автордың кітабын онлайн тегін оқу  Атлант сілкінді. A дегеніміз A. Үшінші бөлім

Айн Рэнд

I тарау

АТЛАНТИДА

Шақырайған күн сәулесі бетіне түскенде көзін ашты да, жайқалған жасыл шалғын мен өзіне төніп тұрған жігіттің жүзін көрді. Сол сәтте осының бәрі өзіне бұрыннан таныс сияқты сезіліп кетті. Апыр-ау, он алты жасынан елестеткен сәті де осы еді ғой. Міне, бәрі де оп-оңай орындала кетті, бәрі де адамның өңі түгіл, түсіне кірмейтіндей тым қарапайым, тым табиғи; бәрі де дәл өзі күткеніндей болып шықты. Мынау ғалам: «Әрине, енді ше… басқаша болуы мүмкін емес қой» деп сыбырлап тұрғандай.

Алдында тізерлеп отырған жігіттің жүзіне көз тастады. Ешбір құсалықтың, қорқыныштың немесе кінәнің табы да жоқ мына адамның кіршіксіз жарқын бейнесі осыған дейінгі жүзтаныс жандардың бәрінен тым қымбат көрінді, тіпті бар өмірін құрбан етуге де тұрарлықтай. Жігіттің бет-әлпетінен өз тәкаппарлығын мақтан тұтатындай қалып байқалды. Сүйірлене біткен иегінің сызықтарына қарап, менмендік пен мысқылға бейім, ешкімді жаратпайтын, қарама-қайшылыққа толы мінез иесі болар деп ой түйді. Алайда, шын мәнінде, жігіттің жүзінде бұлардың ешбір нышаны да жоқ еді. Өзіне сенімді де сабырлы келбетінде қайта кешірім сұратқызбайтын және кешірім бермейтін бейкүнә жанның бейнесі андағайлап тұрды. Ол жасыратын яки қашқақтайтын ештеңесі де жоқ адамның әлпетін танытты. Көз жанары өзін біреу байқап қоя ма деген қорқыныштан ада әрі өзі де өзгеге қараудан еш қаймықпайтынын паш етіп тұр. Дагниді оның бойындағы ғажайып аңғарымпаздық таңғалдырды. Өткір көзімен бәрін шолып шығады, қиядағыны қалыс қалдыруы да мүмкін еместей; содан болар, қыздың алдымен аңғарғаны да сол тесіле қараған өткір көздері еді. Оның бұл қарасы өзінің де, айналасындағы әлемнің де бағасын арттыра түскендей. «Өзінің» деуге себеп — ол шексіз қуанышқа бастайтын ерекше ғажайып қабілетке ие; ал «әлемнің» деуге себеп — сол әлем ынтыға көруге лайық тамаша мекен еді.

Бір сәтке Дагниге алдында тұрғаны тірі адам емес, тек елес сияқты көрінді, сөйте тұра бұған дейін ешқашан бірде-бір бейтаныс еркектің өзіне мұншалықты тым жақын болмағанын сезінді. Жейдесінің жұқа матасы жігіттің күн қақтаған терісін, шымыр денесінің мығым күші мен жігерін, қоладан құйылғандай ширақ бұлшық етін, сымбатты мүсінін айқындап тұрды; иә, бұлшық еті алюминий мен мыстың қорытпасы іспетті жылтыраған жұмсақ металдан құйылғандай көрінді. Терісінің түсі де маңдайын жапқан шашының түсімен тұтасып кеткен; түстердің үйлесімділігін өткір сәулеге шағылысып, оған қою жасыл реңк беріп, құйманың өз жылтырын сақтап қалған жалғыз бөлшегі іспетті тұнық көздері толықтырып тұр. Жігіт сәл жымиған күйі қызға төбесінен төне түсті, оның сол қарасында тап бір бөтен біреуге таңырқағандай емес, көптен күткен, етене таныс жақынын көргендей сезім бар еді.

«Міне, менің әлемім осы ғой! Мен күткен азамат осындай болуға тиіс еді! Міне, оның нағыз бейнесі, ал қалғандарының бәрі, яғни осы кезге дейін азаппен өткен жылдар — әлдекімнің жосықсыз әзілі ғана», — деп ойлады осы сәтте ол. Сөйтті де, бұдан былай есепке алынбайтын сансыз дүниеге ақырғы рет біржола ен салып, қуаныштан төбесі көкке жете жұмбақ жымиды. Оның жымиғанын байқаған жігіт тап бір қыздың ойын оқып, түйсігін болжап қойғандай езу тартты.

— Мұның бәрін соншалық шынайы қабылдаудың қажеті жоқ қой, солай ма? — деп сыбырлады Дагни.

— Иә, солай, — деп жауап берді ол.

Алайда өз-өзіне келіп, біржола есін жиған кезде, бұл адамның мүлдем бейтаныс екенін түсінді. Шөптің үстінде жатқан күйі орнынан қозғалмақ болып еді, зіл қара тас басқандай денесін көтере алмады, тек басын сәл ғана қозғауға шамасы жетті. Тұрмақ болған әрекетінен еш нәтиже болмай, зілдей салмақ жаншып тұрғандай ауырсынып, сылқ ете түсті.

— Орныңыздан қозғалмаңыз, Таггерт ханым. Сіз жарақаттанып қалдыңыз.

— Сіз мені танисыз ба? — деген кезде, дауысы оқыс қатты шығып кетті.

— Мен сізді көп жылдан бері білемін.

— Мен де сізді білемін бе?

— Солай болар.

— Сіздің есіміңіз кім?

— Джон Голт.

Дагни есеңгіреп, сілейген қалпы одан көз алмай қарап қалды.

— Неге қорқып тұрсыз? — деп сұрады бейтаныс адам.

— Біліп едім.

Есіміне мән бергенін сезіп, жігіт жымиып қойды; шақыруды қабыл алған қарсылас та, баланы алдаусыратып қоятын ересек адам да тап осылай жымияр еді.

Ұшақ апатынан кейін енді ғана ақырындап әл-дәрмені кіріп, санасы қалпына келген сияқты болды-ау, шамасы. Алайда әлі де қырық құрау естеліктерін қалпына келтіре алмады. Жігіттің есіміне қатыстының бәрін ойға түсірмек болғанымен, оның бос әуре, тек қараңғы түнек екенін іші сезді. Сол уақытта қасындағы адамның қараңғылық көгінен кенет жарқ етіп шыға келген сәуле секілді кейпі көзін шағылыстырып ештеңе көрсетпей, есіне әлденені түсіруге де мұрша бермей тұрғандай еді.

— Демек, менің аңдып жүрген адамым сіз болдыңыз ғой? — деді.

— Иә.

Дагни байыппен жан-жағын шолып шықты. Байқаса, көкке асқақтап, мыңдаған футқа созылған шет-шегі жоқ гранитті жартас баурайының етегіндегі көк шалғынның үстінде жатыр екен. Шалғынның екінші жағындағы шатқал арасынан жапырағы күнге шағылысқан қарағай мен қайың көрінді; сәл алысырақтағы жердің беті жартылай қоршаған биік таулармен тұйықталған. Ұшағына еш зақым келмегендей, қашықтау жерде бүйірімен қисайған қалпы

жатыр екен. Басқа ештеңе көзге шалынбады: бөтен ұшақ та, ешқандай құрылыс ғимараты да жоқ — тіршілік белгісі білінбейтін томаға-тұйық әлем.

— Бұл қандай алқап? — деп сұрады сосын.

Жігіт жымиып:

— Таггерт Терминалы, — деп жауап қатты.

— Мұнымен не айтпақсыз?

— Асықпасаңыз, өзіңіз де білетін боласыз.

Дагни әлсіз болса да талпынып, бойында қаншалықты күш қалғанын байқап көргісі келді. Қолы мен аяғында жан бар, басын да көтеруге шамасы жетті, бірақ терең тыныс алған кезде жанға батқан ауырсынуды сезініп, қиналып кетті; шұлығының бойымен сыздықтап қан ағып жатыр екен.

— Бұл жерден қалай шығамын? — деп сұрады қыз.

Жігіттің жауабы салмақты шыққанымен, өткір көзінен күлкінің нышаны жарқ ете қалды:

— Анығында, шығатын жол жоқ. Дегенмен уақытша шығып кетуге болады.

Дагни орнынан көтерілмек болды. Жігіт оны сүйемелдеу үшін еңкейді, бірақ қыз бар күшін жиып, асқан шапшаңдықпен орнынан өзі тұрмақ болып, оның қолынан бұлқынып, шығып кетті.

— Өзім де тұра алатын шығармын, — деп айтқаны сол еді, аяғын жерге тірей бере, оның құшағына жалп етіп қалай құлап түскенін байқамай да қалды, табаны дыз ете түсті.

Дагниді қолымен көтеріп алған жігіт жымиып:

— Жоқ, сіз тұра алмайсыз, Таггерт ханым, — деді де, оны көтерген күйі алаңқайды кесіп, ілгері жүріп кетті.

Мойнынан құшақтап, иығына басын қойып, сұлқ түскен күйі Дагни ойға батып: «Бір сәтке болса да құзырына бас иіп, дегеніне толық көніп, дүниені ұмытып, иығына басыңды қойып, сүйенетін адамың болғаны қандай жақсы… Қашан мұндай күйді бастан кешіріп едім өзі, апыр-ау?» — деп өз-өзіне сұрақ қойды. Тура осы сауалды өзіне қойған кездері болған, бірақ қашан екенін есіне түсіре алмады. Бір кездері болған ондай сәт… қазіргідей бар күдік-күмәнді сейілтіп, көңілге сенім ұялатқан сезімді бастан кешкен еді ғой. Сені қорғаштап, аялайтын сезімді бастан өткеру қандай ғанибет және бұл сүйенішті қабылдауға құқылысың. Өйткені осы бір таңсық сезім болашақтан емес, өткен күндерден сақтандырып тұрды; ол шайқастан шыққан жоқ, қайта жеңіске масайрады, әлсіздік танытпады, қайта қуат алды… Өзін құшақтап көтеріп келе жатқан қолдың қуатты күшін сезініп, оның алтын түстес шашы бетіне тиіп, бірнеше дюйм жерден қабағындағы кірпігінің көлеңкесіне көзі түскен кезде де, өз ойымен әуре болып келе жатты. Неден қорғаштайды? Кім қорғайды? Ол дұшпаны емес пе… Дұшпаны ма еді өзі? Өз сұрағына өзі жауап таба алмады, одан әрі бұл жайында ойлануға шамасы да жетпеді. Бірнеше сағат бұрын ғана қандай мақсаттың соңынан ұмтылғанын есіне түсіру үшін де біраз әуре-сарсаңға түсті. Ойын жинақтауға тырысты.

— Сіз менің аңдып жүргенімді білдіңіз бе? — деп сұрады Дагни.

— Жоқ.

— Сіздің ұшағыңыз қайда?

— Ұшу алаңында.

— Ұшу алаңы қайда?

— Алқаптың ана басында.

— Жоғарыдан қарағанда бұл алқаптан ешқандай да ұшу алаңын байқаған жоқпын. Оған лайықты жер де көрінбеген. Бұл жерге қалай қонуға болады?

Ол аспанға қарады:

— Анықтап қараңызшы. Жоғарыдан әлдене көзіңізге түспеді ме?

Дагни басын шалқайтып, аспанға бажайлап қарап еді, таңғы мүлгіген арайлы тыныштықтан басқа ештеңе сезе алмады. Дегенмен әлден уақытта ауада әлсіз ирек сызық тербеліп тұрғандай болды.

— Қызған ауаның қабаттары, — деді ол.

— Жарық сәулесінің сынуы, — деп жауап берді жігіт. — Сізге аңғардың түбі болып көрінгені осы жерден бес миль қашықтықта орналасқан сегіз мың футтық тау шыңы болатын.

— Солай ма?..

— Бірде-бір ұшқыш ол тау шыңын қонатын орын ретінде таңдамайды. Сіздің көзіңізге түскені — алқаптың үстіне түскен оның көрінісі ғана.

— Сонда қалай?

— Шөлде сағымның пайда болатыны сияқты, қызған ауа қабатында жарықтың сынуы есебінен туындаған кескін.

— Сонымен?

— Локатордың көмегімен барлығын мұқият есептейтін экран жасалады… бірақ сіздің батылдығыңыз ескерілмеген еді.

— Қалай сонда?

— Әлдекімнің жерден жеті жүз футқа дейінгі қашықтықта ұшақты төмендетпек болуы мүмкін деген ой менің үш ұйықтасам түсіме кірмепті. Сіз сәулелі экранды тесіп өттіңіз. Ал кейбір сәулелер магнитті моторды өшіріп тастайды. Осымен екінші рет менен үстем шықтыңыз, осы уақытқа дейін ешкім менің соңыма түсуге тырысқан емес.

— Сізге экран не үшін қажет?

— Себебі бұл жер жекеменшікке тиесілі, сондықтан осы қалпын бұзуға болмайды.

— Бұл қандай жер дедіңіз?

— Сіз енді осында болғандықтан, Таггерт ханым, бәрін де көрсетемін. Өз көзіңізбен көргеннен кейін ғана барлық сұрағыңызға жауап беремін.

Дагни үнсіз қалды. Барлығын сұрап жатқанымен, оның жеке өзіне қатысты ештеңе сұрамағанын аңғарды. Ол қызға алғаш көргеннен-ақ құрамдас бөлшектерге бөлуге келмейтін абсолют, еш түсіндіруді қажет етпейтін аксиома, біртұтас ажырағысыз, таныстырып жатуды қажет етпейтін жақыны болып көрінді. Түйсігімен оны бірден сезінді, енді тек көзбен көріп, ойын бекіту ғана қалған еді.

Дагниді төменге қарай апаратын жалғызаяқ жолмен алып жүрді. Айналадағы тау бөктерінде бейне бір тастан қашап қойған мүсін сияқты мүлгіген алып қарағайлар менмұндалайды. Алынбас қамал сияқты мызғымас қарағайлар ерге тән батылдықтың көрінісі болса, сыбдыр қаққан жапырақтары күн сәулесімен көмкерілген ақ балтырлы қайыңдар нәзік кескінімен оған кереғарлық үстейді. Күн сәулесі қайың бұтағының арасынан еркін төгіліп, Голттың шашын жарқыратып, екеуінің бетіне түсіп келеді. Алысырақ тұстағы аңғардың түбінде, жол баурайындағы бұрылыстардың арғы бетінде не бар екенін білгісі келсе де, қыздың көзі жетпеді.

Қайта-қайта жігіттің жүзіне қарай бергісі келді. Арагідік ол да қызға көз тастап қояды. Әуелде тұтылып қалатындай бұл одан көзін ала қашты. Сәлден кейін жасырынбақ ойнағанды доғарып, басындағы ахуалды оның да сезініп келе жатқанын және оның көзқарасы да тегін емес екенін түйсініп, жанарын тайдырып әкете беруден арылды.

Дагни оның тіл қатпауынан-ақ өзі сияқты ол да іштей арпалысып, әлденені мойындап келе жатқанын сезінді. Себебі ол жараланған әйелді жай ғана көтеріп келе жатқан еркекке мүлдем ұқсамас еді. Оның әрекетінен оқыс ештеңе байқалмаса да, осы бір көрініс қызды құшағына қысып, бауырына басып келе жатқандай әсер қалдырды. Бар жан-тәнімен құшағына алғандай көтеріп келе жатқанын бағамдады.

Тік құлама жардан арындай ағып жатқан суға жетпей тұрып-ақ сарқыраманың шуылы естілді. Ол қыздың санасының әлдебір түкпірінде жатқан әлсіз бұлыңғыр ырғақты жаңғыртты. Неге екені белгісіз, бұл ырғақ оған таныс көрінді, бірақ қайдан естігенін есіне түсіре алмады. Олар ары қарай жылжыды, бірақ судың дыбысы мен сол бір белгісіз әуен ырғағы құлағынан кетпей қойды, қайта судың дауысын басып, қаттырақ, анығырақ зорая бастағандай, қыздың санасында емес, жапырақтың арасынан естіліп тұрғандай болды. Жалғызаяқ жол қиыс кетіп, таудың төменгі жартасына қарай ылдилай түсті. Алдынан ортасында кішкентай үй орналасқан терраса шыға келді. Үйдің ашық тұрған терезесі күнге шағылысып, жалт-жұлт етеді. Сол кезде Дагнидің есіне өткен өмірінің бір сәті, ескі «Комета» вагонындағы түн оралды. Сол түні санасында сабылған Хейлидің Бесінші симфониясының үзік-үзік әуенімен бірге тербеліп, алқынған ағыспен еріп кеткісі келіп еді ғой. Міне, сол әуен тағы құлағында жаңғырды. Рояльдің айқын да ашық үні, бастырмалатқан аккорд екпіні өзіне сенімді, дара туған таланттың өнерін паш етіп жатты.

