автордың кітабын онлайн тегін оқу  Батыс майданда өзгеріс жоқ

Эрих Мария Ремарк

Бұл кітапта айыптау да, құпия сыр да жоқ. Тек сонау сұрапыл соғыс көктей солдырған жастар туралы, тіпті оққа ұшпағанның өзінде де, бәрібір сол соғыстың құрбаны болған ұрпақтың тағдыры туралы айтсам деген ниет бар.

І

Біз майдан шебінен тоғыз шақырым жерде тұрамыз. Кеше ғана бізді ауыстырып осында әкелген. Қазір көңіліміз көтеріңкі, қолымыз бос, қарнымыз тоқ, жейтініміз — ет аралас үрме бұршақ. Тіпті кешкі астың өзінде де әрқайсымызға ыдысымызды толтыра-толтыра салып береді. Оның үстіне нан мен шұжықты екі үлестен алдық, қысқасы, жағдайымыз жаман емес. Қасқа басы қызыл күрең қызанақ сияқтанған біздің аспаз жұртқа тамақты өзі ұсынады. Өткен-кеткеннің бәрін ожауын бұлғап шақырып алып, ыдысына толтыра салып береді. Өзінің «ас атқыш» қазанын босата алмай әуре. Біз болсақ, көптен бері көрмеген молшылыққа кезігіп, қарық болдық та қалдық. Тьяден мен Мюллер әлдеқайдан бірнеше тегене тауып әкеліп, соларды шүпілдете толтырып ертеңге тамақ алып қойып жатыр. Тьяден мұны қомағайлықтан істейді, ал Мюллер болса, сақтанады. Тьяденнің ішкен-жегені қайда кететіні бәрімізге де жұмбақ, өйткені ол қылағайдай сидиған арық қалпынан өзгермейді.

Бір жақсысы, шылым да екі үлестен тиді. Кісі басына он сигар, жиырма сигарет, екі тақта насыбай қоса берілді. Мұнысы ғажап болды. Мен темекімді Катчинскийдің сигареттеріне айырбастадым, сонымен қазір қырық сигаретім бар. Бір күн қам жемеуіме болады.

Шынын айтқанда, осының бәрі бізге тиесілі нәрсе емес. Әдетте бастықтардың қолы ашық бола бермейді. Біз бүгін ойда жоқта молшылыққа кенелдік.

Осыдан екі апта бұрын бізді әскери бөлімдердің біреуін ауыстыруға алғы шепке жіберген болатын. Біз орналасқан жер тыныш, сондықтан қайтар күніміз таяғанда каптенармус [1] азық-түлікті әдеттегісінше бәрімізге түгел алып, жүз елу адамға деп тамақ дайындатқан екен. Бірақ ең соңғы күні, біз енді ғана кейін кеткелі тұрғанымызда, ағылшындар ойда жоқта ауыр зеңбіректерін алғызған. Жанымыз жақтырмайтын сол бір «ет боршалағыштарымен» кенет біздің окоптарды толассыз ұзақ соққының астына алды. Біз ауыр шығынға ұшырадық. Алғы шептен не бары сексен адам ғана аман шықты.

Біз майдан тылындағы осы барактарға [2] түнде оралғанбыз. Келісімен сөрелердің үстіне сұлай-сұлай кеттік. Ең алдымен ұйқыны қандыру керек. «Көбірек ұйықтайтындай мүмкіндік болса, соғыста да халіміз жаман болмас еді-ау», — деп Катчинский дұрыс айтады. Бірақ алғы шепте адам сияқты ұйықтау жоқ, ал екі апта деген — ұзақ мерзім.

Ерте оянғандар барактан біртіндеп сыртқа шыға бастағанда, сәске түс те болып қалған. Жарты сағат өтпей-ақ бәріміз ыдысымызды ұстап, көзге ыстық көрінетін «ас атқыштың» қасына жиналып қалыппыз. Қазанның буы бұрқырап, дәмді тағамның иісі аңқып тұр. Кезектің алдын әдеттегісінше ең қомағай, ашқарақтар алған. Тәпелтек Альберт Кропп бірінші тұр, ол — біздің ротадағы нағыз білгіштің өзі. Сондықтан болса керек, жуырда оған ефрейтор [3] атағы берілді. Одан кейінгі орынды әлі күнге дейін оқулықтарын арқалап, емтихан тапсыру арманынан айырыла алмай жүрген Мюллер алыпты. Ысқырған оқтың астында физиканың заңдарын жаттап жатады. Мюллердің артындағы сақалды жігіт — Леер. Ол офицерлерге арналған жезөкшелер үйіндегі қыздарға қырындағыш-ақ. Капитаннан бастап жоғары лауазымды офицерлерді қабылдағанда ондағы қыздар міндетті түрде ваннаға түсетін болсын, ішкиімді жібектен кисін деген бұйрық армия бойынша берілген деп бізді сендіреді. Кезектегі төртінші кісі — менмін, аты-жөнім — Пауль Боймер. Төртеуміздің де жасымыз он тоғызда, бәріміз бір сыныпта оқып жүрген жерімізден майданға аттанғанбыз.

Бізден кейінгі қатарда басқа жолдастарымыз да бар, оның бірі — Тьяден. Жасы бізбен қатар бұл жігіт бұрын слесарь болған. Ротадағы ең қомағай тажалымыз да сол. Жайшылықта сұңғақ бойлы талдырмаш, ал тамақ ішкеннен кейін, тырсия тойған қандалаға ұқсап, қарны қампайып шыға келеді. Хайе Вестхус та бізбен құрдас, жертезек қазатын қара жұмысшы екен. Алып денелі бұл жігіт бір бөлке нанды алақанымен қапсыра ұстап тұрып бізге: «Ал, уысымда не бар, табыңдаршы», — дейтін. Ал Детерингтің есіл-дерті — өзінің шаруашылығы, үйіндегі әйелі. Бұл топтың ең соңында біздің бөлімшенің бетке ұстары, мінезі кесек әрі ақылды, мейлінше қу; топырақ өңді, көзі көк, иығы салбыраңқы қырық жастағы Станислав Катчинский тұр. Қарсыласының қашан атқылай бастайтынын, қай жерде жеуге жарамды не барын, бастықтардың көзінен бой тасалап қалудың жолдарын одан артық білетін кісі жоқ.

Біздің бөлімше қазанды қаумалаған топтың алдыңғы жағында тізіліп кезекте тұр. Жігіттер шыдамсызданып, тыпырши бастады, өйткені бейқам аспаз тағы бірдеңені күткендей самарқау.

Әбден болмаған соң, Катчинский оған:

— Уа, құлқын қабыңның аузын ашсайшы, Генрих! — деп айғайлап жіберді. — Үрме бұршақ онсыз да езіліп кетіпті ғой.

Аспаз ұйқылы-ояу мәңгірген түрмен басын шайқайды.

— Алдымен бәрі түгел жиналсын!

