автордың кітабын онлайн тегін оқу Атлант сілкінді. Екінші бөлім
I тарау
ЖЕРДІҢ ИЕСІ
Доктор Роберт Стадлер бойы тоңазып қалмауы үшін кабинетінде әрі-бері жүре бастады. Биыл көктем кеш шықты. Терезеден бозғылт аспан мен қорғасындай қара сұр өзеннің арасындағы көмескі жолақ секілді сүреңсіз сұрғылт төбелер көзге шалынады. Ара-тұра сол төбелердің бір шеті сары күміс түске еніп, одан жасыл түске боялып, артынша кенет ғайып болып отырады. Кейде бұлт жамылғысы ажырап, арасынан саңылау туғызып, күннің әлсіз сәулесін өткізеді де, біраз уақыттан кейін қайтадан тұтасып кетеді. Стадлер өзін кеңсе ішінің суықтығы емес, терезе сыртындағы сұрқай көрініс тоңдырып тұрғандай сезінді.
Күн салқын емес, тек тұла бойын суық жайлап алған сияқты. Өткен жылғы қыста, жұмыстан бөлек, жылудың нашар болғанына да назар аударып, адамдарға отын қорын үнемдеу қажет екенін айтуға тура келген. Бұрын мұндай болмайтын еді. Табиғаттың дүлей күші адамдардың шаруасына осылай үстемдік ете бастағаны қисынсыз-ақ: қыс әдеттен тыс қатты болса да, бұрын-соңды зияны тиген емес-ті; егер су тасқыны теміржолдың бір бөлігін шайып кетсе, ешкім де екі апта бойы консервіленген көкөніс жеп отырмайтын; қатты дауылдан электр стансасы істен шықса, Мемлекеттік жаратылыстану ғылыми институты сияқты мекеме бес күн бойы жарықсыз қалған емес. Ал биыл қыста бес күн бойы қол қусырып қарап отыру деген… ақылға сыймайтын тірлік болды. Қызметкерлері ғаламның ең маңызды мәселесімен айналысып жатқан кезде зертхананың ең үздік қондырғылары тоқтап тұрды. Босқа кеткен есіл уақыт-ай!
Әп-сәтте ашуға бой алдырған ол терезеден бұрылып кетті. Дегенмен алыс кетпей кідіріп, қайтадан терезеге үңіліп, алыстағы тау жоталарына көз тастады. Үстелде жатқан кітапқа мүлдем қарағысы келмеді.
Іштей доктор Ферристің тезірек келуін тіледі. Сағатына қарады: доктор Феррис кездесуге кешігіп жатыр. Бұл — таңғаларлық жайт. Ғылымға жан-тәнімен адал берілген доктор Флойд Феррис әрдайым сыпайы жымиып, алдынан шыға келгенде, қалпағын қолына алып, кешірім сұрағандай өз-өзінен ыңғайсызданып кететін адам еді.
«Несін айтасың, мамырда ауа райы тым қолайсыз болды» деп ойлады енді төмендегі өзенге көз тастап. Оның көңіл күйін құлазытқан кітап емес, ауа райы еді. Кітапқа қарағысы келмеді. Жиіркеніштен де күштірек, ешқашан өзіне де мойындай алмайтын бір сезім бойын билеп, кітапты үстел үстіндегі көрінетін жерге қойды. Сөйтіп, үстелден тұрып кетті де, бұл әрекетін онда кітаптың жатқанынан емес, тек қимыл-қозғалысқа түсіп, бойымды сергіткім келгенінен деп өзін-өзі сендірмек болды. Стадлер үстел мен терезе арасындағы кеңістікте қамалып қалғандай күй кешіп, ерсілі-қарсылы жүре берді. «Доктор Ферриспен сөйлесіп бола салысымен, кітапты бірден қоқыс жәшігіне лақтырамын, оның орны сол жерде» деді іштей.
Сөйтті де, көз ұшында күн сәулесімен жарқырап, кей жерінде балғын шөп өскен тау баурайына, жасыл желек те, гүлдер де бүршік жармай, мәңгілікке жоғалып кеткендей көрінетін осынау әлемдегі құбылмалы көктемнің келбетіне көз тастады. Стадлер риза кейіппен жымиды, алайда күннің көзі тағы да жасырынған кезде қорланғандай күй кешті — өзінің аңғал қуанышына, сол сезімін сақтап тұрғысы келген үмітсіз тілегіне қапаланды. Өткен жылы қыста танымал жазушыға сұхбат бергені еске түсті. Жазушы бұл туралы мақала жазу үшін Еуропадан арнайы келген еді. Бір кездері сұхбат беру дегенге мүлде мән бермейтін ол осы жолы бар ынта-ықыласымен көсіліп, ұзақ сөйледі. Сұхбаттасының жүзінен парасаттың ұшқынын байқап, себебін нақты білмесе де, әйтеуір айтарын барынша түсінікті жеткізуге тырысқан-ды. Кейіннен қараса, мақала шектен тыс мақтау мен айтқан әр ойын бұрмалаған сөйлемдердің жиынтығы болып шығыпты. Сол кезде журналдың бетін жапқанда дәл қазіргідей сезімді — күннің соңғы сәулесі бұлт арасынан көрінбей қалған сәттегі күйді бастан өткерген еді.
«Жарайды, — деп ойлады Стадлер терезенің алдынан кері бұрылып, — кей сәттері бойымды жалғыздық билеп кететіні жасырын емес. Бірақ ол жалғыздық жүрегімнің түбіне терең бойлай алатын, ойшыл, ақылды адамға деген қажеттіліктен туған жалғыздық қой. Айналамдағы адамдардың бәрінен шаршағаным сонша, — деп тағы да тәкаппарлана ойға шомды, — ғарыш сәулелерімен айналысамын, ал олар кәдімгі дауылға да қарсы тұра алмайды».
Кенет мұндай ойға берілгені ағаттық болғанын сезгендей, үстелде жатқан мұқабасы жылтыр кітапқа көз салды. Кітап екі апта бұрын жарыққа шыққан екен.
«Бірақ менің оған ешқандай қатысым жоқ қой!» — деп ішінен ышқына айғайлады; айғай өлі тыныштықта далаға кеткендей болды; жауап та жоқ, жаңғырық та естілмеді. Кітаптың мұқабасындағы тақырып: «Неліктен сіз ойланамын деп ойлайсыз?» деп аталатын.
Сот залында отырғандай тыныштықты еске түсіріп, оның санасында сабылған ой саябырсып, тек мүлтіксіз жадында мына жолдар ғана сақталып қалды:
«Ой – қарабайыр соқыр сенім. Ақыл — қисынсыз идея. Біз ойлай аламыз деген балаң түсінік адамзаттың ең қымбатқа түскен қателігі болды».
«Сіз ойланамын деп ойлайсыз ба? Бұл сіздің бездеріңіз бен эмоцияңыз арқылы, сайып келгенде, асқазаныңыздың ішінде не бар, солар арқылы жасалған иллюзия».
«Өзіңіз сонша мақтан тұтатын сұр зат ойын-сауық саябағындағы қисық айнаға ұқсайды, ол сізге үнемі ақылыңыз жетпейтін шындықтың бұрмаланған бейнесін жеткізеді».
«Өзіңіздің ұтымды тұжырымдарыңызға қаншалықты сенімді болсаңыз, қателесуіңіз де соғұрлым ықтимал. Сіздің миыңыз бұрмалау құралы болғандықтан, белсендірек болған сайын бұрмалана түседі».
«Өзіңіз сонша тәнті болатын ақыл-ой алыптары бір кездері Жер теп-тегіс, ал атом материяның ең кішкентай бөлшегі деп үйретті. Ғылымның тұтас тарихы мінсіз жетістіктердің емес, жойылған жаңылыстардың тізбегін көрсетеді».
«Біз неғұрлым көп білсек, соғұрлым ештеңе білмейтінімізді түсінеміз».
«Көзіңмен көрсең ғана сенесің деген ескі түсінікті әлі күнге дейін барып тұрған дөрекі надан ғана ұстанады. Сіз көрген нәрсеге алдымен күмәндануыңыз керек».
«Ғалым тастың мүлдем тас емес екенін біледі. Ол шын мәнінде қауырсын жастықпен бірдей. Екеуі де — көзге көрінбейтін айналмалы бөлшектердің түзілімі ғана. Бірақ сіз «тасты жастық сияқты пайдалана алмайсың» деп қарсы боласыз. Бұл — біздің шындықтың алдындағы дәрменсіздігіміздің тағы бір дәлелі».
«Соңғы ғылыми жаңалықтар, мысалы, доктор Роберт Стадлердің орасан зор жетістіктері — біздің ақыл-ойымыз ғаламның табиғатымен күресуге қабілетсіз екенін дәлелдеді. Бұл ашылған жаңалықтар ғалымдарды қарама-қайшылыққа әкелді. Адамның ақыл-ойына салсақ, ол мүмкін емес нәрсе, алайда соған қарамастан тіршілігін тоқтатпайды. Егер сіз оны әлі естімеген болсаңыз, менің қымбатты кертартпа достарым, ақылға қонымды дүниенің бәрі ақылсыз екені дәлелденді».
«Қисын іздемеңіздер. Не нәрсе де бір-бірімен қайшылықта болады. Қарама-қайшылықтан басқа ештеңе жоқ».
«Сау ақылды» іздемеңіздер. «Ақыл-ойды» талап ету — сандырақтың белгісі. Табиғатқа мағына тән емес. Ештеңенің де мән-мағынасы жоқ. «Сау ақыл» үшін күресетіндер — тек сүйгенін таба алмаған оқымысты кәртеміш бикеш пен ғаламды өзінің ұқыпты жасаған тауарлар тізімдемесі мен сүйікті касса аппараты сияқты қарапайым деп санайтын қартайған дүкенші ғана».
«Қисын деп аталатын соқыр сенімнен құтылайық. Қайдағы бір силлогизм [1] бізге шынымен де кедергі ме?»
«Демек, өз пікіріңізге сенімдімін деп ойлайсыз ғой? Сіз ештеңеге сенімді бола алмайсыз. Сіз елес үшін өз айналаңызға, жақындарыңызбен қарым-қатынасыңызға, абырой-атағыңызға, беделіңіз бен қаржылық жағдайыңызға қауіп төндіруге шынымен дайынсыз ба? «Мен ойлаймын деп ойлаймын» деп аталатын сағым үшін бе? Сіз өзіңіздікінің дұрыстығына сенімдісіз ғой? Дұрыс болу деген жоқ және ешқашан ондай болмайды. Сізге айналадағы әлем дұрыс емес және әділетсіз болып көріне ме? Сіз оны біле алмайсыз. Адамдардың көзіне бәрі дұрыс емес болып көрінеді, оған бола дауласудың қажеті қанша? Дауласудың қажеті жоқ. Оны солай қабылдаңыз. Өзіңізді түзетіңіз. Мойынсұныңыз».
Кітапты доктор Флойд Феррис жазған, ал оны Мемлекеттік жаратылыстану ғылыми институты басып шығарған.
— Менің бұған қатысым жоқ! — деді доктор Роберт Стадлер. Ол уақыттан жаңылып қалғандай, қанша сағат өткенін білмей абдырап, үстелінің жанында тұрып қалды. Осы сөздерді айтуға мәжбүр еткен адамға қарата дауыстап, өшпенділікпен мысқылдап тұрып айтты. Сосын иығын қиқаң еткізді. Өзіне-өзі сын көзбен қарау адамды ажарландырады деген сенімге сүйене отырып, иығымен жасаған ишарасы арқылы өзін қайрап қойды: «Роберт Стадлер, жүйкесі жұқарған адам сияқты болма!»
Өз үстеліне жайғасып отырды да, қолымен кітапты бір шетке ысырып жіберді.
Доктор Флойд Феррис жарты сағатқа кешігіп келді.
— Кешірім сұраймын, — деді ол, — бірақ көлігім Вашингтоннан келе жатқанда тағы да бұзылып қалды. Оны жөндетемін деп біраз әуре болдым. Жолда көліктер тым аз болғандықтан, қызмет көрсету стансаларының тең жартысы жабылып қалыпты. — Дауысында кешірім сұраудан гөрі реніш басым еді. Төрге шығыңыз деген шақыруды күтпестен орнына барып отырды.