Дагни оның жүзіне сұраулы көзбен қарады. Голтқа ойлануға уақыт берместен жылдамдата:

— Мынау Хейлидің Бесінші симфониясы ғой, солай емес пе? — деп сұрады.

— Иә, сол.

— Ол мұны қашан жазып еді?

— Оны өзінен неге сұрамасқа?

— Ол осында ма?

— Әуенді құйқылжытып отырған — соның дәл өзі. Анау тұрған — соның үйі.

— Оһ!

— Онымен сәл кейінірек жолығасыз. Сізбен әңгімелесуге қуана-қуана келіседі. Ол сіздің кешкілік оңашада ойға батып, тек соның шығармаларын тыңдайтыныңызды біледі.

— Ол қайдан біледі?

— Оған мен айтқанмын.

Жалт қараған көзінен «Ал сіз, сайтан алғыр…» деген сөздерден басталатын сұрақты оқуға болатын еді.

Алайда оның жанарына көзі түскен кезде айтпай-ақ бәрін ұқты да, күліп жіберді. Осы күлкісінде сол көзқараста жасырынып жатқан барлық ойдың мән-мағынасын түсініп қойғандай сипат бар еді. «Ештеңені сұраудың да қажеті жоқ, — деп ойлады Дагни, — мағынасына дәл сәйкес келген мына әуен тамылжып тұрған кезде, күн сәулесі жапырақтың арасынан жарқырап тұрғанда, арылу, құтқару әуені әуелегенде, күдіктенетін себеп те жоқ, сұрақпен бас қатыратын да кез емес».

Дагнидің жан дүниесінде сол кезде-ақ, тербеліп келе жатқан вагонда, тоқтаусыз айналып келе жатқан доңғалақтың сартылының арасында осынау әуенді естуге деген құштарлық болған еді. Сол сәтте-ақ осынау әуенге елітіп, дәл осы алқапқа жан дүниесімен кірігіп, бірге қонақтап еді. Бүгінгі таң сол түні-ақ оның алдынан атқан еді…

Дагни терең тыныстады: жалғызаяқ жол бітіп, террасаның жоғары жағынан алқаптағы қаланы көргенде, демін ішіне тартты.

Бұны қала деуге де келмейді. Бір сөзбен айтқанда, жай ғана шашыла орналасқан шағын қарапайым үйлерінің үлкен терезелері күнге шағылысқан тікбұрышты заманауи ғимараттардан тұратын елді мекен. Одан әріректе үлкенірек ғимараттар көрінді, үстінен бозғылт қою түтін будақтап жатқанынан-ақ олардың өндірістік аймақ екенін бағамдауға болады. Ал тура алдындағы төмендеу жерден басталатын тік гранит бағанда қыздың көзін қарықтырып, айналадағының бәрімен шағылыса жарқырап, саф алтыннан жасалған үш футтық доллар таңбасы кескінделіпті. Ол бейне бір елтаңба іспетті немесе шамшырақ сынды жарық шағылыстырғыш мәртебелі белгі есебінде күн сәулесін бойына жинап, сол сәулені жан-жағы мен шатырлардың үстіне көктің рақымындай таратып тұрды.

— Анау не?

— Е, мынау ма?! Бұл еріккен Франсисконың істеп жүргені ғой.

— Қайдағы Франсиско? — деп жауабын біліп тұрса да, күбір етті.

— Франсиско Д’Анкония.

— Ол да осында ма?

— Келіп те қалған шығар.

— Еріккен деп сонда нені айтқыңыз келіп тұр?

— Бұл эмблеманы осы жердің қожайынына мерейтойында сыйға тартты. Бәріміз де онысын құп көрдік. Бізге негізгі идеясы ұнады.

— Бұл жердің иесі сіз емес пе едіңіз?

— Мен бе? Жоқ. — Ол төмен қарады да, оған қоса қолымен нұсқап: — Иесінің өзі де тұр, әне! — деді.

Төменіректе борпылдаған топырақ басқан жолдың шетіне жеңіл көлік тоқтады да, екі еркек жалғызаяқ жолды өрлей жоғары көтерілді. Дагни олардың жүзін анық көре алмады; тек біреуінің еңсегей бойлы, етжеңді, ал екіншісінің аласа бойлы, мығым денелі екенін аңғарды. Бұрылыстың тасасынан әлгі екі адам байқалмай қалды, ал Голт болса қолына қызды көтерген күйі оларға қарсы жүріп, төмен қарай аяңдады.

Дагни оларды кенет біршама қашықтықтағы жардан шыға келгенде анық көрді. Олардың тосыннан шыға келген әрекеті мұны оқыс жардан итеріп жібергендей әсер етті. Мығым денелі бейтаныс еркек оған қарап:

— Жарайды, мені қарғыс атсын! — деп айғайлады да, тұрған орнында мелшиіп қатып қалды.

Дагни оның ұзын бойлы серіктесінен көз алмады. Ол Хью Экстон еді. Қызға ілтипатпен иілген Хью Экстон алдымен тіл қатты:

— Таггерт ханым, өмірімде бірінші рет қателестім. «Өнертапқышты іздеудің қажеті жоқ» деп айтқан кезде, келесі кездесуімізде сізді оның құшағынан көремін деп мүлде ойламаған едім.

— Кімнің құшағынан дейсіз?

— Қозғалтқышты ойлап тапқан адамның құшағынан.

Дагни көзін жұмып, қинала тыныстады; екеуінің арасын жалғастыратын жалғыз жақындық осы екенін түсінді. Көзін ашқанда, Голтты көрді. Оның езуінде елеусіз мысқыл ойнады, сірә, естігендері қызға қалай әсер ететінін алдын ала түсініп тұрғандай.

— Егер сіз мойныңызды ауыртып алсаңыз, сол сауап болар еді! — деп шымыр денелі еркек еш қымсынбастан сөйледі, оның зілсіз қатқыл дауысында қамқорлық пен алаңдаушылық бар еді. — Салтанат қақпасынан алшаң басып кіруге болатын кезде мұндай амал-айлаға барып, өлімге бас тігудің не қажеті бар еді!

— Таггерт ханым, сізге Мидас Маллиганды таныстыруға рұқсат етіңіз, — деді Голт.

— Аһ, — деді әлсіз дауыспен. Таңдануға да шамасы жетпей, тек еріксіз күле берді. — Сіздерге мен кездейсоқ апаттан қаза тауып, ал осының бәрі басқа әлемде, арғы жақта болып жатқан сияқты көрінбеймін бе осы?

— Онсыз да бұл — басқа әлем, — деп жауап қатты Голт. — Ал қаза табуға келсек, бәрі керісінше болған сияқты.

— Әрине, — деп сыбыр етті Дагни, — әрине…

Ол Маллиганға күле қарады:

— Салтанатты есік қайда сонымен?

— Осында, — деп жауап қатты да, ол саусағымен өзінің басын көрсетті.

— Тек есіктің кілтін жоғалтып алдым, — деді Дагни еш қалжыңсыз. — Мен жаңа ғана барлық кілтті жоғалттым.

— Оқасы жоқ, іздеп табасыз. Бірақ, қарғыс атсын, сізді ұшақпен ұшуға мәжбүрлеген қай сайтан?

— Мен аңдып жүрдім.

— Кімді? Анау адамды ма? — деп ол Голтты нұсқады.

— Иә.

— Басыңыз аман қалғанына шүкір деңіз. Қатты жарақаттандыңыз ба?

— Қатты жарақаттанбаған сияқтымын.

— Сізге алғашқы медициналық көмек көрсетілгеннен кейін, бірер сұраққа жауап беруге тура келеді. — Ол жалт бұрылып, бірден машинаға қарай беттеді, сосын Голтқа қарап:

— Не істейміз? Біз бір нәрсені — алғашқы штрейкбрехерді ескермеппіз ғой, — деді.

— Нені дейсіз? — деп сұрады Дагни.

— Оған басыңызды қатырмай-ақ қойыңыз, — деп жауап берді Маллиган, сосын қайтадан Голтқа бұрылып:

— Не істейміз? — деді.

— Онымен өзім айналысайын, — деді Голт. — Ол менің шаруам болсын. Саған Квентин Дэниэльсті тапсырамын.

— Оған бас қатыратын түк те жоқ. Бар болғаны осы мекенмен жақсылап танысып шықса жетеді. Басқасы оған, шамасы, таныс болса керек.

— Иә. Шынында да, ол барлық жолды жалғыз өзі жүріп өтті. — Голт өзіне Дагнидің аң-таң болып қарап тұрғанын байқады да:

— Таггерт ханым, сізге алғыс айтсам ба деймін, маған Квентин Дэниэльсті тағылымгер ету арқылы зор мәртебе көрсеттіңіз. Ол — сенімді ақтайтын адам. Сәтті таңдау десе де болады! — деді.

— Ал оның өзі қайда? — деп сұрады Дагни. — Сіз маған не болғанын дұрыстап айтып бересіз бе өзі?

— Мидас бізді ұшу алаңында қарсы алып, мені үйге апарды. Ал Квентин Дэниэльсті өзімен бірге алып кеткен. Мен олармен бірге таңғы ас ішпек болғанмын. Бір қарасам, сіздің ұшағыңыз көк шалғынға қарай құлдилап бара жатыр. Оқиға орнына басқалардан гөрі ең жақын тұрғаны да мен екенмін.

— Біз кідірмей бірден осы жерге қарай тарттық, — деді Маллиган. — Мен ұшақты кім басқарып отырса да, өлімге басын тіккен адамды аяудың қажеті жоқ деп ойладым. Қандай жағдай болмасын, әлемдегі өзім аяушылық танытатын екі адамның біреуі отырады деген ой өңім түгілі, түсіме де кірмепті.

— Ал екіншісі кім еді сонда? — деп қызығушылық танытты Дагни.

— Хэнк Риарден.

Дагнидің бойы кенет ток соққандай дір ете қалды. Осы Голттың өзін мұқият бақылап отырғандай көрінетіні несі екен, оның жүзінен әлдененің кенеттен сыр бергенінде не құпия бар?

Олар көлікке таяп келді. Бұл «хэммонд» — кабриолет болып шықты. Көліктің айдалғанына бірнеше жыл болғанымен, айнадай жалтырап, әлі де өңін бермегені көрініп тұр. Голт көліктің артқы орындығына Дагниді жайлап орналастырды. Бір сәтке шаншудай қадалып сырқыраған ауру қайта бас көтерді, бірақ оған Дагни мән бермеуге тырысты. Алыстағы үйге көз салды. Маллиган көліктің кілтін бұрап, оталдырды да, жүріп кетті. Олар доллар таңбасының қасынан өтті, алтын сәуле қыздың жүзін шарпып өтіп, көзіне шағылысты.

— Бұл жердің иесі кім? — деп сұрады Дагни.

— Мен, — деп жауап берді Маллиган.

— Ал анау кім? — Голтты көрсетті.

Маллиган көңілденіп:

— Бұл жерде тек жұмыс істейді, — деді.

— Ал сіз ше, доктор Экстон? — деп сұрады қыз. Ол Голтқа қарады:

— Мен оның қос әкесінің біреуімін, Таггерт ханым, дәл сол сатып кетпеген әкесімін.

— Міне, мәселе қайда жатыр! — деп таңданды Дагни. Тағы бір құпия бөлшек орнына келіп, сыры ашылғандай. — Сіздің үшінші шәкіртіңіз бе?

— Дәл солай!

— Бухгалтердің көмекшісі! — деп кенет күбірледі Дагни.

— Ол не деген сөз?

— Доктор Стадлерден үшінші шәкірті жайлы сұрағанымда, бір жерде бухгалтердің көмекшісі болып жүрген шығар деген еді.

— Ол мені тым асыра бағалап жіберген ғой, — деді Голт. — Оның әлемінің ауқымы мен өлшемі бойынша ондай деңгейге еш жете алмаймын.

Көлік бұрылып, жоғарыда тұрған жалғыз үйге қарай көтерілетін жолға түсті. Дагни қалаға қарай бет алып, бұларға қарсы жалғызаяқ жолмен маңғаз басып, қолына таңғы асқа арналған қорабын ұстаған, үстіне көк комбинезон киген адамды көрді. Оның осы бір ширақ қозғалысы Дагниге бұлыңғыр болса да, таныс сияқты көрінді. Көлік қасынан өткен кезде, Дагни оның жүзін көріп, жұлып алғандай артына қарады да, кездейсоқ кездесудің де, оқыс қимылдың әсерінен де жанына батқан жарақатынан жан дауысы шықты:

— Тоқтат! Тоқтатыңыздар деймін! Оның кетіп қалуына жол бермеңіздер! — Ол Эллис Уайетті таныған еді.

Көліктегі үш еркек бірдей қарқылдап күліп жіберді, дегенмен Маллиган тежегішті басып үлгерді.

— Аһ, солай екен ғой, — деп дауысы әлсіз шыққан Дагни өз әрекетіне өзі ыңғайсызданып қалды: Уайет бұл жерден қайда кетеді дейсің.

Уайет көлікке қарсы жүгірді, Дагниді ол да таныды. Көліктің шанағына қолын созды. Қыздың алдынан оның күліп тұрған жүзі — станса торабының платформасында көрген Уайеттің сол бір жас та жеңіске масайрап жымиған жүзі көрінді.

— Дагни! Сен де осындасың ба? Бізбен біргесің бе?

— Жоқ, — деді Голт. — Бір жағдай себеп болды.

— Қандай жағдай?

— Таггерт ханымның ұшағы апатқа ұшырады. Сен оны көрген жоқсың ба?

— Апатқа ұшырады… осы жерде ме?

— Иә.

— Мен ұшақтың дауысын естідім, бірақ…

— Аһ, солай ма! О, Жаратқан, Дагни, мұның тіпті ақылға қонбайды.

Өткенді қазіргі шақпен байланыстыра алмай, дәрменсіз күйде жаутаңдай қарады. Досы өмірден өтіп кетіп, оған көзі тірісінде айта алмаған сөзді сыбырлағысы келген жанның әрекетіндей болып, екі жыл бұрын оның нөмірін қанша терсе де, жауап болмағанын есіне түсірді. Кездескен кезде айтамын деп жүргендерін сыртқа шығармаққа оқталды:

— Мен.. мен сенімен хабарласпақ болғанмын.

Уайет ақырын ғана жымиды:

— Біз де үнемі сенімен хабарласуға тырыстық, Дагни… Бүгін кешке кездесеміз. Уайымдама, мен ешқайда кетпеймін, сен де жоқ болып кетпейтін шығарсың деп үміттенемін.

Ол басқаларға қолын көтеріп, қош айтысты да, қорапты ұстаған күйі жолға түсіп, ілгері жүріп кетті. Маллиган көлікті оталдырып, орнынан қозғалған кезде Дагни Голттың өзінен көз алмай бақылап тұрғанын байқады. Әп-сәтте өңі мың құбылды, тап бір өзінің басындағы осы арпалысқа толы азабын ашық көрсеткеннен Голттың жаны жай табатындай.

— Жарайды, — деді Дагни, — көрейік, тағы қандай қойылыммен таңғалдырар екенсіздер.

Бірақ оның жүзінде не қаталдық, не аяушылықтың ізі де болған жоқ, тек өзінің дұрыстығын байыппен сезінетін жанға ұқсады.

— Таггерт ханым, біздің бұл жердегі бірінші ережеміз сол: әр адам бәрін өз көзімен көріп, пайымдауы қажет.

Көлік оқшау тұрған ғимараттың жанына келіп тоқтады. Үй қашалған граниттен салынған екен, қасбеттің ауқымды бөлігінде тұтастай үлкен терезеге орын берілген.

— Мен сізге дәрігер жіберемін, — деді де, Маллиган кетіп қалды, ал Голт Дагниді есіктің алдына дейін көтеріп алып келді.

— Бұл сіздің үйіңіз бе? — деп сұрады Дагни.

— Менің үйім, — деп жауап берді де, есікті теуіп ашып, ішке кірді.

