автордың кітабын онлайн тегін оқу  Алтын кітап: ертегілер

Божена Немцева

Алғы сөз

Ағылшын әдебиетін Шекспирсіз, француз әдебиетін Бальзаксыз, неміс әдебиетін Гетесіз, итальян әдебиетін Дантесіз, орыс әдебиетін Пушкинсіз көз алдыңызға елестете аласыз ба? Меніңше, мүлдем мүмкін емес. Чех халқы да туған әдебиетін Божена Немцовасыз елестете алмайды. Әлі де болса әріп танып үлгермеген чех балалары әжелерінің аузынан Божена ертегілерін естіп өседі де, қарт кездерін сол автордың жүрек шымырлатар шарапатты әңгімелерін оқумен өткізеді.

Бір кездердегі чехтардың хал-жағдайы осыдан жиырма шақты жыл бұрынғы қазақтардың хал-жағдайымен өте ұқсас болатын. Қазақ тілінің көкжиегі бірте-бірте тарылып, қызарып батып бара жатқан кешкі күнді еске салса, Австрия империясының құрамындағы, дәлірек айтсақ, құрсауындағы Чехияның қасіреті де сондай еді. Мемлекеттік істің бәрі неміс тілінде жүргізілетін. Көшенің аттары, тіпті жарнамалардың өзі неміс тілінсіз аттап баса алмайтын. Арыз екеш арыздарың да сол неміс тілінде ғана жазылатын. Шынын айтқанда, бұл қайсар халықтың жүйкесі жұқарып, рухани қажыған шағы болатын. Қажыған, бірақ қалғып кеткен кезі емес еді. Ол бір кезде дүр сілкініп оянды. Алдыңғы қатарлы зиялы қауым қанаты қайырылып, әбден қағажу көрген чех тілінің терең тамырына жаңа бір рухани күш беріп, оны жалпы халықтың ұранына айналдырды. Чех тілінің тарихи құқын қайтарып беруді ұлы мақсат етті. Ол үшін, ең алдымен, елдің ерлігіне, оның намысына, пәленбай ғасырлық салт-санасына иек артуы, 1620 жылдарға дейін өзіне-өзі қожа, өзіне-өзі ие болып келген қайсар халықтың қаһарлы күш-қуатына сенуі керек еді… Бұл идеяны алдымен ұққан және сол үшін ғұмырларын қиюға дайын бір қауым бар-ды. Ол чех жазушылары болатын. Олар Отан алдындағы өз міндеттерін кезінде және дұрыс түсінді. Басқаны былай қойғанда, отырыстарда, басқосуларда, той-демалыстарда тек қана чех тілінде сөйлеп, чех тілінде ән салып, ұлттық киімдерін ғана киюді әдетке айналдырды. Міне, осындай мереке-мейрамдардың бірінде жұрт көзіне ерекше түскен әдемі де ақылды бикеш көп кешікпей ұлтжанды ортаның ұйытқысы болды. Ол Божена Немцова еді.

Қадыр Мырза Әли

Мысық, әтеш және өткір қолшалғы

Қарапайым тұрмыс кешкен бір шалдың үш ұлы болыпты: үлкені — Мартин, ортаншысы — Матей, кенжесі — Михал.

Ұлдары соқталдай жігіт болып ер жеткенде, шал кенеттен науқастанып қалып, хал үстінде жатады. Бір күні балаларын шақырып алып, былай дейді:

— Ей, ұлдарым, тірлігімде дүние-мүлік жинай алмадым. Енді сендердің мұраларың кішкентай үй, мысығым мен әтешім, өткір қолшалғым ғана болмақ. Өз үйлеріңде тату тұрып, менен қалған аз ғана мұраны әділ бөлісіп алыңдар. Бір-біріңмен жанжалдасушы болмаңдар, сонда ғана мақсаттарыңа жетесіңдер.

Шал осыны айтып, көз жұмады.

Жылап-сықтаған ұлдары шалды ақ жауып, арулап көмеді де, қалған мұраны өзара бөліседі. Мартин алдына жан салмайтын шалғышы болғандықтан, қолшалғыны алады. Матейдің еншісіне әтеш тисе, Михалға еркек мысық бұйырады.

— Қымбатты бауырларым, — дейді Мартин бір күні, — қолымызды қусырып үйде отыра берсек, көп ұзамай аштан өлеміз. Мен қолшалғымды алайын да, жиһан кезейін, сендер үйде қалып, кез келген бір жұмыспен шұғылданыңдар.

Ағайынды жігіттер бірін-бірі жақсы көретін, біреуі не айтса, басқалары ләм-мим демей қостай кететін. Үлкеннің айтқанына қарсылық білдірмейтін.

Мартин қолшалғыны алды да, туған үйіне бас ие тағзым етіп, жолға шықты. Сол кеткеннен мол кетіп, ұзақ сапар шекті. Қайда барса да жұмыс табылмады.