Доктор Флойд Феррис басқа мамандық иесі болса, ешкім де оны тартымды санамас еді. Бірақ оның таңдаған мамандығы сөз болғанда, жұрт әрдайым «әлгі келбетті ғалым ше» деп сипаттайтын. Бойы ұзын, жасы қырық беске келген сұңғақ бойлы еркек өз қатарластарынан әлдеқайда жас көрінетін. Сыртқы келбеті сымбатты, қимылы ширақ, қозғалысы шапшаң, алайда үнемі ресми киініп жүргенді ұнататын, әдетте қара немесе қара көк түсті костюм киетін. Мұртын үнемі басып, ұқыпты жүретін. Оның көмірдей селдір қара шашын институттың қызметкерлері әзілге айналдырып, үнемі тілге тиек еткенді ұнататын, сондағысы — «Флойд Феррис аяқ киімі мен шашына бір ғана қара бояу қолданады» деп қалжыңдайтын. Ол үнемі әңгімені әзілге бұрып, бір фильмнің продюсері өзін еуропалық жиголо рөліне түсіремін деп айтқанын қайталаудан жалықпайтын. Еңбек жолын биолог болып бастаған, алайда онысы баяғыда ұмыт қалды. Жұрттың бәрі оны Мемлекеттік ғылыми институттың бас үйлестірушісі деп танитын болған-ды.
Доктор Стадлер оған таңырқай қарады: Флойд Ферристің кешігіп келсе де кешірім сұрамауы бұрын-соңды болмаған жағдай еді.
— Менің ойымша, сіз уақытыңыздың көп бөлігін Вашингтонда өткізетін сияқтысыз, — деп салқын тіл қатты.
— Бірақ, доктор Стадлер, бір кездері мені осы институттың күзетшісі деп мақтаған сіз емес пе едіңіз? — деп доктор Феррис сыпайы ғана жауап берді. — Менің ең басты міндетім сол емес пе?
— Меніңше, кей міндеттеріңіз сіздің осында болғаныңызды талап ететін сияқты. Есімнен шықпай тұрып сұрайыншы, осы мазут тапшылығы туралы қандай түсініспеушілік туындап жатыр өзі?
Доктор Ферристің жүзі кенет жәбірленген адамның кейпіне енді.
— Осының бәрі күтпеген жерден туындап, оқиға тосын сипат алғанын байқадым, — деп Феррис қамыққан қалпын жасыруға тырысқанымен, қолынан ештеңе келмеген адамның ресми мәнерімен сөйледі. — Осы іске қатысы бар билік өкілдері сынауға ешқандай себеп таппады. Біз Экономикалық жоспарлау және ұлттық ресурстар бюросына бүгінгі жұмыстың нәтижесі туралы бүге-шігесіне дейін қалдырмай, толық есеп бердік, ал Уэсли Мауч мырза оған қанағаттанғанын білдірді. Бұл жобада қолымыздан келгеннің барлығын істедік. Оны жөнсіз деген әлі ешкім бола қойған жоқ. Аймақтың ерекшелігін, өрттің ауқымы мен одан бері бар болғаны алты ай өткенін ескерсек, біз…
— Не айтып кеттіңіз? — деп доктор Стадлер оның сөзін бөліп жіберді.
— Уайет кәсібін қалпына келтіру жобасы туралы. Менен сұрағаныңыз осы емес пе?
— Жоқ, — деді доктор Стадлер, — жоқ, мен… Қоя тұрыңыз. Ойымды жинақтап алайыншы. Қалпына келтіру жобасына институттың жетекшілік еткені туралы бірдеңе есіме түскен сияқты. Сіздер нені қалпына келтіріп жатырсыздар?
— Мұнайды, — деді доктор Феррис. — Уайет мұнай кен орындарын.
— Ол жерде өрт болды ғой, солай емес пе? Колорадода? Кім еді… тоқтай тұрыңыз… біреу өзінің мұнай ұңғымаларын өртеген болатын.
— Мен бұл жай ғана жаппай даурығудан туындаған қауесет деп ойлаймын, — деді доктор Феррис салқын үнмен. — Өте жағымсыз, патриоттықтан ада қауесет. Мен газетте жазғанның бәріне бірдей бас шұлғып, сене бермеймін. Өз басым мұны жазатайым жағдай деп, ал Эллис Уайет өрттен қаза тапты деп ойлаймын.
— Солай деңіз. Ал енді кен орындары қазір кімнің иелігінде?
— Оған ешкім әлі иелік ете қойған жоқ. Өсиетнама да, мұрагер де қалмағандықтан, үкімет жеті жыл бойы қоғамдық қажеттілік шарасы ретінде кен орындарын пайдалануды өз мойнына алды. Егер Эллис Уайет осы уақыт ішінде оралмаса, ресми түрде «қаза тапты» деп саналады.
— Ал олар сізге… бізге не үшін мұнай қазу сияқты тосын тапсырмамен жүгініп отыр?
— Өйткені бұл — ең талантты ғалымдардың еңбегін талап ететін, үлкен технологиялық қиындықтарды тудыратын мәселе. Білесіз бе, бұл жерде сөз Уайет пайдаланған мұнай өндірудің арнайы әдісін қайта құру мәселесі туралы болып отыр. Ол жерде Уайеттің жабдықтары әлі де сақталып тұр, алайда жағдайы сын көтермейді. Кейбір технологиялық процестері белгілі, дегенмен процесті тұтастай немесе негізгі қағидаттарын сипаттайтын толық жазба жоқ. Міне, соны табуымыз керек.
— Ал, сонымен, нәтиже қалай болып жатыр?
— Үміт бар. Бізге қосымша қомақты қаржы бөлінді. Уэсли Мауч мырза біздің жұмысымызға дән риза. Төтенше жағдайлар комитетіндегі Бэлч мырза да, Жабдықтау бөліміндегі Андерсон мырза да, Тұтынушылар құқығын қорғау бөліміндегі Петтибоун мырза да осындай пікірді ұстанады. Бұдан артық басқа не күтуге болатынын түсінбеймін. Жоба толығымен сәтті іске асады.
— Мұнай қаздыңыздар ма?
— Жоқ, бірақ біз ұңғымалардың бірінен алты жарым галлон [2] көлемінде мұнай сорып алдық. Бұл, әрине, таза тәжірибелік мәні бар нәтиже, бірақ өрт сөндірумен тұп-тура үш ай алысқанымызды ескеру қажет, қазір өрт толық сөндірілді. Біздің алдымызда Уайетке қарағанда әлдеқайда күрделі мәселе тұр. Уайет бәрін нөлден бастады. Ал бізге зұлым, халық жауы тастап кеткен, жанып біткен қирандылардың арасында жұмыс істеуге тура келді, ол… Алдымызда қиын міндет тұр, бірақ оның шешімін таба алатынымызға күмән жоқ.
— Негізі, менің сұрағым осы институттағы мұнай тапшылығы туралы болатын. Институттың ғимараты қыс бойы адам төзгісіз суық болды. Маған мұнайды үнемдеу керек болғандықтан, суық болғанын айтты. Сіз институтымызды мұнай және сол сияқты заттармен тиісінше қамтамасыз ету мәселесін шешсеңіз, сол дұрыс болар еді.
— Ее, соны айтып тұрсыз ба, доктор Стадлер? Айыпқа бұйырмаңыз! — деп Феррис иығынан жүк түскендей күлімсіреді де, өзінің сырбаз мінезді қалпына қайта оралды. — Сізге қолайсыздық тудыратындай тым суық болды дейсіз бе?
— Суықтан тоңып, қатып қала жаздадым.
— Бұны еш ақтауға келмейді! Неге маған айтпаған? Басымды иіп, кешірім сұраймын, доктор Стадлер, енді ешқашан мұндай қолайсыздық болмайтынына сөз беремін. Біздің шаруашылық жөніндегі қызмет көрсету бөлімшесін ақтайтын нәрсе жанар-жағармайдың тапшылығы десек, бұның өзі олардың салғырттығынан болмаған шығар, ол… Сізге мұны айтудың қажеті жоқ екенін және мұндай ұсақ-түйек мәселелер сіздің баға жетпес назарыңыздың нысанасына ілікпеуі керек екенін білемін, бірақ, көрмейсіз бе, өткен қыста мұнай тапшылығы жалпыұлттық проблемаға айналды.
— Не дейсіз? Құдай ақына, маған сол Уайет кен орны елдегі жалғыз мұнай көзі деп айта көрмеңізші!
— Жо-жоқ, бірақ басты мұнай жеткізетіндердің бірі кенеттен жоқ болып кетіп, елдегі тұтас мұнай нарығын дағдарысқа ұшыратты. Сондықтан үкімет маңызды кәсіпорындарды сақтап қалу үшін қатаң бақылауды өз қолына алып, елге мұнайды бөлу нормасын енгізуге мәжбүр болды. Таныстарымның арқасында институтқа кезектен тыс қомақты квотаның бөлінуіне қол жеткіздім, алайда соның өзі жеткіліксіз болса, өзімді шынымен кінәлі сезінемін. Енді мұндай қайталанбайтынына сөз беремін. Бұл тек уақытша дағдарыс. Келесі жылы қыста біз Уайет кен орындарын өндіріске қайта қосамыз, сонда бәрі қалпына келеді. Ал институтқа келетін болсақ, мен пештерді көмірмен жанатын пешке ауыстыруға келістім, келесі айда жасалуы керек еді, тек Колорадодағы Стоктон құю зауыты күтпеген жерден жабылып қалды. Ол біздің пешімізге қажет бөлшек дайындап жатқан болатын. Эндрю Стоктон күтпеген жерден қызметтен кетті де, енді оның жиені зауытты қайта ашқанша күте тұруға тура келеді.
— Түсінікті. Басқа шаруаларыңызбен қатар, арасында оған да көңіл бөліп қояды деп сенемін. — Доктор Стадлер ызалана иығын қусырды. — Кісінің күлкісі келеді өзі: үкімет таза технологиялық сипаттағы мәселелерді бара-бара ғылыми институттың мойнына іле береді.
— Алайда, доктор Стадлер…
— Білемін, білемін, одан қаша алмаймыз. Айтпақшы, «Икс» жобасы деген не?
Доктор Феррис оған жалт қарады. Осы қарасында шошып кеткеннен гөрі таңданысы басым еді.
— Доктор Стадлер, «Икс» жобасы туралы қайдан естідіңіз?
— Сіздің бірнеше жас қызметкеріңіздің ол жайында әуесқой детектив сияқты жұмбақтап айтып жатқанын естідім. Олар маған өте зор құпия нәрсе екенін айтты.
— Дұрыс, доктор Стадлер. Бұл — үкіметтің бізге сеніп тапсырған өте құпия зерттеу жобасы. Ол туралы газеттердің хабардар болмағаны дұрыс.
— «Икс» деген не?
— Ксилофон. «Ксилофон» жобасы. Бұл, әрине, шифрланған атау. Жобадағы жұмыс дыбыспен байланысты. Бірақ оның сізді қызықтырмайтынына сенімім кәміл. Ол — таза технологиялық жоба.
— Иә, мені ондай дүниелерге араластырмаңыз. Технологиялық жобаларға уақытым жоқ.
— «Икс» жобасы деген сөздерді ешкімге айтпаған жөн болар еді, доктор Стадлер!
— Жарайды, жарайды. Ондай пікірталастарға араласқанды өзім де ұната бермеймін.
— Жақсы! Егер осындай ұсақ-түйекпен уақытыңызды алсам, өзімді кешірмес едім. Бұл мәселеге алаңдамаңыз, маған қалдырыңыз, өзім айналысамын. — Орнынан тұрайын деп денесін тіктеді. — Сонымен, мені осы үшін шақырған болсаңыз, онда…
— Жоқ, — деп доктор Стадлер салмақты түрде сөйледі. — Негізі, сізбен басқа мәселе жөнінде сөйлескім келген.
Доктор Феррис ештеңе деп жауап қатпады, суырылып басы артық сұрақ та қойған жоқ, қызмет көрсетуге қатысты ешқандай ынталы ұсыныс білдірген жоқ, тек асықпай күтіп отырды.
Доктор Стадлер қолын созды да, кітапты үстелдің ортасына қарай сырғытып жіберді. Сосын:
— Бұл не қылған арсыздық екенін маған айтпас па екенсіз? — деп сұрады.
Доктор Феррис кітапқа қараған да жоқ, біршама уақыт Стадлерден көз алмай қадала қарап отырды. Сосын артқа шалқайып, жұмбақ жымиды да:
— Қалың көпшілікке арналған кітапты оқып, мені көптің бірі демей, мән бергеніңізге қуаныштымын. Осы шағын шығарма екі аптаның ішінде жиырма мың данамен сатылып кетті, — деді.
— Мен оны оқып шықтым.
— Сонымен?
— Түсінік беруіңізді күтіп отырмын.
— Сізге мәтін түсініксіз бе?
Доктор Стадлер оған таңырқай қарады.
— Сіз қандай тақырыпты таңдағаныңызды, қандай мәнерде жазғаныңызды түсінесіз бе? Стилінің өзі неге тұрады!
— Сіздің ойыңызша, мазмұнын бұдан да көлемдірек үлгіде ұсынған дұрыс болар ма еді? — Бейкүнә үнмен сұрағаны сонша, доктор Стадлер оның я келеке екенін, я басқа екенін анықтай алмады.
— Сіз осы кітап арқылы нені уағыздап жатқаныңызды түсінесіз бе?
— Сіз бұл кітапты құптамайтын сияқтысыз, доктор Стадлер, менің оны ешқандай зұлым ниетпен жазбағанымды білгеніңіз жөн.