Тьяден күлімсіреп:

— Бәріміз де осындамыз! — деді.

Аспаз әлі де ештеңені байқайтын емес.

— Иә, шіркін, сендерге жақсы-ақ болар еді! Қалғандары қайда, неге келмейді?

— Олар бүгін сенен тамақ ішетіндердің есебінде жоқ! Біразы лазаретте, біразы жер құшағында!

Мұны естігенде ішін өкініш өртеген қазанбасшы шошып, дағдарып қалды. Тіпті теңселіп те кетті.

— Тамақты мен жүз елу кісіге деп пісірдім ғой!

Кропп оны жұдырығымен бүйірден нұқып жіберді.

— Ендеше, бұл жалғанда ең болмаса бір тояды екенбіз. Онда баста үлестіруді!

Сол сәтте Тьяденге бір ой сап ете түссе керек. Сүйір тұмсық тышқанға ұқсаған жүзі нұрланып, екі көзі сығырая күлімдеп, шықшыты бүлкілдеген күйі аспазға жақындай берді.

— Генрих, досым-ау, ендеше, сен нанды да жүз елу кісіге алған екенсің ғой?

Абыржып қалған аспаз еріксіз басын изеді.

Тьяден оны омыраудан ала түсті:

— Шұжықты да жүз елуге ме?

Аспаз қызыл күрең тартқан қасқа басын тағы да изеді. Тьяденнің жағы сопайып кетті:

— Темекіні де ме?

— Иә, бәрін де.

Тьяден артындағы бізге бұрылды, жүзі жадырап кетіпті.

— Оңбай кетейін, жолы болды деген осы да! Енді мұның бәрі бізге тиеді! Есептейікші, тұра тұр.

— Иә, кісі басына тура екі үлестен келеді екен!

Бірақ қызанақтай қызара бөрткен аспазға сол сәтте қайтадан жан біткендей сөйлеп қоя берді.

— Бұларыңнан ештеңе шықпайды, — деді ол.

Енді біз де самарқаулықтан айығып, ілгері қарай ентелей түстік.

— Әй, сәбіз бас, неге ештеңе шықпайды? — деп сұрады Катчинский.

— Шықпайтыны, сексен дегеніміз жүз елу емес!

— Біз саған көрсетеміз қалай жүз елу ету керек екенін! — деп сес көрсетті Мюллер.

— Көжені аласыңдар, солай-ақ болсын, бірақ нан мен шұжықтан сексен адамның ғана үлесін берем, — деп табан тіреп тұрып алды қызанақ.

Катчинский ашуланып кетті.

— Өзіңді алғы шепке бір-екі рет жіберіп алса, білер ең! Сен азық-түлікті сексен адамға емес, екінші ротаға деп алдың, бітті, ендеше! Соны ротаға түгел бересің! Екінші рота деген — мына біз.

Біз Қызанақты қаумалап ортаға алдық. Оны жұрттың бәрі жек көретін. Алғы шептегі окопта жатқан бізге тамақты мезгілімен жеткізбей, мүлде суып қалғанша кешеуілдетіп, әбден зарықтырып әрең әкелетін кезі жиі болатын. Кейде ол болар-болмас селдір оқтардан қорқып, қазандық арбаны бізден алыс тоқтататын. Мұндайда біздің тамақ тасушылар басқа роталарға қарағанда әлдеқайда алысқа еңбектеп барып қайтып жүретін. Бірінші ротаның аспазы Булька бұдан мың есе артық. Ол борсықтай семіздігіне қарамай, керек болса қазандық арбаны тура алғы шепке дейін алып келетін.

Бәріміз де дегбірсізденіп қызу таласқа кірісіп кетіппіз. Мұның ақыры төбелеспен тарқар ма еді, қайтер еді, әйтеуір үстімізге рота командирінің келіп қалғаны жақсы болды. Неге дауласып жатқанымызды білгеннен кейін ол қысқа қайырды:

— Иә, кеше көп шығынға ұшырадық… — Содан кейін қазанға үңіліп қарады да:

— Үрме бұршақ жаман емес қой деймін, — деді.

Аспаз мақұлдап, басын изеді.

— Шошқа майы мен сиыр еті аралас.

Лейтенант бізге қарады. Ойымызда не барын көзбен ұғып тұр. Жалпы ол бәрін де түсінетін жігіт, өйткені өзі де біздің арамыздан шыққан: ротаға әуел баста унтер-офицер [4] боп келген; ол қазанның қақпағын тағы ашып қарады да, иіскеп көрді. Кетіп бара жатып:

— Маған да бір тарелка әкелерсіз, — деді. — Ал алынған тамақ түгел таратылсын. Артық болмайды.

Аспаздың қызыл күрең жүзіне топастықтың белгісі ойнап шыға келді. Тьяден оны айнала билеп жүр.

— Ештеңе етпейді, саған одан келер зиян жоқ! Бүкіл интендант қызметін қолыңа ұстап тұрғандай көресің. Ал енді баста, кәрі албасты, есептен жаңылма!..

— Жоғалшы сен, асылып өлгір! — деп ысқырынды аспаз. Ызадан жарылып өлейін деп тұр. Мына оқиға оның миына кіретін емес, бұл дүниенің не боп бара жатқанын ұғынатындай халі жоқ. Ендігі жерде бұған бәрібір екенін көрсеткісі келгендей ол жасанды балды да кісі басына жарты қадақтан өз еркімен таратып берді.

* * *

Бүгін күн шынында да тамаша. Тіпті пошта да келді, жігіттердің әрқайсысы бірнеше хат, газет алды. Енді біз асықпай баяу басып, бірақ сыртындағы көгалға қарай беттедік. Кропп маргарин салатын кеспектің қақпағын қолтығына қысып әкеле жатыр.

Көгалдың оң жақ шетінде солдаттарға арналған ұзын дәретхана тұр. Төбесін жауып, ағаштан қиылып салынған. Бірақ ол әр нәрсенің тиімді жағын пайдаланып қалуды әлі үйренбеген, жаңа келген жас солдаттарға ғана ұнамды көрінеді. Өзімізге біз одан гөрі тәуіріректі іздейміз. Көгалдың о жақ, бұ жағында жалғыз-жалғыздан тұрған оңаша кабиналар бар. Жәшік тәріздендіріліп, тақтайдан шегелеп жасалған үйшіктердің жан-жағы жабық, ішінде өте ыңғайлы отырғыштары бар екен. Екі жақ бүйіріне тұтқа орнатылған, содан ұстап, үйшіктерді басқа жерге көтеріп апарып орнатуға болады.

Біз үш үйшікті көтеріп апарып, алқа-қотан орнатамыз да, ішіне барып қонжиямыз. Табандатқан екі сағат өтпей орнымыздан тұрмаймыз.