Күндердің күнінде бұрын-соңды құлақ естіп, көз көрмеген жат елге тап болды. Байыптап қараса, адамдары бірінен-бірі өткен кілең ақымақ екен. Мартин патша астанасына жете бергенде, бір адамға кездеседі.

— Мына иығыңа асып алғаның не нәрсе? — деп сұрайды ол.

— Қолшалғы әкеле жатырмын, — дейді Мартин.

— Қолшалғы деген не? Ол неге керек?

— Шөп шабуға керек.

— Шөп шабуға керек дейсің бе? Ғажап екен! Біз шөпті қолмен жұламыз, оның өте қиын жұмыс екенін білесің ғой. Қолшалғыңды патшаға көрсетсең қайтеді? Ол қымбатқа сатып алар еді.

— Жарайды! — деп Мартин келісе кетті.

Бейтаныс адам Мартинді патшаға ертіп апарды. Өзі бұрын көрмеген бұл құралға мейлінше қайран қалған патша: «Шалғыңмен шабындығымнан шөп шап» деп табанда Мартинге бұйрық берді.

Мартин қолшалғысын иығына асып алып, шабындыққа қарай беттегенде, еріккен адамдар оның соңынан шұбырды. Мартин қолшалғыны жерге шаншып қойды да, екі адамның түстік тамағын әкел деп, қасындағы сарай малайына әмір берді. Анталап тұрғандарды қуып жіберіп, өзі іске кірісті.

Түс кезінде тамақ әкелген малайлар естері кетіп қайран қалды. Танаптың тең жартысы шабылып қалыпты!

— Сіздің шалғыңыз да тамақ жей ме? — деп сұрайды олар, көздері шарасынан шыға шалғыға қарап.

— Кімде-кім ерінбей жұмыс істесе, емінбей тамақ жейді. Сендер қайтыңдар, біз оңаша қалалық.

Малайлар кетіп қалды. Мартин олар әкеп берген екі кісінің тамағын сыпыра жеп алып, демалуға жатты.

— Екі кісінің сыбағасын алдырғаным тіпті жақсы болды ғой, — деп өзінен-өзі масаттанып жатыр. Егер де тамақты бір кісіге шағындап әкелсе, мүлдем аш қалатын едім.

Мартин біраз тынығып алып, тағы да іске кірісті. Танаптағы қалған шөпті лезде жайпап тастады да, шалғысын иығына салып, еңбегінің ақысын алу үшін патшаға барды.

— Сөзіме құлақ салшы, жақсы жігіт, сенің шалғың шөпті өзі ора ма? — деп сұрайды патша.

— О, қайырымды патша, шөпті шалғымның өзі шабады, — деп жауап береді жылпос жігіт мүләйімсіп.

— Шалғыңды бізге тастап кетсең қайтеді, мен саған алтын ақшамен бір мың сом төлейін.

— Менің шалғым одан қымбат тұрады. Жарайды, мен сізге оны өзіңіз айтқан мың сомға берейін! — деді де, Мартин шалғыны қалдырып, орнына ақшаны алып, үйіне қайтып кетті.

Арада бір жыл өтті. Бұл елде тағы да шөп қаулап өсіп, шабатын мезгіл жетті. Қолшалғыны шабындық алқапқа шығарыңдар деп патша әмір берді. Адамдардың бәрі шалғының артынан шұбырып, енді не болар екен деп асыға күтті. Малайлар қолшалғыны шабындықтың ортасына шаншып қойды. Жиналып тұрған опыр-топыр адамдарды қуып жіберді де, өздері де кетіп қалды. Жұмыс істеп жатқанда жан-жақтан анталап қарап тұрғанды шалғының ұнатпайтыны олардың есінде болатын.

Қанша шөп шабылғанын көргілері келіп, шаңқай түс кезінде жұрт қайта жиналды. Шалғы таңертеңгілікте шаншылған жерінде тұр. Жиналған адамдар бұған қайран қалды. Малайлар әкелген тамақтарын қолшалғының қасына қойды да, мына жағдайды патшаға баяндау үшін асығыс жүріп кетті.

Патша иығын қозғап, зілдене сөйледі:

— Біздің шалғымызға не болды? Бөтен елдің жігітімен бірге жұмыс істегенде шөпті жақсы шапқан болатын. Енді неге қырсығып қалды?

Қолшалғы шөпке де, тамаққа да жуымапты. Малай мұны кешке таман патшаға келіп баяндады.

— Задында, сол шалғы сиқырланған шығар, — деді патша басындағы тәжінің астынан қолын жүгіртіп төбесін қасып. — Өзіне шартылдатып жиырма дүре соғыңдар, оған да илікпесе, жерге көміп тастаңдар!

Шабындыққа орындық апарып қойды да, оған қолшалғыны орналастырды, сосын денесі алпамсадай күшті жігіт оған жиырма дүркін дүре соқты. Дүре соғылған сайын қолшалғы ыршып кетеді де, әр нәрсеге тұмсығын тығатын кейбір жылпостарды мұрынға шертіп-шертіп жібереді.