Ол табалдырықтан еркін аттап, қызды қарағайдан тұрғызылған үйдің қабырғасына күн сәулесі молынан төгілген жарық бөлмесіне алып кірді. Бөлмеде қолдан жасалған бірнеше жиһаз бар екен. Бөлменің төбесі қарапайым ағаштан істелген; есіктің орнына арка жасалған асүйде ыдыс-аяқ сөресі мен жалаңаш ағаш үстел бар, бір таңғаларлығы, электр плитасынан никель жарқырап тұрды. Алғаш кірген адамға үйдің іші тым қарапайым көрінеді: бірақ заманауи технологияның асқан ғажап мүмкіндігін ескере отырып, тек аса қажет деген мүліктер қойылыпты.

Голт Дагниді күн сәулесі төгілген кішігірім қонақ бөлмесіне көтеріп кірді де, төсекке жатқызды. Ашық тұрған терезеден біршама алысырақта төменге қарай тастан салынған баспалдақ көрінді, ал оған қарсы бетте көкке бой созған қарағайлар өсіп тұр. Сол жерде ағашқа ұсақ жазу ойып жазылған, шамасы, әр кездері түрлі адамдар жазып кеткенге ұқсайды. Дагни не жазу екенін анық көре алмады. Бөлмеде тағы бір есік бар екен, жартылай ашық тұрған есіктен жатын бөлме екені аңғарылады.

— Мен бұл жерде қонақпын ба әлде тұтқынмын ба? — деп сұрады ол.

— Қайсысын таңдайсыз, өз еркіңізде, Таггерт ханым.

— Мүлдем бейтаныс адамға ісім түсіп тұрса, қалайша таңдау еркіндігі жайлы сөз болмақ?!

— Солай ма? Өзіңіздегі теміржол желісіне менің есімімді берген сіз емессіз бе?

— Ол енді… Иә. — Тағы бір ұсақ көрініс оқиғаны толықтыра түсті. — Иә, мен… — Қарсы алдындағы сарғыш шашы күнге күйген ұзын бойлы жігітке қарады, өткір ойлы көзі жүзіндегі күлкіні тасада қалдырды. Дагнидің есіне өзінің теміржол желісін ашу жолындағы күрес пен алғашқы пойыз жолға шыққан жаздың сол бір күні түсті. Егер сол желінің символын адам бейнесінде көрсетуге болатын болса, онда осы Голтты таңдайтын еді.

— Иә, солай атадым… — Содан кейін не болғанын есіне түсіріп, сөзін толықтырды: — Сөйтіп, оған дұшпанымның есімін бердім.

Жігіт күлімсіреді:

— Осы қарама-қайшылықты сізге ерте ме, кеш пе, шешуге тура келетін еді, Таггерт ханым.

— Бірақ мендегі теміржол желісін талқандаған мына сіз емес пе?

— Жоқ. Оны жоқ қылған қарама-қайшылық болатын.

Дагни бір сәтке көзін жұмды, сосын қайта сұрақ қойды:

— Осы сіз туралы естіген оқиғалардың қайсысы шын, қайсысы жалған?

— Барлығы да шын.

— Оның барлығын таратқан өзіңіз бе?

— Жоға. Оның не керегі бар маған? Маған тіпті өзім жайлы сөз таратудың көк тиынға да қажеті жоқ.

— Бірақ өзіңіздің аңызға айналғаныңызды білесіз ғой?

— Иә, білемін.

— «ХХ ғасырдың мотор компаниясының» жас өнертапқышы — бұл аңыздың шындық тұсы ғой?

— Тура мағынасында — иә.

Сол кезде Дагнидің дауысы еріксіз бұзылып кетті, тамағына бірнәрсе тұрып қалғандай сыбырға көшті:

— Мен тапқан… қозғалтқышты… сіз жасадыңыз ба?

— Иә.

Кенет Дагни бойындағы булығып лап еткен қызығушылығын жасыра алмай, көзі бал-бұл жайнады.

— Энергияны жасаудың құпиясы… — деп бастай берді де, тілін тістей қойды.

— Мен оны сізге ширек сағаттың ішінде баяндап берер едім, — деді ол Дагнидің айтылмаған, бірақ бойын кернеген құштарлығына жауап ретінде, — бірақ жер бетінде маған оның құпиясын жайып салғызатын құдіретті күш жоқ, оны жақсы түсіне білсеңіз, онда сізді таңғалдыратынның бәрі өзінен-өзі түсінікті болады.

— Сол түні… он екі жыл бұрын, көктемде, алты мың қанішермен кездесуден құтылып кеткен кез… сол оқиға да шын ғой, солай ма?

— Иә, шын.

— Сіз оларға «әлемнің қозғалтқышын тоқтатамын» депсіз.

— Солай деп айттым.

— Сонымен не істедіңіз?

— Мен ештеңе істеген жоқпын, Таггерт ханым. Бар құпиямның өзі де осында.

Дагни оған үнсіз ұзақ қарап тұрды. Ол да қыздың ойын оқып қойғандай ләм деп жақ ашпай күтті.

— Қиратқыш… — Ол бұл сөзді таңырқап әрі қорғансыз дауыспен ақырын айтты.

— …жарық дүниеде болмаған тозақты салушы, — деп толықтырып қойды Голт тап біреудің сөзін мысалға келтіргендей, сонда барып Дагни өзінің айтқан сөзін таныды, — әлемді ақылдан айыратын адам.

— Менің қыр соңымнан қалмай, неге сонша аңдып жүрдіңіз? — деп сұрады Дагни. — Қай уақыттан бастап соңыма түстіңіз?

Үнсіздікпен өткен санаулы секундтарда оның көздері қозғалыссыз қалып, міз бақпады, бірақ қызға сол көздің қарашығы өз аясына зор мағынаны сыйдырып тұрғандай көрінді. Голт оған бейне бір басқа қырынан қарай бастаған сияқты, ал жауап қатқан кезде, дауысында айрықша қатқылдық пайда болғандай сезілді:

— Ұзақ жылдар бойы…

Дагни бір сәтке көзін жұмып, сұрақтың астына ала бергенін доғарып, терең тыныстады. Бойын беймәлім әрі елеусіз енжарлық басты, тап бір бүкіл қорғансыздығын тыныштандыратын күйге бар жан-тәнімен бойұсынар тілектен басқаның бәрі әп-сәтте ізім-қайым жоғалып кеткендей толқыды.

Келген дәрігер шашын қырау шалған, мейірбан жүзді, алайда нақты әрі нық сеніммен сөйлейтін еркек екен.

— Таггерт ханым, танысып қойыңыз, бұл — дәрігер Хэндрикс, — деді Голт.

— Дәрігер Томас Хэндрикс емес пе? — Дагни ештеңені жасыруды білмейтін бала секілді еріксіз дауыстап жіберді. Бұл есім өз саласынан алты жыл бұрын кетіп, көзден ғайып болған атақты хирургке тиесілі еді.

— Дәл өзі, — деп жауап берді Голт.

Дәрігер Хэндрикс оның таңданысына жауап ретінде жымиып қойды.

— Мидас Маллиган маған Таггерт ханымға басынан кешкендерінен емес, алда күтіп тұрған нәрселерден есеңгіреп қалмасын деп көмектесу қажет екенін айтты.

— Міне, сонымен айналысыңыз, — деді Голт, — ал мен таңғы асқа қажетті азық-түлік сатып алу үшін базарға барып келейін.

Хирургке ауырған жерін көрсетіп, ауырсыну белгілерін айта отырып, Дагни оның сенімді әрі шапшаң қимылын бақылаумен болды. Дәрігер өзімен бірге бұрын көрмеген, тасымалданатын рентген аппаратын ала келіпті. Көп кешікпей, оның екі қабырғасы зақымданып, сіңірі созылғаны, тізесі мен шынтағының терісі сыдырылып кеткені, оған қоса денесінің тағы бірнеше жері жарақаттанып, көгеріп қалғаны белгілі болды. Аса шебер, тәжірибелі қолдар көз ілеспес жылдамдықпен жарақатқа жабыстырғыш қойып, дәкемен таңып тастады. Сол сәтте Дагни өзін толық жұмыс істейтін қалпына қайта келтіру үшін тексерістен өткізіп жатқан білікті механиктің қолына тиген механизмдей сезінді.

— Сізге біршама уақыт төсекте жата тұруға тура келеді, Таггерт ханым.

— Олай демеңіз! Мен сақ боламын, ақырын қозғаламын, маған ештеңе де болмайды, қорықпаңыз.

— Сіз көп қозғалмай, жатуыңыз керек.

— Мені құр босқа жата алады деп ойлайсыз ба?

Дәрігер жымиып қойды:

— Әй, қайдам.

Голт оралған кезде, Дагни киініп алған болатын. Дәрігер Хэндрикс Голтқа науқастың жай-күйін айтып, сөзінің соңында:

— Ертең тағы да келіп, қараймын, — деді.

— Рахмет, — деді Голт. — Шотты маған жіберіңіз.

— Жоқ! — деді түсінбей қалған Дагни. — Ақысын өзім төлеймін.

Екі еркек қайыршының аузынан шығатын сөз естігендей бір-біріне көңілдене қарап қойды.

— Оны кейінірек талқылаймыз, — деді Голт.

Дәрігер Хэндрикс кеткен кезде, Дагни тұрмақ болып, жиһаздан ұстап, ақсаңдай орнынан қозғалды. Голт оны қос қолымен көтеріп алып, асүйге апарып, екі адамға жайылған дастархан басына отырғызды.

— Сіз соңғы рет қашан тамақтанып едіңіз? — деп сұрады.

— Есімде жоқ… Кешкі асты пойызда ішкен болатынмын… — Дагни әдеттен тыс жағдайдан ыңғайсыздық сезініп, басын шайқады: сол кезде ештеңеден қаймықпайтын, ұсқынсыз кекшіл біреуден қашқан қаңғыбаспен бірге кешкі ас ішкенін есіне түсірді; енді, міне, сол кек алушы адам дәл қарсы алдында апельсин шырынын ішіп, бұған барлай қарап, көзімен бағып отыр. — Білмеймін… шамасы, бірнеше ғасыр бұрын сонау алыс құрлықта ішкен сияқтымын.

— Сонымен қалай болды өзі? Менің соңыма қалай түстіңіз?

— Сіз ұшып шығардың алдында ғана Эфтонға қонған болатынмын. Маған Квентин Дэниэльстің сізбен бірге жолға шыққанын айтты.

— Иә, есімде, ұшақтың қонуға бет алғанын көрдім. Бірақ дәл сол сәтте тұңғыш рет сіз жайында ойлаған жоқпын. Сізді пойызбен кетті деп қалдым.

Жүзіне тура қарап, Дагни оқыс сұрақ қойды:

— Сонда мұны қалай түсінуім керек?

— Нақтырақ нені?

— Мен жайында тұңғыш рет нені ойламадыңыз?

Голт Дагнидің өңменінен өтердей болып өзіне қадалған көзіне төтеп берді, қыз оның әдеттегі қимылына зер салды: жүзінің кербез де міз бақпайтын қатпарына болар-болмас күлкі үйірілді.

— Қалай ойласаңыз да, өз еркіңізде, — деп жауап берді сосын.

Дагни үнсіз жүзін суытып ала қойды, қояр сұрағына салмақ беру үшін аздап кідіріп, содан кейін кінә артқан қатқыл үнмен сұрады:

— Сіз маған Квентин Дэниэльс керек екенін білген бе едіңіз?

— Иә, білдім.

— Сөйттіңіз де, жолымды кесу үшін бірден оған бас салдыңыз ғой?

— Әлбетте, солай.

Дагни одан көзін тайдырып алып кетті де, үнсіз қалды. Голт орнынан тұрып, таңғы ас әзірлеуге кірісті. Қыз оның нанды, сүрсүбе мен жұмыртқаны қалай қуырғанына көз салды. Оның қимылы жеңіл әрі ширақ, өз ісіне сенімді. Бірақ осы қимылындағы нақтылық басқа мамандық иесі болғанын — басқару пультінде тұратын инженердің ептілігін танытқан еді. Кенет Дагни қандай жағдай болса да, кәнігі мамандай қолға алған шаруаны дәл осылай дөңгелетіп жібергенді қайдан көргенін есіне түсірді.

— Сіз мұны доктор Экстоннан үйрендіңіз бе? — деп сұрады сосын плитаны нұсқап.

— Иә, арасында осылай басқаларын да үйренуге болады.

— Ол уақытыңызды, сіздің уақытыңызды… — деп дауысындағы дірілді жасыра алмады, — осындай нәрселерге жұмсауға үйретті ме?

— Мен ұсақ-түйек тірліктерге де уақыт бөлетінмін.

Алдына тәрелкені қойған кезде, қыз одан:

— Сіз азық-түлікті қайдан аласыз? Бұл жерде азық-түлік дүкені бар ма? — деп сұрады.

— Жер бетіндегі ең мықты дүкен осында. Лоуренс Хэммондтың дүкені.

— Не дейсіз?

— Лоуренс Хэммондтың дүкені, «Хэммонд көлігі» фирмасынікі. Сүрсүбені Дуайт Сандерс фермасынан аламын, «Сандерс әуе кемесі» фирмасынікі. Жұмыртқа және маймен Иллинойс штаты Жоғарғы сотының судьясы Наррагансет қамтамасыз етеді.

Дагни өз тәрелкесіне ызалана қарады, оған қол созуға қорқып тұрған сияқты.

— Мұндай қымбат таңғы асты ешқашан ішіп көрмеп едім, оған қоса, сіздің уақытыңызды, басқалардың уақытын қоса есептегенде, тым қымбат таңғы ас болып тұр.

— Бір жағынан, оныңыз рас. Екінші жағынан, бұл — ең арзан таңғы ас, себебі жылдан-жылға алым төлеуге мәжбүрлеп, ақырында

көптеген адамды аш қалдырып келген қарақшыларға төлеудің қажеті жоқ.

Ұзаққа созылған үнсіздіктен кейін Дагни қиял құшағына енген үнмен ақырын ғана сауал тастады:

— Сіздер бұл жерде немен айналысасыздар?

— Өмір сүреміз.

Бұл сөздің дәл осындай шынайы айтылғанын бұрын ешқашан естімеп еді.

— Сіз өзіңіз немен айналысасыз? — деп сұрады ол. — Мидас Маллиган сізді осында жұмыс істейді деп айтып еді.

— Менің бұл жерде айналыспайтын ісім жоқ.

— Қалай сонда?

— Кез келген нәрсе істен шықса, мәселен, энергия жүйесі бұзылса да, мені көмекке шақырады.

Дагни оған қарады да, кенет электр плитасына ұмтылды, бірақ жанына батқан жарақатынан кілт тоқтап, артқа қарай орындықтың арқалығына шалқайды.

Жігіт күліп жіберді:

— Міне, солай, бірақ сонша қобалжудың қажеті жоқ, әйтпесе дәрігер Хэндрикс сізді қайтадан төсекке таңып қояды.

— Энергия жүйесі… — деп ол қинала айтты. — Бұл жерде энергия жүйесі бар… және ол сіздің қозғалтқышпен жұмыс істеп тұр ғой?

— Иә, сол арқылы.

— Оны сіз жасадыңыз ба? Жұмыс істей ме? Қосылып тұр ма?

— Соның арқасында таңғы ас дайын болды.

— Оны көргім келіп тұр!

— Электр плитасына жетем деп әуре болып, өзіңізді қинаудың қажеті жоқ. Әдеттегідей қарапайым плита, артық ештеңесі жоқ, тек жүз есе арзанға түседі. Бұл жерден бар көре алатыныңыз осы ғана, Таггерт ханым.

— Алқапты көрсетемін деп уәде еткенсіз.

— Сізге оны көрсетемін. Бірақ генератордың өзін емес.

— Таңғы асты ішіп бола салысымен, оны көруге аттанамыз ба?

— Егер қатты қалап тұрсаңыз, бара аламын десеңіз, әлбетте.

— Өзім қозғала аламын ғой.

Голт орнынан тұрып, телефонды алды да, бір нөмірді тере бастады.

— Алло, Мидас?.. Иә… Ол істеп қойды ма? Иә, жағдайы жақсы… Сен маған бүгінге көлікті бере тұрасың ба?.. Рахмет. Тарифі әдеттегідей — жиырма бес цент… Қазір жібере берсең де болады. Сенде жатқан-тұрған балдақ жоқ па? Оған керек… Бүгін кешке ме? Солай дұрыс сияқты. Қуана келісемін. Рахмет! — Телефон тұтқасын орнына қойды.

Дагни оған сеніңкіремей қарады:

— Егер дұрыс түсінсем, Маллиган мырза — дәулеті екі жүз миллион доллардан асатын адам, сізден автокөлікке жиырма бес цент алмақ қой, солай ма?

— Дәл солай.

— Құдайым-ау, сізге тегін бере салса да, болмас па еді?

