде боп

Алпамыс берен қалған-ды,

Бір нәрсе қылсаң, салдақы,

Мұны Алпамыс қылған-ды.

Қарагөзайым сөйлейді,

«Алпамысым сол ғой» деп,

Ақылмен өзі ойлады:

— Айналайын Кейқуат,

Сол Алпамыс қайда еді?

Мінген аты бөрте еді,

1270 Бұла өскен, ерке еді.

Күнге арқасы күймеген,

Табаны жерге тимеген,

Ханның қызын ертеді.

Бір жерге келгенде,

Тазша амал табады.

Шаршадым деп жүрмеді,

Жолда жата қалады.

Қарагөзайым қабынды,

Жүре көр деп жалынды,

1280 —Ашылған бақта гүл, — дейді,

Сіздерге берейін пұл, —дейді.

Шыныңменен шаршасаң,

Кел мойныма мін, — дейді.

Тазша қылды кесірді,

Екі аяғын көсілді.

Мойнына мініп ап,

Желке шашын тізгін қып,

Мойыныңа мінгіз деп,

Бар киімін шешінді.

1290 Екі емшекке тепкілеп,

Келе жатқан секілді,

Келе жатып сөйлейді:

— Қарақан тауда қан шием,

Жарылқай көр еркі ием.

Менің салған қоржыным

Мойыныңа бата ма,

Шүу, жануар, ту бием!

Құс аулады көп тілеп,

Ал Қарагөз ақ білек.

1300 Кейқуат сонда келеді

Екі емшекке тепкілеп.

Келді ордың басына,

Алпамыстың қасына,

Қыз зынданның тысында,

Алпамыс зындан ішінде

Сөйлесті кіші бесінде.

Сонда Қарагөзайым Алпамыс батырмен жауаптасты. Алпамыс қызға айтты: — Егер сен мені бұл зынданнан шығарсаң, сені алармын, — деді. Қыз айтты: — Қайтіп шығарамын? — деді. Алпамыс: — Мені өз атымнан басқа нәрсе шығара алмайды,— деді. Қыз айтты: —Атың патшаның қолында темір үйде байлаулы еді, бір аптада бір нәр татып тұрады. Оны қайтып аламын, — деді. Алпамыс айтты: — Менің бір киімімді ішіңнен киіп ал да, диуана болып барсаң, менің иісімді алса, Шұбар ат темір үйді өзі-ақ бұзып шығады. Сонан соңғы ақылын өзің тап, — деді. Сонда қыз айтқанындай, пердемен бетін жасырып, ханнан амалын асырып, басына күлә киіп, астына есек мініп, қоржын салып, қолына аса алып, ханның ордасын ақтап келеді. Сонда Шұбар ат Алпамыстың исін сезіп, темір үйді талқан қылып бұзып шығып, диуананың қасына барып, иіскеп тұрды. Бір жасауыл мұны көріп, ханға баян қылды. Хан ол жасауылды жіберіп, «шақыр диуананы» деді. Ол диуананы ханның алдына шақырып келтірді. Сонда хан диуанадан жауап сұрады: — Ей, диуана, сен не қылған адамсың? Алпамыстың өзімісің, әлде көрер көзімісің? — деді. Сонда қыз айтты: — Ей, тақсыр, хан болсаң да ақылың жоқ екен. Алпамыс мендей он қыса (есе) емес пе еді, қалай айтасыз, —деді. — Мен жаңа пері күнімде Жиделі Байсынға барған едім, бұл ат құнан күні екен. Енесін арда емеді екен. Сонда ауырған екен. Мен үш күн түшкіріп, бағып едім, содан жазылып еді. «Сол күнде қандай едім, енді қандай болып тұрмын» деп, мұңын шағып жылап тұрғаны ғой, —деді. Сонда хан бұл сөзге айтты: — Олай болса, маған осы атты үйретіп беруге қалай қарайсың? Қолыңнан келсе үйретіп берші. Көп сыйлық берейін, — деді. Сонда қыз айтты: —Ей, тақсыр, мен ел қыдырған диуана ғанамын, менің қатын-баламның тамағын бер бұл атты үйреткенше. Және өзіне жем бер. Оның үстіне бұған қырық құлаш арқан керек болар. Солармен ғана жуас болады, — деді. Хан айтқанының бәрін даяр қылды. Одан кейін қыз аттың беліне қырық құлаш арқанды қабаттап байлап, зынданнан Алпамысты шығарып алып, қыз Алпамысқа ғашық болды. Сонда Алпамыс айтты: — Мен сенің еліңді мұсылман қылып, сені сонан кейін некелеп аламын, — деп, үйіне қайтарып жіберді. Сонан соң Алпамыс батыр

Зынданнан шығып алған соң,

Көңілі мекем толған соң,

Жарағын алды сайланып,

1310 Жалаң қылыш байланып,

Толып жатқан қалмаққа

Шабайын деді ойланып.

Жарақтанып алды енді,

Алпамыс деген батырың,

Алла деп мінді атқа енді,

Тілек тілеп пірлерден,

Қалмаққа қарап жүрді енді.

Бетіне келген кәпірді

Бауырынан тілді енді.

1320 Айқай, ұран салады,

Күркіреген дауысы

Күншілік жерді алады.

Қаланың аузын қан қылды,

Қақпаның аузын шаң қылды.

Айдарлысын құл қылды,

Тұлымдысын тұл қылды.

Солқылдаған мырзасын

Табанға салып жүн қылды.

Көрген түсін ханының

1330 Өтірік емес шын қылды.

Көп мырзасын ат басты,

Көбісі таудан енді асты.

Көкөзектің басында,

Қарлы таудың қасында

Алпамыстай батырға

Ханның өзі жолығысты.

Жекелесіп қалады,

Қарсыласып барады.

Әруағы асады,

1340 Алпамыстың айбары

Ханның үстін басады,

Қалаға қарап қашады.

Қақпасының аузында

Қуып жетіп Алпамыс,

Мықтап шаншып басады.

Састырды сонда хандарын,

Шырқыратты жандарын.

Талауға салып жіберді

Қазынада малдарын.

1350 Өлтірді дұшпан бектерін,

Найзамен шаншып бүйректен

Алды сөйтіп кектерін.

Кез келгенін қырады,

Қылышпенен ұрады.

Бір жерлерге келгенде,

Баяғы Мәстен шешесі

Көлденеңдеп тұрады.

Шауып бара жатқанда,

Көрінеді батырдың

1360 От-жалын боп көзіне,

Кез келіпті өзіне.

Үстап алып кемпірді,

Сұқбатына келтірді.

Құлағын кесті құнтитып,

Мұрнын кесті шұнтитып.

Тірсегінен іледі,

Бәйтеректің басына,

Салбыратып қояды.

Бар киімін шешіп ап,

1370 Жалбыр шашын кесіп ап,

Денесін қойды тыртитып.

Көп қалмақты қырады,

Қалғандарын қалмақтың

Сол шаһарға жияды.

Кейқуатты оларға

Үлы хәкім қылады.

Тамам жұртын қалмақтың

Кейқуатқа көндіріп,

Бағындырып қояды.

1380 Сөйтіп, ханын өлтіріп,

Батырдың көңілі тынады.

Сонда Алпамыс батыр көп шаһарлы қалмақтарды қырып, көңілдері тынып, қалмақтардың белі сынып, Алпамыстың үкіміне көніп тұрды. Алпамыс батыр Тайшық ханның жалғыз қызы Қарагөзайымды өзі некелеп алып, қырық қыздың басы Нарзангүл деген қызды Кейқуатқа қосты. Жұрттарын әбден қаратып, Кейқуатты оларға хәкім қылып, сол елде бір ай жатты. Бір күні Алпамыс батыр ата-ана, ел-жұртын сағынып, Кейқуатқа айтты: — Мен енді елге қайтамын,—деді. Кейқуат айтты: — Тақсыр, сіз кетсеңіз, мен де бірге кетемін. Сізден соң мынау ел мені бір күн де тірі қоймайды, өлтіріп тастайды,—деді. Сонда Алпамыс айтты: — Саған, олай болса, мен бір ақыл үйретейін. Ертең ханның шүлен беретін тойы бар деп той қылып, елді шақырып жиыңыз, ел әбден жиналған уақытта мені шақыртыңыз. Мен келген соң айтыңыз: «Алпамыс, менің құс етін жегім келеді, маған қырық үйрек әкеліп бер», — деңіз. Сонда мен айтайын: «Тақсыр, бұл жердің құсы түгіл көлін де, жүрер жолын да білмеймін», — деймін. Сонда сіз айтыңыз: «Пәтшағар, ордан өзім суырып алып, адам қылып едім, бүгін менің сөзімді қайырасың, — де. —Мені күнәкәр қылып, Шұбар атыңа мін, тез кет еліңе», —деп, елден шығарып жіберіңіз. «Бұл елдің рәсімін бұзасың» деңіз. Онан кейін ел сізден қорқар, қорыққанынан бағынар, — дейді. Сонда Кейқуат сол айтқанының бәрін қылып, ел Кейқуатқа қайыл болып, басын иіп, қорқып, аузына қарап тұрады.