— Ол жігіт бұл қолшалғыны сиқырлаған екен! — деп шулады жұрт.

— Мұны жерге көміп тастау керек!

Қолшалғыны жерге көміп тастады. Бұл елдің тұрғындары тағы да шөпті қолмен жұлатын болды.

Ағайынды үш жігіт рахатқа батып, мұңсыз өмір сүре берді, осындай ғажап мұра қалдырған әкелеріне дұға бағыштады.

Уайым-қайғысыз тоқ күндер зулап өте шығып, ақша таусылуға айналды. Ортаншысы Матей бір күні бауырларына былай деді:

— Енді өзімнің әтешімді алып, табыс іздеуге барайын. Кім біледі, Мартиннің қолшалғысы сияқты менің әтешім де бір жерде кәдеге жарар.

— Бара ғой, бірақ адамдары шеттерінен нақұрыс болатын алыс өлкелерге бар. Әйтпесе біздің Чехияда мардымды табыс таба алмайсың, — деп Мартин оған ақыл айтты.

Матей әтешін алып, алыс сапарға кетті. Ұзақ жол жүрді. Бір жерге келгенде үлкен шаһар көрініп, сәлден соң қарсы алдынан бір адам кезікті.

— Мына әкеле жатқаның не нәрсе? — деп сұрайды әлгі адам.

— Әтеш әкеле жатырмын, — дейді Матей.

— Әтешті көріп тұрғаным осы, біздің жақта мұндай құс жоқ. Ау, бұл неге керек?

— Әтеш түнде күндізді шақырады, ал өзі ұйықтағанда күндізді ұйқыға жібереді.

— Ғажап екен! Біз сорлылар әрбір кеш сайын күндізді ана таудан асырып ұзатып жібереміз, таң атқанда тағы да барып қарсы аламыз. Егер де сенің құсың біз үшін күндізді қарсы алып, ұзатып жіберіп тұратын болса, патша саған әлденеше мыңдап ақша төлер еді.

— Менің әтешімнің бұл өнерін өзіңіз көрерсіз әлі, — деді де, Матей бейтаныс адамға еріп патшаға барды.

— Аса қайырымды патша, — дейді бейтаныс адам басын иіп, — мына жігіттің жаршы құсы бар, ол құс түнде күндізді шақырады, өзі ұйықтағанда күндізді ұйқыға жібереді.

— Мұндай құсқа баға жетпейді, — деді патша қуанғанынан екі алақанын шапалақтап. — Шын айтасың ба?

— Аса қайырымды патша! — деді Матей ізетпен. — Шындығына қазір көзіңізді жеткізейін!

Бұлар әтешті алтын шетенге қамады. Өзінің жаңа мекенжайына көңілі көншіген әтеш тез жайғасып, тыныстай бастады.

Сол мезгілде күн ұзақ па, қысқа ма, оншасын кім білсін, әйтеуір күндіздің аты күндіз ғой. Әтеш кешкісін күндізді қалай шақырар екен? Патша қуанғанынан жадырап, жайнап, таңның атуын асыға күтті.

Сарай малайлары түн ортасы кезінде төсектерінен атып тұрып, әтештің күндізді қалай шақыратынын күтті.

Сағат бірді соқты — әтеште үн жоқ. Сағат екіні соққанда әтеш бар дауысымен шақырып қоя берді: «Ку-ка-ре-ку!» Адамдардың бәрі жан-жаққа қаша жөнеліп, бұрыш-бұрышқа жасырынып қалды. Сағат үшті соққанда әтеш тағы да шақырды. Содан кейін әбден таң ағарып атқанша шақыра берді.

Әтештің күндізді шақыратынына патшаның көзі жетті. Ол сонда Матейге бес мың сом ақша беруге және өзімен бірдей тамақтандыруға бұйырды. Матей қыруар ақшаны қалтасына салып, тойғанша тамақ жеп, патшаға алғыс айтты да, алшаңдай басып, өз үйіне қайтты.

Бауырлары Матейді қуана қарсы алды. Сөйтіп, бұлар тағы да рахат өмір сүре бастады. Тойғандарынша тамақ жеп, қалағандарынша ұйықтады. Бірақ көп ұзамай ақша азайып, өңшең бақыр ғана қалды. Сонда Михал былай деді:

— Ал, бауырларым, дүниеден бақыт іздеуге енді мен барайын. Сәтін салса, мысық екеуміз де азын-шоғын олжа табармыз.

«Туған жерден алысқа кет, адамдары шетінен нақұрыс жат елге бар, өз жерімізде енді ешкімді алдай алмайсың», — деп, ағалары Михалға ақыл айтты.

Михал еркек мысығын қапшыққа салып алып, алыс жолға жүріп кетті.