Көпке дейін тап бір өзінің әлпетінде пайда болған мысқылды көруіне мүмкіндік бергісі келгендей, қыздың жүзіне бажайлап қарап тұрды.

— Таггерт ханым, — деді сосын, — біздің алқапта ешқандай заң жүрмейді, қатып қалған қағида жоқ, қандай да бір нақты ұйым да жоқ. Біз мұнда тек демалуға келеміз. Бірақ кейбір дәстүріміз бар, оны қатаң сақтауымыз керек, өйткені дұрыс демалуымызға септігін тигізеді. Сондықтан ескертіп қояйын, алқапта жалғыз ауыз сөзді — «тегін беру» деген сөзді айтуға тыйым салынған.

— Кешірім сұраймын, — деді Дагни, — дұрыс айтасыз.

Ол Дагниге тағы кофе құйды да, сигареттің қорабын ұсынды. Бір талын ала беріп, қыз жымиды: қораптың сыртында доллардың таңбасы тұр еді.

— Егер кешке қарай шаршамасаңыз, — деді ол, — Маллиган сізді кешкі асқа шақырып отыр. Онда жиналатын адамдармен кездесу сізді қызықтыратыны сөзсіз.

— Иә, әрине! Тым қатты шаршамайтын шығармын. Мен тіпті шаршау дегеннің не екенін де ұмытатын сияқтымын.

Маллиганның көлігі үйдің алдына тоқтаған кезде, олар таңғы асты ішіп болған еді. Одан жүргізуші асығып-аптығып түсті де, үйге баса-көктеп кіріп келді. Тіпті күш-қуаты тасып, шыдамсызданған әрі қолды-аяққа тұрмайтын тынымсыз бұл бозбаланың Квентин Дэниэльс екенін әуелде аңғармай да қалды.

— Таггерт ханым, мені кешіріңіз! — деді ол, шынымен кінәлі сезінген дауысы жүзіндегі қуанышты кейпімен үйлеспеді. — Бұрын ешқашан сөзімнен тайған адам емес едім! Маған кешірім жоқ, кешірім беріңіз деп те сұрамаймын, себебі айтқаныма сенбейтініңізді білемін, бірақ мәселенің мәні сол, мен… мен… менің тарс есімнен шығып кетіпті!

Дагни Голтқа қарады.

— Мен сізге сенемін.

— Мен күтемін деп уәде бергенімді ұмытып кетіппін, барлығын да ұмытып кетіппін… Маллиган мырза сіздің осы жерде ұшақта апатқа ұшырағаныңызды айтқан кезде, соңғы минутқа дейін… сол кезде оған өзімнің кінәлі екенімді түсіндім, ал сонда сіз бірдеңеге ұшырасаңыз, не болар еді… Құдайым-ау, аман-саусыз ба өзі?

— Иә, аманмын. Уайымдама. Отыршы өзің.

— Берген уәдені қалай ұмытып кетеді адам деген. Маған не болғанын білмеймін тіпті.

— Ал маған бәрі де түсінікті.

— Таггерт ханым, мен айлар бойы осыған, осы болжамға орай жұмыс істедім, оған дендеп кірген сайын, нәтиже алуға деген үміт те сөне берді. Мен зертханадан екі күн бойы мүлде шықпадым, шешімін таба алмай қойған теңдеуді бәрі де шешуге тырысты. Ал мен болсам, «шешінген судан тайынбас» деп, бекер шегінгенше тақтаның алдында өліп кетейін дедім. Ол қасыма келген кезде түн ортасы ауған еді, тіпті ештеңені де байқамадым. Менімен сөйлескісі келетінін айтқан кезде, қолымды сілтеп, күте тұруын өтіндім де, теңдеуге қайта кірістім. Шамасы, қасымда біреудің тұрғанын ұмытып та кетсем керек. Оның мені бақылап, қанша уақыт күткенін де білмеймін, тек кенеттен басымнан асыра қолын созып, жазғанымның бәрін тақтадан өшіріп, тек бір ғана қысқа теңдеуді жазғанын білемін. Сол кезде ғана оны байқадым! Байқадым да, айғайлап жібердім, өйткені бұл қозғалтқышқа қатысты мәселенің шешімі емес еді, бірақ бұл — оған апаратын жол, мен аңғармаған амал еді, одан тіпті де хабарсыз едім, бірақ шешімі қайда апаратынын бірден түсіндім!

Менің: «Сіз мұны қайдан білесіз?» — деп айғайлағаным есімде, ал ол болса қозғалтқыштың суретін көрсетіп: «Мен оны жасаған адаммын», — деп жауап берді. Одан әрі қарай, Таггерт ханым, есімде ештеңе жоқ… яғни өзім туралы есімде ештеңе қалмады, өйткені содан кейін біз статикалық электр энергиясы жайлы, энергияны түрлендіру және қозғалтқыш туралы әңгімелесіп кеттік.

— Осында келгенше жол бойы физика туралы айтып келдік, — деді Голт та.

— Иә, есімде, «менімен бірге барасың ба» деп сұрадыңыз, — деді Дэниэльс, — «бәрін тастап, ешқашан қайта оралмасқа дайынсың ба» дедіңіз… Бәрін тастап! Көп ұзамай-ақ жабайы орманға айналайын деп тұрған халі мүшкіл институттан, өмір бойы басыбайлы кезекшіге айналатын келешегімнен бас тартып, Уэсли Мауч пен № 10–289 Жарлықты қалдырып, бауырын көтере алмайтын және ақыл-ой жоқ деп күңкілдейтін жандарды ұмытып… Таггерт ханым, — деді де, ол қарқылдап күліп жіберді, — өзімен бірге ілесіп, басқаларынан бас тартуымды сұрады! Әуелде оған сене қоймағандықтан, тағы да қайталап өтінуіне тура келді. Таңдау қалдырмайтын мұндай дүниені біреуге айтуға болады-ау дегенді ойлаған да жоқпын. Оның соңынан еріп кету дейсіз бе? Иә, оның соңынан ілесу үшін мен көк тіреген зәулім үйдің шатырынан да секіріп кетуге дайын едім… тек оның ұсынған формуласын естіп үлгерсем болды!

— Сені оған кінәлай алмаймын, — деді Дагни оған ойлы жүзбен қызыға әрі қызғана көз тастай тұрып. — Оның үстіне, шартымыздың талабын орындадың. Маған қозғалтқыштың құпиясын аштың.

— Бұл жерде де түнгі қарауыл боламын, — деп Дэниэльс мырс етті. — Маллиган мырза маған электр бекетіндегі түнгі қарауылдың лауазымын ұсынды. Ал бәрін үйреніп алған кезде, электршіге дейін көтерілемін. Керемет емес пе біздің Маллиган мырза? Оның жасына жеткен кезде тура сол сияқты болғым келеді. Миллионер болсам деймін. Тура сол сияқты бай болғым келеді!

— Еһ, Дэниэльс! — деп күліп жіберген Дагни жас ғалымның бойындағы өзі бұрыннан білетін ұстамдылығын, ойының өткірлігі мен тиянақтылығын есіне түсірді. — Саған не болған? Қайдасың? Не айтып тұрғаныңды түсінесің бе?

— Таггерт ханым, мен осындамын, бұл жерде бәрін де іске асыруға болады. Сөзсіз әлемдегі ең үздік электрші боламын, ең бай адам боламын. Мен сөзсіз…

— Сен кері Маллиганға ораласың да, сөзсіз бір тәулік бойы ұйықтайсың, олай етпесең, сені электр бекетіне жолатпаймын, — деді Голт.

— Жақсы, мырзам, — деді басылып қалған Дэниэльс.

Қар басқан биік тау шыңының жиегінен түскен күн гранит жартасты бойлай жарқырап, алқапты алқызыл түске бояп, шеңбер сызып тұрды. Бұл шеңбер олардың көзіне үйден шыққан кезде бірден ілікті. Кенет қыздың бойын әлдебір сезім билеп, бұл шеңберден ары ештеңе жоқтай көрінді де, жердің шетін көріп тұрғандай еркінен тыс шаттық кеудесін кернеп қоя берді. Адамның қызығушылығы мен қамқорлығының шеңбері көз жетер көкжиекпен шектелетінін сезіну ғажап секілді. Қос қолын жайып жіберіп, қанатын керген құстай үйдің шатырынан асып көтеріліп, көкке қарай самғағысы келді, таудың шыңын саусағының ұшымен түртіп көргісі келіп кетті. Бірақ қолын көтере де алмады, бір қолымен балдақты, екінші қолымен Голттан ұстап алған еді. Ақырын апыл-тапыл аяғын жаңа басып жүрген бала сияқты қалтақтап, әрең қозғалып, сақтықпен көлікке қарай беттеді.

Дагни Голттың жанында отырды, көлік қаланы айналып өтіп, Мидас Маллиганның үйіне қарай бет алды. Үй таудың жотасында тұр екен. Бұл алқаптағы ең үлкен, жалғыз әрі екі қабатты үй еді: ежелгі қамал мен берік гранит қабырғалары және ашық кең террасасы бар вилланың таңғажайып үйлесімі көз тартады. Ол Дэниэльсті түсіріп кету үшін көлікті тоқтатты да, содан кейін баяу тауға көтерілетін бұралаң жолмен ілгері жүріп кетті.

Дагни Маллиганның байлығы туралы, қолын рөлге қойып, Голт айдап келе жатқан қымбат машинасы жайлы ойланып келе жатып, осы Голттың өзі ше, ол қаншалықты дәулетке ие болды екен деп еріксіз ойға батты. Сосын Голттың киген киіміне назар аударды: сұр шалбар мен ақ жейдесі ұзақ уақыттан бері иесіне қызмет етіп келе жатқанынан хабар беріп тұр, беліндегі қысқа былғары белдігі де уақыты жетіп, ақжем бола бастаған, дәл уақыттан жаңылмайтын сенімді серігі — қолына таққан сағаты қарапайым тот баспайтын болаттан жасалған екен. Тек шашының түсі ғана байлық туралы ойға бастайды — сұйық алтын мен мыстың қоспасындай жарқыраған шашын жел тербеп қояды. Кенет ол жолдың бұрылысынан жайқалған жасыл шалғынды, сосын алысырақта ферманы байқады. Ол жерде қой отары жайылып, жылқылар жусап жатыр, сол маңда кең малқора, шошқа түлігіне салынған шарбақ қоршау көрінеді. Сонымен бірге сәл әріректе іргелес тұрған, ферманікі деуге келмейтін шағын ұшақжай көзге шалынды.

Ашық түсті жейде киген бір еркек ұшақжайға қарай асыға басып кетіп барады. Голт машинаны тоқтатып, оған қол бұлғады, қыздың сұраулы жүзіне назар аудармай, ләм-мим деп тіл қатпады. Шамасы, өз көзімен көрсін дегені болар: ер адам таяп келгенде, қыз Дуайт Сандерс екенін шырамытты.

— Армысыз, Таггерт ханым! — деді ол күлімсіреп.

Дагни оның түріп алған жеңіне, керзі етігіне, сосын малдың отарына үнсіз қарады.

— «Сандерс әуе кемесі» фирмасынан қалғаны осы екен ғой, — деді сосын.

— Неге? Бұл ғана емес. Бұдан басқа менде сіз тау бөктерін сүріп кеткен ғажап бір ұшақ та бар.

— Ах, сіз де оны білесіз бе?! Иә, ұшақтарыңыздың бірі сол болатын. Керемет әуе көлігі. Тек оған қатты зақым келтірдім-ау деп қорқамын.

— Оны жөндетуіңізге тура келеді енді.

— Мен оны… Оны енді ешкім де қалпына келтіре алмаса қайтемін.

— Оны мен жөндей аламын.

Дауысында асқан сенімділік бар мұндай сөздерді қанша жылдан бері естімеп еді, енді естімейтін де шығармын деп ойлаған. Күлімсіремек болып еді, бірақ онысы ащы мысқылға ұласып кетті.

— Қалай жөндемексіз? Қайда жөндейсіз сонда? — деп сұрады сосын. — Шошқа фермасында ма?

— Қалайы несі? Сандерстің кәсіпорнында — «Сандерс әуе кемесінде».

— Ол қайда еді?

— Ал сіз қайда деп ойлайсыз? Нью-Джерсидегі менің банкротқа ұшыраған ізбасарымнан үкіметтің салық төлеуді кейінге қалдырып, берген несиесінің арқасында Тинки Хэллоуейдің немере бауыры сатып алған сол ғимаратта ма? Сол көкке ұшырылмаған алты әуе кемесін жасаған және көкке көтеріліп апатқа ұшыраған, әрқайсының бортында қырық жолаушыдан болған сегіз әуе көлігін жасаған ғимаратта ма?

— Ал енді қайда сонда?

— Мен қайда болсам, сонда! — Ол жолдан асыра, алыс жақты нұсқады.

Қарағай бұтақтарының арасынан алқаптың түкпірінде тікбұрышты бетонмен жабылған ұшу алаңын көрді.

— Осы жерде бірнеше ұшақ бар, ал менің міндетім — оларды күтіп ұстау, — деді. — Мен шошқа бағамын және әуеайлаққа қызмет көрсетемін. Шошқа етінен қақталған ет пен сүрсүбені керемет дайындаймын, бұрын өзім сүрсүбені сатып алатын адамдардың көмегінсіз де қазір жақсы жасайтын болғанмын. Бұл адамдар, айтпақшы, ұшақты менің көмегімсіз жасай алмайды, менің көмегімсіз олар тіпті сүрсүбе мен қақталған етті де шығара алмайды.

— Бірақ сіз… сіз де ұшақты өзіңіз жобалаған жоқсыз ғой.

— Иә, мен жобалаған жоқпын. Сол сияқты сізге бір кездері уәде бергеніммен, қозғалтқышты да шығарған жоқпын. Өзіңізбен соңғы рет жүздескеннен кейін, тек жаңа тракторды жобалаумен айналыстым да, соны жақсылап құрастырып шығардым. Жалғыз өзім құрастырдым, мына өз қолыммен құрастырдым, жаппай көп шығарудың қажеті де болған жоқ. Бірақ сол трактор сегіз сағаттық жұмыс күнін төрт сағатқа дейін, яғни екі есе қысқартады. — Алқапты көрсетпек болған қолының қимылы бейне бір патшаның асатаяғы сияқты қозғалды; Дагни оның қолының қимылын бағып тұрғанда, таудың жартасынан аспалы бақтың террасасына көзі түсті. — Судья Наррагансеттің сүт фермасы мен құс фабрикасында, Ричард Хейлидің бағында да, — деп Дуайт сөзін жалғастырды, — екі есе қысқартады. — Ол қолын созып, шатқалдың етегінде созылып жатқан жарқыраған жасыл кең аймақты, содан кейін ашық жасыл жолақ — Мидас Маллиганның темекі плантациясы мен бидай алқабын нұсқады, одан соң қолын жоғары көтеріп, жапырақтары жарқыраған гранит баурайын — Ричард Хейли бағын көрсетті. Оның қолымен нұсқаған тұсты Дагни қайта-қайта көзімен шолып шықты да, бір уақ үнсіз қалды, сосын:

— Иә, көріп тұрмын, — деді.

— Енді ұшағыңызды жөндей аламын дегеніме күмәнданбайтын боларсыз?

— Енді күмәнім жоқ. Ал өзіңіз оны көрдіңіз бе?

— Көрдім. Мидас бірден қос дәрігерді шақырған болатын: біреуін, яғни Хэндриксті — сіз үшін; ал ұшағыңызды көрсін деп екіншісін — мені шақырған. Ұшақты қалпына келтіруге болады. Бірақ арзанға түспейді.

— Нақты айтқанда?

— Екі жүз доллар.

— Екі жүз доллар ма? — Ол өз құлағына өзі сенбегендей қайта сұрады; бұл баға оған тым арзан көрінді.

— Алтынмен есептегенде, Таггерт ханым.

— Оһ!.. Сонда алтынды қайдан сатып аламын?

— Бұл мүмкін емес, — деді Голт.

Дагни оған басын әрең бұрып қарады:

— Мүмкін емес дейсіз бе?

— Иә, мүмкін емес. Сіздің келген жағыңыздағы заңдар ондайға жол бермейді.

— Ал сіздердікі ше?

— Рұқсат береді.

— Онда маған сатыңыз. Айырбас бағамын айтыңыз. Менің валютаммен кез келген соманы көрсетіңіз.

— Сіздің валютамен? Бірақ сіздің көк тиыныңыз да жоқ қой, Таггерт ханым.

— Қалайша жоқ? — Таггерттің даңқты мұрагері үшін өмірінде мұндай сөзді есту үш ұйықтаса түсіне кірмеген болатын.