Әскерге жаңа алынған шағымыз, бізді казармаға орналастырған. Сонда көпшілікке арналған дәретханаға барып, жұртпен бірге қатарласа түзге отыруға алғашқыда бетім шыдамай, қысылғанымды әлі күнге дейін ұмытпаймын. Оның есігі болмайтын, жиырма адам тізіліп қатарласа отырады, тура трамвайдағы сияқты. Бір қарағанда-ақ бәрін көзбен түгел шолып шығасың, шындығында, солдат бақылаудан тыс қалмау керек қой.

Содан бері имену, ұялу ғана емес, басқа да толып жатқан әдеп, инабаттың бәрін белден басып аттап өте беруге дағдыландық. Уақыт өте келе ондайдың әкесіндей нәрселерге де бойымыз үйренді.

Қазір мына таза ауада осылайша отырудың өзі бізге шын мәнісіндегі бір рақат дүние боп көрінеді. Дәрет туралы сөз айтуды да бұрын неге сонша ұят көргенімізді білмеймін. Адамға ішіп-жеу қандай табиғи құбылыс болса, бұл да сондай табиғи нәрсе ғой. Мұны сөз қылмай-ақ қоюға болар еді, бірақ ол біздің өмірімізде аса маңызды рөл атқарады. Оның маңыздылығы бізге ғана жаңалық болып көрінетін тәрізді, әйтпесе ол — басқа жұртқа әлдеқашаннан бері белгілі табиғи құбылыс.

Солдаттың асқазаны мен ас қорыту жүйесі оның өзіне ерекше біткен аса бір қадірлі мүшесі сияқты боп жылыұшырап тұрады. Сірә, басқа жұрттікі тап ондай қадірлі болмаса керек. Солдат тіліндегі сөздік қорының төрттен үші осы мүшелерге байланысты туған. Ол өзінің асқан қуанышын да, қатты ашу-ызасын да таңғажайып бір ерекшелікпен бейнелейтін әсем бояуларды осының төңірегінен табады. Дәл осындай айқын да әсерлі, қысқа да тұжырымды бейнелеуді ешқандай тілмен жеткізе алмассың. Кейін елге қайтқанда сөйлеген сөзімізге мұғалімдеріміз бен ата-аналарымыз қайран қалып, шошып кететін шығар. Бірақ амал қанша, бұл жақта жұрттың бәрі осы былапыт тілде сөйлейді.

Адам ағзасының осынау қызметі біз үшін енді бейкүнә бір сипатқа ие болды, сондықтан біз ол туралы амалсыз жұрттың көзінше-ақ сықпырта береміз. Бұл аз болса, біз кісі көзінше дәретке отырудан қысылуды мүлде қойып алдық. Көзден таса жерде оңаша түзге отыру скат [5] ойынында сөзсіз ұтысқа жеткізетін тамаша комбинацияны жүзеге асырғанмен бірдей бағаланады. Неміс тілінде «дәретхана жаңалықтары» деген сөз тегін шықпаса керек. Ол дәретханадан тарайтын алуан түрлі қауесет, былшыл әңгімелер деген мағынаны білдіреді. Сыраханада үстел басында отырып әңгіме-дүкен құратын дәстүрлі орын көзден бұлбұлдай ұшқан кезде, солдат дәретханадан басқа қай жерде жүріп сөйлесе алсын?

Қазір біз өзімізді қабырғасына аппақ кафель жауып, айнадай жалтыратып қойған сәнді дәретханалардағыдан әлдеқайда жақсы сезінеміз. Ол мынадан гөрі таза шығар, бұдан басқа айырмасы жоқ. Дегенмен мына жердің өзіндік артықшылығы бар.

Тып-тыныш мүлгіп қана уақыт өтіп жатыр… Тас төбеңде тұңғиық көк аспан. Сонау көкжиекте күнге шағылысып сарғылт аэростат [6] қалқып тұрып қалыпты, солардың ара-арасында кішкентай ғана ақша бұлт тәрізді бірдеңенің бұрқ ете қалғаны көрінеді. Бұл зенит снарядтарының жарылып жатқанын аңғартады. Кейде олар бейне бір жоғарыға шашырай созылғандай кейіпте болады, мұнысы — зенит зеңбірекшілерінің аэропланды көздеп атқан оғы.

Майдан шебінің дүңкілдеген сарыны бізге әлдеқайда алыстан күннің күркірегеніндей, талықсып әрең жетеді. Тіпті ызыңдап ара ұшып өтсе де, жаңағы сарын тына қалғандай естілмей кетеді.

Айналамыз көгал жазық, жасыл желекке малынып, мүлгіп тұр. Шашақ атқан шөптің басы баяу ғана тербеледі. Жаз аяғындағы жылы да мөлдір ауада бұлдыр қағып, қалбалаңдап көбелектер ұшып жүр. Біз болсақ шылымды бұрқыратып хат, газет оқимыз. Фуражкамызды шешіп жанымызға қойғанда самал жел шашымызды желпіп ойнайды. Жел біздің санамыз бен сезімімізде де ойнағандай болады.

Алаулаған алқызыл дала гүлдерінің ортасында біздің үш үйшік қимылсыз тұрып қалыпты…

Біз маргарин кеспегінің қақпағын үшеуміздің тіземізге орналастырдық. Карта ойнауға бұл өте ыңғайлы. Кропп карта алып келген. Бір скаттан кейін бір партия рамс [7] ойнап, алма-кезек ауыс-

тырып отырамыз. Мұндайда жалықпастан күні бойы ойнауға болады.

Барак жақтан гармониканың сазы естіледі. Оқта-текте картамызды алдымызға қоя салып, бір-бірімізге қараймыз. Ондай сәтте ойнаушылардың біреуі: «Аһ, қайран жігіттер-ай…» немесе «Бұл күнге жетпей кетуіміз де ықтимал еді-ау…» — деп күрсініп қояды. Сонда біз бір сәтке үнсіз тына қаламыз. Іште жатқан ауыр сезім әрқайсымызды билеп кеткендей болады, оның ап-ауыр боп жүрегінің түбінде жатқанын әркім өзі сезеді, мұндайда сөздің керегі де жоқ. Мына үйшіктерде бүгін бүйтіп отырмауымыз да оп-оңай еді-ау, құдай сақтасын, ажалдың аузынан әрең сытылып шықтық қой. Сондықтан болар, айналадағы дүниені жаңа ғана көріп тұрғандай ынтыға қараймыз. Алқызыл гүлдер, дәмді тамақ, иісі аңқыған сигарет, жаздың самал желі — бәрі-бәрі ерекше ғажап сияқты.

— Кеммерихті содан бері ешқайсың көрмедіңдер ме? — деп сұрады Кропп.

— Ол Сен-Жозефте лазаретте [8] жатыр, — деймін мен.

— Оның жамбасын оқ тесіп өтіпті, сірә, үйге қайтаратын болар, — дейді Мюллер.

Біз Кеммерихке түстен кейін барып шықпақшы болып келістік. Кропп қалтасынан бір хатты суырып алды.