Ұзақ жүрді. Етігінің табаны тесіліп, тақасы таусылғанда, әбден титықтап қажығанда, адамдары әлдеқандай былдырлақ тілде сөйлейтін бір елге тап болды. Михал күлдіргіш, қуақы жігіт еді. Жат елдің астанасына жеткенше жергілікті тұрғындармен шүйіркелесе сөйлесіп, ептеп ұғынысатын болды. Шаһар дарбазасының алдында кездескен кісі одан қапшығында не бар деп сұрады.

— Қапшығымда мысық бар, — деді де, Михал мысығын алып көрсетті.

— Мынау бір біз көрмеген мақұлық екен! Қандай іске икемі бар өзінің?

— Тышқан аулайды. Үй ішінде қанша тышқан болса, түк қоймай қырып тастайды.

— Тышқан қырғыш кереметіңді тез қапшығыңа салып ал, қазір біздің патшаға барайық, — деді бейтаныс адам. — Оның сарайында тышқан өріп жүр, тіпті адамнан сескенбейді, үстел үстінде емін-еркін жортады! Осы жексұрын жәндіктен құтқарған адамға патша көп сыйлық беремін деген.

— Мақұл, ендеше, — деді Михал. Мысығын қапшыққа салып алып, асыға басып, патша сарайына беттеді.

Патшаға келген бойда Михалдың қасындағы адам аптыға сөйледі:

— О, аса қайырымды патша! Мына жат ел адамының мысығы бар, ол тышқан аулайды екен.

— Егер шын болса, мысығыңды маған сат, қанша сұрасаң да құнын төлейін!

— Аса қайырымды патша! Қане, тышқандарыңыз қай жерде, көрсетіңізші, менің мысығым оларды қазір қырып салсын!

Михалды шошалаға апарды. Онда тышқан қаптап жүр екен. Михал қапшықтың аузын шешіп жіберіп еді, мысық секіріп түсті. Жон-арқасын күдірейте тышқандарға тап беріп, бірін қалдырмастан қан-жоса ғып қырып тастады.

Бұған есі кете қуанған патша Михалға алтын ақшамен он мың сом төлеуге бұйрық берді. Михал төбесі көкке жеткендей көңілі тасып, ақшаны қалтасына сықап алды да, дереу үйіне қайтты.

Патшаға мынадай ой келді: Осы жердегі тышқандарды түгел қырып тауысқан соң, мысық не жейді?

Мұны ешкім де білмейді. Ең бір жүйрік сәйгүлікті ерттеп мініп, Михалдың артынан қуғыншы барсын деп әмір берді патша. Михал жолда қаннен-қаперсіз аяңдап кетіп бара жатыр еді. Салт атты кісі оны қуып жетті де, тоқта деп дауыстады. Михал тоқтады. Салт атты адам оған жақындап келіп, өзінің былдырлаған түсініксіз тілінде Михалдан әлденені сұрай бастады. Оған не керек екенін Михал түсінбеді. Тіпті болмағасын Михал онымен немісше тілдескісі келді. Сөйтсем ұғынысармын деп ойлады.

— Не? — деп сұрады Михал. — Was? [1]

Салт аттының қабағы түсіп, сұрлана қалды да, сәйгүлігін желдей жүйткітіп, кейін қарай шаба жөнелді.

Зәресі кетіп қалшылдап, бет-аузын тозаң басқан қуғыншы қайтып келіп, атынан секіріп түсті де, жүгіре басып патшаға барды.

— Уа, қайырымды патша! — деп күңірене кірді, — мен саған қайғылы хабар әкелдім. Мысық тышқандарды қырып бітірген соң, осындағы бәрімізді құртады екен!

— Оны саған кім айтты? — деп сұрады патша шошып.

— Мысықты сатқан кісі айтты. Артынан қуып жетіп, тышқандарды түгел қырып тауысқаннан кейін мысығың қандай тамақ жейді? — деп сұрадым. «Сендерді» деді ол маған.

Патша сасқанынан дереу кеңесшілер мәжілісін шақырып, мысыққа не амал істеу жайын ойластырды. Әрі ойлап, бері ойлап, он өлшеп, бір пішіп, ақырында мысықты шошалаға қамайық, есігінің кілттерін мықтап бекітіп, сыртына күзетші қояйық деп шешті.

Шошаланың есігіне қару-жарақ асынған төрт батыр жауынгерді күзетке қою туралы бас генералға бұйрық берілді.

Мұздай қаруланған күзетшілер шошаланың айналасында сіресіп тұрды, өздері үрейі ұша мысықтан қорқып тұрған болатын.

Шошаладан күндіз-түні күзет арылмады.