— Бұл алқапта сіз — қалтасында көк тиыны жоқ жансыз. Сіздің миллиондарыңыз «Таггерт Трансконтинентал» акцияларында ғана жатыр, бірақ оларға бұл жерден Сандерстің шошқа фермасынан бір фунт сүрсүбе де сатып ала алмайсыз.

— Түсінікті.

Голт жымиып күлді де, Сандерске бұрылды:

— Жөндеу жұмыстарына кіріс. Таггерт ханым ерте ме, кеш пе, әйтеуір саған ақысын төлейді.

Көлікті оталдырып, олар ары қарай жүріп кетті. Дагни қыбыр етпеген күйі тіл қатпады, ешқандай сұрақ та қоймады.

Олар келе жатқан жол жартастардың арасынан жарқырап көрінген көкпеңбек толқынмен баяу тербелген айдын көлге барып тіреледі екен. Сәлден соң барып қана Дагни сол көлге қарай бет алғандарын түсінді.

Айдын көлдің тұнық мөп-мөлдір суы аспанның ашық көгілдір түсі мен ну жынысты қарағай басқан таудың жасыл келбетін бойына сіңіріп, қою реңкке, жарық пен тазалықтың ерітіндісіне айналдырып алғандай көрінгені соншалық, көлмен салыстырғанда, аспанның түсі күңгірт тартып, сұрланып тұрғандай еді. Қарағайлардың арасында еңісте көлге қарай көбіктене шапшып, тау суы сарқырап ағып жатты; жартастардың ара-арасынан төмен қарай арқырай, екпіндей көпіршіктенген су тасқыны жылға-жылғаны қуалап, жөңкіле ағып, тұнық көлге барып құйып, саябыр тауып жатқандай. Бұлақтың жанында гранит қойтастардан қаланған шағын құрылыс көзге шалынады.

Голт көлікті тоқтатқан кезде, ашық есіктен комбинезон киген шымыр денелі еркек шықты. Дагни Дик МакНамараны бірден таныды, бір кездері ең мықты мердігері болған еді.

— Қайырлы күн, Таггерт ханым! — деп қуана амандасты ол. — Ауыр жарақат алмағаныңызға қатты қуандым.

Дагни амандықтың белгісі ретінде үнсіз басын изеді. Осы қимылы арқылы сол жалғызсыраған кештен бергі күйзелісімен және айырылып қалған дүниесімен қайта қауышқандай болды. Сол кеште Эдди Уиллерс оған қамыққан жүзбен осы адамның жоғалып кеткенін хабарлаған еді. «Қатты жарақаттанбадым ба? — деп ол ойша өзіне сұрақ қойды. — Жоқ, өте ауыр жарақат алдым, бірақ ол апаттан емес, сол кеште, бос кабинетте…» Дегенмен дауыстап:

— Бұл жерде не істеп жүрсіз? Мені не үшін ең қиын сәтте жалғыз қалдырып кеттіңіз? — деді.

МакНамара жауап берудің орнына күліп, тастан салынған құрылысты нұсқады, сосын төмендегі шөп бұтақтарымен жасырынған су шашатын түтікті көрсетті:

— Менің міндетім — су құбыры жұмысын, электр энергиясын беруді және телефон байланысын қамтамасыз ету.

— Бәрін жалғыз өзіңіз атқарасыз ба?

— Бұрын бір өзім істейтінмін. Бірақ өткен жылы қызмет аясын кеңейткеніміз соншалық, көмекке үш адам алуға тура келді.

— Адамдарды қайдан аласыз?

— Біреуі — экономика ғылымдарының профессоры, ол жұмыссыз қалған, өйткені өндіргеніңнен артық тұтынуға болмайды дегенді дәлелдегісі келген; екіншісі — тарих ғылымдарының профессоры, ол бұл елді кедейлер құрған жоқ деп үйреткені үшін жұмысынан шеттетілді; үшіншісі — психология ғылымдарының профессоры, ол адамдар ойлануға қабілетті деп сендірмек болғаны үшін сыртқы әлемнен орнын таппай қалған.

— Сонда олар су құбырын жөндеуші және телефоншы болып жұмыс істей ме?

— Айтсам, сенбейсіз ғой, олар жұмысын соншалықты беріліп, жақсы істейді.

— Ал олардың колледждегі орнын кім басты?

— Сол жерде жұмыс істегісі келетіндер. — Ол рақаттана күлді. — Сізді қалдырып кеткеніме қанша болды, Таггерт ханым? Үш жылдан аз ба? Мен сізге «Джон Голт желісін» салудан бас тарттым. Сіздегі сол желі қайда енді? Ал, міне, өзім желі салып алдым да, дамыттым: қолыма осы жұмысты алған кезде бұл жерде Маллиган салған желі бірнеше мильді ғана құрайтын, ал енді ол жүздеген мильге созылған желіге айналды — су құбыры, байланыс бар және бәрі де осы алқаптың айналасында.

МакНамара Дагнидің жүзінде еркінен тыс қызығушылықпен бірге мұндай шаруаның мәнісін білетін адамның таңданысы да пайда болғанын аңғарды. Сосын жымиып, серіктесіне қарап, жай ғана былай деді:

— Таггерт ханым, егер «Джон Голт желісіне» қатысты мәселеге ой жүгіртіп қарасақ, оны мен емес, сіз қалдырдыңыз. Мен оның ізімен жүрдім ғой.

Дагни Голтқа бұрылды. Голт бұған барлай қарап тұр екен, алайда Дагни оның жүзінен ештеңе аңғара алмады. Олар сапарын ары қарай көлді жағалай жалғастырғанда, Голттан:

— Сіз осы бағытты мақсатты түрде таңдап алдыңыз ғой, солай ма? Сіз маған… — деп сұрады да, сөзін кілт үзді, ары қарай айтуға құлқы соқпай тұрғандай болды, сосын: — мені әдейілеп айырылып қалған адамдарыммен жолықтырып жатырсыз ба? — деді.

— Мен сізді өзіңізден тартып алып кеткен адамдармен жолықтырып жатырмын! — Голт мұны нық сеніммен айтты.

«Міне, мәселе қайда!» деп ойлады Дагни. Қарай гөр, ол өзін ештеңеге де айыпты санамайды екен; қыздың көкейіндегіні дөп басып айтты да, өзіне тақпақ болған айыпқа өзінікі дұрыс екеніне сенімді болғандықтан, мақтанышпен тойтарыс берді.

Көп ұзамай алдынан көлдің суына ентелеп тұрған ағаш айлақтар көрінді. Күн сәулесін жомарттықпен төгіп, қызуын аямаған ағаш тақтайлардың бірінде ұзынынан созыла күнге қыздырынып, қармақтың қалтқысын көзінің қиығымен бағып, бір жас келіншек жатыр екен. Ол машинаның дауысын естіп жалт қарады да, көз ілеспес жылдамдықпен орнынан атып тұрып, бұларға қарай құстай ұшты. Шалбарының балағын тізесінен асырып, қайырып алған әйелдің қара шашы ұйпаланып, бота көздері жыпылық қағады. Голт оған қолын көтерді.

— Сәлем, Джон! Сен қашан келдің?

— Бүгін таңертең, — деп күле жауап берді де, қасынан өтіп кетті. Дагни бұрылып, жас келіншектің Голттың соңынан көз алмай қарап тұрғанын байқады. Осы бір көзқараста үміттен ада салқынқандылық болса да, Дагни өз бойын ток соғып өткендей күйге түсірген ішіндегі әлдебір қызғаныш лебін сезінді.

— Бұл кім? — деп сұрады шыдамай.

— Біздің ең мықты балықшымыз. Ол Хэммондтың азық-түлік базарын балықпен қамтамасыз етеді.

— Одан басқа тағы немен айналысады?

— Біздің бәріміздің де осы жерде қосымша тағы бір іспен айналысатынымызды байқап үлгердіңіз бе? Ол — жазушы. Кітабы шықпайтындардың қатарынан. Ол «сөзін жұртқа жариялаған жан — ойын көпшілікке таңған адам» деп ойлайды.

Машина балғын қарағай мен жас бұта басып кеткен, жоғары қарай өрге тік көтерілетін жіңішке соқпаққа түсті. Дагни ағашқа қағылған, Буэна-Эсперанса асуына жол сілтейтін бағдары бар тақтайшаны көргенде, алда өзін не күтіп тұрғанын тұспалсыз-ақ түсінді.

Асудың жартасты табанында құбырлар жатты, бірнеше сорғы қойылыпты. Бәрі де металл құрылыммен өрілген шыбық сияқты көрініп, жоғары немесе төмен бір қалыппен нық көтеріліп-түсіп тұрды. Ал асудың жоғарғы жағында үлкен әріптермен

менмұндалаған «Уайет Ойл» деген жазуы бар қалқан бәрінің мысын басып тұр, оны айналдыра өскен қырыққұлақ пен қарағай бұтақтары тұтасып, шырмалып кеткен.

Бұл құбырдың саңылауынан тау етегіндегі үлкен резервуарға сұйық қара алтын — осынау күрделі жабдықтың түпкі мақсаты, тас қазбаның ішкі құпия кернеуінің бірден-бір куәгері — мұнай жылтырап, қиғаштай ағып жатты. Алайда мұның бәрі мұнай өндірудің әдеттегі сипатына мүлдем ұқсамайтын еді, сондықтан Дагни өзінің алдында Буэна-Эсперанса асуының ашылмаған құпиясы тұрғанын пайымдады, бұл жерде мұнай мүлде мүмкін болмастай саналып келген әдіспен қазып алынатынын ұқты. Тау жотасында тұрған Эллис Уайет жартасқа орнатылған манометрдің циферблатын бақылап тұр екен. Төменге көлік тоқтағанын байқап, дауыстап жіберді:

— Сәлем, Дагни! Мен сәлден соң қастарыңа барамын!

Оның жанында тағы екі адам еңбек етіп жатты: жоғарыға жетпей жарты жолда сорғының қасында төртбақ денелі, шомбал еркек жұмыс істеп жатса, ыдыстың төменгі жағында жас бала қарауылдап тұрды. Бозбаланың ақшыл шашы жайраңдаған ашық жүзімен үйлесім тапқан. Бұл баланы Дагнидің бір жерден көргеніне күмәні қалмады, бірақ қайдан көргенін есіне түсіре алмады. Жас жігіт оның жүзіндегі сұрақты оқып қойғандай күлімсіреді де, көмектескісі келген адамның сыңайымен баяу ғана Хейлидің Бесінші симфониясының алғашқы ырғағын ысқырып, әндете бастады. Бұл «Кометадағы» жас кондуктор болатын.

Дагни күліп жіберді:

— Сонымен, бұл Ричард Хейлидің Бесінші симфониясы болды ғой?

— Дәл өзі, — деп жауап берді ол. — Бірақ сіз штрейкбрехерге айтып қойды деп ойламайтын шығарсыз, солай ма?

— Кімге?

— Мен саған не үшін ақша төлеймін? — деді Эллис Уайет. Жас жігіт мырс етіп күлді де, бір сәтке тоқтатып қойған тұтқаға қарай тұра жүгірді. — Мен саған жұмыста ерігіп жүрсең де, шығарып жібермейтін Таггерт ханым емеспін.

— Теміржолдан кетуімнің бір себебі де сол, Таггерт ханым, — деді жас жігіт.

— Сенен оны алып кеткенімді білдің бе? — деп сұрады Уайет. — Ол ең үздік кондукторың болған, енді менің ортанқол маманым, бірақ саған да, маған да біржола оны ұстап қалу мүмкін емес. Өйткені ол — Хейлидің ең үздік шәкірті.

Дагни езу тартты:

— Білемін, бұл жерде ең түкке тұрмайтын жұмысқа да ақсүйектерді пайдаланады екен.

— Дұрыс айтасыз, олардың бәрі ақсүйектер, — деді Уайет, — себебі түкке тұрмайтын жұмыс болмайтынын, қайта ешқандай жұмысқа көңілі толмай жүретін түкке тұрмайтын адамдар болатынын біледі.

Олардың әңгімесіне құлақ түріп, қызығушылықпен қарап тұрған бозбала — жас жігіттің серіктесі еді. Жүк көлігінің жүргізушісі сияқты көрінген соң, сұрақ қойды:

— Ал сіз кім болған едіңіз? Шамасы, салыстырмалы филологияның профессоры болған шығарсыз?

— Жоқ, ханым, — деп жауап берді ол. Сөйтті де: — Мен жүк көлігінің жүргізушісі болдым. Бірақ оны көңілім қаламады, — деп қосты.

Эллис Уайет мақтау күтіп, мұрнын шүйіріп қарайтын албырт жастың кейпімен айналасына көз жүгіртті: ресми қабылдау өткізетін қожайын секілді маңғазданып, өз көрмесінің ашылуын тағатсыздана күткен суретші сияқты тыпыршып тұрды. Дагни оған қарап езу тартты да, жабдықтарды нұсқады:

— Өз тәсілің бе?

— Хм, иә.

— Бұрынғы жеріңде пайдаланған жабдық па? — Соңғы сөз қалай аузынан шығып кеткенін байқамай қалды да, аздап қысылып, тілін тістеді.

Уайет күлді:

— Иә, бұрынғы тозақ болған жақта. Бірақ нағыз жұмақ мекен — осы жер.

— Сен қанша өндіресің?

— Күніне екі жүз баррель.

Дагнидің дауысынан мұң сезілді:

— Бұл дегенің бір кездері тәулігіне бес мұнай цистернасын толтырам деп есептеген процесс қой.

— Дагни, — деді ол цистернаны нұсқап, — мұндағы бір галлон [1] бұрынғы сол тозақы жердегі тұтас пойызға артқаннан гөрі қымбат маған, өйткені мұның бәрі менікі, бәрі де соңғы тамшысына дейін тұтастай менікі, оны тек өзіме ғана жұмсай аламын. — Ол мұнай жұққан қолын көтеріп, майлы дақты қымбат қазына ретінде көрсетті, ал саусағының ұшындағы қара мұнай тамшысы күн сәулесіне шағылысып, асыл тас сияқты жарқырап тұрды. — Бәрі де менікі! — деді ол. — Олар шынымен де сен үшін осы сөздің мағынасын жоқ қылған ба? «Менікі» деген сезімнің қандай екенін ұмытқансың ба? Саған бұл сөзді қайтадан үйренуге тура келеді.

— Адам естіп-білмеген түкпірге кетіп қалдың, — деді Дагни мұңайған үнмен. — Әлемді мұнайға шомылдыра алатын кезіңде тәулігіне тек екі жүз баррель ғана мұнай алып отырсың.

— Оның не керегі бар маған? Арамтамақтарды асырауым керек пе?

— Жоқ! Өзіңе лайықты табысқа жету үшін.

— Бірақ қазір бұрынғыдан да дәулеттімін. Байлық дегеннің өзі не? Өміріңді жақсартудың құралы емес пе? Оған жетудің екі жолы бар: не көбірек өнім шығару, немесе тезірек өндіру. Міне, менің де істеп отырғаным сол: мен уақытты ұзартамын.

— Сонда қалай?

— Қандай нәрсеге мұқтажбын, соның бәрін жасаймын, өз технологиямды жетілдірудің жолында жұмыс істеймін, әрбір үнемделген сағат өмірімді ұзартып отырады. Мәселен, бұрын мына цистерналарды толтыру үшін бес сағатымды жұмсайтынмын. Енді үш сағатта толтырамын. Артық екі сағатымды сақтап қаламын, айтары жоқ, өмірімнің әр бес сағатының екі сағатын осылайша ұзартып отырмын. Бір ғана шаруадан артылған екі сағат уақытты басқа дүниеге жұмсауға болады: екі сағатты — жұмысқа, өзіңді жетілдіруге, өсуге арнай аласың. Бұл — мен жинақтайтын Жинақ шоты, осылайша, өз байлығымды арттырып отырмын. Сыртқы әлемде осындай байлықты сақтай алатын сейф бар ма екен өзі?

— Дегенмен бұл жерде алға жылжитын кеңістік қайда? Сенің нарығың қайда?