Алпамыс сол кеткеннен мол кетіп, неше медет жол жүріп еліне келеді. Жиделі Байсын өзенінің аяғынан өрлеп келе жатса, көп жылқыға кез болады. Қараса өзінің жылқысы екен. Тағы аралап келе жатса, алдында көк шатыр көрінеді. Ол шатырға келіп, ішіне көзін салса, ішінде бес бек ұйықтап жатыр екен. Астарында көрпе, бастарында мамық жастық және бір жағына қараса өзінің немере ағасы Тортай бір қолында шәйнек, бір қолында отыны, келіп от жағып, мосыға шәйнек асып, көсеуін маңдайына тіреп, төмен қарап отыр. Алпамысты танымайды және жүзіне де қарамайды. Алпамыс оны танып, былай дейді:

— Қарақан тауда бабамыз,

Сірә, қабыл болар ма

Сіздің қылған тобаңыз?!

Осы бағып жүргенің

Қандай бектің жылқысы,

Бейшара болған ағамыз?

Қарақан таудың түлкісі,

Келмейді ердің күлкісі,

1390 Қызмет қылған ағаке-ау,

Осы бағып жүргенің

Қандай бектің жылқысы?

Жылағанда көзіңе

Қанды жасың толады.

Тауға біткен бәйшешек

Бір-ақ күн қурап, солады.

Қызмет қылған, ағаке-ау,

Осы бағып жүргенің

Кімнің малы болады?

1400 Тортай сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Мінгенде атың қарагер,

Не сұрайсың кәлендер,

Заманым кеткен сорлымын.

Менен нені сұрайсың,

Көп сөйлемей жүре бер.

Сонда Алпамыс сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Жылағанда көзіңе

1410 Қанды жасың толмай ма?!

Тауға біткен бәйшешек

Сірә, қурап, солмай ма?!

Мендей ғаріп диуана

Сұрағанда, ағаке-ау,

Сырыңды айтсаң болмай ма?!

Тортай сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Жер мен көкті теңгеріп,

Бір жаратқан Құдайсың.

1420 Мен бұл жерде сөз айтсам,

Айналайын диуана,

Қам көңіл боп жылайсың.

Заманым кеткен сорлымын,

Менен нені сұрайсың?

Әуеден ұшқан сары еді,

Жұмыртқасы дәрі еді.

Бұл Байсынның әкімі

Байбөрі деген бар еді.

Осы жатқан ессіз мал

1430 Кешегі кеткен жас бөрі —

Алпамыстың малы еді.

Қарақан таудың түлкісі,

Келмейді ердің күлкісі,

Осы жатқан ессіз мал

Кешегі кеткен жас бөрі —

Алпамыстың жылқысы.

Қарақан тауда қамалым,

Таусылған ба амалым,

Баяғыдай болар ма,

1440 Алпамыс келіп заманым!

Ежіктеп нені сұрайсың,

Айналайын диуана,

Естідің бе бегімнің

Келе бір жатқан хабарын?

Сонда шатырда жатқан бес бек мырзалар бастарын көтеріп алып:—Әй, ақымақ, бағанадан бері шайды қайнатып қоймай, диуанаға қарап, Алпамыс деп боқты жеп отырсың. Ол диуана нені біледі? Алпамыстың жайын мына бізден сұра, — дейді, — Міне, біз білеміз, Алпамысты қалмақтар ұстап алып, әлдеқашан өлтіріп тастаған. Сен әлі күдер үзбей жүр екенсің, —деп, Тортайды төртеуі жабылып ұра бастады. Сонда Алпамыс оларға: — Қой, мырзалар, араша бер, — деп мына бір сөзді айтады:

— Араша, батыр, араша,

(Араша деп олардың

Қасына келді жанаса),

Араша сұрап мен тұрмын,

Тыңдағын сөзім жараса.

1450 Арашамды бермесең,

Іс қылармын тамаша!

Қой-сәнә, батыр, қой-сәнә,

Ашуы жоқ бол-сәнә.

Қой дегенде қоймасаң,

Түсірермін ой-сәнә!

Ойнама, батыр, ойнама,

Ойнаймын деп ойлама.

Ойнар кісің мен емес,

Ойнағаның жөн емес.

1460 Мен сияқты диуана

Сіздей бектің теңі емес...

Қой десе де қоймады,

Қоятұғын болмады.

«Осы иттерді қайтсем» деп,

Ер Алпамыс ойлады.

Шамырқанды, шырқанды,

Буырқанды, бұрсанды,

Мұздай темір құрсанды.

Мойнындағы асамен

1470 Әрқайсысын бір салды.

Асаменен басқа ұрды,

Тұра алмастай тас қылды.

Бір ұрғанды көтермей,

Бесеуі де мырзаның

Жанын Хаққа тапсырды.

Алпамыс сонымен бес бекті өлтіріп, Тортаймен амандасып, көрісіп, мұңдарын терісіп, бір-біріне үгіт-насихат берісіп, таныса береді. Ол бесеуі Алпамыстың бұрынғы отыншы, сушы, қозышы құлдары екен. Амандасып болған соң, батыр елінің жақсы-жаман халдерін сұрады. Сонда Тортай: — Әй, шырағым, несін сұрайсың, өзің кеткен- де, қой бағатын қара табан құлың Үлтан осы күні елдің ханы болды. Өзінің табанын тіліп, құлағын кескеніңді кек қылып, әкең Байбөріні түйенің соңына салып қойды. Құлтай бабаңды қойдың соңына салып қойды. Өзің кеткенде іште қалған алты айлық Жәдігерді бөрінің баласы бөрілігін қылмай қоймас деп, мойнына күнде салып, аяғына кісен құрсау, қолына шынжыр бұғау салып, қозы бақтырып қойды. Қатының Гүлбаршын сұлуды бүгін той қылып, неке қиып, баса-көктеп алмақ күн. Шешең Аналық бәйбіше тасығаны отын-су, жылаумен күні өтіп барады. Қарындасың Қарлығаштың да көрген күні сол. Әкең Байбөрі ана таудың астында түйе бағып жүр, — дейді. Сонда Алпамыс берен көзіне жас алып, жүріп кетті. Келсе әкесі Байбөрі түйесін суға қарай айдап бара жатыр екен. Сонда Алпамыс «атам осы күні не айтып жүр екен» деп, қалың түйенің арасында жасырынып тұрып құлақ салды. Сонда Байбөрінің белі бүгіліп, тырнағы сөгіліп, көзінің жасы төгіліп, өзі жаяу, мойны ырғайдай, биті торғайдай болып, екі көзі іріңдеп, буындары дірілдеп, баласын жоқтап, жылап жүреді екен. Сол шақта Алпамыс келіп, тыңдап тұрғанында, баласын жоқтап, түйесін суға айдай алмай, арай-арай деп жылаған Байбөрінің зары:

— Мен Құдайға жылайын,

Көзімнің жасын бұлайын.

Тілегімді берсеңші,

Жаратқан жалғыз Құдайым,

1480 Арай, жаным, арай!

Жаппар ием жаратқан

Көзімнің жасын көрер ме,

Алпамысым келер ме?

Заманда кеткен баламды

Қадыр Алла, берер ме,

Арай, жаным, арай!

Қаратаудың басында бар аршасы,

Келінімнің түсіп қалды паршасы.