Ертеңіне ондағы сыбдыр жым болды. Мысық тышқан атаулыны қырып бітіріп, тынышталды. Терезе алдында күзетте тұрған сарбаз шошала ішінде не болып жатқанын білгісі келіп, байыз таппады. Ол батылданып терезеден басын сұқты. Терезенің ернеуінде шоқайып отырған мысық оны бірден көрді. Қауқиған сақал мен жалбыр бөрік ішке кіріп келе жатыр. Одан шошынған мысық терезенің әйнегін басымен сындырып, сыртқа зыта жөнелді. Екінші сарбаз айқай-шуды естіп барса, шалқасынан сұлап жатқан өз серігін көрді. Сарбаз жүгірген бойы сарайға келіп, айқай салды:

— Сұмдық! Ойбай, пәлеге ұшырадық, қайырымды патша! Мысық шошаладан шығып, менің қасымдағы күзетшіні шайнап тастады! Енді бәрімізді қылғындырып өлтіреді! Пәлеге ұшырадық, құритын болдық!

Дереу бүкіл шаһардағы үйлердің есіктері құлыпталып, терезелердің ішкі ілгешектері бекітілді. Шаһар тұрғындары мысықтан қашып, қуыс-қалтарыстарға тығылды. Патша өңшең ержүрек сарбаздарды іріктеп алып, полк жасақтауға, болат сауыт кигізіп, қару-жарақ асындырып, мысыққа қарсы соғысқа аттандыруға бұйрық берді.

Патша әмірі дереу орындалды. Мысықты үш күн, үш түн іздеді. Өзі түгілі, ізі де табылмады.

Ал тұрмыстары жақсарып кеткен ағайынды үш жігіт тату-тәтті, мұңсыз өмір сүріп жатты. Енді өзге сенері де, сүйенері де жоқ екенін олар жақсы білді.

Олар оқтын-оқтын бас қосып, өздерінің ел кезіп, қулықпен пайда тапқан шақтарын еске түсіргенде алданған ақымақтарды ажуалап күліседі.

Раушан гүл

Бір шалдың үш қызы болыпты, шетінен раушан гүлдей сұлу екен, әсіресе кенже қызы бәрінен асқан сұлулығымен әрі сүйкімді мінезімен ерекшеленді.

Бір күні әкелері шаһар жәрмеңкесіне баруға қамданып, қыздарынан «сендерге қандай базарлық әкеп берейін?» деп сұрайды. Сонда екі үлкен қызы сәнді көйлек, әртүрлі ұсақ-түйек заттар сатып әкел десе, кенже қызы үн қатпайды. Саған не әкеп берейін деп, әкесі сұрап қоймаған соң, кенже қызы айтады:

— Маған дүниеде теңдесі жоқ бір тал раушан гүл әкеп бер, басқа еш нәрсе қажет емес!

— Тілегіңді орындаймын, әкелемін, — деп әкесі уәде берді де, қыздарымен қоштасып, шаһарға аттанды.

Ол аман-есен шаһарға жетіп, базарға барды. Қалтасындағы мол ақшаға қыруар нәрсе сатып алды. Үлкен қыздарына сәнді көйлек, қымбат әшекей бұйымдарын, әдемі ұсақ-түйектер алды. Енді кіші қызына базарлық іздей бастады. Бүкіл базар алаңын ерсілі-қарсылы шарлап, осы маңайдағы бақтарды аралады. Ешбір жерден раушан гүл табылмады. Күз мезгілі болатын. Гүлдер әлдеқашан қурап, семіп қалғандықтан, үйіп-төгіп алтын берсең де, бір тал раушан гүл таба алмайсың.

Сүйікті қызын қуанта алмайтын болғанына күйінген әке үйіне қайтты. Жолшыбай кездескен адамдардан: «Бір тал раушан гүлің бар ма?» — деп, жалынып сұрайды. «Раушан гүл әлдеқашан қурап, семіп қалған, ертерек келгеніңізде ғой!» — деп жауап қатады бәрі.

Орманнан өтіп, үйіне енді жетем дегенде, шал жолдан адасып, беталды құла түзге шығып кетті. Бір жерге келгенде көңілсіз ойлардан есін жиып, айналаға қараса, өмірінде құлағы естіп, көзі көрмеген жат өлкеге жетіпті. Дауыл құлатып, сұлап жатқан ұзын ағаштарды көктей өтіп, кідірмей жүріп келеді, жүріп келеді. Бір заматта әдемі гүлдер жайқалып өсіп тұрған орман ішіндегі ашық алаңқайға шықты. Олардың арасынан бір тал раушан гүл қылтиып көзіне түсті. Бұл не деген ғажайып гүл!

Шал қуанғанынан айқайлап жіберді. Қырмызы гүлге жақындап барып, бір тал раушанды ақырын үзіп алды. Сол-ақ екен, сұрапыл дауыл соққандай орман әлем-тапырық, астан-кестен болды да кетті. Жер сілкінді. Сол мезет бұтаның артқы жағынан алып мақұлық шыға келіп, шалдың зәресін ұшырды.

— Дүниеде теңдесі жоқ сүйікті раушанымды үзуге қалай батылың барды?! — деді жантүршігерлік қорқынышты дауыспен әлгі мақұлық айбат шегіп.