Ол мырс етіп күлді:

— Нарық дейсің бе? Бұл жерде пайда табу үшін емес, өзім тұтыну үшін жұмыс істеймін. Қарақшылардың пайдасына емес, өзімнің қажетімді өтеу үшін. Менің базарым — уақытым мен өмірімді құртатын емес, қайта оларды сақтап, ұзартатын дүниелер ғана. Нарықты өнімді тұтынатындар емес, шығаратындар жасайды. Мен адамжегіштермен емес, тіршілікке нәр беретіндермен жұмыс істеймін. Егер аз шығынмен мұнай өндірсем, өзіме керек дүниені ғана алу үшін мұнайды сатып алатын адамдардан да аз нәрсені талап етемін. Олардың жаққан мұнайының әр галлонымен өмірін ұзартуға мүмкіндік беремін. Ал олар да мен сияқты болғандықтан, өз өндірісін жылдамдатады, сөйтіп, олардың әрбірінен сатып алатын нан, киім-кешек, металл, ағаш отын арқылы өмірімнің минутын, сағатын, тәуліктерін сыйға айналдырамын… — Осы жерде ол Голтқа қарады. — Мен әр ай сайын сатып алатын электр энергиясы арқылы артық жыл қосылып отырады. Міне, біздің нарық осындай, оның бізге қалай жұмыс істейтінін көрдің бе… Бірақ бізден тысқары жерде бәрі басқаша. Ол жақта күндеріміз, энергиямыз, ақырында өміріміз қай арнаға құйылып жатыр? Қандай түпсіз шұңқырға түсіп кетіп жатыр, тағы да еш өтеусіз, құнсызданып кетіп жатыр, солай ғой?! Ал мұнда жетістікпен емес, сәтсіздікпен; құндылықтармен емес, қажеттіліктермен саудаласамыз. Біз бір-бірімізге тәуелді емеспіз, бірақ бәріміз бірге дамимыз, бірге өсіп жетілеміз. Дагни, сеніңше, байлық деген не? Өз өміріңе өзің қожалық етуден артық нәрсе бар ма, өзіңді дамытуға мүмкіндік алудан қымбат не бар, айтшы? Барлық тіршілік өсіп, дамуы керек. Өмірді бір орында тоқтатып қоя алмайсың. Кеудесінде жаны бар тіршілік иесі, тіпті өсімдік екеш өсімдік те өсуі керек, әйтпесе құриды. Мәселен, мынаны қарашы! — Ол ауыр тастың астынан жарып шығып, жапырақтары пішінсіз күйге түскен, сонда да жасыл түсін жоғалтпай, күнге ұмтылған көк шөпті нұсқады. — Міне, бізге тозақта не істейтінін көрдің бе! Сенің ойыңша, мен осыған көнуім керек пе?

— Жоқ, — деп күмілжіді Дагни.

— Ал оның қолынан келе ме? — Уайет Голтты нұсқады.

— Құдай сақтасын!

— Онда бұл алқаптан көргендеріңнің ешқайсысына да таңғалмай-ақ қой.

Олар орнынан қозғалғанда, Дагни үндемеді. Голт та ештеңе айтпады. Дагни шалғайдағы тау баурайында қарағайлардың тербеліп, сағат тілі бағытымен доға тәрізді иіліп барып, жерге құлап, ғайып болып жатқанын көрді. Оның адам қолымен жасалып жатқаны анық еді.

— Анау орманда ағашты кім кесіп жатыр? — деді сосын.

— Тед Нильсен.

Жол кей бұрылыстарда қиналмай бұрылатындай доғалана жалғасып, кеңейе түсті де, тау беткейінің жоталары арасымен жүру оңайға соқты. Машина аласа дөңнің арасында келе жатыр. Дагни күрең беткейдің бір тұсынан екі түрлі жасыл алаңды көрді: біреуі — қою жасыл жапырақты картоп алқабы болса, екіншісі — күміс түстес бозарған жасыл қырыққабат алқабы екен. Көкөністердің егіс алқабында қызыл жейде киген еркек қопсытқышы бар шағын трактормен арамшөп отап жүр.

— Мына қырыққабат алпауыты кім? — деп сұрады Дагни.

— Роджер Марш.

Дагни бір сәт көзін жұмды. Осы жерден бірнеше жүз шақырым жерде, таулардың артында — жабық фабрикаға апаратын жолдың бойында тасты жарып шыққан, ғимаратқа барар жолдың бойын түгел басып кеткен, тіпті баспалдақпен жоғары қарай өрмелеп өскен, жылтыр тақтаның қасбетіне дейін жеткен арамшөптерді ойлады.

Жол төмен қарай ылдилай берді. Олардың тап қарсы алдынан қала үйлерінің шатыры көзге шалынды, қаланың екінші басында күн сәулесіне шағылысып доллар белгісі менмұндалап тұрды. Голт машинаны шатырдан әрірек дөң үстіне, жартастың кертпешіндегі ұзын құбырдан көрінер-көрінбес қызыл жалыны көкке көтеріліп жатқан жолдағы бірінші тұрған кірпіш ғимараттың алдына тоқтатты. Дагни кіреберісте «Стоктон құйма цехы» деген маңдайшаны көргенде еріксіз қатты таңғалды.

Ол балдаққа сүйеніп, күннің жарық сәулесі жетпейтін ғимараттың күңгірт түкпіріне қарай жүріп бара жатқанда, ішкі әлемін төңкергендей екіұдай сезім бойын биледі: өткенін еске түсірген елеспен қатар үйін сағынғанын сезді. Бұл соңғы бес-алты сағатта бірнеше ғасыр алыстап кеткендей көрінген өнеркәсіптік Шығыс еді.

Болат арқалықтарға көтерілген қызғылт жалынның, бұлдыр тұман арасында шашыраған ұшқындардың, қара тұманның арасынан кенеттен қақ жарып лаулаған жалынның, ақ металмен жарқыраған құм қиыршықтарының бұрыннан таныс көрінісі көз қарықтырды. Ғимараттың қабырғаларын тұман қоршап алып, көлемін көрсетпей бұлдыратып жіберді, ал Дагнидің алдында Колорадо штатының Стоктон қаласындағы жабылып қалған үлкен құю цехы пайда болды… Бұл «Нильсен моторс» еді… бұл «Риарден Стил» еді.

— Дагни, амансың ба?!

Тұманның арасынан Эндрю Стоктонның күлімсіреген жүзі көрінді; ол асқан сенімді, паң кейіпте қызға кір-қожалақ қолын созды. Дагни оның ұсынған қолын қатты қысты.

— Сәлем! — деді ақырын ғана, бұл оның бұрынғы қалпы ма, әлде ойы өзгерді ме, белгісіз еді. Сосын өз көзіне өзі сенбей тұрғандай басын шайқап:

— Ал сен неге осы жерде басқалар сияқты картоп отырғызбайсың немесе етік тікпейсің? Өз ісіңмен айналысудың жолын қалай таптың? — деді.

— Дұрыс айтасың, осы жерде Нью-Йорк қаласындағы Atwood Light and Power компаниясының қызметкері Калуин Этвуд аяқкиім өндірісін жүргізеді. Сонымен қатар менің мамандығым бұрыннан бар және қай жерде болмасын оған сұраныс жоғары. Десе де, маған мамандығым үшін күресуге тура келді. Маған алдымен бәсекелестің көзін құрту керек болды.

— Не дейсің?

Ол күліп, күн сәулесі түскен бөлменің әйнек есігін нұсқады.

«Әне, менің бәсекелесім ана жерде отыр», — деді.

Дагни ұзын үстелдің үстінде еңкейіп, бұрғылау арқылы күрделі өрнекпен жұмыс істеп жатқан жас жігітті көрді. Оның саусақтары концерттегі пианистің саусағындай сүйрік еді, отаға бар зейінін аударып, өз міндетіне адал кіріскен хирург сияқты жүзі айбарлы көрінді.

— Ол мүсінші, — деді Стоктон. — Осында келгенімде, серіктесі екеуінің қарапайым ұстахана мен жөндеу шеберханасын біріктірген шағын кәсібі болатын. Мен таза құю цехын аштым да, оның барлық тапсырыс берушісін өзіме тартып алдым. Жігіт менің қарқыныма төтеп бере алмады, тек құюмен, мүсін жасаумен ғана айналыса алатын еді, сондықтан, амал жоқ, менің қоластымда жұмыс істеуге көшті. Қазір ол өзінің бұрынғы құю зауытына қарағанда, күніне аз уақыт істеп, көп ақша табады. Оның серіктесі болған жігіт химик еді, ол егіншілікпен айналысып, мұнда аздаған дақылды екі есе көбейтетін химиялық тыңайтқыш шығарды… Сен картоп туралы айттың ғой деймін, шамасы?.. Иә, сол картоптың беретін өнімі екі еседен де асып түсті.

— Сонда сені де бизнестен алшақтатуы мүмкін бе?

— Әрине. Кез келген уақытта. Мен біреуді білемін, егер ол осында келсе, қаласа бес-ақ минутта алшақтата салады. Сосын не болады дейсің бе? Иә, мен оған көмекші боламын. Ол осы алқапқа зымырандай асығады. Онымен бірге бәрінің өнімділігі үш есе артатын болады.

— Ол кім сонда?

— Хэнк Риарден.

— Ол болса, әрине, онда… — деді Дагни.

Дагнидің мұндай сенімді кейпіне таңғала қарады. Дагни бір сәтке осы алқапқа Хэнк Риарденнің келуі мүмкін емес екенін сезінді — бұл оның алқабы еді, дәл соның өзінікі еді, бұл оның жастық шағының орны еді, осы жерден өмірінің баспалдағы бастау алды. Ол осы жерді өмір бойы іздеді, жетуге тырысқан, қиын күреспен мақсат еткен мекені дәл осы жер еді…

Оған кенеттен жалын көлеңкесі шарпыған тұманның шиыршығы уақытты біртүрлі шеңберге сыйдырып, тоқтатып тұрғандай көрінді — сол секундта оның санасында аяқталмаған пайымның үзігі сияқты бұлыңғыр ой жалт ете қалды: «Мәңгі жастықты сақтап қалу, сайып келгенде, әуелгі көзқарасқа жету болса керек». Ол асханада кезіктірген қаңғыбастың дауысын естіді: «Джон Голт мәңгі жастықтың бұлағын тапты, оны адамдарға сыйға бергісі келетін. Бірақ өзі сол күйі қайтып оралмады… себебі ол бұлақты адамдарға жеткізуге болмайтын еді».

Қою тұман арасынан ұшқын пайда болды. Дагнидің көзіне бригадирдің жалпақ жауырыны шалынды, әлдекімге қолын баяу сілтеп, тапсырма беріп жатыр. Ол өз тапсырмасын нақтылай түсу үшін басын шайқап қояды. Дагни оған барлап көз жүгірткені сол еді, тынысы тарылғандай болды. Стоктон оны байқап қойды да, күлімсіреген күйі тұманның арасынан айғай салды:

— Әй, Кен! Мұнда кел! Сенің ескі достарың келді!

Дагни өздеріне қарай Кен Данаггердің жақындағанын көрді. Атақты кәсіпкердің өзі. Оны кабинетінде алып қалуға сонша тырысқан еді-ау, енді, міне, май-май болған комбинезонмен қасына келді:

— Амансыз ба, Таггерт ханым?! Көп ұзамай кездесеміз деп айтып едім ғой сізге.

Дагни амандасу мен келісудің белгісі іспетті басын изеді, сөйтті де, балдағына мықтап сүйене түсті. Бір сәт ойға шомып, өткенді еске түсірді: зарықтырып күткізген сағат, үстел басындағы жылы шырайлы сақ адамның көзқарасы, содан кейін бейтаныс адамның соңынан баяу жабылған шыны есіктің дыбысы.

Осы сәттің тым қысқа, қас пен көздің арасында өте шыққаны сонша, қыздың қасында тұрған екі еркек мұны амандасу ишараты деп қабылдады. Дегенмен ол басын көтеріп, Голтқа көз тастап еді, ол да бұған қарап, мұның қобалжығанын түсініп тұрғандай болды. Дагни өзінің жүзінен Данаггердің кабинетінен сол күні шыққан бейтаныстың Джон Голт екенін осы сәтте пайымдағанын Голттың аңғарғанын сезді. Бірақ оның бет-әлпетінде қандай да бір ым-ишара болмады: бұлтартпас шындықтың алдында құрметпен иілетін қаталдық көрініс берді.

— Мен мұны күткен жоқпын, үш ұйықтасам, түсіме кірмес еді, — деді ақырын ғана Данаггерге. — Сізді енді қайтадан ешқашан көремін деп ойлаған емеспін.

Оған Данаггер кішкентай кезінде болашағы бар бала деп күтіп, өскенде қандай болды екен деп қызығушылық танытқандай көзқараспен қарады.

— Оны білемін, — деді ол. — Бірақ сізді сонша не таңғалдырып тұр?

— Мені таңғалдырып тұрған… Сіздің киіміңіз, оған не болған?

— Таңғалатын несі бар?

— Бұл сонда мансабыңыздың соңы ма?

— Жоға, қайдағы? Керісінше, енді басталды!

— Сондағы мақсатыңыз не?

— Тау-кен ісімен айналысқым келеді, кен өндірсем деймін, бірақ көмір емес. Темір кенін қазбақпын.

— Қай жерден?

Ол тауды нұсқап:

— Анау тұсқа… жақын. Сіз Мидас Маллиганның сәтсіз жобаға қаржы құймайтынын білесіз бе? — деді. — Егер қалай іздеу керек екенін білсеңіз, жартастың осы аймағынан қандай кен ашылатынына таңғаласыз. Тек дұрыс іздей білу керек. Міне, менің қазіргі жұмысым — сол кенді іздеп табу.

— Ал егер ешқандай да темір кенін таба алмасаңыз ше?

Ол иығын қиқаң еткізді:

— Екі қолға бір күрек қашанда табылады. Шынын айтқанда, маған үнемі уақыт жетіспейді, уақытымның босқа кеткен кезі болған емес.

Дагни Стоктонға қызығушылықпен қарады:

— Өзіңізге аса қауіпті бәсекелес дайындап жатқан жоқсыз ба?

— Тура сондай адамдарды жұмысқа алғанды жөн көремін. Дагни, арамтамақтардың арасында тым ұзақ жүрдім деп ойламайсыз ба? Бір адамның қабілеті екінші біреуге қатер төндіреді деген қорытындыға келгеніңіз бе сонда?

— Мүлдем олай емес! Бірақ солай ойламаған жер бетіндегі жалғыз адам мен сияқтымын.

— Жұмысқа ең үздік маманды алуға қорқатындардың бәрі — түкке жарамайтындар, өз орнында отырмағандар. Менің ойымша, аса мықты маманды кеудеден итеретін кәсіпкерлер — жер бетіндегі ең құрып қалған адамдар. Бұл ойымнан қайтқан емеспін. Әй, неменеңе жетісіп күлесің, а?

Дагни таңырқай күлімсіреп, оның сөздерін мұқият тыңдап тұрды.

— Айтқаныңыз өте орынды! — деді ол.

— Басқа не ойлауға болады?

Ол ақырын күліп қойды.

— Сіз білесіз бе, бала кезімде әр кәсіпкер осылай ойлайды деп жүріппін.

— Сосын не болды?

— Сосын өзімнің қате ойлағанымды білдім.

— Бірақ солай болып тұрады ғой өзі.

— Өмір үйретеді екен.

— Дегенмен бұл ақылға қонады ғой, солай емес пе?

— Мен біржақты ойлауды доғардым.

— Басқа-басқа, бірақ бұдан ешқашан бас тартуға болмайды, — деді Кен Данаггер.

Олар көлікке қайта отырып, жолдың соңғы төмен түсетін бұрылысына қарай жүріп кетті. Дагни Голтқа қарады, ол болса, қыздың сұрайтынын күткендей оған қарай бұрылды.

— Сол күні Данаггердің кеңсесінде болған сіз ғой? — деді Дагни.

— Иә.

— Сонда сіз менің қабылдау бөлімінде күтіп отырғанымды білдіңіз ғой, солай ма?

— Иә, білдім.

— Жабық есіктің алдында күтіп отырудың мен үшін оңай болмағанын сезген шығарсыз?

Дагни өзіне оның қандай оймен қарағанын аңғара алмады. Көзінде не тұр? Аяушылық па? Аяушылық нысаны болуы екіталай еді, жан азабына осылай қарайтын, бірақ ол мүлдем қыздың қайғысын сезбейтін сияқты.

— Әрине, — деп ол оп-оңай жауап қатты.