Айдасам да жөнге ешбір жүрмейсің,

1490 Қарағымның аманат қойған наршасы,

Арай, жаным, арай!

Тау басында ақ терек,

Екеу емес, тақ терек.

Қыздар тағар мойнына

Қалампыр, маржан текшелеп.

Айдасам жөнге жүрмейсің,

Иесіз қалған ақ шелек,

Арай, жаным, арай!

Сенің бірің қалмағыр,

1500 Ешкім сені алмағыр,

Айдасам жөнге жүрмейсің,

Иесіз қалған жайрағыр,

Арай, жаным, арай!

Байбөрінің ісінде көп-дүр қатасы,

Сірә, қабыл болар ма енді батасы.

Айдасам да жөнге қарай жүрмейсің,

Иесіз қалған Алпамыстың ботасы,

Арай, жаным, арай!..

Жәдігердің шынжырланған білегі,

1510 Байбөрінің қабыл болғай тілегі.

Айдасам да бірің жөнге жүрмейсің,

Иесіз қалған Алпамыстың үлегі,

Арай, жаным, арай!..

Қарақан тау басында бар ұясы,

Айта берсем, сөзімнің көп жүйесі.

Кеткені ме пірлерімнің киесі,

Айдасам да жөнге қарай жүрмейсің,

Адыра қалған Алпамыстың түйесі,

Арай, жаным, арай!

1520 Қарағым келіп болар ма,

Көздің жасын иесі.

Айналайын атыңнан,

Алпамысым кеткен соң,

Қоңырат деген елімнің

Үлтан құл болды-ау иесі.

Бұл Байсынға бек болды,

Жалғызымның барында,

Балуанға тігер бәйгесі,

Арай, жаным, арай!

1530 Менің бұл айтқан хал сөзім,

Қартайғанда малыма,

Кіріптар болдым мен өзім.

Еңіреумен ойылды,

Менің бұл екі қу көзім.

Келер де күнің бар ма екен,

Өлгенде көрген жалғызым,

Арай, жаным, арай!

Сол кезде Алпамыс қалың түйенің арасынан «Ассалаумағалайкум, ата!» деп шыға келді. Сонда Байбөрінің ақылы кетіп, жалт етіп қараса, басынан бөркі ұшып кетті, таяғы жерге түсіп кетті. Сонда Байбөрінің қорыққанын біліп, көңілін орнына түсіру үшін Алпамыс берен былай дейді:

— Ассалаумағалайкум, жан ата,

Қарақан тауда баламыз.

1540 Сірә, қабыл болар ма,

Сіздің қылған тәубәңіз.

Мұнша неге жылайсыз,

Бейшара болған бабамыз.

Кетіп еді қай жаққа,

Баба, сіздің балаңыз.

Рахман Алла жеткізер,

Шыныңменен жылаңыз.

Байбөрі сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

1550 —Қадір Алла жаратқан

Тілегімді берді ме.

Жаппар Ием Жаратқан

Көзімнің жасын көрді ме.

Қалмаққа кеткен жалғызым,

Айналайын атыңнан,

Алпамысым келді ме?!

Әкем менің екен деп,

Танып сәлем берді ме.

Атқа мінген желеді,

1560 Қоңырат деген ел еді.

Үлтан патша болғалы

Сәлем берер кісім кем еді.

Мен сияқты сорлыға,

Мейірбан болып бұл жерде

Сәлем берген кім еді?

Сонда Алпамыс сөйледі:

— Ата, саған келгенім,

Келіп сәлем бергенім.

Ассалаумағалайкум,

1570 Арма, бар бол дегенім.

Сақалыңнан қорыққаным,

Сүйтіп сәлем бергенім.

Біреудің малын бақпақшы,

Біреудің отын жақпақшы.

Балаңнан хабар білмедім,

Бекер жала жаппашы!

Байбөрі сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Қой, шырағым, алдама,

1580 Оңлашы, Тәңірім, оңдашы.

Алдағаның бола ма,

Молдалар оқыр кәләмді.

Бісміллә болар жол басы,

Кәміл пірім жар болып,

Осы бүгін қолдашы.

Айналайын атыңнан,

Қалмаққа кеткен жалғызым,

Алпамысым болмашы!

Мінген де атың қара-ды,

1590 Бауырынан жарады.

Жасырмай балам, шыныңды айт,

Жөргектегі жас иісің

Мұрнымды жарып барады.

Енді қылған ауқыңнан,

Салып жүрген зауқыңнан.

Мендей сорлы айналсын,

Жан ата деген даусыңнан.

Мінгенде аты құла-ды,

Өксіп-өксіп жылады.

1600 Бұл сөзді естіп Алпамыс,

Қайтып шыдап тұрады.

— Дария тасып айналсын,

Дұшпанның қолы байлансын.

Бері келгін, жан ата,

Жалғызым деген даусыңнан

Мендей қозың айналсын.

Аттан түсе секірді,

Жалғызым деп Байбөрі

Тастай құлай өкірді.

1610 Ата, бала екеуі,

Айдалада жыласып,

Көрісе берген секілді.

Әумин деді періште

Шілтендер зарлап келісті.

Аталы-бала екеуі

Ботадай боздап көрісті.

Құланнан атты қодықты,

Көлден тартты борықты,

Арада неше қоныпты.

1620 Талма түстің шағында,

Алпамыс пен Байбөрі,

Ботадай боздап жолықты.

Бұлар көрісіп, амандасып болған соң, Алпамыс айтады: — Ей, ата, кімнен қорлық көрдің, соны айт, — деп. Сонда Байбөрі айтты: — Шырағым, мен сені аман-есен көрген соң, енді Құдайға мың мәртебе шүкіршілік. Мынау жерде Құлтай бабаң қой бағып жүр. Енді соны барып қуантып, көңілін аш, — дейді. Енді Алпамыс атына мініп, жүріп кетті. Алпамыс келсе, Құлтай қойын жусатып, таяғын шаншып, көйлегін жауып, көлеңке қылып жатыр екен. Алпамыс қойдың жанынан өте бергенде, өзінің бар күнінде серке қоямын деп жүрген екі серкесі бар екен. Олар осы күнде тоғыз жасар серке болған екен. Солар енді Алпамыстың үзеңгісін иіскелеп, маңырап, Алпамыстың соңынан ере береді. Сонда Құлтай серкесін шөрелеп, бүкшеңдеп, жүгіріп келе жатып, айтқан сөзі:

— Бедеу аттың бестісі-ай,

Адамның азбас естісі-ай.

Қайда кетіп барасың,

Қарағымның ешкісі-ай,

Шөрей, жаным, шөрей!

Тау басында бұлағы-ай,

Жағалай біткен құрағы-ай.

1630 Неге шулай бересің,

Қу Құлтайдың құлағы-ай.

Қайда кетіп барасың,

Қарағымның аманат

Етіп қойған лағы-ай,

Шөрей, жаным, шөрей!

Өріс еді өлкесі-ай,

Ырыс еді көрпесі-ай.

Ол Жәдігер зарлайды,

Байбөрінің еркесі-ай.

1640 Қайда кетіп барасың,

Қарағымның серкесі-ай,

Шөрей, жаным, шөрей!

Құмға бітер ебелек,

Қар жауады себелеп.

Биік тауда түн болса,

Түлкі жортар көбелеп.

Құлтай бабаң келеді,

Маңдайына төпелеп.

Кәрі Құлтай жете алмай,

1650 Жүгіреді «шөрелеп».

Қайда кетіп барасың,

Иесіз қалған кебенек,

Шөрей, жаным, шөрей!

Сонда Алпамыстың Қцлтайга айтқан сөзі:

— Ассалаумағалайкум, жан ата,

Бір серкенің соңынан

Мұнша неге еңіредің?

Бір серкенің соңынан

Сонша жылап келгенің?

Мен де сенің бір балаң,

1660 Бір кезіңе келгенім.

Бір кезіңе келгенде,

Бір серкесін балаңның,

Құдайы қылып бергенің.

Бере қалсаң, жан баба,

Мені жақсы көргенің.

Сонда Құлтай сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Айналайын, шырағым,

Бұл серкеден айрылсам,

1670 Құса болып өлемін.

Бұл серкенің соңынан,

Соның үшін келемін.