Қорыққанынан шалдың аяғы дірілдеп, тұла бойы қалтырап кетті. Раушан гүлді не себептен үзгенін түсіндіре бастап, «алтын берейін, өлтірме» деп жалынды.

— Маған сенің алтының да, түгің де керек емес, саған тиіспеймін, гүлді ал да, өз жайыңа кете бер, үйіңе барғанда есігіңнің алдында сені кім бұрын қарсы алса, соны маған жібересің! — деді қорқынышты мақұлық.

Шал бейшараның амалы бар ма, қайтсін! Жалбыр жүнді мақұлықтың тілегін орындауға уәде берді, аман-есенінде үйіне жеткісі келді.

— Байқа! — деді жалбыр мақұлық қатты ақырып, — сені үш күннен кейін осы жерде тосамын! Алдасаң, менен жақсылық күтпе.

Жалбыр мақұлық осыны айтты да, көзден ғайып болды. Есі кетіп, еңсесі түскен шал үйіне қарай жол тартты. Ол енді ештеңені аңсамады, еш нәрсеге қайғырмады, тек өзін есік алдында мысық немесе төбет қарсы алса екен деп тіледі.

Тағдырдың жазуы солай шығар! Кіші қызы әкесінің үйге жақындап келе жатқанын көргенде істеп жатқан шаруасын қоя салып, тысқа жүгіріп шықты. Есік алдында әкесін күтіп тұрды.

Шал бейшара санын бір-ақ соқты, тілі байланып қалды.

— О, әке! Маған раушан гүл әкелдің бе? — деп сұрады қыз әкесін елжірей құшақтап.

— Әкелдім, дүниеде теңдесі жоқ әдемі гүл тауып әкелдім, бірақ құны өте қымбат! — деп әкесі еңіреп қоя берді.

Шошып кеткен қыз «маған бола неге сонша шығындандың, әке-ау» деп қапа болды. Әкесі налып басын шайқады.

— О не дегенің, балам, мен сенен ақша аяп тұр ғой деймісің? Бүкіл дүние-мүлкімді беріп, сені аман алып қалсам, соған риза болар едім! — деді де, бұл сапарда қандай пәлеге ұшырағанын сүйікті қызына баяндап берді.

Әкесінің қайғылы хикаясын естігенде, қыз егіліп жылады. Өзі мейірімді де ержүрек қыз болатын. Қорқынышты серпіп тастап, былай деді:

— Қайғырма, әке, пешенеме жазылғаны осы шығар, барайын. «Көресіңді көрмей, көрге кірмейсің» деген ғой.

Қыз әкесінің көңілін жұбатты да, бір тал әсем гүлді көйлегінің омырауына қадап алып, екеуі үйге кірді.

Арада үш күн өтті. Таң атқанда қыз туған үйімен қоштасып, әкесінің соңынан еріп орманға кетті.

Олар орманның шетіне тоқтап, қош айтысты. Әкесі сол жерде қалды. Ал біздің сұлуымыз соқпақ жолға түсіп, раушан гүл өсіп тұрған алаңқайға беттеді. Келіп, айналаға көз жіберсе, қыбыр еткен тірі жан көрінбейді. Өзінің бір тал раушан гүлін қолына алды да:

— Мен келдім! — деп батылдана сөйледі.

Сол мезетте қалың орман астан-кестен болып, шулап қоя берді, жер сілкінді, үңірейіп терең шыңырау ашылды, қыз құлдырап төмен қарай құлап бара жатты.

Сәлден соң есін жиса, қыздың алдында қара мәрмәр зәулім сарай, оның айналасында ғажап мәуелі бақ пайда болды, сарайдың қасында жүні жалбыраған қорқынышты мақұлық тұр. Сұлу қыз зәресі ұшып, тастай қатты да қалды. Сонда әлгі жалбыр мақұлық мейірімді дауыспен тіл қатты:

— Қорықпа, сұлу қыз, мен сені жәбірлемеймін. Әуелі мына бақ ішінде серуенде, сосын сарайға кір, онда саған арналған дастархан толы тағамдар, демалыс бөлмесі әзір тұр! Байқа, қандай қиын пәлеге душар болсаң да, тіпті сені қатты азапқа салса да үн шығарма, төзімді бол. Сол азаптың бәріне шыдап шықсаң, басыңа бақыт құсы қонады!

Жалбыр мақұлық осыны айтты да, көзден ғайып болды.

Қыз есі кетіп қайран қалды. Серуендеуге баққа кіргенінде қорқынышы сап тыйылды. Әбден қарны ашқан соң іші-сырты кілең қара мәрмәрдан соғылған, әмбе жиһаз мүкәммалдары да қара мәрмәрдан жасалған сарайға кірді. Ортада, шағын үстел үстінде неше түрлі асыл тағамдар самсап тұр. Сұлу қыз тамаққа тойып алды да, құдықтан бұлақ суын ішіп, аспан жүзін кешкі шапақ басқанда ұйқыға жатты.