— Бәріңе Канторек сәлем жолдайды.

Біз күліп жібердік. Мюллер темекі тұқылын тастай беріп:

— Мен соның осы жақта, майданда болғанын тілер едім, — деді.

* * *

Тышқанға ұқсаған сүйір тұмсық сұрғылт сюртук киген, кішкентай қатал адам Канторек бізде сынып жетекшісі болатын. Бойы «Клестербергтің қаһарлы қожасы» атанған унтер-офицер Химмельштостың бойындай ғана. Бір ғажабы, неге екені белгісіз, бұл дүниедегі бақытсыздық пен жамандық атаулының бәрі көбінесе осындай тапал адамдардан шығады. Ұзын бойлыларға қарағанда бұлар пысық болады, мінезі тік, тоңмойын, шадыр келеді. Мен әдетте командирі тапал ротаға тап болудан қашып жүрдім, ондайлардың қазымыр, ұрысқақтығы зықыңды шығарады.

Гимнастика сабағында Канторек бірде дауысын бәсеңдетіп, бірде еліріп ұзақ сөйлегені сонша, ақырында бүкіл сынып сапқа тұрып, өзінің командасымен округтік соғыс басқармасына өз еркімізбен әскерге баратындардың тізіміне жазылдық.

Қозғалған сайын көзілдірігінің әйнегі жылт-жылт етіп, әдейі сүйкімді дауыспен: «Сіздер де көппен бірге баратын шығарсыздар, солай емес пе, достарым?» — деп сұрағаны әлі есімде.

Осынау тәрбиешілердің патриоттық асқақ сезімі қашан да дайын тұрады. Сірә, жилеттерінің төс қалтасында топ-тобымен жатады ғой деймін. Соны олар керек деген мөлшерде сабақ сайын ортамызға лақ еткізіп тастай салады. Әйтсе де ол кезде мұндай нәрсе біздің ойымызда да жоқ еді.

Расын айтсақ, ішімізде бір бала тайсақтады. Жұртпен бірге кете барғысы келмеді. Бұл Иозиф Бем деген толықша келген ақжарқын, жайдары бала болатын. Ақырында ол да амалсыз көнді, әйтпегенде алдағы болашағының есігі біржола жабылатын еді. Кім біледі, басқа да барғысы келмегендер болған шығар, бірақ одан жақсылық таппайтынын әрқайсысы түсінді, өйткені ол кезде жұрттың бәрі, тіпті ата-анаңның өзі де «қорқақ» деген сөзді бетіңе оп-оңай айта салатын. Арғы жағы не боларын ешкім әлі білген де емес-ті. Сайып келгенде, ең ақылдысы да қарапайым кедей адамдар болып шықты, олар алғашқы күннен бастап-ақ соғысты зор бақытсыздық деп таныды. Ал жағдайы жақсылар, ауқаттылар қуанып лепіріп кетті. Шынында да, осының бәрі неге әкеп соғатынын қайта солар түсінуі керек еді.

Катчинскийдің айтуынша, мұның бәрі оқығандықтың кесірі, жұрт білімінің көптігінен ақымақ боп кететін болса керек. Ал біздің Кат бекер айтпайды.

Бем сезгендей екен, ең алдымен қаза тапқандардың бірі сол болды. Атака кезінде ол екі көзінен жараланыпты, біз оны өлген шығар деп есептедік. Денесін ала кетуге мұршамыз келмеді, өйткені жалма-жан асығыс шегінуге тиіс болдық. Түс ауған шақта кенет оның айғайлаған дауысын естідік. Бізден көмек сұрап, окоптың алдында анадайда жер бауырлап еңбектеп жүр. Ұрыс үстінде тек есінен танып қалса керек. Жанға батқан жарадан есеңгіреп, есі шығып кеткен ол екі көзі ештеңені көрмей, жасырынатын пана таппады. Біз көмекке барғанша болмады, ол оққа ұшты.

Бұл үшін Канторекті, әрине, айыптай алмайсың, сондағы ісі үшін оны кінәлау тым әріге кеткендік болар еді. Өйткені Канторек сияқтылар жетерлік, солардың бәрі де игілікті іс істедім деп түсінеді, одан арғы жағын ойлауға жанын қинамайды.

Міне, осының өзі олардың тоғышарлығын әшкерелеп, көз алдымызда абыройдан жұрдай қылады.

Олар он сегізге жаңа келген осынау балғын жастарға қол ұшын беріп, солардың толысып кемелденуіне, еңбек пен азаматтық борыш әлеміне, мәдениет пен прогресс дүниесіне қадам басуына жәрдемдесуі керек еді. Сөйтіп, біз бен біздің болашағымыздың екі арасын жалғастыратын көпір боп қалғаны абзал еді. Кейде біз оларды сыртынан ажуа қылатынбыз, кейде тіпті күлкіге айналдырамыз, бірақ жүрегіміздің түбінде оларға деген мызғымас сенім жататын. Олардың беделін қалтқысыз мойындап үйренген біз өмір танымымызбен көрегендікті солармен салыстырып түсінуші едік. Майданда алғашқы қаза тапқандарды көрісімен-ақ біздің бұл сеніміміздің күлі көкке ұшты. Біз тұрғылас жас ұрпақ оларға қарағанда әлдеқайда адал екен, соған көзіміз жетті. Олардың артықшылығы тек әдемі сөйлей білетіндігінде ғана, белгілі дәрежедегі қулығында ғана болып шықты. Гүрсілдеген артиллерияның алғашқы соққысы бұған дейін адасып келгенімізді анықтады, әлгі ұстаздарымыз бойға сіңірген қағиданың бәрі тас-талқан боп қирады.

Олар анау жақта әлі де мақала жазып, жалынды сөздер сөйлеумен болады, ал біз мұнда лазареттерді, өлім алдында жатқандарды көреміз. Аналар мемлекетке қызмет етуден артық ештеңе жоқ деп әлі де қиқу салып жатады, ал біз болсақ ажалдан асқан қүдіретті күш жоғын әлден-ақ түсініп қалдық. Бірақ оған қарап бүлікшіл де, дезертир де, қорқақ та болған ешкім жоқ (бұл сөздерді олар оп-оңай айта беретін). Туған елімізді біз олардан кем сүймейміз. Жауған оққа қарсы атакаға бара жатқанда бірде-біріміз тайсалып көрген емеспіз, бірақ әр нәрсенің сырын түсініп, көзіміз енді ғана ашылғандай болды. Байыптап қарасақ, олар жасаған дүниеден ештеңе қалмапты. Біз ойда жоқта жантүршігерлік жалғыздыққа душар болғандаймыз, одан шығу жолын тек қана өзіміз табуымыз керек.

* * *

Кеммерихке барарда біз алдымен оның нәрселерін жинастырып, орап салып алдық. Жол үстінде оған керек болатыны сөзсіз.