Кебін киген жоқ еді,

Кебенек киген ер еді.

Өлмесе балам келеді,

Ертең қозым келеді.

Ертең қозым келгенде,

Серкем қайда дегенде,

Мен сияқты қубас шал

1680 Не деп жауап береді?

Өзге малды сұрасаң,

Бәрін саған берейін.

Алпамыс атты балама,

Жеті жыл болды кеткелі,

Құлтайдайын бабаңның

Басына қайғы жеткелі.

Өзге малды сұрасаң,

Аямай саған беремін.

Сұрады деп, шырағым,

1690 Сені де тіпті сөкпелі.

Сонда батыр сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Жігітіңде жүруші ең

Кіреуке тонды жамылып.

Жеті жылдай жүріпсіз,

Балаңызды сағынып.

Қартайғанда, жан баба,

Жаяу жүрсің не қылып?

Ерлік қылған жігіттің

1700 Тәңір берген бағы да.

Асықпасаң боларсың,

Баяғыдай тағы да.

Неғып қойды жайдыңыз,

Сақалыңның ағында?

Мұндай бейнет көріпсің,

Өлеріңнің шағында.

Қартайғаның емес пе,

Азуыңды шалыпсың.

Бейнетті қатты көрген соң,

1710 Ақылыңнан таныпсың.

Жаяу қойды жайғанша,

Құл жұмсасаң болмай ма,

Қам қайғыға қалыпсың.

Жігітіңде құс салдың,

Жасанған жауды қиратып.

Елден бұрын олжа алдың,

Тентегі мен момынды

Ақылыңмен теңгеріп.

Насихат жұртқа жол салдың,

1720 Қартайғанда, жан баба,

Бұрынғы сүрген дәуреннің

Бәрінен не қып құр қалдың?

Көрінгенді ел дейді,

Дария тасып, көлдейді.

Берегірек кел дейді,

Мұңлы болған, жан баба,

Маған жауап бер,—дейді.

Сонда Құлтай сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

1730 —Құдай салып басыма,

Қайғы құдірет тар қылды.

Үлтан құл бізге қатал-ды,

Айналайын атыңнан,

Алпамысым кеткен соң,

Қоңырат деген көп елге

Үлтан төре атанды.

Сұрағаның бұл сөзді,

Ақылыңның барлығы.

Жылағаны бабаңның

1740 Басына түскен зарлығы.

Қойды бағып жүргенім,

Сол Үлтанның жарлығы.

Сонда Алпамыс сөйлейді:

— Айналайын, жан баба,

Жылайды маған көзіңіз,

Сүйегімнен өтеді

Жылап айтқан сөзіңіз.

Өлтірейін құлыңды,

Әперейін кегіңді,

1750 Раушан болса көңліңіз.

Ерлер мінер алаға,

Көңілім толды санаға.

Өлтірейін құлыңды,

Әперейін кегіңді,

Разымысың балаңа?!

Мен де сенің ұлың-ды,

Қалаға сатар пұлың-ды.

Раушан болса көңліңіз,

Өлтірейін мен сенің

1760 Үлтан атты құлыңды!

Сонда Құлтай сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Мойнына қу тас тағады,

Әкең түйе бағады.

Жан баба деген дауысың

Құлағыма жағады.

Сипатыңа қарасам,

Еш жақсыдан кембісің.

Нәсіліңе қарасам,

1770 Патшаменен теңбісің.

Айналайын атыңнан,

Қалмаққа кеткен жалғызым,

Алпамысым, сенбісің?!

Сонда Алпамыс сөйлейді:

— Ата, келдім өзіңе,

Не бересіз сүйіншіге,

Енді менің өзіме,

Таныр ма едің балаңды?

Бір көрсетсем көзіңе.

Ақша жауған қар еді,

1780 Ғаріптің көңлі тар еді.

Балаңыздың, жан баба,

Не белгісі бар еді?

— Қарағым менің нар еді,

Ғаріптің көңлі тар еді.

Қарағымның белгісі —

Жауырынының үстінде

Дөңгелек қалы бар еді.

Мінген де аты Шұбар-ды,

Ойнауға дәйім құмар-ды.

1790 Құлтай еңіреп тұрған соң,

Ер Алпамыс ал сонда,

Көзінен жасын жіберді.

Енді атынан түседі,

Ағытып сонда тастады,

Белдегі алтын кісені.

Енді қалын ашады,

Қалынан сүйіп алған соң,

Дариядай Құлтай тасады.

Ботадай боздап Құлтекем,

1800 Бауырына басады.

Тәңірім оңдар әр істі,

Әулиелер жар болып,

Ғаріпке Құдай болысты.

Айтып-айтпай немене,

Құлтай менен Алпамыс

Ботадай боздап көрісті.

Амандасып, көрісіп болған соң Алпамыс: — Баба, кімнен қорлық көрдің? — деді. Сонда Құлтай айтты: — Шырағым, мені не қыласың. Бойы өспеген, бұғанасы қатпаған жеті жасар Жәдігердің көрген қорлығы өтіп барады. Сонда Алпамыс атын Құлтайға беріп, өзі жаяу қойда қалып:—Баба, менің шырағымнан сүйінші сұрап келіңіз, — деді. Құлтай Шұбар атқа мініп алып бара жатып былай дейді:

Құлтайдайын бабаға,

Байшұбарды береді.

Құлтай бабаң мініп ап,

1810 Зырқыратып жөнеді.

— Шүу, жануар, Шұбарым,

Мойныңда алтын тұмарым.

Тасып, толып тарқасын

Бүгінгі күн құмарым.

Сенің шабар күніңді,

Менің жүрер күнімді,

Жеткізді Тәңірі мұратым.

Он бестегі жасымдай,

Жайнап тұрған күнім-ді,

1820 Мен жасамай қайтейін,

Көрсетті Құдай ұлымды.

Үлым келді, өлтірер

Үлтан атты зұлымды.

Қызғалдақ шығар желкілдеп,

Қырғауыл ұшар елпілдеп.

Қыздар өлең айтады,

Бетін бүркеп, бүлкілдеп.

Сен шаба көр зырқырап,

Мен шабайын күркіреп.

1830 Үйде отырған Үлтанның

Көтені түссін бүлкілдеп.

Құлтай тойға келсе, Үлтан тойын қылып, көкбөріге құнан атан беріп жатыр екен. Құнан тайды әркім береді деп, Гүлбаршын сұлуды зорлықпен алмақ болып жатыр екен. Құлтай келе салып, көкбөріні сирағынан байлап, ерінің қасына іліп, тақымына басып, ала жөнелді. Жігіттер ол көкбөріге жете алмай қалған соң, Үлтан ханға келіп: — Тақсыр, бізге көкбөрі беріңіз, — деді. Сонда Үлтан: — Менің заманым жүріп тұрғанда сіздерге көрмеген қызықты көрсетейін, — деп, —көкбөріге анау Алпамыстың жеті жасар баласы Жәдігерді тартыңдар, — дейді. Алпамыстың қадірін білетіндер бұл сұмдыққа бармады. Жастар, Алпамыстың қадірін білмейтін ақымақ бозбастар, баланы алдына салып айдап келеді, көкбөріге тартамыз деп. Үзын қамшымен сабап, бала қашайын десе, аяғында кісені бар. Сонда Жәдігер: — Не жаздым, ағалар! — деп, жігіттерге қарап былай дейді:

— Ақша бір жауған қар еді,

Ғаріптің көңілі тар еді.

Алдыңа салып қуғандай

Айналайын, жәкелер,

Не жазығым бар еді?

Өзіңнің ішің емес пе ем,

Қас болсам құлмен қас болдым.

Әкем жақсы, ер еді деп,

1840 Дәулетіне мас болдым.

Қаладан келген қақпандай,

Бұқарадан келген мақпалдай.

Ел ішінде еңіреттің

Қылығынан тапқандай.

Байладың Құдай бағымды,

Сындырдың Құдай сағымды.

Қайда кеттің, әкекем,

Жалғыз балаң сағынды!

Өзімнен төмен иттерден

1850 Көкбөрі қылып тартам деп,

Басыма қамшы жабылды.

Әуеден ұшқан бұлдырық,

Демімді Құдай тындырып.