«Доктор Ферристің мінезіндегі тосын құбылыс осындай екен ғой» деп ойлады доктор Стадлер. Өзінің қолдамайтынын білдірсе, сол жеткілікті деп ойлаған, алайда Ферриске әсер етпеген сияқты.
— Егер әлдебір надан маскүнем ақылға қонымды дүниенің барлығын иттің етінен бетер жек көріп, өз ойын қағазға түсіріп, дәл осындай кітап жазса, оған таңданбас едім. Бірақ оны ғалымның жазғаны, оған осы институттың таңбасын қоюы барып тұрған шектен шығу!
— Бірақ, доктор Стадлер, бұл ғалымдар оқитын кітап емес.
— Бұнымен не айтқыңыз келіп тұр?
— Бұқара халыққа арналған кітап.
— Бірақ, Құдайым-ау! Жер бетіндегі ең соңғы ақымақ та сіздің әр сөзіңізден көзге ұратын қарама-қайшылықты байқай алады.
— Онда былай дейік, доктор Стадлер: мұны байқамаған адам менің сөзіме сенуге лайық.
— Бірақ сіз ғылымның беделін осы бір сандырақ сөзге қор қылып отырсыз ғой! Саймон Притчетт сияқты бейшара біреу әлдебір мистиканың атын жамылып, осылай сандырақтаса, түсінер едім, өйткені оның сөзін бәрібір ешкім тыңдамас еді. Бірақ сіз адамдардың мұны ғылым деп ойлауына жол беріп отырсыз ғой. Ғылым деп! Түсінесіз бе? Сіз ақыл-ойдың түбіне жету үшін ақылдың жетістіктерін өзіне қарсы қолданып отырсыз. Сіздің менің жұмысымды пайдаланып, қорытындыларын мүлдем басқа салаға негізсіз, қисынсыз көшіріп, таза математикалық мәселенің негізінде масқара қорытынды жасауға қандай құқығыңыз бар? Бұл кітапқа мен рұқсатымды берген сияқты етіп көрсететіндей қандай құқығыңыз бар?
Доктор Феррис оның айтқандарына еш назар аудармады, тек доктор Стадлерге бұрынғыша сабырмен қарап отыра берді, бірақ осы сабырлы қалпы оған тіпті кешірімділік сипат беретіндей.
— Доктор Стадлер, бұл кітап ойшыл аудиторияға арналғандай айтып тұрсыз. Егер шынымен солай болса, дәлдік, негізділік, қисын мен ғылымның беделі сияқты мәселелерді назарға алу керек еді. Бірақ олай болмай тұр ғой. Кітап қарапайым халыққа арналған. Ал сіз үнемі жұртшылық түсінбейді деп қайталаудан жалықпайсыз. — Сөзін үзіп, кідіріп қалды, бірақ доктор Стадлер бірдеңе деп қарсыласып, тіл қата қоймады. — Бұл кітаптың философиялық мәні жоқ шығар, дегенмен оның психологиялық мәні зор.
— Не айтып тұрғаныңызды түсінсем бұйырмасын.
— Көрдіңіз бе, доктор Стадлер, адамдар ойланғысы келмейді. Өз тірліктерімен қаншалықты әуре болса, соғұрлым көп ештеңеге басын қатырмайды. Бірақ санасының түкпірінде ойлану керек екенін біледі, сол үшін өздерін кінәлі сезінеді. Сондықтан олар ойланғысы келмейтініне сылтау тапқан кез келген адамға риза болып, ойлануға құлқы жоқ екенін ақтайтын кез келген адамның соңынан еруге дайын. Өздерінің күнәсі, әлсіздігі және айыбы деп санайтын дүниені ізгілік, яғни жоғары интеллектуалды ізгілік деп көрсететін кез келген жанға көзсіз бас ұрады.
— Ал сіз мұны құп көріп тұрсыз ба?
— Бұл танымалдыққа апаратын жол.
— Сізге танымалдықтың керегі не?
Феррис доктор Стадлердің бетіне бажайлап қарады.
— Біздің мекеме мемлекеттің есебінен қаржыландырылады, — деп жауап берді ол жайбарақат.
— Сондықтан сіз адамдарға ғылымды пайдасыз алаяқтық деп, сондықтан оны жою керек деп насихаттайсыз!
— Менің кітабымды оқып, логикалық жолмен дәл осы қорытындыға келуге болады. Бірақ олардың шығаратын қорытындысы мұндай емес.
— Ал зиялылардың алдында институттың масқара болғаны ше? Олар әлі де болса бар ғой.
— Неге біз олар үшін алаңдауымыз керек?
Доктор Стадлер соңғы сөздер өшпенділікпен, қызғанышпен немесе зұлымдықпен айтылса, ақылға сыймайтын нәрсе деп санайтын еді. Бірақ ондай эмоциядан ада, жеңіл айтыла салғаны, әлсіз мысқылы қатты әсер етті, кенеттен бомба жарылып кеткендей үрейін ұшырып, арқасына біреу мұздай су құйып жібергендей болды.
— Сіз менің кітабыма қатысты пікірлерді байқадыңыз ба, доктор Стадлер? Көпшілік оны өте жақсы қабылдады.
— Иә, оған сену мүмкін емес деп санаймын. — Өркениетті түрде пікірталастырып жатқан сияқты сөйлеуге мәжбүр болды, өзінің қандай күйді басынан өткергенін білуге мұршасы да жоқ еді. — Мен барлық беделді академиялық журналдың сізге неге сонша назар аударып, кітабыңызды шындап талқылауға қалайша рұқсат бергенін түсіне алмаймын. Егер Хью Экстон болғанда, ешбір академиялық басылымның мұны «философиялық» деген анықтаманы қолдануға болатын еңбек» деп айтуға батылы жетпес еді. Бірақ Хью Экстон жоқ.
Доктор Стадлер осы сәтте айтып қалатын сөзі бар екенін сезді және оның қандай сөз екенін түсінгенше, әңгімені аяқтаймын деп үміттенді.
— Екінші жағынан, — деді доктор Феррис, — менің кітабымның жарнамасында Уэсли Мауч мырзадан алған мақтау хат мазмұндалған, сіз жарнама сияқты дүниені ұсақ-түйек санайтыныңызға сенімдімін.
— Сайтан алғыр, Уэсли Мауч мырза деген кім?
Доктор Феррис күлді.
— Тағы бір жылдан кейін сіз бұл сұрақты қоймайтын боласыз, доктор Стадлер. Онда былай айтайық: Мауч мырза — қазіргі уақытта мұнайды бөлетін құзыретті адам.
— Олай болса, сізге өз жұмысыңызбен айналысуды ұсынамын. Маучпен сөйлесіңіз де, оған мұнай пештерінің патшалығын түгел қалдырыңыз. Ал идеяға келетін болсақ, онымен өзім айналысамын.
— Демаркация сызығын да осылай анықтаған қызық болар еді, — деді доктор Феррис жай академиялық ескерту айтып. — Бірақ әңгіме менің кітабым туралы болып жатқандықтан, біз қоғамдық қатынастар саласына да тоқталмай кете алмаймыз. — Ол тақтада бормен жазылған математикалық формулаларға назар аударды. — Доктор Стадлер, егер осы қоғамдық қатынастар саласына жер бетінде жалғыз өзіңіздің қолыңыздан келетін жұмыстан алаңдатуға жол берсеңіз, онда апат болады.
Бұл аса зор ілтипатпен айтылды, ал доктор Стадлер бұл сөздерді не үшін «Өзіңе қатысы жоқ шаруаға мұрныңды тықпа!» деп қабылдағанын түсіне алмады. Ол кенет ызаға булығып кеткенін сезді де, бұл күдіктен арылу керек деп ашулы оймен оның өзіне қарсы шықты.
— Қоғамдық қатынастар дейсіз бе? — деді жақтырмай. — Мен кітабыңыздан ешқандай практикалық мақсатты көріп тұрған жоқпын. Не мақсатпен жазылғанын түсінбеймін.
— Түсінбейсіз бе? — Доктор Феррис оның жүзіне көз жүгіртіп өтті; қас-қағым сәтте жанарынан арсыздықтың ұшқыны жылт ете қалды.
— Мен өркениетті қоғамда кейбір нәрсе мүмкін болады деп есептемеймін, — деп доктор Стадлер қатқыл сөйледі.
— Өте дұрыс айтылған! — деді доктор Феррис көңілденіп. — Сіз олай есептемейсіз. — Доктор Феррис орнынан көтеріліп, әңгіменің аяқталғанын бірінші болып білдірді.
— Институтта сізге ыңғайсыздық тудыратын бірдеңе бола қалса, бірден маған қоңырау шалыңыз, доктор Стадлер, — деді ол. — Әрқашан қызметіңізге дайын болу — мен үшін зор мәртебе.
Доктор Стадлер соңғы сөзді өзі айтуға тиіс екенін біле тұра, арзан айлаға барғанына іштей қысылса да, дөрекі үнмен мысқылдап:
— Келесі жолы сізді шақырған кезімде көлігіңіз бұзылмайтын болсын, — деді.
— Әрине, доктор Стадлер. Енді ешқашан кешікпеуге уәде беремін және тағы да өзіңізден кешірім сұраймын. — Доктор Ферристің жауабы жаттанды рөлдің репликасы сияқты шықты; ол доктор Стадлердің әйтеуір қазіргі заманғы қарым-қатынас әдісін үйренгеніне риза болғандай. — Соңғы уақытта көлігім жиі бұзылатын болып жүр, шашылып қалатын да болды өзі, жаңадан машина алмақ болып, нарықтағы ең жақсы көліктің бірі «Хэммонд» моделіне тапсырыс берген едім, алайда Лоуренс Хэммонд өткен аптада еш себепсіз, ескертпестен жұмыстан кетіп қалыпты, сондықтан шарасызбын. Бұл бейбақтардың үнемі қайда жоғалып кететінін тірі жан білмейді. Соған бірдеңе істеу керек.
Феррис кеткеннен кейін, доктор Стадлер ешкімге көрінгісі келмей, үстелге иығын бүкшитіп отыра кетті. Әлдебір азаптың шырмауында өзі бағалайтындардың ешқайсысы мұны қайта көргісі келмейтін болды деген бұлыңғыр сезімге тұсалып қалды.
Айтылмаған сөздер ішінде түйіліп жатты. Ол кітапты көпшілік алдында айыптап, институт атынан бас тартамын деген ойын айтпаған еді. Мұны айтпады, өйткені сес көрсетуі Ферриске әсер етпейтінін, доктор Роберт Стадлердің сөзінің енді күші жоқ екенін біліп қояды деп қорықты. Көпшілік алдында наразылық білдіру мәселесін кейінірек қараймын деп өзін қаншалықты иландырғанымен, ондайға бармайтынын анық білді.
Ол кітапты алып, қоқыс себетіне атып ұрды.
Кенет біреудің жүзі көз алдына көлбеңдеп келе қалды. Оның бейнесінің анық болғаны сонша, бетіндегі әр нүктесіне дейін ажырата алатын еді, жылдар бойы есіне алғысы келмеген адамның жап-жас келбеті қарсы алдында тұрғандай елестеді.
Жоқ, оның бұл кітапты оқуы мүмкін емес, көрген де жоқ, ол қаза тапқан, әлдеқашан бұл жалғанмен қош айтысқан болса керек… Жер бетінде, басқа-басқа, дәл осы адамды шынымен көргісі келетін. Сөйте тұра, өліп қалған деп үміттенуге мәжбүр екенін түсінген сәтте арқасына біреу мұздай су құйып жібергендей болып, өз ойынан өзі шошып кетті.
Телефон шырылдап, хатшысы Дагни Таггерт ханымның байланысқа шығып тұрғанын айтқан кезде қолының дірілдегенін байқап, неліктен тұтқаны тас қып ұстап алғанын білмеді. Екеуінің соңғы кездесуінен бері бір жылдан астам уақыт өтті. Дагни енді мұны қайта көргісі келмейтін шығар деп ойлап еді. Тұтқадан оның саңқ еткен ашық дауысын естіді, ол жолығатын шаруасы бар екенін айтты.
— Иә, Таггерт ханым, әрине, иә, әлбетте… Дүйсенбі күні таңертең дейсіз бе? Жақсы, Таггерт ханым. Білесіз бе, бүгін Нью-Йоркте жоспарлаған жұмыстарым бар, егер қаласаңыз, түстен кейін кеңсеңізге кіріп шығайын… Жо-жоқ, еш қиындығы жоқ, қайта қуанамын… Бүгін түстен кейін, Таггерт ханым, сағат екілер шамасында… жарайды, демек, сағат төрт шамасында.
Оның Нью-Йоркте ешқандай жұмысы жоқ еді. Неге олай айтқанын өзі де білмеді. Тек алыстағы төбенің басындағы шуағы шашыраған күнге қарап күлімсіреп қойды.