Алқаптың жалғыз көшесінің бойында көзге ілінген алғашқы дүкен кенеттен қойылымға дайын тұрған ашық театр сияқты көрінді: алдыңғы қабырғасы жоқ жақтаулы қорап көркем безендірілген, музыкалық комедияның көрінісіне бәрі дайын — қызыл текше, жасыл шар, алтын конус. Ал, шын мәнінде, мұның бәрі қызанақ салынған қорап, көкөніс салынған бөшке, апельсиннен тұрғызылған пирамида және күнге шағылысып жылтыраған металл ыдыстардан тұратын сөрелер еді. Кенеп маңдайшада «Хэммондтың азық-түлік базары» деген жазу тұрды. Шолақ жейде киген, самай шашын ақ қырау шалған, салмақты, түр-әлпеті келіскен, келбетті еркек сөренің алдында қимылы бишілер сияқты әуеде қалықтап тұрғандай көрінетін көрікті келіншекке сары майдың бір бөлігін кесіп алып, өлшеп беріп жатты. Келіншектің қарапайым мақтадан тігілген көйлегінің етегі желмен желп-желп етіп, салтанатты кеш киіміне ұқсап тұрды. Әлгі адам Лоуренс Хэммондтың өзі болса да, Дагни еріксіз жымиып күлді.

Дүкендер шағын бірқабатты үйлерде орналасқан екен. Олардың тұсынан өтіп бара жатып, Дагни тақтайшалардан таныс атауларды бейне бір кітап беттеріндегі тақырыптарды кезекпен парақтап келе жатқандай оқи берді: «Маллиганның әмбебап дүкені», «Этвудтың былғары бұйымдары», «Нильсеннің құрылыс заттары». Олардан кейін «Маллиганның темекі компаниясы» деген жазуы бар тақтайша ілінген кішігірім кірпіш зауытының кіреберісінде доллар белгісі тұрды.

— Мидас Маллиганнан басқа компанияда кім бар? — деп қызығушылық танытты Дагни.

— Доктор Экстон, — деп жауап қатты Голт.

Ары-бері өткен адам некен-саяқ, оның өзінде бірен-саран әйел ғана. Көбі еркектер. Бәрі де асығып-үсігіп кетіп бара жатқанына қарағанда, тығыз шаруамен жүрсе керек. Бірінен кейін бірі тоқтап, көлікті қызықтады, Голтқа қол көтеріп, Дагниді танып, оған еш таңырқаусыз қызығушылықпен қарап қойды.

— Мені келеді деп көптен бері күткен бе еді мұнда? — деп сұрады қыз.

— Әлі де күтіп жүр, — деп жауап берді Голт.

Жолдың жиегінен ол ағаш жақтаумен жалғанып, шыны панельден жасалған құрылысты көрді. Бір сәтке ол бар болғаны әйел портретіне арналған жақтау сияқты көрінді: ұзын бойлы, ашық қоңыр шашты, нәзік әйелдің жүзіндегі сұлулық қашықтан да анық көрінетін, оны суретші де дәл бере алмас еді. Бірнеше минуттан соң әйел басын бұрды, сонда ғана Дагни ғимараттың ішінде үстелдерде адамдардың отырғанын, оның дәмхана екенін, ал әйел үстелшенің қасында түрегеп тұрғанын түсінді. Бұл Кэй Лудлоудың өзі еді, ол бір көрген жан ешқашан есінен шығармайтын киножұлдыз болған; қызметін тастағаннан кейін, бес жыл бұрын ұшты-күйлі жоғалып кеткен жұлдыздың өнердегі орнына аты-жөні белгісіз бір-бірінен аумайтын қыздар келген еді. Бірақ соны есіне түсіргенде, денесі дір ете қалды, актрисаны танып, таңырқай қараған Дагни қазір қандай фильмдер түсіріліп жатқаны туралы ойлап кетті. Содан кейін атақ әкелмейтін қарабайыр мадақ фильмдердегі рөлдерден гөрі осы шыны кафе Кэй Лудлоудың сұлулығына жарасып тұрғанын сезінді.

Келесі ғимарат аласа, қашалмаған граниттен жасалған, берік, орнықты, ұқыпты салынған, оның тікбұрышты корпусының кес-

кіні вицмундир [2] киімнің қатпары сынды айқын екен. Алайда қыздың алдынан лезде Чикаго тұманы толқындарының көрінісі сияқты көкке созылған биік ғимараттың бейнесі пайда бола кетті, қарапайым қарағай есігінің маңдайшасында алтын әріптермен «Маллиган Банкі» деп жазылып тұрды.

Бейне бір жолдың осынау бөлігіне ерекше екпін түсіргісі келгендей, банктің жанынан өтіп бара жатқанда, Голт көлікті ақырын жүргізді.

Бұдан кейін алдарынан «Маллиган ақша сарайы» деген белгісі бар кішкентай кірпіш ғимарат шықты.

— Ақша сарайы ма? — деді Дагни таңданып. — Маллиганға ақша сарайы не үшін керек?

Голт қолын қалтасына сұғып жіберіп, кішілеу келген екі тиынды алып шықты да, қыздың алақанына салды. Бұл таза алтыннан жасалған кіп-кішкентай дөңгелек тиындардың көлемі центтен де кіші еді, шамасы, Нэт Таггерт заманында айналымда болған ақшаға ұқсайды; бір жағында Бостандық мүсінінің үстіңгі беті бейнеленген және «Америка Құрама Штаттары — бір доллар» деген сөздер бар, ал екінші жағындағы датада соңғы екі жыл жазылған.

— Бұл — біз қолданатын ақша, — деді ол. — Оларды Мидас Маллиган шығарады.

— Бірақ… оған кім рұқсат берген?

— Ол тиынның екі жағында да көрсетілген.

— Ал айырбасқа қолданатын ұсақ ақша ше?

— Маллиган күмістен оны да шығарады. Біз бұл алқапта басқа валютаны қабылдамаймыз. Біз шынайы құндылықтардан басқа ештеңе қабылдамаймыз.

Дагни тиынды айналдырып қарап шықты:

— Бұл, бұл ана… не сияқты… менің ата-бабаларымның кезінде қолданған ақшасы сияқты.

Голт алқапты көрсетті:

— Иә, өзі де солай емес пе…

Дагни алақанындағы жұп-жұқа, өте нәзік, қауырсындай жеңіл алтын тиынға қарап отырды. Таггерттің трансконтиненталды теміржол жүйесінің тағдыры осымен байланысты екенін түсінді, өйткені бұл аркалардың бүкіл жүйесі, жаңа жол, көпір, құрылыстардың барлық құрылымын сақтайтын тас қамал, тірек еді… Ол басын шайқап, Голтқа тиынды кері қайтарды.

— Сіз менің міндетімді еш жеңілдетпейсіз, — деді дауысын бәсеңдетіп.

— Қайта барынша қиындата түсемін.

— Бәрін бірден ашып айта салуға не кедергі? Неліктен менің меңгеруіме тура келетін нәрсенің бәрін бірден айтпасқа?

Ол қалаға, артта қалған жолға қарап, қолымен нұсқады.

— Ал мені не істеп келеді деп ойлайсыз? — деді.

Олар ары қарай үнсіз жүріп кетті. Біраз уақыттан кейін Дагни статистикасын білгісі келген үнмен:

— Сонымен Мидас Маллиган бұл алқаптан қанша байлық жинады? — деп сұрады.

Голт алдыңғы жақты нұсқап:

— Өзіңіз жобалай беріңіз, — деді.

Жол айқыш-ұйқыш топырақ тұнған тұстан алқаптың тұрғын үйлеріне қарай бұрылды. Үйлер көшенің бойын жағалай емес, жердің сайы мен қырына шашырап орналасқан. Олар шағын, қарапайым, жергілікті материалдардан, негізінен гранит пен қарағайдан тұрғызылған, алайда қара күшті үнемдеп, асқан өнертапқыштықпен салынғаны бірден көзге ұрады. Әрбір үй бір адамның еңбегімен салынғандай көрінетін, екі үй бір-біріне ұқсамайтын, бәріне ортақ бір қасиет — жоспарды түсініп, содан кейін жүзеге асырғанында. Голт үйлерді бірінен соң бірін қызға таныс есімдерді айта отырып көрсетіп келеді. Дагниге әлемнің ең бай ықпалды қор биржасының тізімінен үзінді немесе құрметті тізім сияқты естілді: Кен Данаггер… Тед Нильсен… Лоуренс Хэммонд… Роджер Марш… Эллис Уайет… Оуэн Келлог… Доктор Экстон.

Ең соңғы тұрған доктор Экстонның үйі — таудың тік беткейі көтерілген жотада үлкен террасасы бар шағын коттедж болатын. Жол оның жанынан өтіп, өрге қарай бұралаң тау жолына ұласатын. Жалғызаяқ жол тіп-тік болып түзу өскен, діңі қатар-қатар сап түзеп, көкке ұмтылған биік-биік ескі қарағайлардың арасындағы жолға дейін қысқарып барып түйісті; ұшар басы тұтасып өскен қарағай бұтақтары жолды ымыртта тыныштыққа бөлеп тұр. Жердің осы бір енсіз жолағында дөңгелектің ізі де жоқ, бұл мекенде дөңгелек атаулы мүлдем пайдаланылмаған, ондайды ұмытқан сияқты; небәрі бірнеше минутта жолдың біраз бұрылыстарынан кейін адам тұратын жерден мүлдем алыстап кетесің. Содан кейін орманның түкпіріндегі бұтақтардың басына сирек көрінетін күн сәулесі ара-тұра саңылаулап түсіп тұратыны болмаса, мүлгіген тыныштықты бұзатын ештеңе жоқ.

Жолдың соңында кенеттен алдарынан шыға келген үйдің көрінісі Дагниге күтпеген жерден ток соққандай әсер етті; үй адамдардан таса жерде оқшау, жалғыз тұрды; ол ауыр қайғы мен зор қиыншылықты жасырған құпия баспанаға ұқсады. Бұл алқаптағы ең қарапайым үй еді, бөрене қабырғалары жаңбыр тиіп қарайып кеткен, ал үлкен терезелері барлық дауыл мен жауынға төтеп беріп, күн сәулесін кедергісіз өткізіп тұрды.

— Бұл кімнің үйі?.. Оһ!.. — Ол демін ішіне тартып, басын бірден бұрып алды.

Кіреберісте ғасырлар бойы соққан желге қақталып, уақыт өткен сайын түсі солғын тартқан Себастьян Д’Анконияның күміс гербі күнмен шағылыса жарқырап тұрды.

Оның еріксіз қашып кетпек болған тілегін біліп қойғандай, Голт көлікті үйдің дәл алдына әкеп тоқтатты. Бір сәтке олардың көздері түйісіп, тұрған орындарында қалшиып қалды: қыздың көзінде сауал тұрды, жігітте — талап қою; қыздың жүзінде — шынайылық болса, жігіттің түрінде — қаталдық; қыз оның мақсатын түсінді, бірақ уәжін ұқпады. Сондықтан үнсіз мойынсұнды. Балдаққа сүйеніп, көліктен түсті, содан кейін үйге қарай бұрылып, есіктің алдына тоқтады.

Ол Испаниядағы мәрмәр сарайдан Анд тауларындағы саяжайға, одан Колорадодағы бөрене үйге әкелінген күміс гербтің тұрпатына — бас имеген ерлердің гербіне қарады. Үйдің есігі құлыптаулы, күн күңгірт терезенің ішкі жағына түсіп тұрған жоқ, шатырдың үстіне созылған қарағай бұтақтары үйді қорғап, мейірімге, салтанатты батаға жайылған алақан іспетті көрінеді. Мүлгіген тыныштықты тек орманның алыс түкпірінде құлаған ағаштың гүрс еткен дыбысы мен анда-санда тырс-тырс тамған су тамшысының сылдыры ғана бұзды, осылайша, зілдей тыныштық осы жердегі барлық ауыртпалықты құрсап, дымын шығармады. Ол орнынан тұрып, нәзік те әлсіз кейіпте еш ренішсіз бас иіп, тың тыңдады.

— Көрейік, кім зор құрмет көрсетер екен: сен — Нэт Таггертке ме, әлде мен — Себастьян Д’Анконияға ма…

«— Дагни! Менің қалуыма көмектес. Бас тартуға көмектес. Тіпті онікі дұрыс болса да!..»

Дагни бұрылып, көзін Голтқа қадады, өйткені өзінің оған қарсы тұра алмайтынын білді. Ол көліктің рөлінде қимылсыз отыр. Дагнидің соңына да түскен жоқ, оған көмектесейін деп қол ұшын созуға ниеттенген де жоқ, қыздың өткенді ой елегінен өткізіп, бір сәт қабырғасымен кеңесіп, бір шешімге бекінгенін дұрыс көріп тұрғандай болды. Дагни оның қаққан қазықтай болып, әлі де орнынан қозғалмай, қолын рөлге сүйеп, білегін салбыратқан күйі тапжылмай отырғанын байқады. Ол Дагниді бұрынғыдай көзімен бағып отырды, бірақ қыз оның жүзінен ештеңе аңғара алмады: кірпік қақпастан көзін Дагниге ұзақ қадап тұрды.

Дагни қайтадан оның жанына келіп отырғанда, ол:

— Сізден алып кеткен бірінші адамым сол болатын, — деді.

Дагни томсырайған түрмен жасқанбастан сұрақ қойды:

— Сіз ол туралы тағы не білесіз?

— Ол маған ештеңе айтқан жоқ. Тек сіз жайында сөз бола қалса, дауысының өзгеретінін байқайтынмын.

Дагни естіген жауабынан оның жан дүниесіндегі қайғы-қасіретті барынша жасырмақ болғаны дауысынан сәл де болса байқалып қалатынын аңғарып, басы салбырап кетті.

Ол стартерді қосты, мотордың шуылы олардың бір-біріне тіл қатпай отырған үнсіздігін бұзып жіберді. Олар сапарын ары қарай жалғастырды.

Жол ақырындап кеңейе түсіп, алдынан күн сәулесі жарқырай көріне бастаған аймаққа жетті. Дагни бұтақтардың арасында сымдардың жарқылын көрді, олар айнадай таза тегіс алаңға шықты. Жартасты аймақтың биік баурайында елеусіз кішкентай құрылым тұрды. Бұл қарапайым гранит текшесі еді, онда ешқандай терезе де, тіпті бір тесік те жоқ, тек жылтыр болаттан жасалған есік және шатырдан шығатын сым антенналар бар. Голт тоқтамай, айналып өтіп кетпек болып еді, кенеттен Дагни еркінен тыс:

— Мынау не? — деп сұрап қалды.

Голт езу тартты.

— Бұл — электр стансасы.

— Оһ, осы жерде тоқтаңызшы, өтінемін!

Дагнидің өтінішіне құлақ салып, көлікті төбенің етегіне қарай тіреді. Жартасты жермен бірнеше қадам жүргеннен кейін Дагни кілт тоқтады, бейне бір алға қарай жүрудің мәні жоқ, жоғары қарай көтерілетін жер жоқ сияқты болды: тағдыр айдап басқа әлемге тап келген кезі — оның көз алдында алқапты көрген кездегідей сезім пайда болды.

Дагни осы ғимаратқа қарап, санасындағы сансыз ойдың шырмауында тұрды, сезім деген үнемі санада қатталғандарды ғана жаңғыртып тұратынын әлдеқашан түсінген болатын.

Оның қазіргі сезінгені ұзақ үдемеліліктің жиыны, сөзбен айтып, тілмен жеткізуді қажет етпейтін ұзын-сонар ойдың бір сәтте қорытылғаны еді; ішкі ойы оған «егер ол қозғалтқышты пайдалануға үміттенбей-ақ, тек адам ойының осынау жетістігі із-түзсіз жоғалып кетпегенін білу үшін ғана Квентин Дэниэльстің ізінен жүргенде… егер ол адамзаттың ақыл-ойының осынау бір керемет жетістігі туралы ойы үшін — көзінің оты сөнген, дауысы қарлыққан, наным-сенімі бұлдыр, түлкібұлаңға салуға құмар, қолы бос, саяз ойлы адамдардың қысымының салдарынан арқасындағы ауыр жүгімен сүңгуірші сияқты соңғы күшін жинап, адамзаттың данышпаны жасаған керемет жетістік туралы ойы үшін оттегі түтігіне жандәрмен қол созған күйі мұхитқа батып кетсе… қозғалтқыштың сынық қалдықтарын көргенде, кенеттен дем жетпей тұншықса — тарам-тарам болып ыдырап бара жатқан қос өкпесінен соңғы дем шығар сәтте көзін төменге емес, жоғарыға қадауын сұрап доктор Стадлер жалынса, сонда бұл оның зар күйі, өмірінің желкені мен ескегі болар еді… егер ол мөп-мөлдір, шынайы, жарқын әрі қажырлы біліктілігімен, жас кезіндегі арманының жетегімен әрекет етер болса…» — деп тұрғандай еді.