Көзім көрді көрместі,

Шешемнің тойын қылдырып.

Заманым кетіп басымнан,

Ағайын кетіп қасымнан,

Жаманнан жедім жұдырық.

Әуеден ұшқан дуадақ,

1860 Атады оны қуалап.

Үлтанға билік тиген соң,

И болмаған қайыстай,

Көрсетті қорлық уалап.

Құдіреті күшті Құдайым,

Бір өзіңе жылайым.

Өзімнің итім құтырып,

Өзімді келіп қапқан соң,

Бұған не айла қылайын?!

Жәдігер сынды жас бала,

1870 Дұшпандарға қас бала.

Жігіттерге жалынды,

Жүрегі оттай қабынды.

Жыласа да балаға

Ешбір мейірім қылмады.

Енді бала зарлады,

Көзінің жасы парлады.

Мейірімі жоқ иттерді,

Отыра қалып қарғады:

-Аш бүгіліп жарағыр,

1880 Жетім қылып жасыңнан

Мендей болып жылағыр,

Тарта бер, жұртым, тарта бер!

Ешкі жасын жасағыр,

Аяғыңнан ақсағыр.

Ағайын кетіп қасыңнан,

Досың кетіп басыңнан,

Мендей болып қақсағыр.

Тарта бер, жұртым, тарта бер!

Алпамыстың төресін

1890 Әлі-ақ ертең көресің.

Үлтан құлдың тіліне

Құдай ұрып ересің.

Ертең әкем келгенде,

«Жалғызым қайда?» дегенде,

Не деп жауап бересің,

Тарта бер, жұртым, тарта бер!

Сонда Алпамыстың қадірін білетіндер келіп, әрқайсысын бір ұрып, ажыратып жіберді. Жәдігер кісенмен шапқылап, қозыға қарай жөнелді. Бір жерде аяғын кісен қиып, жүре алмай, зарлап жылап отырса, Құлтай бабасы тақымында көкбөрісі бар, «Жәдігерді көрдің бе?» деп онан сөз сұрап былай дейді:

— Жылап жатқан жас бала,

Ағайын-жұртқа бас бала,

Аламанға қас бала,

1900 Айналайын қарағым,

Жәдігерім көрдің бе?

Жәдігер сонда қарады,

Бабасын тани қалады:

— Немереңді танымай,

Көзің неден ағарды?

Астыңа ат міндің бе,

Үстіңе киім кидің бе?

Өз келінің тойында

Қызық дәурен сүрдің бе?

1910 Үлтан патша болғанға,

Қуаныш қылып келдің бе?

Шешемді алам дегенде,

Төбең көкке тиді ме?

Иә болмаса, жан баба,

Әкемнен хабар білдің бе?

Сонда Құлтай баба: — Шырағым, сен бе едің? Сүйінші! — деп балаға көкбөрі беріп, жүріп кетті. Әкең келді деп айтуды да ұмытып кетті. Сонда Жәдігер ойлады: — Менің көкбөрі шабатын заманым болса, өстіп жүремін бе? Бұл көкбөріні Қарлығаш апама апарып берейін, жігіттерге асып берсін, — деп, мойнында кісен, аяғында шынжыр, құнан атанды сүйретіп ауылға алып барады. Мұны ауылда тұрып Үлтан хан көреді. Сонда ол: «Бөрінің баласы бөрілігін қылады екен, шешесімен бірге жатқанда, бір күні өлтіреді екен, —деп қауіп қылып: —Өлтіремін. Бар, Қарлығаш, Жәдігерді алып кел! — деп Үлтан құлдың Қарлығашқа келіп айтып тұрған сөзі екен.

Келе жатқан баланы

Үлтандайын ханыңыз

Ауылда тұрып көреді.

Баланың күшін көрген соң,

1920 Тек жүрмесін білген соң,

Қарлығашты жұмсады.

Жұмсағаны құрысын,

Жұдырықпен бір салды.

— Тұр, Қарлығаш, сен деді,

Үкіміме көн деді.

Жәдігерді алып кел,

Өлтіремін мен деді.

Өлтіремін дегенін

Қарлығаш тәуір көрмеді.

1930 Жалғызын ұстап бере алмай,

Ботадай боздап еңіреді:

— Үлтан атты төреміз,

Айдауыңа көнеміз.

Бірге туған жалғызды,

Қайтып ұстап береміз?

Үлтан атты бегіміз,

Тараған жоқ па кегіңіз?

Екі бірдей қос жетім,

Қолыңызда келеміз.

1940 Ерік өзіңде болған соң,

Не қылсаң да көнеміз,

Ашуың кетпей бойыңнан,

Кегің кетпей ойыңнан.

Бес байталдық күң еді

Бұрынғы ата-тегіңіз.

Құл болсаң да бұл күнде

Болдың ғой біздің бегіміз.

Құлағы кесік, қу зұлым,

Теңгерілді кеміңіз.

1950 Дәулет бастан ұшқан соң,

Болдық қой әзір жеміңіз.

Есіткен соң бұл сөзді,

Үлтанды ашу кернеді,

Суырып алып қылышын.

Қарлығашқа сермеді.

Қарлығашты бір ұрып,

Жәдігерге келеді,

Оны да салып қалады.

Жеті жасар балдырған,

1960 Жағасынан алады.

Бүркіттей ақ саусағы,

Тырыстырып барады.

Қарлығаш көріп жүгірді,

Өкпесін алып қолына,

Үлтанға жетіп келеді.

Таяқ жеген жетімді

Арашалай береді.

Әлі келмей Үлтанның

Араша беріп жөнеді.

1970 Қарлығаш сонда жылады,

Көзінің жасы бұршақтап,

Еңіреп тұрды егіліп,

Жәдігерді құшақтап:

— Көкбөрі шауып, қарағым,

Тұр ма еді әкең алшақтап.

Қарағым, сенің жолыңа

Құрбандық болып өлейін,

Еркелігің әлі бар,

Жәдігер, саған не дейін!

1980 Осыны айтып Қарлығаш,

Егіліп жылап күңіренді:

— Мен сияқты қарабет

Бозбалаға той қылып,

Асып берер күн бе еді?

Басымнан кетпей қамалым,

Таусылып тұр амалым.

Жаяу сүйреп көкбөрі

Не қылғаның, қарағым?

Бозбалаға той қылып,

1990 Асып берер жиын қып,

Қай жақта қалған заманым.

Жәдігер бала сөйледі:

— Қой, апажан, жылама,

Жылағанмен бола ма.

Күйіп-жанып тұрғанда,

Жанымды жылап қинама!

Үлтан құлдан таяқ жеп,

Далада жылап тұрғаның

Бола ма бізге лайық?!

2000 Мұны көріп шыдамай,

Пайыз қылып тұра алмай,

Жүгірді зарлап анасы.

Алдынан шығып көрісті

Қызы менен баласы,

Үш мұңлының даусына

Байсын деген өзеннің

Күңіреніп кетті даласы.

Анасы сонда сөйлейді:

— Байладың Құдай бағымды,

2010 Сындырдың Құдай сағымды.

Ертелі-кеш зарлайсың,

Жәдігер, саған не қылды?

Жәдігер сонда сөйлейді:

— Тамаша тойға келгенім,

Тамашаны көргенім.

Құлтай бабам келгені,

Көкбөрі маған бергені.

Көкбөрімді көре алмай,

Малынан көкбөрі бере алмай.

2020 Тамаша тойдың құрғаны,

Сонан соң құлдың ұрғаны.

Үрғанын құлдың кек қылып,

Балаңның жылап тұрғаны.

Анасы сонда сөйлейді:

— Молдалар оқыр кәләмді,

Бісміллә деп жол басын,

Кәміл пірім қолдасын,

Абайлап, қалқам, көрдің бе,

Әкең сорлы болмасын...

2030 —Қой, анажан қорықпа,

Бір пәлеге жолықпа.

Менің әкем Алпамыс

Ақ сақалды болып па?!

— Беті секпіл көрінсе,

Ор азабын көрген-ді.

Киімі жұпыны көрінсе,

Жол азабын көрген-ді.

Балаң сондай деген соң,

Көрейін деп келген-ді.

2040 Бүгін жатып түс көрдім,

Түсімде ғажап іс көрдім.