***
Дагни қозғалыс кестесінен № 93 пойызды сызып тастады. Өзінің еш қиналмай кестеден алып тастағанына риза болып, бір сәтке көңілі орныға түсті. Соңғы алты айда бірнеше рет кестеден пойыздарды алып тастауға тура келген. Басында қиын болды, уақыт өте келе үйреншікті боп кетті.
Күндердің бір күні осы иректеп қол қоюға да еті үйреніп кететін сияқты. № 93 пойыз Колорадо штатындағы Хэммондсвиллді қамтамасыз ететін арнайы жүк тасымалдайтын состав болатын.
Ары қарай не болатынын ой елегінен өткізді: біріншіден, арнайы жүк пойыздары тоқтатылады. Содан кейін басқа қалаларға баратын пойыздың соңына бейшара туыстар сияқты тіркеліп алатын, Хэммондсвиллге аттанатын вагондардың саны азаяды. Артынша жолаушылар пойызының кестесіндегі Хэммондсвилл стансасындағы аялдамалар біртіндеп қысқартылады; ақырында Хэммондсвиллді Колорадо штатының картасынан өшіріп тастайтын күн туады. Уайет пен Стоктон стансаларының тағдыры да дәл солай болған. Ол Лоуренс Хэммондтың қызметтен кеткені туралы хабарды естігенде, оның немере ағасы немесе адвокаты, я болмаса жергілікті азаматтар комитеті зауытты қайта аша ма деп үміттенудің бекер екенін түсінді. Ол кестелерді қысқартудың уақыты келгенін сезді.
Эллис Уайет жоғалып кеткелі алты айға жетер-жетпес уақыт өтті. Бұл кезеңді шолушы-тілші «қарапайым адамның жеңіске жеткен күні» деп қуана атаған еді. Елдегі үш мұнай ұңғымасына ие болған және Эллис Уайет күнкөрісімізді тартып алды деп шағынатын барлық ұсақ мұнайшы біткен Уайеттен босаған нарықтағы орынды толтыруға асықты. Олар лига, кооператив, ассоциациялар құрды, өздерінің ресурсы мен бағалы қағаздарын ортақ қорға біріктірді. «Кішкентай адам күннің астынан жайлы орын тапты», — деп жазды шолушы-тілші. Олардың «күн» деп отырғаны «Уайет Ойлдың» мұнай бұрғыларынан көтерілген өрт жалыны еді.
Сол бір көз шағылыстырар жалында олар білімді де, қабілетті де, тіпті күш-жігерді де қажет етпейтін армандаған табысына жетіп жатты. Көп ұзамай олардың негізгі тұтынушылары, мәселен, мұнайды өте көп тұтынатын және адам табиғатының кемшіліктерін ескергісі келмейтін электр стансалары көмірге ауыса бастады. Ал одан хабары жоқ ұсақ тұтынушылар бірінен соң бірі банкротқа ұшырап жатты. Вашингтонда жұмыссыз мұнай кәсіпшіліктерін қолдау үшін мұнай бөлу нормасы және жұмыс берушілерге қосымша салық енгізілді. Содан кейін тағы бірнеше ірі мұнай компаниясы жабылып қалды. «Күн астындағы кішкентай адамдар» кенеттен бұрын құны жүз доллар тұратын бұрғылау қашауы қазір бес жүз тұратынын анықтады. Өйткені мұнай өндіретін жабдыққа жаппай сұраныс жоқ кезде оны өндірушілер банкротқа ұшырамас үшін, өз жабдықтарына адамның ойына келмейтін баға қойды. Содан кейін мұнай құбырлары жабыла бастады, себебі техникалық қызмет көрсетуге төлейтін қаржы жоқ еді. Ал теміржолдарға жүк тасымалы тарифін көтеру құқығы берілді. Мұнай көлемі мен тасымалдау құнын есептегенде, кішігірім екі теміржол желісі жабылды да қалды. Күн батып кетті, ал «кішкентай адамдар» өздерінің алпыс акр [3] (4047х60) жер учаскелеріндегі эксплуатациялық шығыннан тек Уайет өнеркәсібінің ұшы-қиырсыз жазығымен шектескендіктен ғана құтылып келгенін, енді оның да күлі көкке ұшқанын түсінді. Мұнай бұрғылары тоқтап, байлығының ізі де қалмай тақырланып, қос саусағын мұрнына тығып қалды. «Кішкентай адамдар» елде өндіруге кететін шығынды ақтайтын бағамен мұнайды сатып алатын бірде-бір кәсіпкер қалмағанын түсінді. Содан кейін Вашингтондағы дөкейлер мұнай өнеркәсібіне субсидия бөлді. Бірақ жұрттың бәрінің бірдей Вашингтонда танысы болған жоқ. Көп ұзамай дендеп кірісудің, тіпті талқылаудың өзі қорқынышты болатындай жағдай туындады.
Эндрю Стоктонның жағдайына бизнесмендердің көпшілігі қызғанышпен қарайтын. Көмірге жанталасып ауысу оның иығына алтын күрзі артқандай болды: зауытын тәулік бойы тоқтаусыз жұмыс істетіп, келесі қыстың боранды суығына алаңдап, көмір жағатын пештер мен бөлшектерді дайындап жатты. Ел аумағында сенімді ақтайтын құю зауыттары аз қалған; Стоктон халықтың жертөлелері мен асханаларын қамтамасыз ететін негізгі тіректердің біріне айналды. Сөйтіп жүргенде, кенет ескертусіз тоқтап қалды. Эндрю Стоктон зейнеткерлікке шықтым деп, зауытын жауып, өзі ізім-қайым жоқ болып кетті. Зауыттың бұдан кейінгі тағдыры туралы, туыстарының оны қайта ашуға құқығы бар-жоғы туралы ешкімге ештеңе жазып қалдырған жоқ.
Ел аумағындағы жолдарда әлі де көліктер қатынап жатты. Бірақ олар күн сәулесінен әбден қурап, аппақ боп кеткен жылқы қаңқаларының жанынан өтетін құмды шөлдегі саяхатшылардай қозғалатын; олар жүріп бара жатқанда бұзылған күйі қалып қойған көлік қаңқаларының жанынан өтетін.
Адамдар көлік сатып алуды азайтты да, автомобиль зауыттары жабылып қалды. Бірақ танысы арқылы бұрынғыша мұнай қазуды әлі де жалғастырып жатқан кейбіреулерді жұрт көрсе де, көрмегендей болатын. Олар көлікті кез келген бағаға ойланбай сатып алды.
Зауыттың үлкен терезелерінен көрінетін жарық Колорадо тауларына дейін жетіп, жарқырап тұрды. Лоуренс Хэммондтың құрастыру конвейерінен «Таггерт Трансконтинентал» жолының кіреберісіне жүк көліктері мен жеңіл машиналар өтіп жатты.
Лоуренс Хэммондтың жұмыстан кеткені туралы хабар күтпеген жерден, өлі тыныштықта дүңк етіп соғылған қоңыраудың жылдам соққысындай тез әрі оқыс тарады. Жергілікті тұрғындардан құралған комитет радиодан Лоуренс Хэммондтан қайда жүрсе де зауытты қайта ашуға рұқсат беруін өтінген үндеу таратты. Алайда жауап болмады.
Дагни болса Эллис Уайет жоғалып кеткенде көзіне жас алған; Эндрю Стоктон кенет қызметінен кеткенде ызадан булығып қалды; ақырында Лоуренс Хэммондтың зауытын тастап, жұмыстан кеткенін естігенде «Енді кімнің кезегі?» деп, өзіне-өзі селқос үнмен сұрақ қойды.
— Жоқ, Таггерт ханым, не айтарымды өзім де білмеймін, — деді Эндрю Стоктонның әпкесі. Дагни оған екі ай бұрын Колорадоға жасаған кейінгі сапарында кіріп шыққан болатын. — Маған ол жайында бір ауыз айтқан емес, тіпті оның Эллис Уайет сияқты өлі-тірісінен хабарым жоқ. Жоқ, ол жұмыстан кетерінің алдында оқыс ештеңе де болған жоқ. Тек сол күні кешке онымен жолығуға бейтаныс бір еркектің келгені есімде. Бұрын еш жерден көрмеген адамым. Олар түннің бір уағына дейін сөйлесті, мен ұйықтайын деп жатқанда, Эндрюдің кабинетінде жарық әлі жанып тұрған.
Колорадоның өнеркәсіп дамыған қалаларында адамдар жарытып ештеңе айтпады. Дагни олардың көшеден, шағын дәріханалардың, құрылыс дүкендерінің және азық-түлік базарының жанынан қалай өтіп жатқанын көрді: олар өздерінің осы қимыл-қозғалысы болашақ туралы бас қатырмауға септеседі деп үміттенгендей көрінді. Дагни де сол көшелерді аралап жүрді, басын көтермей, бір кездері Уайеттің мұнай кеніштерінен қалған болат сынықтары мен күйелеш тастардың үйіндісін көрмеуге тырысты. Мұндай үйінділерді көптеген қаладан кездестіруге болатын. Дагни алға көз тастаған кезде алыстан-ақ көрініп жататын.
Төбенің басындағы бір мұнара әлі де жанып жатты. Оны ешкім өшіре алмады. Дагни көшеде кетіп бара жатып, аспанға қарай жұлқына өрмелеген жалынды көрді. Тіпті жолда кетіп бара жатып, түнде де жүз миль қашықтықта пойыздың қараңғы терезесінен анық аңғарды: жалын желмен бірге өршелене лапылдады. Халық оны «Уайеттің алауы» деп атады.
Джон Голт желісіндегі ең ұзын пойызда қырық вагон бар, ең жылдамы сағатына елу миль жылдамдықпен жүреді. Паровоздарды сақтау керек: қазіргі уақытта олар көмірмен жанады, алайда қызмет ету мерзімі әлдеқашан өтіп кеткен. Джим «Кометаны» сүйрейтін локомотивке және алысқа қатынайтын бірнеше жүрдек пойызға ғана мұнай тапты. Дагнидің жанармай отынын жеткізушілердің ішіндегі жалғыз сенетіні — Пенсильванияның «Данаггер коул» компаниясындағы Кен Данаггер болатын.
Бос пойыздар тарс-тұрс етіп, Колорадомен шектесетін төрт штатты шарлап өтті. Пойыз бірнеше вагонға тиелген қой, жүгері, қауын және Вашингтондағы достарына амалсыз сәнденіп киініп бара жатқан фермердің отбасы мүшелерін тасыды. Джим Вашингтоннан пайда әкелетін тасымалдаушы ретінде емес, «әлеуметтік маңызды» саналатын әрбір рейс үшін субсидия алды. Дагни пойыздарды ерекше қажет ететін жерлерде, әлі де өндіріс жанданып жатқан аймақтарда қозғалысты қамтамасыз ету үшін бар күшін салды. Алайда «Таггерт Трансконтиненталдың» теңгерімдік есебі көрсеткендей, Джимнің бос пойызға бергізген субсидиясы елдің ең қарқынды өнеркәсіптік аймағынан келетін жүк пойыздарынан түскен пайдадан айтарлықтай асып кеткен соманы көрсетті.
Джим осы алты айда «Таггерт Трансконтинентал» тарихында бұрын-соңды болмаған мол табыс түсті деп мақтанды. Оның акционерлерге берген есебінің жылтыр парақтарындағы «пайда» бағанында еңбексіз алатын ақшасы — бос пойыздарға берілетін субсидиялар жазылып, Джимге тиесілі емес ақша — компанияның акция ұстаушыларға төлеуге тиіс дивидендтері, «Таггерт Трансконтинентал» облигацияларын сатып алуға және пайызын төлеуге арналған сомалар, Уэсли Маучтың өкімімен төлемеуге рұқсат алған қарыз көрсетілді. Ол Аризонадағы «Таггерт Трансконтинентал» жүк тасымалының көлемі орасан зор екендігін айтып мақтанды. Ол жерде Дэн Конуэй соңғы «Финикс-Дуранго» желісін жауып, жұмыстан кетті. Ұлы Көлдегі жүк тасымалымен айналысатын кемелердің соңғысы жұмысын тоқтатқандықтан, Миннесотада Пол Ларкин темір рудасын теміржолмен тасымалдай бастаған болатын.
— Сен әрқашан ақша табуды осындай маңызды қасиет деп санадың, — деп Джим сәл жымиып, Дагниге масаттана қарады. — Шамасы, саған қарағанда менің қолымнан іс келіп тұрған сияқты әзірге.
Тоқтау салынған теміржол облигациялары туралы мәселені ешкім талқылауға құлшынбады, бәлкім, соңы неге апарып соғатынын жақсы білгендіктен болар. Алғашында облигация ұстаушылар арасында дүрбелең туып, қоғамда қауіпті наразылық белгілері байқала бастады.