Түн ортасында сұрапыл гүрсіл естілді, есік ашылды да, тарсылдатып, улап-шулап, бұзып-жарып, үйге жантүршігерлік бір топ жын-пері кіріп келді. Олар келген бойда қызға бас салып, шымшылап, тырнақтарымен тырнай бастады. Бірақ қыз үн шығармады, тіл қатпады.

Жын-перілер тарсылдатып, гүрсілдетіп, айқай-сүрең салып, шыға жөнелді. Сұлу қыз ұйықтап кетті. Таңертең оянып қараса, сарайдың үштен бір бөлігі ағарып қалыпты.

Қыз баққа барды. Жалбыр мақұлық оны сол жерде күтіп тұрған еді.

— Түнде қандай уақиғаға кездестің? — деп сұрады. Қыз жын-перілердің қалай азаптағанын айтып берді. Өзі енді тіпті мына ұсқынсыз мақұлықтан қорқатын емес, көзіне жылы ұшырап барады. Мақұлық сонда қызға «әлі де біраз шыда, қандай азап шексең де үн шығарма» деп ескертті. Мұны айтқанда дауысы мейлінше мейірімді, сүйкімді шықты. Қыздың жүрегі лүпілдеп, елжіреп кетті. Жалбыр мақұлық сөзін бітіріп, көзден ғайып болды.

Сұлу қыз бақта серуендей бастады. Кеш түсе сарайға қайтып келіп, тамақтанып, сусындап алған соң ұйқыға бас қойды.

Енді көзі іліне бергенде, түн ортасында кешегідей әлем-тапырық айқай-шу басталды. Бір топ жын-пері тағы да қызды айнала қоршап алып, қатты соққылай бастады, шашынан сүйреп, көрсетпеген азаптары қалмады. Қыз осының бәріне де шыдап, үн шығармады.

Жын-перілер дүбірлетіп тағы да жоқ болды.

Ал қыз бейшара ауыр соққыдан, сұмдық азаптан өлесі болып, қозғала алмай қалды.

Қыз таңертең әрең тұрып, ілбіп баққа жетті. Жалбыр мақұлық оны сол жерде күтіп тұрған. Ол қызды аяп мүсіркеді. Сонда да келесі үшінші күннің азабына қайтсең де шыда, үн шығарма деп ақыл айтты.

Осыны айтқан соң мақұлық көзден таса болды. Қыз енді оны аңсап, құлази бастады. Оған қараудың өзі қуаныш секілді, сөйлессе, көңілі көтерілетіндей. Сарайға көз салғанда тағы да үштен бірі ағарғанын байқады.

Үшінші күні бақта серуендеді, сарайда тамақтанып, құдықтан су ішіп шөлін басты.

Түн пердесін жамылды. Қыз көңілі толқып, жүрегі қобалжып, қауіп ойлаған күйінде төсегіне жатты. Көзі ілінбей, терең ойға шомды: «Бәрібір болары болды, дыбыс шығармаймын!» Түн ортасында белгілі жын-перілер бұрынғысынан әлдеқайда сұмдық күйде улап-шулап, кимелеп келді. Қызды жабыла тырнап, шымшылап, шашынан сүйреді, төсегінен лақтырып, табандарымен таптады. Қыз тіл қатпады, үн шығармады. Енді қыздың аппақ тәнін жын-перілер тырнақтарымен жұлмалай бастағанда, бейшара азапқа шыдай алмай: «Өлдім, көмектесіңдер!» деп шыңғырды, құлындағы даусы құлаққа шықты.

Сол заматта сарай дүр сілкінді, әлгі жексұрын жын-перілер ғайып болды. Қыздың қасында ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу жігіт қолын сүйіп тұр.

Қыз сабасына түсіп, жүрегі орнықты да, тәнінің ауырғаны басылды. Жігіт оған былай деп тіл қатты:

— Мен осы сарайдың иесімін, патшаның ұлымын. Мені сотқар мыстан кемпір сиқырлап, жалбыр мақұлыққа айналдырып жіберді. Әлденеше жыл бойы мен оның нәлет-қарғысына ұшырадым. Мені бұл сұмдық күйден қандай ауыр азапқа шыдайтын, мен үшін қандай қиындық көрсе де қыңқ етіп сыр білдірмейтін ақ адал қыз ғана құтқарып алуға тиіс еді.

Жігіт осыны айтты да, қыздың алдына тізерлеп отыра қалып, жалбарынды:

— Ей, сұлу қыз! Сен мені құтқарып алдың. Енді маған тұрмысқа шығып, мына сарайдың иесі бол.

Қыз қуана-қуана келісті.

Сұлу қыз таңертең баққа шықса, сарай түгел ағарып, сән түзеп, жайнап тұр екен.