Жібек баулы ақ сұңқар

Қондырыппын қолыма.

Қалмаққа кеткен әкеңнің

Екі көзім жолында.

Жәрдем болып пірлерден,

Келетін күні болды ма?

Сонда Үлтан ауылда тұрып айқай салады: — Улап-шулап далада тұрсыңдар ма, ана қозы жамырап кетті ғой, — деді Жәдігерге. Қарлығаш пен шешесі қала берді. Бала кісенімен сүйретіліп қозыға қарай жүре берді. Сонда қозыға жете алмай, аяғының тікенін шұқылап отырса, бала мен қозының арасынан бір Шұбар мінген диуана өте берді. Сонда Алпамыс көзіне түскеннен кейін, Жәдігер бала оның жолаушы екенін танып, диуанаға қарап былай дейді:

— Ей, диуана, жол болсын,

Жеке басың қол болсын.

2050 Олжа-мүлкің мол болсын,

Атыңның басы шапшақтай,

Садағың оғы бұршақтай,

Диуана, саған жол болсын!

Диуана, маған келе кет,

Мен сорлыны көре кет.

Егер сауап іздесең,

Жетімнен күдер үзбесең,

Сауап үшін қозымды

Бір қайырын бере кет!

2060 Жүрейін десем жолым тар,

Аяғымда кісен бар,

Басымда үлкен қайғы-зар,

Мен бейшара ғаріпке,

Бір бал ашып бере кет!

Есіткен соң бұл сөзді,

Рахым түсті басына,

Көзінен аққан жасына,

«Менің де жалғыз қарағым,

Осындай болып жүр ғой» деп,

2070 Диуана келді қасына.

Ал Жәдігер сөйледі:

— Атың сенің жараулы,

Бүкеңдетіп желдің бе?

Қабағың да қатулы,

Түн ұйқыңды бөлдің бе?

Ел-жұртынан айрылған,

Қанатынан қайрылған,

Әкежанымды көрдің бе?

Аузыңа қарасам,

2080 Сұлуды таңдап сүйгендей.

Келбетіңе қарасам,

Қымқапты таңдап кигендей.

Әкежан деп асылсам,

Мойыныңа мінгендей.

Мен сияқты ғаріптің

Қадірін жақсы білгендей.

Кешегі ел ауғанда,

Ел табаны тайғанда,

Іште қалған жетімің —

2090 Мен қозыңа ұқсаймын,

Сен атама ұқсайсың.

Торайғырдың тоқтығы-ай,

Тоқ болады шоқтығы-ай.

Әлі сабыр қылғанын,

Әлі де шыдап тұрғаның,

Жалғызда мейірім жоқ деген,

Мейірімнің жоқтығы-ай!

Тауға біткен шие-ді,

Ботасы өлген түйе-ді.

2100 Босатты бала жүйені,

Алпыс екі тамыры,

Алпамыстың иеді.

Ат үстінен көтеріп,

Алдына алып сүйеді.

Сүйсе мейірі қанады,

Ат үстінен құлады,

Жатып есін танады.

Басын сүйеп Жәдігер,

Қайрат беріп сөйледі:

2110 —Сабақтың басы жасын-ды,

Сүйегің, көке, жасыды.

Жалғыз ұлың Жәдігер,

Зарлап отыр қасыңда,

Көтерші, көке, басыңды!

Көтеріп басын алады,

Жәдігерге қарады.

Алаудай ішін күйдіріп,

Ақша бетін сүйдіріп,

Мойнындағы шынжырын,

2120 Қолмен бұрап сындырып,

Алып тастап кісенін,

Енді алдына мінгізіп.

Жәдігерді қуантып,

Әудем жерге жүргізді.

Шұбарды беріп астына,

Төбесін көкке тигізді.

Әкесінің барлығын

Тап сол жерде білгізді.

Ашуы кернеп Алпамыс,

2130 Шұбарды мініп алады.

Ауылға қарай шабады,

Қозыға тастап баланы.

Үлтан құлдың тұсына

Диуана болып барады.

Патшаның келіп тұсына

Алпамыс айтқан ғазалы:

— Әй, Үлтанбек, Үлтанбек,

Еш мүйізің шыққан жоқ.

Әкім болып, жұртты жеп,

2140 Ей, Үлтанбек, Үлтанбек!

Әу-һалам, әу-һай!

Байлаудағы бедеу ат,

Астыңдағы алтын тақ,

Иә сенікі, иә менікі!

Уһ, Алла, диуанамын,

Диуана айтар бүгін зарын,

Төгіп айтар беттің арын.

Қатардағы нарларың,

Қазынадағы барларың

2150 Тәңірі берсе — менікі,

Шайтан берсе — сенікі.

уһ, Алла, диуанамын,

Отаудағы айымдарың,

Сөзден келер қайымдарың

Тәңірі берсе — менікі,

Шайтан берсе — сенікі,

Уһ, Алла, диуанамын.

Сонда Үлтан: — Мына диуананың ғазалы маған жақпайды, түк бермеймін. Біреуің барып қуып жіберіңдерші! — дейді. Сонда біреуі шығып: — Әй, диуана, патша ұрсып жатыр, жөніңе кет! — деп, жөнелтіп жібереді. Сонан соң Алпамыс топтағы адамдардың ана шетіне қарай жүре береді. Сол кезде Алпамысты өз әйелі Гүлбаршын сұлу көріп:

— Мына диуананың басындағы лыпасы болмаса, құтты менің еріме ұқсайды екен-ау, —деп өзінің қызметкер әйелі Мапия деген сақауға сегіз тіллә беріп:

— Ана диуанаға барып, бал аштырып кел, — деді. Мапия сақау тілләні екі бөліп, жарымын өзіне қалдырып, дамбалының ауына түйіп жатып:

— Ейтең базайға байып, киім алып киейін. Көңілім сүйген жігітпен ойнап-күліп жүйейін. Диуананың ежуіне шейін. Төйтеуін бейшем де, аждық қылмаш, — деп, диуанаға қалған төрт тілләсін беріп тұрған жері еді. Алпамыс жын-перілерін шақырғандай болып, біраз азынап алды да, былай деді:

— Ей, ер Домбай, ер Домбай,

Шақырғанда кел, Домбай.

2160 Мұңды менен шерлінің

Тілегенін бер, Домбай.

Сақау қатын баллары,

Келер ме екен жарлары.

Айтқан сөзі бұл ма екен,

Тойға келіп тұр ма екен?

Келер ме екен Алпамыс,

Келмес пе екен Алпамыс.

Әлде тойдың ішінде

Келіп жүр ме қартамыс?

2170 Бұл диуана келіпті,

Ол Гүлбаршын көріпті.

Бал басы деп біздерге

Сегіз тіллә беріпті.

Бұл антұрған Мапия

Төртеуін ұрлап алыпты.

Дамбалына түйіпті,

Езуіме сиіпті.

Тілләмді бер, сақау қар,

Сары қызым біліпті.

2180 Әруағымды айдармын,

Қол-аяғың байлармын,

Сөйтіп, сақау, жайлармын!

Ал Мапия сөйледі:

— Менің атым Мапия,

Дидәңді алдым қапия.

Ашуланба, шияғым,

Кигізейін басыңа

Бес дидайық тақия.

Қой, әйуағыңды айдама,

2190 Қой-аяғым байдама,

Кимесем кебіс кимеймін,

Адия қайсын дидайың,

Дені шау боп жүйейін.

Әлқисса, Мапия сақау диуананың тілләсін өзіне қайтарып берді. Сол уақытта Үлтан хан бір дарақтың басына жамбы қойып, кім атып түсірсе, қатындыққа Қарлығашты беретін болып, бәйгі тігіп жатыр еді. Сонда бір қатар жігіттер Үлтанға келіп: — Ей, тақсыр, тамашаның бәрін көрдік. Енді бір күн өлең-жыр айттырсаңыз болар еді,—деді. Сонда Үлтан хан: — Онда, мақұл жігіттер. Тек кімде-кім өлең айтса, бек болдың деп, мені мақтап айтсын, — деді. Бірақ ешкім де Үлтан ханды мақтай алмады, мақтауға ауызы бармады. Сонда Үлтанның Бадамша деген сақау қатыны келіп, қасына манағы Мапия сақауды қосып алып:—Үлтанға бегіме лайық өйеңді өжім айтамын, —деп, екі сақау қосылып, тойды бастап, айтып жатқан ау-жар өлеңдері мынадай екен:

— Айдай, айдай, жай-жай,

Айдын көйін жағаяй.