Содан кейін Уэсли Мауч тағы бір жарлық шығарды. Оған сәйкес, «төтенше қажеттілік» туралы өтініш ұсынылған жағдайда облигациялардың «босатылуына» мүмкіндік берілетін болды: үкімет қажеттілік деп ұсынылған дәлел қанағаттанарлық болса, облигацияларды сатып алмақ.
Осы жерде ешкім қоймаған және жауабын ешкім бермеген үш сұрақ туындады: «Дәлел ретінде не саналады?», «Нені «қажеттілік» деп есептеуге болады?», «Төтенше» немесе «төтенше емес» екенін кім анықтайды?»
Содан кейін неліктен бір адамға облигациясын ырықтандыруға рұқсат берілгенін, ал екіншісіне бас тартқанын талқылайтын бір жаман әдет пайда болды. Адамдар осы сұрақ қойылғанда, ернін жымқырып, үнсіз теріс айналып кететін.
Жұрттың сипай қамшылап, алыстан орағытып айтуына болатын, бірақ ашып түсіндіруге немесе бағасын беруге ешкім құмартпайтын; Смит мырза ақша алды, Джонс мырзаға түк тиген жоқ дейтін, әңгіменің ауаны бар болғаны сол ғана еді. Джонс мырза өз-өзіне қол жұмсаған кезде, жұрт: «Әй, білмеймін, егер оған шынымен ақша керек болса, үкімет оған берер еді, бірақ кейбіреулер тым ашкөздік танытады», — десті де қойды.
Құнды қағаздарын ырықтандыруға рұқсат алмағандардың өз облигациясын «қиын жағдайға» түскенін көрсететін дәлелі бар әрі бір ғажайыптың арқасында отыз үш тоқтау салынған центті тұтас долларға айналдырып ала қоятын басқа адамдарға құнының үштен бір бағасына сатқаны туралы ешкім жұмған аузын ашпады; сондай-ақ өздерін «ырықтандырушы» деп атаған және «заман талабына сай өтініш жазуға көмектесу үшін» қызметтерін ұсынатын, колледжді енді ғана бітірген жастардың жаңа бизнесі туралы ешкім де жақ ашпады. Құнды қағазды оқшаулаудан алушы жастардың Вашингтонда көкелері бар еді.
Бір елді мекеннің перронынан өз жолының теміржол аймағына көз тастап тұрып, Дагни бір кездері бойын кернейтін мақтанышты енді сезінбейтінін, алайда кінәні, ұятты сезінетінін, рельстер тот басқан сияқты көрінетінін, ал ең сорақысы, анау тот қанмен құбылатын сияқты әсер беретінін аңғарды.
Содан кейін терминалдың дәлізінде ол Нэт Таггерттің ескерткіш мүсініне қарап тұрып: «Бұл сенің рельсің, теміржолды өзің төседің, сол үшін ақтық демің қалғанша күрестің, ештеңеден тайынбадың, жиіркеніп бас тартқан да жоқсың. Қолымды қанға малып, арыма дақ түсірмеймін. Сенің артыңа қалдырған ісіңді қорғай алатын жалғыз адам мен ғана», — деп күбірледі.
Ол моторды ойлап тапқан адамды іздеу ниетінен бас тартқан жоқ еді. Жалғыз сол ниетіне жету үшін жұмыс барысында кездескен қиындықтың бәріне төзуге дайын. Ол аз десеңіз, сол ниеті үнемі күреспен, арпалыспен келе жатқан ғұмырының мәніне, алға қойған мақсатына айналды. Кей-кейде дүниеден түңілсе де, не себепті сол моторды қайта қалпына келтіргісі келетін ниетінен түңілмей, үнемі ойлап жүретініне өзі де таңырқайтын. Бейтаныс бір дауыс одан: «Не үшін?» деп сұрар еді, сонда ол: «Мен әлі тірімін, өмір сүремін!» — деп жауап берер еді. Қанша іздесе де, бәрібір еш пайда болмады. Компаниясындағы екі инженер Висконсин штатынан ешкімді таба алмады. Оларды өнертапқыштың есімін білу үшін «ХХ ғасырдың мотор компаниясында» жұмыс істеген адамдарды іздеп табуға жіберген болатын. Алайда ол екеуі бірде-бір дерек таппай оралды. Содан кейін екеуін патент бюросына жіберді, сөйтсе, ешбір қозғалтқышқа бірде-бір патент тіркелмепті.
Сарылып іздегенде тапқан жалғыз ілігі доллар таңбасы бар темекінің тұқылы болды. Ол туралы ұмытып та кетіп еді. Алайда бірнеше күн бұрын кешке қарай үстелінің тартпасынан тауып алды да, вокзалдағы темекі сататын танысына апарып көрсетті. Темекінің тұқылын абайлап ұстап, әрі-бері қараған қария қатты таңғалды; ол бұрын-соңды темекі брендінің мұндай түрі туралы еш жерден естіген де емес-тін, қалайша мұндай дүние назарынан тыс қалғанын ұқпай дал болды.
— Темекінің сапасы жақсы ма екен, Таггерт ханым?
— Мен бұған дейін ондай ғажап темекіні көрген емеспін.
Ол басын шайқап, аң-таң болды. Қария темекінің қай жерде жасалғанын анықтап, бір қорабын әкеп беруге уәде берді.
Моторды қалпына келтіру қолынан келетін ғалымды қалайда табуға тырысты. Өз саласының ең үздігі деп ұсынған мамандардың бәрімен сөйлесіп шықты. Біріншісі мотор қалдықтарымен және қолжазбамен танысып шығып, солдафонның [4] қатқыл үнімен бұл заттың жұмыс істемейтінін, ешқашан жұмыс істемегенін және мұндай қозғалтқыштың өмірде болмағанын дәлелдейтінін айтты. Екіншісі керіліп-созылып отырып, моторды істетуге болатын-болмайтынын нақты білмейтінін және білуге де қызықпайтынын алыстан орағыта айтып, екі сағат езіп, зорға жеткізді. Үшіншісі өктем дауыспен жылына жиырма бес мың доллар төлейтін онжылдық келісімшартқа отырған жағдайда іске кірісетінін айтты.
— Ақырында, Таггерт ханым, егер сіз бұл мотордан үлкен пайда табамын деп ойласаңыз, менің алтын уақытымды алғаныңыз үшін жақсылап ақысын төлеуіңіз керек.
Төртіншісі, келгендердің ішіндегі ең жастауы оған бір сәт үнсіз қарады, түрінен жақтырмай тұрғаны анық байқалды.
— Көрдіңіз бе, Таггерт ханым, бұл қозғалтқышты жұмыс істету біреудің қолынан келген күннің өзінде, оны қайта қалпына келтірудің мүлдем қажеті жоқ. Бұл біздің қолымызда бар дүниенің бәрінен асып кететіні сонша, деңгейі төмен ғалымдарға жасалған әділетсіздік болар еді. Өйткені олардың жететін жетістіктері мен қабілетіне лайықты ашатын жаңалық қалмай қалар еді. Мен әлсіздердің ар-намысын күштілердің аяққа таптауына құқығы жоқ деп есептеймін.
Дагни оған көзіне көрінбей, кабинетінен тез арада табанын жалтыратуды бұйырды, сосын таңданысы мен қорқынышын жеңуге шамасы жетпей, ұзақ уақыт өз-өзіне келе алмай отырып қалды.
Басқа амалы қалмаған соң, ақырында доктор Роберт Стадлермен сөйлесуге бел байлады. Ішкі дүниесінде әлдене тоқтата беріп, қанша қарсыласса да, өзін мәжбүрлеп телефон шалды. Өзімен-өзі айтысып: «Джим мен Оррен Бойл сияқты адамдарда шаруам жоқ; олар сияқты жаман адам емес қой, неге оған хабарласпасқа?» деп ақталды. Алайда бұл сұрақтың жауабын таба алмады — «дүние күйіп бара жатса да, хабарласуға болмайтын адамың осы доктор Стадлер» деген жағымсыз, мазасыз ойдан арыла алмай қойды.
Доктор Стадлердің келуін күтіп, жұмыс үстелінде «Джон Голт желісінің» кестелерін қарап отырды. Кенет соңғы жылдарда ғылым саласында бірінші дәрежелі талантты ғалымдардың шықпағанына таңғалды. Қанша ойланса да, жауабын таба алмады. Алдында жатқан № 93 пойыздың Қозғалыс кестесіндегі қара сиямен сызып тастаған бағанға қарады.
Оның ойынша, пойызда өмірдің екі ұлы қасиеті бар — қозғалыс және мақсат; ол жанды тіршілік иесіне ұқсайды, бірақ қазір қозғалыссыз қалған бірнеше пайдасыз жүк вагоны мен қозғалтқыш тынысынан айырылып қалған сияқты еді. «Қазір сезімге беріліп отыратын уақыт емес, — деп ойлады Дагни, — жансыз қаңқаны мүмкіндігінше тезірек мүшеле, қозғалтқыштар бүкіл жүйеге қажет. Пенсильваниядағы Кен Данаггерге де пойыз қажет, көп пойыз қажет, егер тек…»
— Доктор Роберт Стадлер, — деді үстеліндегі кеңсеаралық коммуникатордың дауысы.
Ол ішке жымиып кіріп келді де, күлімсірей сөз бастады:
— Таггерт ханым, сізді қайта көргеніме өте қуаныштымын!
Дагни күлген жоқ, сыпайы жауап қатты:
— Сіздің мұнда келгеніңіздің өзі зор құрмет болды. — Басын иіп, тағзым етті, талдырмаш денесін тіп-тік ұстап, ресми қалпынан ауытқи қоймады.
— Таггерт ханым, сізбен жолығуға сылтау іздегенімді айтсам, таңғалмайсыз ба?
— Қалай болғанда да, сыйластығыңызды асыра пайдаланбағаныңыз жөн болар, — деп салмақты үнмен жауап қатты. — Қане, жайғасып отырыңыз, доктор Стадлер.
Ол айналасын мұқият шолып шықты.
— Теміржол бастығының кеңсесін өмірімде көрмеп едім. Дәл осындай… осыншалықты адамның мысын басатындай болады деп күтпеген екенмін. Жұмысыңыздың сипаты осындай ма?
— Сізбен ақылдасқым келген шаруа өзіңіз айналысатын саладан мүлдем бөлек, доктор Стадлер. Менің сізге қоңырау шалғаным да тосын көрінген шығар. Себебін түсіндіруге рұқсат етіңіз.
— Сіздің маған қоңырау шалғаныңыздың өзі жеткілікті себеп. Егер қандай да бір қызметіңізге жарасам, одан артық мәртебе жоқ болар еді мен үшін.
Күлімсіреген жүзінде сөзінің астарын жасырып тұрған жанның емес, шын ниетін ашық көрсететін адамның сипаты бар еді.
— Менің айтпағым таза технологиялық сипаттағы мәселе, — деді Дагни күрделі тапсырманы талқылап жатқан жас механиктің аңғал қалпымен. — Ғылымның осы саласын жақтырмайтыныңызды жақсы түсінемін. Менің мәселемді де шешіп бере қояды деп күтпеймін. Сіздің жеке басыңызды қызықтыратын шаруаға да жатпайды. Тек сіз қарап көріп, екі сұраққа жауап берсеңіз жақсы болар еді. Сізді мазалауға тура келген себебі, бұл данышпан ақыл-ойды қажет ететін мәселе, — деді ол еш жалғандықсыз, шынайы үнмен, — ал ғылымда сізден басқа сенім артар адам қалмады.
Дагни неліктен осы айтқан сөздері оған тікендей қадалғанын түсіне алмады. Кенет Стадлердің селт етіп, қимылсыз қалғанын аңғарды. Жанарына әдеттен тыс байсалдылық пен жалыныштылық ұялапты. Сәлден кейін дауысынан тазалық пен шынайылықты сездіре салмақты үн қатты.
— Ол қандай мәселе, Таггерт ханым?
Дагни докторға қозғалтқыш туралы, оны қай жерден тапқаны туралы баяндап берді, тіпті ойлап тапқан өнертапқыштың есімін анықтау мүмкін емес екенін де жеткізді; алайда бүге-шігесіне дейін тәптіштеп жатпады. Оған қозғалтқыштың суреті мен табылған қолжазбаның бәрін берді.
Доктор Стадлер материалдарды қарап жатқанда да, көз алмай бақылап отырды. Алдымен кәсіби сенімділікпен көз жүгіртіп оқыды, содан кейін азырақ үзіліс жасап, бар ынтасымен жалғастырды, ақырында тура бір ысқыратын адам сияқты ернін жиырып алды.
Дагни оның бір уақ оқып жатқанын қоя салып, ойға батып кеткенін байқады. Бейне бір ойы сан-саққа шашырап, бәрін бір жерге жинақтай алмай жатқандай. Сосын қолжазбаны жылдамдатып парақтай жөнелді, іле-шала тоқтай қалып, қайтадан оқуға кірісті. Қимылы бәрін бір мезетте білгісі келіп құлшынған әрі не жазылғанын түгел оқығысы келіп, жанталасқан адамның әрекетіне ұқсады.