Дала лазареті жаралыларға лық толы екен. Әдеттегісіндей карболка мен іріңнің, тердің иісі мүңкіп тұр. Бұл көріністерге көзі үйренбеген адамның басы айналары сөзсіз. Біз Кеммерихке қалай баруға болатындығын сұрадық. Ол палаталардың біреуінде жатыр екен, бізді көріп қуанып, дәрменсіз ғана езу тартты. Алғашқыдан есінен танып жатқан шағында біреу сағатын ұрлап әкетіпті. Мюллер айыптай басын шайқады:

— Мен саған ылғи айтушы едім ғой, мұнда ондай жақсы сағатты алып жүруге болмайды.

Мюллер әңгіменің аңысын байыптамай отыр және қашанда сөз таластыруға құмар-ақ. Әйтпесе байқап сөйлеген болар еді, Кеммерихке енді бұл палатадан шығу жоқ екені бәрімізге де белгілі болып қалды. Сағаты табыла ма, жоқ па, енді оған бәрібір, табыла қалғанда да оны шешесіне жібере салады.

— Ал, халің қалай, Франц? — деп сұрады Кропп.

Кеммерих төмен қарады.

— Жалпы жаман емес, бірақ табаным қатты ауырады. — Біз оның көрпесіне көз тастадық. Кеммерихтің аяғы сымнан құрастырылған ұзынша жатаған шатыршаның астында сияқты, көрпе соның үстінде бүкірейе көтеріліп жатыр. Мен Мюллердің тізесінен түртіп қойдым, әйтпесе ол әлгіде аулада санитардың бізге айтқанын Кеммерихке айта салуы ғажап емес. Кеммерихтің аяғының басы мүлде жоқ, кесіп тастаған.

Жүзіне қарасаң, кісі шошығандай, өңі сарғайып, боп-боз боп кетіпті, реңіне әлдеқандай үмітсіздіктің белгісі түскен. Көлбеу сызық тәрізденген бұл белгілер бізге жақсы таныс, өйткені бұларды талай мәрте көргенбіз. Бұнысы тіпті сызық емес, әлдененің нышаны тәрізді. Кеудесінде толқын атып жатқан өмір тынысы енді сезілмейді, ол денесінің алыс түкпіріне барып тығылып қалған сияқты. Ішкергі жақтан жол салып, ажал бермен қарай жақындап келеді, әлден-ақ оның екі көзін меңдеп алыпты. Міне, күні кеше ғана жылқы етін отқа қақтап бірге жеп, воронкаға [9] бұқпантайлап бірге тығылған жауынгер досымыз Кеммерих алдымызда жатыр. Бірақ бұл жатқан дәл соның өзі емес, бет-ажары фотопластинкаға қосарлап түсірген бейнедей бұлдырап тұр, тіпті дауысының өзі көмескі шығады.

Бәріміздің майданға аттанған шағымыз есіме түсті. Мұның шешесі толық денелі, аңқылдаған ақ көңіл адам, баласын вокзалға дейін шығарып салды. Бейшара мейлінше көп жылады, көз жасына малынған ерні, беті ісініп дүрдиіп кетті. Кеммерих оның жылағанына қысылып, кәдімгідей ыңғайсызданды, қаптаған халықтың ішінде бірде-бірі тап ондай егілген жоқ. Ал мына әйелдің көз жасынан беті майдай еріп кететіндей көрінді. Есіркесін дегендей, ол қайта-қайта менің қолтығымнан алып, қолымнан тартып, майданда Францқа бас-көз бола көр деп жалынды. Шынында, Франц мүлде жас бала сияқты болатын. Өңі уылжыған, бұғанасы қатпаған жас, үлбіреп тұр. Сондықтан болар, ранецті [10] бір ай арқалағанның өзінде-ақ аяғын зақымдап, табанаяқ болып шыға келді. Майданда жүрген адамға қалай бас-көз боларсың!

— Енді сен кешікпей үйге қайтатын болдың, — дейді оған Кропп, — әйтпегенде демалысты әлі де үш-төрт ай күткен болар ең.

Кеммерих басын изеді. Оның көрпеден шығып жатқан қолына қарауға менің дәтім шыдамады. Бейне бір балауыздан жасалған тәрізді. Тырнағының астына окоптың балшығы тұрып қалыпты, қарақошқылданып көрінеді. Менің басыма бір ой келді, мынау тырнақтар Кеммерих өлгеннен кейін де ұзақ уақыт бойы, қараңғы погребте саздауытқа біткен ақ сұр саңырауқұлақтар сияқты өсе беретін шығар деймін. Соның бейнесін көз алдымда көріп тұрғандай боламын: тырнақтар имиіп, майысып өсіп жатыр, өсіп жатыр, онымен жарыса шашы да шұбалып өседі, бейне бір өлең шөп сияқты…… Шынында да, осылай бола ма екен?

Мюллер әкелген нәрселерімізге еңкейе беріп:

— Біз сенің дүниелеріңді әкелдік, Франц, — дейді.

— Кереуеттің астына қоя сал, — дегенді Кеммерих қолымен ишаралап түсіндірді.

Мюллер нәрселерді төсектің астына тығып жатыр. Кеммерих тағы да сағат жайын сөз қылды. Көңілін секем алмайтындай қандай сөзбен тыныштандырсам екен мұны деймін!

Мюллер төсектің астынан бір пар жазғы бәтеңкені алып шықты. Бау тағылған ұзын қонышы тізеге жететін жұмсақ сары былғары ағылшын бәтеңкесі. Солдат атаулының қолы жетпес арманы да осы! Көрген жерде-ақ Мюллердің көзі жайнап, шаттанып сала берді. Ботинканың табанын өз аяқкиімінің табанына беттестіре өлшеп көріп:

— Мұны жолға ала кетпексің бе, Франц? — деп сұрады.

Дәл осы сәтте үшеуміздің де көкейімізде жазылып шыққанның өзінде де Кеммерих бәтеңкенің бір сыңарын ғана кие алатындығы ғана тұр. Сондықтан мынау аяқкиімнің оған керегі де жоқ. Ал қазіргі жағдайда мұндай нәрсенің босқа жататынына еріксіз ішің удай ашиды. Кеммерих өле қалғандай болса, санитарлар бірден қағып әкетеді.

— Әлде сен мұны бізге қалдыра тұрарсың? — деп сұрады Мюллер тағы да.

Кеммерихтің қалдырғысы келмейді. Бар дүниесінің ең қымбаты осы.

— Біз мұны жақсы бірдеңеге айырбастауымызға болар еді, — деп ұсыныс жасағандай болды Мюллер, — майданда мұндай нәрсе қай уақытта болмасын қажетіңе жарап кетеді.

Бірақ Кеммерих көнетін емес. Мен Мюллердің аяғын басып, «қой» дегендей ишарат білдірдім. Мюллер қимастықпен бәтеңкені төсектің астына амалсыз қайта қойды.

Біз тағы біраз әңгімелесіп отырдық та, содан кейін кетуге ыңғайланып, қоштаса бастадық.