Қаз баяй-ай, жай-жай.

Заманымда хан болды

Үлтан бегім, жай-жай.

Мақтап-мақтап өйен айт,

2200 Боз баялай, жай-жай.

Күй тайтамын шыбызғы

Тешігінен, жай-жай.

Шошынады жас бая

Бешігінен, жай-жай.

Падышаны мақтап айт

Өйеңінде, жігіттей,

Теңге аяшын патшадан

Кешегімен, жай-жай.

Бадам ханым кейеді

2210 Би-би башып, жай-жай.

Қағыса бей, бозбая,

Ешік ашып, жай-жай.

Патшайыққа Үйтанның

Міні бай ма, жай-жай.

Жүйдік пенен тұйпайдың

Сыны бай ма, жай-жай.

Құдай бейген дәулеттің

Айқасында, жай-жай.

Жәдігейді асамыз

2220 Ейтен дайға, жай-жай.

Айт дегеннен айтамын,

Әй, Күйбайшын, жай-жай.

Жақыныяқ қасыма,

Кей, Күйбайшын, жай-жай.

Құдай бейген дәулеттің,

Айқасында, жай-жай.

Біздің байға тоқай боп,

Жүй, Күйбайшын, жай-жай.

Елім көшей Байсыңды

2230 Төмен ағып, жай-жай.

Байбөйі бай өзі жүй

Түйем бағып, жай-жай.

Айдадайын Құдайдың,

Дәулетінен, жай-жай.

Қайдығашты бейеміз,

Бәйгі тігіп, жай-жай!

Әлқисса, Бадамша сақау осыны айтып, көңілі тасып, былай деді: — Ей, жігіттей, бағанағы диуананы ейтіп кейіндейші. Әйгі би сөзі йаман екен. Би-екі ауыз өйен айтып, мен жанына тиіп, аузына сиіп, қуып жібейейін, —дейді. Сонда бір жігіт барып: — Ей, диуана, сені Бадамша ханым шақырып жатыр, — деп, ертіп келеді. Сонда Бадамшаның айтқаны:

— Айшақ мүйіз ақ сейке,

Қойды бастай, жай-жай.

Белі қыпша жігіттей

2240 Тойды бастай, жай-жай.

Бізді мақтап ойен айт,

Бек бойдың деп диуана,

Көңиі кейсе Бадамша

Теңге тастай, жай-жай.

Алпамыстың айтқаны:

— Бісміллә деп өлеңді

Көп айтамын, жар-жар.

Асықпасаң, тойыңда

Кеп айтамын, жар-жар.

Мәні-жайың қандайын

2250 Білгенім жоқ, жар-жар.

Ел қыдырған диуана,

Нені айтамын, жар-жар.

Бадамша:

— Бісмейдә деп өйеңді,

Көп айтыңыз, жай-жай.

Асықпасам, тойымда,

Кеп айтыңыз, жай-жай.

Тоқай бойған Күйбайшын,

Білмеймішін, шикін-ау,

Құтты бойшын тоқайың,

Деп айтыңыз, жай-жай.

— Бісміллә деп тойыңа,

Келе алмаймын, жар-жар.

Байың тегін берсе де,

Сені алмаймын, жар-жар.

Әлі де болса, сен күңсің,

Ал Гүлбаршын — бәйбіше,

Сені бәйбіше болады

Дей алмаймын, жар-жар.

— Бижияма, шикін-ау,

Бижияма, жай-жай.

Миың кетіп башыңнан,

Қайжияма, жай-жай.

Үйтан бегім төбеңді

Ойып тастай, жай-жай.

Бет айдыңа бижияп,

Сандияма, жай-жай.

— Сен де шаптың бәйгеге,

Мен де шаптым, жар-жар.

Келіп едім бетімнен

Иттей қаптың, жар-жар.

Мұнша неге мақтайсың

Үлтан құлды, ант ұрған,

Үлтан құлдан сен қанша

Опа таптың, жар-жар!

— Шен де шаптың бәйгіге,

Мен де шаптым, жай-жай.

Ашуданып, бетіңнен

Иттей қаптым, жай-жай.

Мен мақтамай, кім мақтайд

2290 Үйтанымды, жай-жай.

Заманымда дидадан

Шашбау тақтым, жай-жай.

Алпамыс:

— Өлең айтып алдыңнан

Есейін мен, жар-жар.

Бұл Байсынды жағалай

Көшейін мен, жар-жар.

Заманыңда тағыпсың

Тіллә шашбау, жар-жар.

Осы тіллә шашбауды

2300 Кесейін мен, жар-жар.

Бадамша:

— Өйен айтып айдымнан,

Жейдей ешші, жай-жай.

Бұл Байшынды жағадай

Ейдей көшші, жай-жай.

Шабау түги, дамбайым

Бауы жібек, диуана,

Әйің келсе, тісіңмен

Тіштеп шешші, жай-жай.

Алпамыс:

— Жүруші едің, Бадамша,

2310 Отым жағып, жар-жар.

Жүруші еді, Үлтан құл,

Қойым бағып, жар-жар.

Қалай-қалай сөйлейсің,

Ей, сақау қар, жар-жар,

Өлтірейін аузыңа,

Қазық қағып, жар-жар!

Сонда Бадамша орнынан қарғып тұрып: — Диуанасы да құйсын, өйеңі де құйсын! Бұл кім еді өжі? — деп, жүре береді. Сонда Алпамыс: — Ей, сақау қар, сөз тыңда,—деп ашуланып, мына сөздерді айтады:

— Ей, қатындар, қатындар,

Кең сарай үйде жатыңдар.

Өлеңіңді айтыңдар,

2320 Таң атқанша жатыңдар,

Таң атқан соң қайтыңдар.

Айтқызармын өлеңді,

Тартқызармын шараңды,

Шулатармын балаңды.

Үйде көрдім қорымды,

Түзде көрдім қорымды,

Өңкей ғана сақау қар,

Қайнатармын сорыңды.

Ойламадың Құдайды,

2330 Дайындай бер, орныңды,

Ау, һалам-ай, ау-һай!..

Мұнан кейін атының басын бұрып алып, Гүлбаршын сұлудың тұсына келіп, диуана болып, өлең айтқаны. Алпамыс:

— Жаңа келдім, Байсынды

Жерім деймін, жар-жар.

Жаңа көрдім, Қоңыратты

Елім деймін, жар-жар.

Біз бір мейман тұсына

Келе қалдық, жар-жар.

Екі-үш ауыз өлең айт,

Келін, деймін жар-жар!..

Гүлбаршын:

2340 — Жаңа келдім, Байсынды

Жерім дейсің, жар-жар.

Жаңа көрдім, Қоңырат

Елім дейсің, жар-жар.

Жеті жылдай қақсатып

Құдай мені, жар-жар.

Бермей қойды, диуана,

Өлім деймін, жар-жар.

Алпамыс:

— Жаңа келдім, Байсынды

Жерім деймін, жар-жар.

2350 Жаңа көрдім Қоңыратты

Елім деймін, жар-жар.

Не себептен сұрайсың

Өлім деймін, келін-ау,

Үлтан құлға кетті ме

Кегің деймін, жар-жар.

Гүлбаршын:

— Өлең менің теңім бе,

Бары парша жеңім бе?

Айналайын Құдай-ау,

Осы менің бегім бе?!

2360 Құдай салсын аузыма,

Бегім келсін қасыма.

Айналайын, Құдай-ау,

Жалғызымның даусы ма?!

Абырой берсін сөзіме,

Көрінеді осы адам

От-жалын боп көзіме.

Айналайын, Құдай-ай,

Жалғызымның өзі ме?!

Алпамыс:

— Ендеше, Гүлбаршын, сен той тойладың,

2370 Жалғыз жүріп, той тойлап, мені ойладың.

Сенен менің сұраған бұл бір сөзім:

Бәдірек құлыңменен неше ойнадың?