Дагни оның осы сәтте ерекше толқып отырғанын анық аңғарды. Доктор тіпті айналадағы дүниенің бәрін ұмытып, оның кабинетінде екенін де, қасында адам отырғанын да ұмытып кеткендей еді, бар есіл-дерті түгелдей осы жаңалыққа ауды. Дагни доктор Стадлердің жаңалықты дәл осылай қабылдай алатын қабілетіне риза болды.
Екеуі де бір сағаттан астам уақыт бойы үнсіз отырды. Содан соң Стадлер оқып бітіріп, Дагниге қарады.
— Ғажап! — деп дауыстап жіберді күтпеген жаңалыққа әрі қуана, әрі таңырқаған кейіппен.
Дагни де оның қуанышына ортақтасып, күлімсіремек болған, алайда тек басын изеп, салқын ғана:
— Иә, ғажап! — деді.
— Таггерт ханым, бұл дегеніңіз керемет қой!
— Иә.
— Сіз мұны технологиялық сипаттағы мәселе дедіңіз бе? Бұл одан да ауқымды, әлдеқайда терең дүние екен. Түрлендіргіш туралы жазған беттерінен оның бастауын қайдан алғанын көруге болады. Ол энергияның жаңа теориясын жасаған. Қозғалтқышының іске аспайтын стандартты болжамдарының барлық үлгісін қажет етпеді. Ол өзінің жаңа теориясын тұжырымдап, статикалық энергияны кинетикалық қуатқа түрлендіру құпиясын шешті. Бұл нені білдіретінін түсінесіз бе? Осы қозғалтқышты жасамас бұрын, таза теориялық ғылым үшін қандай ерлікке барғанын елестете аласыз ба?
— Кім? — деп сұрай салды.
— Кешіріңіз, не дейсіз?
— Бұл сізге қойғым келген екі сұрақтың біріншісі болатын, доктор Стадлер. Он жыл бұрынғы өзіңіз танитын әрі осыны жасау қолынан келетін жас ғалым есіңізде жоқ па?
Стадлер кідіріп, таңданып қалды. Мұны оның неге сұрағанын ойлап жатуға шамасы болмады.
— Жоқ, — деді ол ақырын ғана қабағын түйіп, — жоқ, ешкімді есіме түсіре алмай тұрмын… және пайдасы да жоқ… өйткені мұндай қабілеттің назардан тыс елеусіз қалуы мүмкін емес… Менің байқамай қалуым мүмкін емес… маған үнемі болашағынан үміт күттіретін жас физиктерді жіберетін… Сіз мұны қарапайым коммерциялық мотор зауытының ғылыми зертханасынан таптым дедіңіз бе?
— Иә, солай.
— Адам сенбестей дүние. Ондай жерде не істеп жүрді екен?
— Қозғалтқышты ойлап тапты.
— Соны айтқым келіп тұр ғой. Данышпан ғалым болатын адам коммерциялық өнертапқыш болуды таңдаған ба? Ақылға сыймайды! Ол мотор ойлап тапқысы келеді де, үндемей жүріп энергетика ғылымында үлкен төңкеріс жасайды. Ол өз қорытындысын жариялап әуре болмастан, моторын жасауға кіріскен. Ол неге өз ақылын тұрмыстық құрылғыларға жұмсағысы келді екен?
— Шамасы, оған жер бетінде өмір сүру ұнаған болар, — деді Дагни. Бұл сөздер еркінен тыс аузынан шығып кетті.
— Кешіріңіз, не дейсіз?
— Жоқ, мені… кешіріңіз, доктор Стадлер. Мәселеге қатысы жоқ нәрселерді… талқылайын деп тұрған жоқпын.
Стадлер қайтадан өз ойымен әуре болып кетті:
— Ол неге маған келмеді? Неліктен өзіне лайықты бір үлкен ғылыми мекемеде отырмады? Егер осындай дүниені ойлап табуға ақылы жетсе, әрине, ақылы жетті, онда өз жұмысының мәнін түсінуі керек еді. Ол неге энергия туралы өз тұжырымдамасын мақала етіп жарияламады? Мен оның жалпы бағытын көріп тұрмын, бірақ, сайтан алғыр, ең маңызды беттері жоқ, тұжырымдамасы яки анықтамасы сақталмапты! Әрине, онымен бірге жұмыс істегендердің біреуі болмаса біреуі ғылыми әлемде мұндай жаңалықты жар салып, жариялау үшін мұнымен жақсы таныс болуы тиіс еді. Алайда неге ондай қадам жасамаған? Қалайша бас тартады, осындай жаңалыққа қолды бір сілтеуге бола ма екен?
— Мен білмейтін сұрақтар көп.
— Сонымен қатар, таза практикалық тұрғыдан алғанда, бұл мотор неліктен қоқыс үйіндісінде қалды? Кез келген, тіпті аса ақылды емес өнеркәсіп иесі ен дәулетке ие болу үшін бұл моторды қос қолдап тартып алатын еді. Оның коммерциялық құндылығын білуге артық ақылдың қажеті жоқ.
Әңгіменің осы тұсында ғана Дагни алғаш рет ащы жымиды, бірақ ештеңе айтпады.
— Сіз өнертапқышты іздеу мүмкін емес дедіңіз бе? — деп сұрады Стадлер.
— Мүлдем мүмкін емес, әзірге мүмкін емес.
— Оны әлі де бар деп ойлайсыз ба?
— Солай деп ойлауыма негіз бар. Бірақ оған сенімді емеспін.
— Мен оны хабарландыру арқылы іздеп табуға тырыстым делік?
— Жоқ, олай болмайды.
— Бірақ ғылыми басылымдарға хабарландыру беріп, доктор Ферристен… — деді де, ол сәл кідірді. Дагнимен көзі түйісіп қалды, ол үн қатпастан қарап отыр. Стадлер болса назарын басқа жаққа аударып жіберіп, айтар сөзін салғырт аяқтай салды: — …және доктор Ферристен радио арқылы онымен жолыққым келетінін айтқызсақ, ол расымен де кездесуден бас тартар ма екен?
— Иә, доктор Стадлер, ол бас тартады деп ойлаймын.
Доктор Стадлер оған назар салмады. Дагни оның жүзінен әлдебір аласұрған өзгеріс нышанын аңғарды, алайда оның ішінде не өліп жатқанын білу қиын.
Стадлер қолжазбаны қалай болса солай үстелдің үстіне лақтыра салды.
— Өз ақылын ақшаға айналдыра алмайтын адамдар практикалық шындықтың талаптарын аздап үйренгені дұрыс.
Дагниге ашуланады деп күткендей қарады. Бірақ оның жауабы ашудан да сорақы болды: түрі сыр бермеді, өзін дәп бір мұның ақылы түкке керегі жоқтай ұстады. Сыпайы түрде тіл қатып:
— Мен сізден тағы бір нәрсе туралы сұрайын деген едім. Осы қозғалтқышты қалпына келтіру қолынан келетін физиктің біреуін ұсына алмас па екенсіз? — деді.
Ол Дагниге қарап күліп жіберді, бірақ бұл күлкісінің астарында жан қайғысы жатқан еді:
— Бұл сіздің де жаныңызға бата ма, Таггерт ханым? Азды-көпті білімді адам табу мүмкін емес пе?
— Маған ұсынған бірнеше физикпен сөйлестім, бірақ олардан үміт жоқ екенін түсіндім.
Стадлер алға ұмсынды.
— Таггерт ханым, — деп сұрақ қоюға ыңғайланды, — маған ғалым ретінде сенгендіктен хабарластыңыз ба?
Сұрақ емес, бұл ашықтан-ашық жасалған өтініш еді.
— Иә, — деп Дагни саспай жауап берді, — мен сізді ғылымға адал берілген жан деп санаймын.
Стадлер артқа шалқайып отырды. Жұмбақ күлкісі жүзіндегі қиналысын шайып жібергендей болды.
— Қолымнан келсе, көмектескім-ақ келеді, — деп достық пейіл танытты, — бас пайдамды көздегеннен емес, өйткені өз қол астыма қамқорлығыма алатын талантты адамдарды табудан асқан қиын мәселе жоқ. Талантты адам дейміз-ау! Тіпті сәл де болса, үміт күтуге жарайтын, кеудесінде жылт еткен сәулесі бар жас болса, соның өзіне қанағат етер едім. Ал маған жіберетін адамдарынан кәдімгі автомеханик шығады деп те айта алмайсың. Әлде мен қартайып, талапшыл болып бара жатырмын ба, әлде адамзат азып бара жатыр ма, білмеймін, бірақ жас кезімде әлем ақыл-парасаттан мұншалықты мақұрым қалмаған сияқты еді. Ал қазір ше, қандай адамдармен араласуыма тура келгенін көрсеңіз ғой…
Кенет есіне әлдене түсіп кеткендей кідіріп, үндемей ойланып отырып қалды. Дагниге айтқысы келмейтін бірдеңені жасырып отырған адам сияқты көрініп кетті.
— Жоқ, Таггерт ханым, сізге кімді ұсыну керек екенін білмеймін, — деп жалтара жауап берген кезде Дагни бекер күдіктенбегеніне сенімді болды.
— Ал басқа не дейін, сізден сұрағым келгені осы болатын, доктор Стадлер, — деді сосын. — Уақытыңызды бөлгеніңіз үшін көп рахмет.
Кететін ойы жоқ адамша бір сәт үнсіз отырып қалды.
— Таггерт ханым, — деп тіл қатты әлден уақытта барып, — маған сол қозғалтқыштың өзін көрсете аласыз ба?
Дагни оған таңдана қарады.
— Не үшін, иә… егер қаласаңыз. Бірақ ол жерасты қоймасында, біздің терминал туннельдерінің бірінде тұр.
— Мейлі, егер өзіңіз апарып көрсететін болсаңыз, тіпті жақсы. Менде анау айтарлықтай себеп жоқ. Жай ғана қызығушылық қой. Қандай екенін көргім келеді, бар болғаны сол.
Олар тастай жертөледе металл қалдықтары салынған шыны жәшіктің қасында тұрған кезде, доктор Стадлер бас киімін шешіп, қолына алды. Дагни оның бұл әрекетін түсіне алмады. Бір ғимаратта әйелдің қасында тұрғаны енді ғана есіне түскен еркектің әдеттегі құрмет ишарасы ма, әлде мәйіт табытының қасында жалаңбас тұруға тиіс адамның тірлігі ме, ол жағы түсініксіз еді.
Олар жәшіктің үстіңгі шыны бетінде шағылысқан жалғыз шамның жарығы аясында үнсіз тұрды. Алыстан пойыз доңғалақтарының сартылы естілді, анда-санда солқ ете қалатын соққы шыны қораптағы жансыз қалдықтарды кенеттен оятып жіберетіндей көрінді.
— Қандай керемет! — деді доктор Стадлер ақырын ғана. — Маған тән емес осындай тамаша, жаңа ұлы идеяны көру қандай бақыт!
Дұрыс түсінгеніне көз жеткізбек болып, Дагни оған барлай қарады. Стадлер қарсы алдында түсіне алатын әйел баласы тұрғанына еш алаңдамастан, шарттылықтың бәріне қол сілтеп, шын жүректен мойындаған алғаусыз көңілмен айтты.
— Таггерт ханым, дарынсыздықтың ерекше белгісін білесіз бе? Басқа адамның жетістігіне зығырданы қайнау. Өзімнен ешкім асып кетпесе екен деп дірілдеп-қалтырап отыратын өкпешіл дарынсыздар биікке көтерілгенде қандай жалғыздыққа тап болатынын түсінбейді. Оларға жүрегінің түбіне терең бойлай алатын, ақыл-парасаты өзімен тең, құрметтеуге лайық және таңдай қағуға болатын жетістігі бар адамды сонша кездестіргің келгендегі құлазу сезімі, рухани жалғыздық жат. Қабілетсіздер өздерінің көртышқан інінен өзгеге тісін қайрайды, өздерін көлеңкеде қалдырған сіз деп сенеді. Ал сіз болсаңыз, олардың бойынан бір жалт еткен ұшқын көру үшін қанша уақытыңызды сарп етуге, қажет болса, жолына құрбан болуға дайынсыз. Олар ұлы жетістіктерге қызғанышпен қарайды, олардың түсінігінде ұлылық деген — адамдары да өздері сияқты дарынсыз әлем ғана. Сол армандарының өзі қабілетсіздігінің даусыз дәлелі екенін ұқпайды да, өйткені ондай әлем жетістікке жеткен адамға жиіркенішті болар еді. Деңгейі төмендер дарынсыздық пен сұрқай әлемнің ортасында қалған жанның қандай күйде болатынын ешқашан түсінбейді. Өшпенділік пе? Жоқ, өшпенділік емес, іш пыстыратын зерігу — қорқынышты, үмітсіз, сал күйге түсіретін зеріккендік. Өзің сыйламайтын адамдардың жағымпаз мақтауы мен мадағының өзі қандай жексұрын екенін білесіз бе? Өміріңізде бас иетін, тәнті болатын жанды кездестірсем ғой деп жан-тәніңізбен тілеп көрдіңіз бе? Жоғарыдан төменге қарау үшін емес, керісінше, төменнен жоғары қарау үшін?