Бірнеше күн өткенде жас патша күймелерге ат жеккізіп, келіншегін қасына отырғызды да, нөкерлерін соңынан ертіп, қыздың әкесімен, әпкелерімен дидарласуға аттанды.

Өзінің сүйікті қызымен аман-есен қауышқанда әкесінің қалай қуанғанын айтудың қажеті жоқ қой деймін, өздерің де түсінген шығарсыңдар!

Еменқұлатқыш

Баяғы өткен заманда, елді иманды болғыр Каконь патша билеп тұрған кезде, бір қыстақта жарлы әйел өмір сүріпті. Аз болсын, көп болсын, тоқсан алты жасқа келіп, толықсыған шағында ол бүкіл әлемде теңдесі жоқ шекесі торсықтай ұл тауыпты. Ғажайып бөбектің атағы алыс-жақын қыстақтарға жайылып, адамдар асқан қызығушылықпен баланы көруге келеді. Адам атаулы, тіпті көп жасаған қариялар да мұндай ғажайып баланы өмірінде көрмепті.

— Ал енді, анасы, — деді шаттанған жұбайы, — сен перзентіңді тоғыз жыл емшек сүтімен асырайсың. Бәлкім, ол батыр боп өсер.

— Несі бар, сенің айтқаның болсын, әкесі, — деп жауап берді әйел.

Шешесі баланы емізе бастайды, бала күннен-күнге өсіп, ірілігімен, күштілігімен елді қайран қалдырады.

Бала үш жасқа толғанда, шешесі оны ормандағы зәулім қарағайға әкеледі де, осыны түп тамырымен қопарып ал деп бұйырады. Қарағайға баланың шамасы келмейді. Шешесімен екеуі үйге қайтып келеді. Шешесі баланы тағы да үш жыл емізеді. Алты жасқа толғанда тағы да орманға апарады. Бала сонда бір шағын қарағайды түп тамырымен қопарып алады. Ал емендер мен самырсын ағаштарына шамасы келмейді.

Бала сонда шешесіне айтты:

— Мұндай ағаштарды құлатуға әзірге менің шамам келмейді, анашым. Сен мені тағы да үш жыл еміз!

— Несі бар, еміземін, — дейді шешесі.

Бала тоғызға толғанда ормандағы емендерді түп тамырымен жұлып алып, лақтыратын болды. Ел оны Еменқұлатқыш деп атап кетті.

Бала он алты жастан асқанда үйінде шыдап отыра алмайды. Істеген жұмысын да азсынады, тамаққа да қанағаттанбайды. Сөйтіп, әкесі мен шешесіне былай дейді:

— Уа, анашым, әкетайым! Пеш түбінде қол қусырып қарап отырған адам алыстағыны көре алмайды. Өмірімді босқа өткізгім келмейді. Маған бір жылға, әрі кеткенде екі жылға рұқсат беріңдер, Жиһан кезейін, адамдарды көрейін, өзім көрінейін. Көңілдеріңе күдік алмаңдар, қартайған шақтарыңда мен сендерді тастамаймын.

Шал мен кемпір баланың өтінішін құп алды.

— Бара ғой, құдай жолыңды оңғарсын, — деді әкесі, — күштімін деп беталды желікпе, игі жақсы адамдарды ренжітпе.

Еменқұлатқыш әке-шешесімен қоштасып жүріп кетті.

Ол сол күні жолдан оқшау тұрған жолаушыханаға жетті. Ішіне кірсе, үстел басында екі жолаушы отыр екен. Еменқұлатқыш олардың қасына барып отырып, тіл қатты:

— Қай жақтан келе жатырсыздар, сыйлы кісілер?!

— Екеуміз екі жақтың адамымыз, — деп жауап берді жолаушылар.

— Не кәсіп істейсіздер?

— Мен Тасилегішпін, тасты қолыммен сығымдай бастасам сүт ағады!

— Мен Теміригішпін, — дейді екіншісі, — кез келген темірден арқан есемін. Жарқыным, өзің кімсің?

— Мен Еменқұлатқышпын. Жүз жылдық еменді шопақ құрлы көрмеймін, қан-көбелек ойнатып қопарып тастаймын, — деп жауап береді Еменқұлатқыш. — Үшеуміз адал дос болайық, өле-өлгенше бұйырған дәмді бөлісіп жейік.

— Құп болады, — дейді Тасилегіш пен Теміригіш. — Бұйырған дәмді сенімен бөлісіп жеуге қарсы емеспіз, ешқашанда тастамауға серт береміз.

Бұлар өмірлік дос боламыз деп серт берісіп, қол алысты. Ертеңінде елең-алаңмен үшеуі сапарға аттанды.

Көп жүрді ме, аз жүрді ме, кім білсін, біздің достарымыз бір мезгілде түйе-тайлы батпақ жолда жүк тиеген арбалары бар шаруаларға кездесті. Естері кеткен шаруалар жанталасып, арбаларының айналасында топырлап жүр.