Міне, оның шындыққа айналған арманы дәл алдында тұр. Ол нұрлы ақылдың теңдессіз қуатын паш етіп, сымдардың шым-шытырық орауының арасынан жазғы тынық аспан көгіне ұшқын шашып, ғарыштың сарқылмас шексіз энергиясын бойға сіңіріп, қалай болса солай тұрғызыла салған мына тас құрылыстың құпия қоймасын қанықтырып, өңіне айналды.

Дагни көз алдында тұрған үлкендігі тауар пойызының жартысындай ғана, мемлекеттің барлық жылу орталығын, еңбек пен жылудың, болаттың алып конгломератын алмастыра алатын осы бір құрылыс туралы ойланды: ток өндіретін немесе пайдаланатындардың күш-қуатын алмастырып, ауыр еңбектен иығын босататын да тонналаған жүк көтеріп тұрған осы құрылыстан шығатын энергия екені сөзсіз. Адамдардың ғұмырына артық уақыттың сағаттары, күндері мен жылдары қосылады. Бейне бір артық минут пайда болып, жұмыстан бір сәт еңсесін көтеріп, айналаны, жарық кең дүниені шолып, еркін тыныстап, көз тастауға мүмкіндік алғандай еді. Электр энергиясының төлемінен үнемделген ақшаға сатып алынған сигареттің артық қорабы есебінен немесе электр энергиясын тұтынатын кәсіпорындағы жұмыс уақытын қысқартқан сағат есебінен, немесе осы қозғалтқыш күшімен жүретін пойызбен, бір жұмыс күнінің есебінен сатып алынған билетпен жер шарын саяхаттауға мүмкіндік туғандай. Осы шығынның барлығы — энергияның, уақыттың, күш-жігердің шығыны сымдарды қалай дәл байланыстыруды білетін бір данышпанның ақыл-ойының арқасында орны толып, төленген еді. Бірақ ол қозғалтқыш, зауыт немесе пойыздың құр өзінің жеке тұрғанда еш мән-мағынасы жоқ екенін жақсы білді. Оның пайдасы сол — адам баласы осы өмірдің игіліктерінен ләззат алуы керек; осынау ғажайып жетістік адам баласына қызмет етуге тиіс. Терең ойдың көрегендігінен тараған қуатпен мына кең дүниені Жаратқанның сыйы санап, бақытқа жету үшін талпынып, еңбектенудің өзі өмірдің мақсаты мен мәні екенін түсінді.

Құрылыстың кірер есігі тот баспайтын болаттан жасалған қаңылтыр екен, ол күн сәулесінің әсерімен болар-болмас көгілдір түспен жылтырап тұр. Есіктің үстінде құрылыстың сұрқай келбетіне жылу таратқандай, гранит тасқа ойып жазылған сөз бар екен:

«МЕН ӨЗ ӨМІРІММЕН ЖӘНЕ… ӨМІРІМЕ ДЕГЕН МАХАББАТПЕН АНТ ЕТЕМІН: МЕН ЕШҚАШАН БАСҚА АДАМ ҮШІН ӨМІР СҮРМЕЙМІН ЖӘНЕ ЕШҚАШАН БАСҚА АДАМДЫ МЕН ҮШІН ӨМІР СҮРУГЕ МӘЖБҮРЛЕМЕЙМІН ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛАП ЕТПЕЙМІН».

Дагни Голтқа бұрылып қарады. Қыздың арт жағында тұрған ол бері жақындады. Дагни мұның өзі берген анты екенін білді. Ол қозғалтқышты жасаушыға қарады да, еңбек адамын көрді: әдеттегі ортада, күнделікті ісімен айналысып жатыр. Оның қимылы жеңіл, басқаларға қарағанда шынайы, артық салмақ пен ауырлықты сезіну деген мүлдем жоқ, денесін еркін қозғайды және мүлтіксіз келісті сымбатқа ие — қарапайым киінген еңселі адам: жұқа жейде, жеңіл шалбар, жіңішке белінен айналдырған белдік… және металға ұқсас түсін құбылтып жел тербеген шаш. Дагни жаңа ғана осынау адамның қолынан шыққан дүниеге таңданғандай оның өзіне де аңтарыла қарап қалыпты.

Кенеттен ол екеуінің бір-біріне алғаш тіл қатқанда айтқан екі ауыз сөзі үнсіздікті бұзып, әлі де құлағына жаңғырып келіп тұрғанын, одан кейін айтылғандардың бәрі де сол сөздердің көлеңкесінде қалатынын, ал Голт болса, оны ұмытуына жол бермей, үнемі қыздың есіне салып отырғанын түсінді. Дагни күтпеген жерден өздерінен басқа ешкімнің де жоқ екенін сезінді. Ал бұл күйі сол шындықты нақтылап, үнсіз меңзеуге жол бермей, айтылмаған ойдың бәрінің мән-маңызын арттырып, күшейтіп жіберді. Олар жым-жырт орманда ежелгі ғибадатханаға ұқсайтын, пұтқа табынатын храмды еске салатын құрылыстың қасында екеуден-екеу тұрды. Дагни құлшылық етудің ғұрпы қандай болатынын және мұндай алтарьға нені қою керек екенін білетін.

Ол тамағын әлдене буып тұрғандай, басын сәл ғана артқа шалқайтты. Шашын жел желпіді, бірақ көзіне оның аяғы мен аузы ғана көрініп, ал өзі шалқасымен құлап бара жатқандай сезінді. Голт қызды бақылап, барлай қарап тұрды, қабағын болар-болмас қағып қойғаны болмаса, жүзі міз бақпастан қалды, тек көзіне жарық шағылысқандай, сығырайтып қарады. Бұл бір үш сәттік ырғақ сияқты еді: біріншісі өтіп кетті; ал екіншісі оның күресі, оның жұмсаған күш-жігері қызға қарағанда барынша қиын болғанын түсіндіргендей; ал ең соңғысында — ол басын көтеріп, ғибадатханаға кірер маңдайшада тұрған жазуға көз салды.

Дагни оған бір сәтке өзіне қарап тұруға мүмкіндік берді, бейне бір қарсыласына күш жинап алсын деп мейірім танытып күтіп тұрғандай еді. Сосын жазуды нұсқап, тәкаппар үнмен:

— Анау не? — деп сұрады.

— Ол — ант, сізден басқа, осы алқапқа келгендердің барлығы ант берген!

Дагни жазудан көзін алмаған күйі:

— Бұл менің өмірлік ұстанымым болған! — деді.

— Оны білемін.

— Бірақ сіз оны дұрыс түсіндірмейтін сияқтысыз.

— Онда сіздің әлі де біздің қайсымыз адасып жүргенімізді түсінуіңіз қажет екен.

Дагни сол сәтте өзіне деген зор сеніммен оның жан жарасына үстемдік еткенін сезініп, онысын болар-болмас қана қозғалысымен білдіріп, болат есікке жақындады. Жақындады да, рұқсат та сұрамастан, тұтқасынан тартып ашпақ болды. Бірақ есік құлыптаулы еді, тіпті оның қолының күшін шыбын шаққан құрлы көрмей, мазақ еткендей, құлып тастай қатқан күйі орнынан бір мысқал да қозғалмады, гранит жақтауға болат тақтайшамен бірге құйып, жабыстырып тастаған сияқты көрінді.

— Бұл есікті ашуға тырыспаңыз, Таггерт ханым.

Ол қызға ақырын жақындай берді, санасына өзінің әр қадамын шегелеп қалдырғысы келгендей көрінді.

— Оны ешқандай күш, тіпті ең алапат күш те аша алмайды, — деді. — Бұл есікті ашуға ақыл-ойдың ғана шамасы жетеді. Егер кімде-кім оны жарылғыш затпен жармақ болса, есік ашылмай тұрып-ақ онысы темір-терсектің төбешігіне айналып кетеді. Сізге тиісті ой келген кезде ғана қозғалтқыштың құпиясы сіздікі болады, сонымен бірге… — деген кезде оның дауысынан тұңғыш рет діріл сезілді, — білгіңіз келген барлық басқа құпия да шешіледі.

Ол Дагнидің алдында бір минуттай қарап тұрды. Түсінгенін қалағандай ақырын жымиды да, ойына әлдене түскендей сөзін толықтырды:

— Мен сізге қалай істеу керек екенін көрсетемін.

Сөйтті де, кері шегінді. Сосын қыбыр етпеген күйі тасқа қашалып жазылған сөздерге қарады, оларды ақырын бірсарынды үнмен тап бір ант беріп тұрғандай айтып шықты. Дауысында ешқандай эмоция болмады, тек айтып жатқан сөздерінің мәнін толық түсінетіні және асқан шынайылық сезілді. Сол сәтте Дагни саналы ғұмырындағы ең салтанатты сәтті бастан кешіріп жатқанын түсінді: адамның тұттай жалаңаш жанын көңіл көзімен көріп түйсінді, сол жанның осы антты айтуға төлеген құнын білді. Болашақ өмірі үшін қандай мәні болатынын толық сезініп, оның антты тұңғыш айтқан күнінің жаңғырығы құлағына жетті: сол бір көктемнің қас қарайған кешінде басқа алты мың адам отырған кезде, орнынан көтерілген адамның қандай екенін анық елестетті, сонда отырғандардың бұдан не үшін сескенгенін түсінді. Дагни соңғы он екі жылда жер бетінде болған нәрселердің барлығының бастауы мен мәні осында екенін жан-тәнімен сезінді, қозғалтқыштың құпиясынан да мұның мәні жоғары екенін түсінді. Қайтадан ант берген, өмірінің ісіне қайтадан өзін арнаған адамның дауысын тыңдап тұрып, осының бәрін жан-жүрегімен сезінді:

— Мен өз өміріммен… және өміріме деген махаббатпен… ант етемін, …мен ешқашан басқа адам үшін өмір сүрмеймін… және ешқашан басқа адамды мен үшін өмір сүруге мәжбүрлемеймін және оны талап етпеймін.

Дагни мүлдем таңғалған жоқ, — керемет ештеңе де жоқ сияқты, тек маңыздысы сол, Голттың дауысының соңғы дыбысымен қатар есік ақырын ашылып, ғимараттың қараңғылығына жол ашты. Іштен жарық жанған сәтте Голт есіктің тұтқасын ұстады да, қайтадан қуатты қамалды шертіп, мықтап жапты.

— Дыбыспен жабылатын қамал, — деп түсіндірді жайбарақат. — Бұл сөйлем есікті ашуға қажетті дыбыс құрамынан тұрады. Сіздің бұл құпияны ашуыңызға ешқандай да қарсылығым жоқ, себебі ол сөздерге мен сыйдырған мағынаны сіз дәл бермейінше, айта алмайсыз.

Дагни басын изеп:

— Айтпаймын және айтуға тырыспаймын да, — деді.

Дагни оның соңынан көлікке қарай қинала ілбіп басып келе жатты, әл-дәрмені біткенін сезді. Орындыққа отырды да, стартердің дауысын әзер естіп, көзін жұмды. Әбден болдырып, ұйқысыз өткен сағаттар оған тағы да өз әсерін тигізді, жүйке талшықтары сыр бере бастады. Қыздың шаршағаны сонша, бұдан әрі ойлануға да шамасы келмеді, барлық сезім күйінен ада болып, сүлесоқ отырды.

Машина үйдің алдына келіп тоқтағанға дейін ол көзін де ашпады, ләм-мим деп тіл де қатпады.

— Сіздің демалып алғаныңыз жөн болар еді, — деді Голт оған, — егер бүгін Маллиганның үйіне кешкі асқа барамын десеңіз, онда біраз ұйықтап, тынығып алыңыз.

Дагнидің оның айтқанына құлақ аспасқа шарасы қалмады. Қолтығынан сүйемек болғанына қарсылық танытып, өзі тәлтіректеп үйге әрең кірді. Бірауыз сөзді айтуға шамасы зорға жетті.

— Уайымдамаңыз, бәрі жақсы, — деді де, бөлмеге кіріп, соңғы күшін жинап, есікті тарс жапты.

Төсекке етпетінен құлады. Мәселе тек тәнінің шаршағанында ғана емес еді. Бір күннің ішінде басынан кешкендерінің бәрін қорытып, ойға сіңіру оңай болмады. Бойында мүлдем күш-жігер қалмаған екен, санасы сансырап, тек бір сезім ғана қалды. Ол да қалған күшін сарқып, ақылын тұсаулап, ойлау қабілетін, баға беру, өзін бақылау дегеннің бәрін кейінге ысыртып қойды; қандай да бір тілегін білдіруге де күш қалмапты, тек сезіне алады, бар болмысы бір ғана сезімге — мақсатсыз, армансыз селсоқ күйге тәуелді болып қалған. Көз алдында оның бейнесі көлбең қақты, құрылыстың кіреберісінде тұрғанын көрді, бірақ ештеңені сезінбеді: алға ұмтылыс та, үміт те жоқ; өзінің жағдайын бағамдай алмады, өзі үшін салдары қандай болатынын анықтай да, бағалай да алмады. Тұлға ретінде жоғалды, адам ретінде ғайып болды, тек функциясы ғана — еш даму жоқ, жалғыз мақсаты, бірден-бір маңызы ретінде көру қабілеті ғана қалды.

Жастыққа бетін басып, жарыққа малынған Канзастағы әуежайды еміс-еміс есіне түсірді. Мотордың жылдамдық алған гүрілі, ентелей ұмтылғандағы ұшу жолағы, көкке көтеріле берген сәті есіне түсті. Ұшақтың шассиі жерден көтеріле берген мезетті ойына алғаны сол еді, талықсып ұйықтап кетті.

* * *

Алқап әлі де көк аспанның шұғыласына шағылысқан көлге ұқсап тұрды, бірақ жарқыраған алтын түстен мыстың түсіне ауысып қоюланып кетті. Жағалау тұманның ішіне сіңіп, ғайып болып жатты, ал тау шыңдары қою көкке оранды. Олар Маллиганның үйіне кешкі ас ішуге жолға шықты.

Дагнидің бойында шаршау мен ашудың ізі де қалмаған еді. Күн көкжиекке қонған кезде ұйқыдан оянған. Бөлмеден шыққан кезде өзін Голттың күтіп отырғанын байқады, шамның жарығында ештеңе істеместен, қозғалмай отыр екен. Ол басын көтеріп қарағанда, Дагни есіктің көзінде тұрды. Оның байсалды кейпі, ұқыпты жиналған шашы, еркін тұрысы өзіне сенімді екенін аңғартады, егер балдаққа сүйеніп, еңкіш тартқан денесін есепке алмағанда, Таггерт ғимаратындағы өз кабинетінің табалдырығында тұрғандай-ақ екен. Ол Дагниге бір минуттай үнсіз көз тастады. Дагни өзіне-өзі таңданыспен сұрақ қойды: өзін осылай кабинетінің есігі алдында тұрғандай сезінетіні және соған сенімді болатыны несі екен?!

Дагни көлікте оның қасына жайғасса да, сөйлесуге зауқы соқпады. Екеуі де бәрібір осынау үнсіздікте терең мағына жатқанын жасыра алмайтындай. Алқаптағы алысырақ орналасқан үйден жарқыраған оттың жарығы көрінді, көп ұзамай Маллиган үйінің терезесі көзге шалынды. Дагни:

— Ол жерде кімдер болады? — деп сұрады.

— Сіздің соңғы достарыңыздың кейбіреуі, — деп жауап берді, — және менің алғашқы достарым болады.

Мидас Маллиган қонағын есіктің алдынан күтіп алды. Дагни оның сұрқай көрінетін жалпақтау бет-әлпеті соншалықты сұсты емес екенін байқады; өз-өзіне көңілі толған жандай болып тұрғанымен, онысы бәрібір жүзіне жылылық ұялатып, жұмсарта алмаған екен. Тек мұны көргенде жүзі жылып, көзінің қиығынан жылт еткен шуақ көрінді, алайда ол өткір әрі табанды адам еді, сондықтан жымиғанда да салмақты кейпінен арылмады.

Ол есікті айқара ашып, әдеттегіден гөрі қолын баяу қозғалтып, маңғаз қимылдады. Қонақ бөлмеге кіргенде, онда отырған жеті адам орындарынан тұрып, Дагнимен амандасты.

— Мырзалар, «Таггерт Трансконтинентал!» — деді Мидас Маллиган.

Осыны айтқан кезде, қанша салмақты болса да, үнінде компанияның атауы Нэт Таггерт басқарған кездегідей мәртебелі лауазым сияқты естілді.

Дагни ақырын басын иіп, жиналғандарға ізетпен амандасты. Бұл кешке ар-намыс пен қадір-қасиетті дәл өзіндей жоғары ту ететін, теміржолдың даң