Гүлбаршын:

— Сұрағың шын сұрайтын ерім болсын,

Осы Байсын белгілі жерім болсын.

Жалғыз ұлым жарқырап керім болсын,

Сол құлыңның сөзіне құлақ салсам,

Әкем келіп, некелі ерім болсын.

Алпамыс:

— Бар Құдай куә болсын сырымызға,

Қосылар күн бар ма екен жарымызға?

2380 Сақтапсыз жеті жылдай орнымызды,

Біз риза сізге берген малымызға.

Сол уақытта Үлтан бәйге тігіп, жамбы аттырып жатыр екен.

Алпамыс бәйгеге қарай жүреді.

Қатынымен сөйлесіп,

Атының басын бұрады,

Жамбыға қарай жүреді.

Кетіп бара жатқанда,

Бір адамның дауысы

Құлағына келеді.

Мойынын бұрып қарады,

Алпамыс берен баласы,

2390 Мұнша сабыр қылғаны

Ақылының данасы.

Жалғызым деп тақылдап,

Көкке қарап қақылдап,

Арқасында отын бар,

Жылап, еңіреп келеді

Ғаріп та мұңлық анасы.

Келе жатып сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

— Аузы құрғыр тартады,

2400 Жалғызды қашан сүйесің?

Иіні құрғыр тартады,

Қамқапты қашан киесің?

Қурап қалған қу емшек,

Нені көріп иесің?

Аналықтай бәйбіше,

Саңырау болған құлағы

Бітіп қалған ашылды,

Жаңадан барлап бұлағы.

Анасын көріп шыдамай,

2410 Алпамыс батыр жылады.

Енді атынан түседі,

Баса алмады аяғын,

Есепсіз батыр кісі еді.

— Жалғызың келді, ана! — деп,

Құшақтап алып қысады.

Аналықтай бәйбіше

«Жалғызың келді» дегенде,

Құлағы желдей ашылды,

Дұшпанның көңілі басылды.

2420 Көкірегі саулады,

Шырақтай көзі лаулады.

Алпамысқа жолықты,

Армансыз сонда болыпты,

«Жалғызың — менмін» дегенде,

Дариядай тасып, толыпты.

Шешесімен көрісіп,

Енді атына мінеді,

Жамбыға қарай жүреді.

Садақты қолға алады,

2430 Жамбыны атып қалады.

Жамбыны атып түсіріп,

Үлтанға жетіп барады.

Бәйге бер деп қыстады,

Етегінен ұстады.

Мас боп тұрған Үлтан хан

Алпамыстың бұл сөзін

Жадына тіптен қыспады. 

Ақырыңқырап Алпамыс:

— Антұрған құл, қарашы,

2440 Алпамыс кімге ұқсады?

Жалт етіп қарап Үлтан сұм,

Топтан шыға қашады.

Жібермеді Алпамыс,

Албастыдай басады.

Артынан келіп Жәдігер,

Найзаменен шапшады.

«Әке, маған бер!» дейді,

Баласына береді,

Артынан өзі ереді.

2450 Тышқан алған мысықтай,

Тамашасын көреді.

Домалатып ойнайды,

Үйге әкеліп байлайды.

Тез өлтірмей Үлтанды

Қорлықпенен өлтірді,

Елін жиып, келтірді.

Тірсегінен Үлтанды

Бір ағаштың басына

Салбыратып ілдірді.

2460 «Кешегі хан Үлтан» деп,

Көрген жанды күлдірді.

«Жалғыз ағаң келді» деп,

Сүйінші сұрап бір адам,

Қарлығашқа білдірді.

Қарлығаш та келеді,

Ағасын о да көреді.

«Сүйінші!» деп келгенге,

Ат пен шапан береді.

Тоғайдың іші қоныс-ты,

2470 Тәңірім оңдар әр істі.

Әулиелер жар болып,

Ғаріпке құдай болысты.

Көп сөз қылып не керек,

Ағасы менен қарындас

Ботадай боздап көрісті.

Ағайын-жұрты жылады,

Халайық қайран қалады.

Тозып кеткен жұртының

Бәрін жиып алады.

Телі менен тентегін

Түзетіп жолға салады.

Атасы мен анасын

Боз биенің сүтімен

Шомылдырып жуады,

Баяғыдай қылады.

Ер Алпамыс ал сонда

Елі-жұртын ап қолға,

Бетін түзеп ақ жолға

Атасын таққа міндірді,

Барша жұртты көндірді,

Атасына Алпамыс

Көрмегенін көрдірді.

Алпамыс Батыр

(СМұқанов жариялаган нұсқа, 1939)

Бұ жеке бір нұсқа емес, Жүсіпбек Шайхысламұлы (1899) мен Әбубәкір Диваев (1922) жинап, бастырған екі жыр мәтінінің қосындысы болып саналады. Мұны қазақ фольклоршылары эпос нұсқаларының сюжеттік құрылымын салыстыра талдау барысында аңғарып, тиісті тұжырымдар жасаған. Екі нұсқаны тұтастырып алғаш рет жариялаған (1931) — белгілі қоғам қайраткері, ақын Сәкен Сейфуллин болды. Құрастырушының мақсаты — оқырманға «Алпамыстың» толық сюжетін ұсыну еді. Осы жинақтың қалай түзілгені туралы зерттеушілер: «Жалғастыру мына түрде болған: С.Сейфуллин алдымен Ж.Шайхысламұлының текстін береді. Ол «...Байбөрі мен Сарыбайдың араздасуына дейін созылады. Осы жерге келгенде Алпамыстың Гүлбаршынға үйленуі жайындағы эпизодты Жиемұрат текстінен қосады да, той жайындағы суреттеуді енгізбей алып қалған. Одан әрі Алпамыстың тағдыры турасында баяндалатын Жүсіпбек текстінің екінші бөлімін тұтас алған» дей келе: «Алпамыс» нұсқасының осы жолы барлық негізгі бөлімі сақталғанмен, эпосты осылай жалғастырып, қосуда негізгі мақсат орындалды дей алмаймыз. Өйткені, біреуі қазақша текст, ал екіншісі қарақалпақ тексті. Әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар» деген қорытынды пікір білдіреді.

«Алпамыстың» 1939 жылы көрнекті қазақ жазушысы С.Мұқанов осы біріккен нұсқаларын одан өңдеп, «қажетті» редакциялаудан өткізіп, қайта жариялайды. Фольклортанушылардыңжоғарыдағыеңбегіндекөрсетілгендей, редакция мына бағыттарда жүргізілген:

1. Діни-нанымдық және көнерген сөздер алынып тасталған;

2. Өлең өлшеміне сай емес, яки грамматикалық жағынан ұғынымсыз сөз тіркестері, жекелеген жыр жолдары қысқартылған;

3. С.Мұқанов мәтіндегі ауызекі тілде қолданылатын анайы, дөрекі сөздердің орнына басқа баламасымен ауыстырған. Мысалы: жазушы жыр мәтінінде кездесетін «молла», «кәуір», «аманат», «қанжығалап», «к..іне» секілді көптеген сөздерді қысқартқан не ауыстырған. Бұл арада халық ауыз әдебиетіне жазба ақынның деңгейінен сынай қарау да бар, әрине, сол бір алақұйын замандағы саясаттың салқыны бар екені анық. Халық жазушыларының халық эпостарын жарыққа шығарудағы еңбегін бағалай отырып, аталған жыр мәтіндерінің ғылыми құндылығы төмен екендігін де ұмытпаған жөн. Ілгеріде жазғанымыздай, «Алпамыс батыр» жырының екі нұсқасын кезінде академик-жазушы С.Мұқанов құрастырып (1939), кейін орта мектептерге арналған оқулық, хрестоматияларға да енген болатын. Мұның сюжеттік тұрғыдағы жетістіктерімен бірге мәтіндік кемшіліктері барлығы ескеріле отырып, осы томға енгізілуі ғылыми мақсаттан туындап отырғанын тағы да атап айтқымыз келеді. Жырдың мәтіні 1939 жылы латын харпімен басылған кітаптан тікелей оқып, салыстыру негізінде әзірленді. Түпнұсқа ОҒК-нің сирек қолжазбалар қорында (Ш.3027) сақтаулы.

С. Қосан