— Жазылып шық тезірек, Франц!

Мен ертең тағы келемін деп уәде бердім. Мюллер де соны айтып жатыр, оның есіл-дерті жаңағы бәтеңке, соны көзден таса қылмай, айналшықтап, торуылдай беруге бел байлаған сияқты.

Кеммерих ыңқылдай бастады. Безгегі ұстап жатыр. Біз аулаға шықтық, сол арадан бір санитарды тауып алып, Кеммерихке тыныштандыратын дәрі егуді өтіндік. Ол бұған көнбеді.

— Кім көрінгенге морфи еге берсек, оны шелектеп тасу керек болар еді, — дейді ол.

— Сен тек офицерлерді емдеуге ғана жаныңды салатын шығарсың, — деді Кропп жақтырмаған сыңай білдіріп.

Мен артық кеткенімізді дер кезінде жөндемек боп, санитарға әуелі сигарет ұсындым. Ол алды. Сонан кейін одан:

— Сенің жалпы морфи беруге хақың бар ма? — деп сұрадым.

Мұны ол мазақтады деп түсінсе керек:

— Сенбесеңдер, менен несіне өтінесіңдер? — деді.

Мен оған тағы да бірнеше сигаретті ұстата салдым.

— Бір достық жаса енді! — дедім.

— Жарайды, ендеше, — деді ол көніп.

Кропп палатаға онымен бірге кетті, өтінішімізді орындағанын өз көзімен көргісі келіп сенбей барады. Біз оны аулада күтіп тұрмыз.

Мюллер тағы да әлгі бәтеңке туралы сөз қозғады.

— Шіркін-ай, маған шап-шақ болар еді. Менің мынау қайқы бас шоқайым аяғымды қажап болды. Қалай ойлайсыңдар, ертең біздің қолымыз босағанға дейін олай-бұлай боп кетпей ме? Егер ол түнде өліп қалса, онда бәтеңкенің көзден бұлбұл ұшқаны.

Палатаға кеткен Альберт қайтып келді.

— Нені айтасыңдар? — деп сұрады ол.

— Жай, әшейін, — деп жауап қатты Мюллер.

Біз баракқа беттедік. Ертең Кеммерихтің шешесіне хат жазу керектігін ойлап келемін. Әлденеге бойым тоңазып, дірілдеп барам. Тап қазір арақ болса, ішіп-ақ жіберер ем. Мюллер бір тал шөпті жұлып алып, тістелей бастады. Кенет тәпелтек Кропп сигаретінің тұқылын жерге түкіріп тастай салып, екі аяғымен кезек тепкілеп, үсті-үстіне жаныштап таптап жатыр. Жан-жағына алақ-жұлақ қарап қояды, есі шығып еліріп кеткен адамның түрі сияқты.

— Боқ қой бұл, боқ, айналаңның бәрі боқ, қарғыс атсын! — деп күбірледі.

Біз сол бетімізбен ұзақ жүрдік. Кропп саябырлап басылған тәрізді, әлгіде оның аяқастынан қандай күйге душар болғанын біз түсінеміз. Майданда ғана кездесетін елірме, мұндай жағдай әркімнің де басында болады.

Мюллер одан:

— Әлгі Канторек не жазыпты? — деп сұрады.

— Қайыспас болат жастар нағыз сендерсіңдер, — деп жазыпты, — деді Кропп күліп.

Үшеуміз еріксіз күліп жібердік, ашу-ызаға толы кекесін күлкі. Кропп тіпті боқтап та салды. Өрекпуі басылып, сөйлеуге жарағанына қуанатын сияқты.

Иә, олар осылай сөйлейді, сонау жүз мыңдаған Канторектердің ойы да, сөзі де осы! «Жастар!» дейді. «Қайыспас болат жастар!» деген болатын. Иә, жасымыз жиырмаға әлі жеткен жоқ, бірақ біз жаспыз ба? Жастарға жатамыз ба біз? Бұрын жас болғанбыз. Қазір біз жасамыс кәрілер қатарындамыз.

II

Есіме түссе, қайран қаламын, үйде жазу үстелімнің тартпасында «Саул» атты жаңа бастаған драмам мен бір буда өлеңдерім қалды. Жазуға талаптанып талай кешті қағазға үңілумен өткіздім, әйтеуір, құрбыларымның бәрі де осы сияқты бірдеңемен айналысатын. Қазір соның бәрі бекер сияқты, тіпті көз алдыма елестете алмаймын.

Мұнда келгелі бұрынғы өмірдің елестері күрт үзіліп жүре берді, шынында одан қол үзейін деген біз жоқ едік. Кейде өткен қызық күндерді егжей-тегжейлі еске түсіргіміз келеді, бірақ онымыздан ештеңе шықпайды. Соның бәрі, әсіресе, жиырманың о жақ бұ жағындағы біздер — Кропп, Мюллер, Леер және мына мен — Канторек қайыспас болат жастар деп атағандар үшін бұлдыр тұман. Жасы үлкендердің өткен өмірімен байланысы бізден әлдеқайда мығым. Табан тірер жері берік, әрқайсысының баласы, мамандығы, көкейтесті мүддесі бар, солармен байланыстың мықтылығы сондай, оны үзуге соғыстың шамасы жетпейді. Ал біздің тек ата-анамыз, тек кейбіреулердің ғана сүйген қызы болуы ықтимал. Біздің жасымызда ата-анаға деген сезім әлсірей түседі, ал қыз мәселесі әлі басты орынға шыға қоймаған кез. Оның үстіне өмірден ештеңе түйіп үлгермеппіз, бізде әшейін арман ғана, әртүрлі елігу, оқыған мектептен басқа тіршілікпен түйсінгендей ештеңеміз жоқ екен. Олардан, әрине, ештеңе қалмапты.

Канторек бізге өмірдің табалдырығында ғана тұрсыңдар дер еді. Жалпы айтқанда, онысы да рас. Біз әлі тамыр жайып үлгермеген шақ. Соғыстың ағыны бізді өз ырқымен алып кетті. Үлкендер үшін бұл кезең уақытша үзіліс сияқты, оның зардабынан аттап өте шығулары оңай. Ал бізді соғыс бірден тереңге батырып, тұңғиығына қарай алып жөнелді. Ақыры немен тынатыны, қай жағадан шығары белгісіз. Әзірше білетініміз бір-ақ нәрсе, біз дөрекі де тұрпайы болып кеттік. Бірақ тұрпайылығымыздың өзінде бір ерекшелік бар, соған орай біздің сырттай мейірімсіз, қатыгездігіміздің терең түбінде әлдеқандай мұң жатады; әйтсе де, соңғы кезде мұңға бой алдыруды да сиретіп барамыз.