— Өмір бойы соны армандап келемін, — деді Дагни. Мұндай сұраққа жауабы дайын еді.
— Білемін, — деді ол, дауысында мойындамасқа болмайтын ерекше бір жағымды реңк байқалды. — Сізбен алғаш кездескен уақыттан бастап соны білдім. Сондықтан бүгін келейін деп шештім. — Ол біршама уақыт үнсіз қалды, алайда Дагни ештеңе дей қоймаған соң, сөзін ары қарай сол жұмсақ қоңыр үнмен баяу аяқтады: — Міне, сондықтан да моторды көргім келді.
— Түсініп тұрмын, — деді Дагни бәсең үнмен. Оған ризашылығын білдірудің жалғыз жолы осы бір ауыз сөзге сыйып кетті.
— Таггерт ханым, — деді көзін төмен түсірген күйі шыны қорапқа қарап тұрып, — бұл моторды қалпына келтіру қолынан келетін адамды білемін. Жұмысқа алайын деп едім, маған келмеді, бәлкім, сіздің іздеп жүрген адамыңыз сол шығар. — Доктор Стадлер басын көтеріп, мысқылдаған кісіше: — Шамасы, жас азамат қоғам игілігіне немесе ғылымның өркендеуіне жұмыс істегісі келмейтін сияқты. Маған мемлекеттік қызметке бармайтынын айтты. Ол ақшасы көп жеке компаниялардағы қарапайым жұмысқа барғысы келеді-ау деп шамалаймын, — деді. Сөйтті де, жүзіндегі өзгерісті байқатпайын деп кері бұрылып кетті.
— Иә, — деді Дагни де нық бекініп, — бәлкім, маған керек адам сол шығар.
— Ол Юта технологиялық институтының жас физигі, — деді селқос қана. — Оның есімі — Квентин Дэниэльс. Бір танысым бірнеше ай бұрын маған жіберген болатын. Ол кездесуге келді, бірақ ұсынған жұмысымнан бас тартты. Мен оны өз қарамағыма алғым келген. Оның бойында нағыз ғалымға тән ақыл-ой бар еді. Сіздің моторыңызбен айналысу қолынан келе ме, жоқ па, білмеймін, бірақ қандай жағдай болмасын, тырысып көретін қабілеті бар екеніне сенімім кәміл. Юта технологиялық институтынан оңай таба аласыз. Шынын айтқанда, оның қазір немен айналысып жатқанынан хабарым жоқ, өйткені институттың өзі бір жыл бұрын жабылып қалған.
— Рахмет, доктор Стадлер. Мен онымен қалайда байланысқа шығамын.
— Егер… егер қаласаңыз, мен оған теориялық жағынан қуана-қуана көмектесуге дайынмын. Осы қолжазбада көрсетілген нұсқаулардан бастап өзім біраз жұмыс істейін. Мен автордың ашқан энергиясының түбегейлі құпиясын тапқым келеді. Негізгі қағидасын түсіну керек. Егер соны білсек, Дэниэльс мырза тікелей моторға қатысты жұмысты аяқтауы ықтимал.
— Сіздің маған көрсететін кез келген көмегіңізді бағалаймын, доктор Стадлер.
Олар терминалдың меңіреу туннельдері арқылы көгілдір шамдар тізбегі астындағы тот басқан рельс жолдармен алыста бұлдыраған платформаға дейін үнсіз жүріп отырды.
Туннельдің шығар аузында тізерлеп, сылбыр қимылмен нұсқарды балғамен беталды тоқылдатып отырған адамды көрді. Оның қасында шыдамы таусылған тағы бір еркек тыпыршып тұрды.
— Ей, қарғыс атқыр, мына нұсқарға не болған?
— Білмеймін.
— Бір сағат болды ғой тоқпақтап жатқаныңа!
— Солай енді.
— Әлі қанша уақыт күт дейсің?
— Джон Голт деген кім?
Доктор Стадлер селк ете қалды. Екеуі жұмысшылардың жанынан өтіп бара жатқанда, ол:
— Мен бұл сөзді ұнатпаймын, — деді.
— Маған да ұнамайды, — деп жауап берді Дагни.
— Ол қайдан шыққан өзі?
— Ешкім де білмейді.
Біршама уақыт үнсіздік орнады. Бір кезде доктор Стадлер:
— Мен бір Джон Голтты білетінмін. Тек ол баяғыда қайтыс болған, — деді.
— Ол кім еді?
— Бір кездері оны әлі де тірі деп ойлайтынмын. Бірақ қазір оның қайтыс болып кеткеніне сенімдімін. Оның ақыл-ойы елден ерек болғаны сондай, егер көзі тірі болғанда, есімін бүкіл әлем аузынан тастамайтын еді.
— Бірақ бүкіл әлем тек сол туралы айтады ғой.
Стадлер біреу қол-аяғын матап тастағандай тоқтап қалды.
— Иә… — деді ақырын сөйлеп, бұл ой бұрын-соңды басына келмеген екен. — Иә… Бірақ не үшін? — Оның дауысынан қорқыныш сезілді.
— Ол кім болған еді, доктор Стадлер?
— Әлем неге ол туралы айтып жатыр?
— Ол кім болған еді?
Стадлер басын шайқады да, дірілдеген үнмен:
— Бұл жай ғана кездейсоқтық. Сирек кездесетін есім емес қой. Бұл тек кездейсоқтық. Оның мен білетін адаммен еш қатысы жоқ. Ол адам қайтыс болған, — деді. Артынша: — Ол өмірден өтіп кеткен болуы керек, — деп қосқан кезде, не айтып, не қойғанын өзі де білмейтіндей көрінді.
***
Риарденнің үстелінде тұрған бұйрықта: «Шұғыл… Құпия… Төтенше жағдай… Бас үйлестіруші кеңсесі растаған төтенше қажеттілік… «Икс» жобасының қажеттілігіне» деп жазылыпты және оған Мемлекеттік ғылыми институтқа он мың тонна риарден-металды сатуға талап қойылған екен.
Риарден оны оқып, алдында тас мүсінше қозғалмай тұрған зауыт басқарушысына қарады. Әлгінде басқарушы ішке кіріп, бұйрықты үн-түнсіз үстелінің үстіне қойған.
— Өз көзіңізбен көргіңіз келетін шығар деп ойладым, — деді ол өзіне қадала қараған Риарденге.
Риарден түймешікті басып, хатшысы Айвс ханымды шақырды. Бұйрықты қолына беріп:
— Мынаны келген жағына қайтадан кері салып жібер, мен Мемлекеттік ғылыми институтқа риарден-металдың бір грамын да сатпаймын деп айт, — деді.
Бір сәт Гвен Айвс бен басқарушы назарын Риарденге аударды, сосын бір-біріне қарап, қайтадан Риарденге көз тастады; Риарден олардың көзқарасынан өзін құптайтынын аңғарды.
— Жақсы, Риарден мырза, — деп Гвен Айвс әдеттегі ісқағаздарды алып жатқандай ресми жауап қатты. Сөйтті де, басын изеп, тағзым етіп, кабинеттен шығып кетті. Басқарушы да соңынан ерді.
Риарден олардың осы сәттегі күйін жақсы түсініп, сәл ғана жымиып қойды. Оған бұл құжаттың өзі де, ықтимал салдары да еш әсер етпеді.
Алты ай бұрын кенеттен ішкі бір күш жұлқынып, сезімі тасқындап сыртқа шықпақ болғанда, өз-өзіне: «алдымен әрекет ет, зауыттың жұмысын жалғастыр, сезімге кейін орын бересің» деген болатын. Бұл оған «Әділ үлес туралы» заңның қалай жүріп жатқанын салқынқандылықпен бақылап отыруға мүмкіндік берді.
Бұл заңды қалай орындау керек екенін ешкім білмеді. Алдымен, оған Оррен Бойл шығарған «болатқа жатпайтын ең озық арнайы қорытпаның көлемінен артық мөлшерде» риарден-металл шығара алмайтыны айтылды. Бірақ Оррен Бойлдың ең жақсы ерекше қорытпасы ешкім сатып алғысы келмейтін сапасы төмен қоспа болды. Содан кейін бұған Оррен Бойл өндіре алатын мөлшерде риарден-металл шығаруына болатынын хабарлады. Бірақ оны қалай анықтауға болатынын ешкім білмеді. Вашингтоннан әлдекім ешбір түсіндірмесіз жылына бірнеше тоннаны көрсететін цифрды жариялады. Барлығы да оны құптап, қабылдады.
Риарден әрбір тұтынушыға риарден-металл үлесін қалай беру керектігін білмеді. Толық қуатпен жұмыс істеуге рұқсат етілсе де, түскен тапсырыстарды үш жыл ішінде орындап біту мүмкін емес еді. Оның үстіне, күн сайын тағы да жаңадан тапсырыстар бірінің артынан бірі түсіп жатты. Бұл жолғысы енді бұрынғы түсініктегі тапсырыс емес, бұйрық еді. Жаңа заң бойынша, риарден-металл компаниясының әділ үлесін ала алмаған кез келген тұтынушының оны сотқа беруге құқығы бар болатын.
Әділ үлес қанша екенін ешкім білмеді. Көп ұзамай Риарденге Вашингтоннан колледжді жаңа бітірген жас жігітті директордың тарату жөніндегі басқарушысының көмекшісі лауазымына жіберді. Вашингтонмен телефон арқылы ұзақ сөйлескеннен кейін жас жігіт тапсырыстың түскен мерзіміне қарай әр тапсырыс беруші бес жүз тоннадан металл алатынын хабарлады. Бұл цифрға ешкім қарсы болған жоқ.
Қарсылық танытудың мәні де жоқ еді; бұл көрсеткіш бір фунт немесе бір миллион тонна болуы да мүмкін еді. Жас жігіт зауыттан кеңсе ашып алды, ол жерде төрт қыз тәулік бойы риарден-металдың тапсырысына өтінім қабылдады. Зауыт өндірісінің қазіргі шамасымен тапсырыстарды орындау кем дегенде жүз жылға созылуы керек еді.
Бес жүз тонна металл «Таггерт Трансконтинентал» теміржолының үш миліне де жетпейтін, тіпті Кен Данаггердің бір кенішін бекітуге де жетпес еді. Риарденнің негізгі тұтынушылары болған ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар оның металын пайдаланудан бас тартты. Бірақ кенеттен нарықта риарден-металдан жасалған гольф сырғытпа таяғы пайда болды, сонымен қатар кофе құмыралары, бақша құралдары мен ваннаға арналған крандар да шықты. Металдың бағасын алғашқылардың бірі болып түсінген және қоғамдық пікірге қарамай, тапсырыс беруге батылы барған Кен Данаггерге металды сатып алуға рұқсат етілмеді; оның тапсырысы орындалмады, жаңа заңға сәйкес ескертусіз кері қайтарылды.
«Таггерт Трансконтиненталды» сын сағатта сатып кеткен Моуэн мырза енді риарден-металдан теміржол нұсқарын өндіре бастады да, оларды «Атлантик саузерн» компаниясына сатты.
Риарденге бәрі білетін нәрсені: оның металынан көптеген адам қысқа уақыттың ішінде үлкен пайда тауып жатқанын айтқан кезде үнсіз бұрылып кетті.
«Жоқ, — деді жұрт жиылған жерінде, — мұны қара базар деп атауға болмайды. Металды ешкім заңсыз сатпайды. Адамдар тек металға деген құқықтарын ғана сатады. Сатпайды. Шын мәнінде, өз үлестерін шебер пайдаланады».
Риарден үлесті сатуға және біріктіруге жасалған қитұрқы мәмілелер туралы ештеңе естігісі келмеді. Сондай-ақ екі айдың ішінде риарден-металдан бес мың тонна дайын қорытпаны шығарған Вирджиниядағы өнеркәсіп иесінің қалай жұмыс істейтінін де, қандай адам екенін де, оның жасырын серіктесі Вашингтондағы дөкейлердің бірі екенін де білуге құлшынбады.
Риарден олардың риарден-металдың бір тоннасынан алған пайдасы өзінікінен бес есе асып кететінін білді. Бірақ оған ештеңе деген жоқ. Өзінен басқаның бәрінің металға құқығы болды.
Болат құюшылар «Жалпақшешей» деген лақап атпен атайтын Вашингтоннан келген жас жігіт Риарденнің қасынан айналсоқтап шықпайтын, бұған қызығып, таңдана қарап жүріп алатын. Риарден оған мысқылдап қарап, жақтырмайтынын жасырмайтын да. Бозбаланың бойында адамгершілік деген қасиет атымен жоқ еді; колледжде оқыған жылдары әбден санасын улап жіберген, нәтижесінде таза жабайы адам сияқты аңғал әрі ештеңеден арланбайтын, шектен тыс ашық арсыз болып шықты.