* * *

Мюллер Кеммерихтің бәтеңкесін алғысы келгенде, оның тағдырына қабырғасы қайыса қасірет тартып, киімін алып қалуды ойлауға да батылы бармай тұрған кісіден жаны кем ашыған жоқ. Мюллер үшін бұл екеуі екі басқа нәрсе. Кеммерихке бәтеңкенің сәл ғана пайдасы тиетіндей болса, Мюллер оны алуды ойламақ түгіл, тікенді сымның үстімен жалаң аяқ жүруге де көнер еді. Ал қазір Кеммерихтің хал-жайына бәтеңкенің мүлде қатысы жоқ, бірақ Мюллерге өте қажет болып тұр. Кеммерихтің өлетіні анық, ендеше, бәтеңкенің кімнің қолында кеткені бәрібір емес пе? Сондықтан Мюллердің оған соншалықты ынтығуының қандай ерсілігі бар, түптеп келгенде, бәтеңкені иемденуге айдаладағы санитардан гөрі мұның құқы көбірек қой. Сондықтан Мюллер оны қазірден бастап қадағалауда.

Біз басқаша ойлауды ұмытып болғанбыз, өйткені оның бәрі жасанды. Өмірде тек фактіге ғана жүгінеміз, біз үшін тиімдісі де, маңыздысы да сол. Ал жақсы бәтеңке тауып алу оңай шаруа емес.

* * *

Бұрын жағдайдың өзі де басқаша еді. Соғыс басқармасына бара жатқанымызда біз әлі де мектептің оқушысы сияқты сезінгенбіз. Жасөспірім жиырма бала казарманың табалдырығын аттамас бұрын тобымызбен шаштаразға қырынуға бардық, көпшілігінің тұңғыш рет қырынғаны сол еді. Болашағымыз туралы өлшеп-пішіп қойған берік жоспар бізде болмайтын. Қызмет, мансап дегенді болашақ өмірде белгілі бір ықпал еткендей дәрежеде ойлаған бірен-саранымыз ғана болуы мүмкін. Оның есесіне басымызда болашақ өмір, тіпті соғыстың өзі де бейне бір қиял-ғажайып, романтикалық бояуға малынып көрінетін.

Он апта бойы бізді соғыс істеріне жаттықтырды. Сол уақыттың ішінде мектептегі он жылдан әлдеқайда ұғынықты тәрбие беріп үлгерді. Жалтырата тазартылған түйме Шопенгауэрдің [11] табандатқан төрт томдық еңбегінен артық екенін көкейімізге мықтап ұялатты. Өмірдегі барлық мәселені шешетін басты нәрсе ақыл-ой емес, етік тазалайтын шөтке екен. Әр істі қажетіне қарай оймен, ақылмен істеудің орнына бір кезде қалыптасқан тәртіпті бұлжытпай орындасаң болғаны. Еркіндік жоқ та, ойсыз, санасыз орындау ғана бар екеніне көзіміз жетті. Соған әуелі таңырқай қарайтын едік. Біз өз еркімізбен, ынтамызбен солдат болдық, ал мұнда сол сезімді құртуға керектің бәрін істеп бақты. Мұндағы унтердің погонын таққан пошта тасушы бізге ата-анамыздан бетер қожа, әлдеқайда өктем, билік-беделі мектептегі барлық ұстаздарымыздан да, Платоннан Гетеге дейінгі адамзат қоғамының мәдениетін жасаушылардың бәрінен де артық екенін үш аптаның ішінде-ақ мойындап болдық. Отанымыздың классикалық идеалын мұғалімдеріміз талай бейнелеп берген. Сол идеал мұнда әзірше адамның адамдық қасиетін жою мақсатын жүзеге асыруда ғана бой көрсетеді, мұны біз жастыққа тән қырағы көзбен бірден байқадық. Қолды шекеге апарып ізет ету, қаздиып тік тұру, саппен адымдауды үйрену, винтовканы ұстаудың түр-түрін меңгеру, «оң»-ға, «сол»-ға дегенде өкшені сартылдатып айналу, біреудің боқтағанын, жазықсыз мың қайтара жазғырғанын амалсыз көтеру зықыңды шығарады. Бұлай болады-ау деген бұрын қаперімізге кіріп те шықпапты. Цирктің аттарын ойынға мәпелеп дайындайтын сияқты, бізді майдандағы ерлікке әзірлейтін шығар деп ойлаппыз. Алайда көп ұзамай бұған да бойымыз үйренді. Осылардың ішіндегі кейбіреуін меңгерудің шынында да қажет екенін түсіндік, бірақ көпшілігінің зияны ғана тигені сөзсіз. Мұндай нәрсеге солдат өте сезімтал келеді.

* * *

Біздің сыныпты әр бөлімшеге үш-төрт кісіден бөліп-бөліп жіберді, Фрисланд [12] балықшыларымен, жұмысшы, шаруа, қолөнершілермен араластық та, кешікпей солармен достасып кеттік. Кропп, Мюллер, Кеммерих, мен — төртеуміз тоғызыншы бөлімшеге қосылдық, командирі — унтер-офицер Химмельштос.

Ол бүкіл казармадағы ең қатал, ең оңбаған жауыз, ұрда-жық ожар біреу, онысын өзі мақтан етеді. Жоғары қарай тікірейте ширатқан жирен мұрты бар, тапал бойлы жуантық адам. Он екі жылдан бері әскери қызметте келе жатқан көрінеді, бұрын пошта тасушы екен. Кропп, Тьяден, Вестхусқа және маған мейлінше өш, өйткені біздің оған деген үнсіз наразылығымызды іштей сезеді.

Бір күні таңертең маған ол төсегін он төрт рет жинаттырды. Енді ғана жинап бола бергенімде, әйтеуір бір мін тауып, төсекті еденге лақтырып тастайды. Бірде жиырма сағат жұмыс істегеннен кейін, әрине, арасында үзіліс жасағанбыз. Мен сірісі қатып қалған жаман ескі етігімді жалтыратып тазалағаным сонша, тіпті Химмельштос та мін таппады. Оның бұйрығымен казарманың еденін тіс шөткесімен тазалап шықтым. Бірде Кропп екеуміз соның тапсырмасымен еден сыпыратын шөтке мен қалақшаны алып, казарма ауласының қарын тазалауға шықтық. Ерегіскенде үсіп өлсек те қайтпайтын едік, бірақ ойда жоқта үстімізге бір лейтенант келіп қалды да, бізді казармаға қайтарып жіберді. Химмельштостың да сыбағасын мықтап берді. Бұдан кейін Химмельштос бізді баяғысынан да бетер жек көретін болды. Мен төрт апта бойы жексенбі сайын қарауылға тағайындалдым. Оның үстіне сол ай бойы казармадағы кезекші болдым. Мені ол шылқылдаған лайсаң батпақта винтовканы қолыма ұстаған күйі «Жат!», «Марш, жүгір» деген команда бойынша үсті-басым қара ала батпаққа айналып, өзім сілем қатып құлап түскенше жүгірте берді. Төрт сағаттан кейін екі қолымның қаны шыққанша уқалап, әзер тазартып, кептірілген формамды Химмельштосқа көрсеттім. Кропп, Вестхус, Тьяден, мен — төртеумізді сақылдаған сары аязда винтовканың оқпанын биялайсыз жалаң қолмен ұстап, тік тұруға жаттықтырды. Ал Химмельштос команданы орындамадың деген сылтау табу үшін біреуі қыбыр етпес пе екен деп аңдумен бізді айналып жүр. Түнде киімдерімізді бүктеп үстіне қоятын орындықтан ішкиімдерімнің шеті бірер сантиметр артық салбырап кеткендігі үшін мен түнгі сағат екіде казарманың жоғарғы қабатынан қораға сегіз рет жүгіріп шығып, жүгіріп қайта оралу жазасын алдым. Кезекші унтер-офицер мені өкшелей жүгіріп қуалап отырды, ол, әрине, Химмельштос болатын. Қоян-қолтық найзаласқан ұрысқа жаттығу кезінде мен әрқашан Химмельштоспен шайқасатын болдым, ондайда менің қолыма ауыр темір раманы ұстатады, өзі жеңіл ағаш винтовка алады. Сондықтан менің үсті-басымды жаралап, көгертіп қою оған оңай, ақыры мен де ызаланып кетіп, әй-шайға қарамастан бар пәрменіммен оны іштен нұқып жібергенімде, жалп етіп ұшып түсті. Мені рота командиріне арыздап еді, ендеше, қарап тұрмай қорғана біл деп, ол мұның өзін күлкі етті. Қоластындағы Химмельштостың қандай адам екенін білетін рота командирі оны ақымақ қылуға қарсы емес-ау, шамасы. Мен бағанаға өрмелеу өнерін өте жақсы меңгердім, біраз уақыт өткеннен кейін жүрелеп отырып-тұрудан да маған тең келетін ешкім болмады. Біз Химмельштостың дауысын естігенде-ақ дір ете қалатын едік, бірақ осынау пошта тасушы мәстек бізді ешқашан жеңе алған жоқ.

Бірде жексенбі күні Кропп екеуіміз дәретхананы тазалап бітіріп, жуынды толы шелектің қылынан таяқ өткізіп көтерген бойы барактың қасынан өте бергенімізде, алдымыздан Химмельштос кездесе кетті. Ол барлық таза киімін киіп, қалаға баруға шыққан екен. Бізден мына жұмыс қалай, ұнайды ма деп сұрады. Ал біз сүрініп кеткен болып, қасақана жуындыны оның аяғына серпіп жібердік. Ашудан жарылардай боп тулады, бірақ біздің де шыдамымыз таусылып еді.

— Мен сендерді тас қамалда шірітемін! — деп зіркілдеді ол.

Кропп шыдамай кетті.

— Әуелі тергеу жүргізетін шығар, сонда біз бәрін де мөлдіретіп жайып салатын болармыз, — деді ол.

— Унтер-офицермен қалай-қалай сөйлесесіңдер? — деп айғайлап жіберді Химмельштос. — Ақылдарыңнан адасқансыңдар ма? Сұрайды сендерден, атаңның басын, күте тұрыңдар! Сонда маған не істей қояр екенсіңдер?

— Унтер-офицердің барлық қылығын түгел айтамыз! — деді Кропп екі қолын жамбасына баса тіке тұра қалып.

Кенет Химмельштос мұндайдың арты насырға шабатынын сезгендей боп, жауап қайтармастан бұрылды да жүре берді. Алайда кетіп бара жатып: «Асықпаңдар, көрсетемін мен әлі!» — деп шаңқ етті. Әйтсе де оның билігіне біржолата нұқсан келіп еді. Кейін өш алу үшін «Жата қал, Тұр да жүгір, марш!» деген командамен бізді алаңның бойымен ерсілі-қарсылы қуалап бақты. Біз, әрине, оны орындадық, бұйрықтың аты бұйрық, оны орындау — міндет. Бірақ біз оны сылбыр қимылдап, баяу орындағанымыз сонша, Химмельштос ашу-ызадан жарылып кете жаздады. Біз асықпай әуелі тіземізді бүгіп, содан кейін қолымызбен жер тіреп дегендей…әйтеуір асықпаймыз. Ол ашуланып, біз бір команданы орындап болмай жатып, келесі команданы береді. Сөйтіп біз терлегенше, оның дауысы қарлығып та болады.

Содан кейін ғана ол бізге тыныштық береді. Бізді әлі де «иттің балалары» дейтін, дегенмен мұнысынан құрмет сезіліп тұрды.

Унтерлердің ішінде өздерін дұрыс ұстайтын ақылды, байсалды адамдар аз емес-ті, қайта көпшілігі сондай болатын. Бірақ бәрі де тылдағы жылы орнынан айырылғысы келмейді, ал мұнда әскерге жаңа алынғандарды қатал ұстайтындар ғана қала алатын.

Сондықтан болар, біз казармадағы муштраның талай сорақы сойқандарын бастан өткіздік. Талай рет ыза-кектен еңіреп жылағымыз да келді. Кейбіреулер денсаулығынан айырылды, ал Вольф өкпенің қабынуынан өлді. Бірақ соларға мұқалып қалсақ, қазір өзімізге-өзіміз күлер едік. Біз тасбауыр да кекшіл, тұрпайы да дөрекі, ештеңеге сенбейтін, ешкімді аямайтын қатыгез боп қалыптастық, сонымыздың өзі жақсы бопты! Бойымызда жетпей тұрғаны да дәл осы қасиеттер екен. Мұндай шынығудан өткізбей тұрып, бірден окопқа салған болса, мына жастардың көпшілігі жынданып кететін еді. Ал енді алдымыздағы алапаттың бәріне төтеп беруге дайын боп шықтық.

Бізді біржолата мұқалтып ез етем дегенге көнгеніміз жоқ, тек жағдайға бейімделуді ғана үйрендік. Оған біздің жиырмаға толмаған жасымыз көмектесті. Ең бастысы, біздің жүрегімізде әрқашанда өзара көмекке дайын тұратын татулық күшті дамыды, соғыс туғызған жалғыз-ақ жақсылық — осы сезімнің ұлғайып, нағыз жолдастыққа дейін өскеніне кейін майданға барғанда көзіміз жетті!

* * *

Мен Кеммерихтің төсегінің басында отырмын. Ол бұрынғысынан да әлсіреп қалыпты. Айналамыздағы жұрт абыр-сабыр. Санитар пойызы келген екен, соған жол жүруді көтере алатын ауруларды палатадан іріктеп алып жатыр. Дәрігер Кеммерихтің қасында кідірген жоқ, тіпті мойнын бұрып қарамастан өте шықты.

— Келесі жолы алатын болар, Франц, — деймін мен.

Ол екі шынтағына сүйеніп, жастығынан сәл көтеріле түсті.

— Менің аяғымды кесті, — деді ол.