— Сіз мені менсінбейсіз, Риарден мырза, — деді бірде күтпеген жерден еш ренішсіз. — Ол дұрыс емес.
— Неге олай дейсің? — деп Риарден оған қарсы сұрақ қойды.
Жігіт шындап ойланып қалды, аң-таң болып, не деп жауап берерін білмеді. Ешқашан «неге?» деген сұраққа жауап беріп көрмеген болатын. Ол жалпылама сөйлегенді ұнататын. Адамдар туралы: «Ол ескіліктің адамы», «Ол түзелмейді», «Ол тұрақсыз» деп ойланбастан айта салатын; өзі металлургия факультетінің түлегі бола тұра: «Менің ойымша, металды балқытуға жоғары температура қажет болатын сияқты» дейтін. Өндіріс процестеріне қатысты түсініксіз пікірлер мен адамдар туралы қисық ойынан басқа ештеңе айтқан емес.
— Риарден мырза, — деген бір жолы, — егер сіз металды достарыңызға көбірек, яғни үлкен көлемде бергіңіз келсе, оның жолын табуға болады. Бізге неге төтенше қажеттілікті алға тартып, арнайы рұқсат алуға жүгінбеске? Менің Вашингтонда таныстарым бар. Достарыңыз өте маңызды кісілер, ірі бизнесмендер, сондықтан төтенше қажеттілік арқылы жол тауып шығу қиын емес. Әрине, біраз қаражат талап ететіні анық, онсыз болмайды. Вашингтондағы мәселені шешу үшін ғой бәрі. Өзіңіз де кез келген шаруаның ақшасыз шешілмейтінін жақсы білетін шығарсыз.
— Қандай шаруа?
— Менің не айтқым келгенін жақсы түсініп тұрсыз.
— Жоқ, — деді Риарден, — түсініп тұрған жоқпын. Неге маған дұрыстап түсіндіріп бермейсің?
Жігіт оған сенімсіздікпен көз тастады да, әлденені ойша салмақтап барып, содан кейін ғана:
— Бұл пайдасыз ұстаным, — деді.
— Қалай сонда?
— Білесіз бе, Риарден мырза, бұлай айтудың қажеті жоқ.
— Қалай айту керек сонда?
— Сөз деген салыстырмалы дүние. Олар тек таңба десе де болады. Егер ұсқынсыз таңбаларды қолданбасақ, бізде ұсқынсыздық болмайды. Мен бәрін де айттым, сіз неге бір нәрсені басқаша қайталап айтқанымды қалайсыз?
— Қашан қайтала деп сұрадым?
— Неге бұл сөздерді басқаша айтқанымды қалайсыз?
— Сенің ашып айтпай тұрғаның үшін.
Жас жігіт бір сәт үндемей тұрып:
— Білесіз бе, Риарден мырза, абсолюттілік деген жоқ. Біз қатаң қағидаттармен жүре алмаймыз, біз икемді болуымыз керек. Біз бүгінгі күннің шындығына қарай бейімделуіміз керек те, әр сәттің мақсатына сай әрекет етуге тиіспіз, — деді.
— Бері қара, боқмұрын. Дәл қазір бар да, осы айтқан мақсатыңа лайықты етіп, қатаң қағидаларсыз бір тонна болат құйып көр.
Риарденнің бойында реніш емес, алайда жас жігітке деген біртүрлі жеккөру сезімі пайда болды. «Заманың түлкі болса, тазы боп шал» деген. Жігіттің табиғаты да оңай жол іздейтіндерге сай келетін. Риарден емес, жас жігіттің ой-санасы тым артта қалғандай, шамасы, мыңдаған жылға кері кеткен заманда өмір сүруге лайықты адамға ұқсайтындай еді.
«Жаңа пештер салудың орнына, — деп ойлады Риарден, — ескі пештердің жұмысын тоқтатпайын деп жанталасып жүрмін; риарден-металды пайдалану үшін жаңа жоба, жаңа зерттеу, жаңа тәжірибелерді қарастырудың орнына үміті үзілейін деп тұрған темір дәуірінің адамдары сияқты өзімнің бар күшімді темір рудасын іздеуге жұмсап жатырмын».
Қара бұлттай шырмаған мұндай ойлардың түбіне түсіп кетуден қорықты. Өз сезімін сергек бақылап отыруға тиіс. Өйткені кей-кейде еркіне бағынбай бөтендік танытып, бір бөлігі үнемі наркозда ұстауды қажет ететіндей еді. Сондайда ерік-жігері қырағы анестезиологке айналуы керек болатын. Сол бір бөлігінің сыры беймәлім еді, тек оның түбін ешқашан қайдан шықты деп қазбау керек екенін, еркіне жібермеуге тиіс екенін білетін. Өйткені бір жолы қауіпті сәтті бастан өткерген-ді, енді оның қайталануына жол бермеуі керек.
Сол жолы қыстың бір кешінде кабинетінде жалғыз өзі жұмыс істеп отырған. Үстелінде жатқан газеттің бірінші бетінде жарияланған жарлықтар тізіміне көзі түсті; радиодан Эллис Уайеттің жанып жатқан мұнай қондырғылары туралы хабарды естіді. Қорқыныш немесе қарсылық, есеңгіретер сезім, болашақ туралы ой пайда болмас бұрын, сол сәтте қарқылдап тоқтаусыз күлді. Ол құтылғанына, жеңіске масаттанып, жүрегі жарылардай қуанып күлді, дауыстап айтпағанымен, ішінен: «Тәңір тілеуіңді берсін, Эллис, не істесең де, Тәңір жарылқасын!» деді. Сол кеште не үшін күлгенін түсінген кезде, енді өзінің үнемі қырағы жүруі керек екенін білді. Жүрек талмасынан аман қалған адам сияқты мұны ескерту деп санады, ішкі дүниесінде дерт бар екенін, кез келген сәтте өзіне қауіп төндіретінін сезінді.
Содан бері өзінің әр қадамын аңдап, ақырын жүріп, анық басуға тырысты, үнемі өзін бақылауда ұстайтын болды. Қанша сақтанып жүрсе де, апақ-сапақта сумаң етіп тағы да шыға келді. Жұмыс үстеліндегі Мемлекеттік ғылыми институттың тапсырысын көрген кезде, қағаздың үстіне түскен жарық мартен пештерінен емес, жанып жатқан мұнай бұрғыларының жалынынан шыққандай көрінді.
— Риарден мырза, — деді «жалпақшешей» жігіт Ғылыми институттың тапсырысынан бас тартқанын естіген кезде, — бекер бас тарттыңыз ғой.
— Не себепті?
— Келеңсіздікке тап боласыз.
— Қандай келеңсіздік?
— Бұл үкіметтің бұйрығы. Мемлекеттік тапсырыстан бас тартуға болмайды.
— Неге?
— Бұл аса қажеттіліктен туған жоба, оның үстіне, өте құпия. Өте маңызды.
— Не қылған жоба?
— Білмеймін, ол құпия ғой.
— Олай болса, маңызды екенін қайдан білесің?
— Солай дейді.
— Кім?
— Сіз мұндай нәрсеге күмәнданбауыңыз керек, Риарден мырза!
— Неге?
— Себебі сол.
— Егер менің күмәнданбауым керек болса, бұл абсолютті болғаны ғой, ал сен абсолют деген жоқ деп айтудан танбайсың.
— Оның жөні басқа.
— Сонда қандай артықшылығы бар?
— Ол үкіметке қатысты.
— Үкіметтен басқа абсолютті ештеңе жоқ дегің келіп тұр ма?
— Егер үкімет оны маңызды десе, солай болғаны деп айтқым келген.
— Не үшін?
— Мен сіздің қиыншылыққа тап болғаныңызды қаламаймын, Риарден мырза, мұның ақыры соған апарып соғады. «Неге» деген сұрақты қайталап қоя бересіз. Оныңыз не?
Риарден оған қарап мырс етті. Жас жігіт не айтқанын түсінді де, мұңая күлімсіреді, бірақ жүзі бәрібір бақытсыз көрінді.
Бір аптадан кейін Риарденді көруге келген адам жас әрі сымбатты көрінгенімен, өзі қалағандай тым жас емес еді. Жол полициясы киетін былғары етік пен қарапайым костюм киіп алыпты. Ол Мемлекеттік ғылыми институттан келді ме, әлде Вашингтоннан келді ме, оны Риарден толық анықтай алмады.
— Мемлекеттік ғылыми институтқа металл сатудан бас тарттыңыз. Солай ғой, Риарден мырза? — деп жұмсақ үнмен сенім арта сөйледі ол.
— Солай, — деді Риарден.
— Бірақ бұл заңға қасақана бағынбау емес пе?
— Қалай десеңіз де, өз еркіңіз.
— Себебін білуге бола ма?
— Себебі сізді қызықтырмайды.
— О не дегеніңіз! Біз сізге дұшпан емеспіз, Риарден мырза. Біз сізге қиянат жасамаймыз. Ірі өнеркәсіп иесі екеніңізден қысылмаңыз. Оған сізді тіпті де айыптап тұрған жоқпыз. Кез келген қарапайым жұмысшыға әділ қарайтынымыз сияқты сізге де біржақты қарамаймыз. Тек сіздің бас тарту себебіңіз неде екенін білсек дейміз.
— Менің бас тартқанымды баспасөзге жариялаңыз, сонда кез келген оқырман себебін өздері-ақ айтып береді. Мұндай нәрсе бір жылдан аса уақыт бұрын барлық газетке шыққан да болатын.
— Жо-жоқ, жоқ, жоқ! Баспасөзге мұндай әңгімені шығарудың не керегі бар? Біз мұны өз арамызда достық пейілмен, жеке мәселе ретінде шешсек болмай ма?
— Қалауыңыз білсін.
— Баспасөзде жарияланғанын қаламаймыз.
— Солай ма?
— Әрине. Сізге зиянымызды тигізейік деген ойымыз жоқ.
Риарден оған жалт қарады да:
— Мемлекеттік ғылыми институтқа он мың тонна металл не үшін қажет? «Икс» жобасы дегеніміз не? — деп сұрады.
— О, бұл өте маңызды ғылыми зерттеу жобасы, қоғамға баға жетпес пайда әкелетін ауқымды әлеуметтік құндылық. Бірақ, өкінішке қарай, биік саясаттың талабы оның табиғатын ашып айтуға рұқсат бермейді.
— Білесіз бе, — деді Риарден, — сатпауымның себебін сізге айтайын: өз металымды өз мақсатын жасыратын адамдарға сатқым келмейді. Мен осы металды жасап шығардым және қандай мақсатта пайдалануға рұқсат етуге болады деген жауапкершілікті сезінемін.
— Ее, оған бола уайымдаудың қажеті жоқ, Риарден мырза! Сізді жауапкершіліктен босатамыз.
— Жауапкершіліктен босағым келмесе ше?
— Бірақ… бірақ оның бәрі ескірген және… және таза теориялық көзқарас.
— Мен мұны бас тартуымның себебі деп айттым. Бірақ енді олай демеймін, өйткені бұл жағдайда басқа себеп бар. Мен Мемлекеттік ғылыми институтқа қандай да бір жақсы болсын, я жаман болсын, құпия немесе ашық мақсат болсын, риарден-металды мүлде сатпаймын.
— Неге?
— Бері қараңыз, — деп Риарден асықпай сөзін сабақтады, — кез келген сәтте жаулары өлтіріп кетуі мүмкін болғандықтан, қолынан келгенше қорғануға мәжбүр болатын жабайы қоғамда ақталатын нәрсені табуға болады. Бірақ адам өзін өлтіретіндер үшін қару жасауды талап ететін қоғамды ақтауға болмайды.
— Риарден мырза, мұндай сөздерді айту орынсыз болатын сияқты. Мұндай тұрғыда ойлану дұрыс емес. Үкімет жалпыұлттық саясатты жүргізуде белгілі бір мекеменің қызметіне деген жеке көзқарасыңызды ескермейді.
— Ескерудің қажеті де жоқ.
— Нені айтып тұрсыз?
— Менен қандай себебі бар деп сұраудың қажеті жоқ.
— Бірақ, Риарден мырза, біз заңға бағынудан бас тартқанды назардан тыс қалдыра алмаймыз. Сіздің ойыңызша, басқа не істеуіміз керек?
— Не істегілеріңіз келеді, соны істеңіздер.
— Бірақ мұндай жағдай болған емес. Осы уақытқа дейін ешкім де мемлекетке маңызды тауарды сатудан бас тартқан емес. Оның үстіне, өз металыңызды, үкіметті былай қойғанда, кез келген тұтынушыға сатудан бас тартуға заң бойынша рұқсат жоқ.
— Ендеше, мені неге тұтқындамайсыздар?
