автордың кітабын онлайн тегін оқу  Өкіл әке

Марио Пьюзо

1-ТАРАУ

Америго Бонасера Нью-Йорк қалалық қылмыстық сотының үшінші бөлімшесінде қызын қатыгездікпен қорлап жарымжан еткен, онымен де қоймай абыройын төгіп масқараламақ болған қаскөйлердің басына қара түнек орнатар әділ жаза беруін күтіп отыр.

Өзін сондай маңызды әрі айбарлы ұстаған судья үстелінің алдында тұрған екі бозбаланың шаруасын өз қолымен бітіре салғысы келгендей қара мантиясының жеңін түрді. Менменсіген қалың беті өшпенділік ызғарымен одан сайын ісініп сазара түсті. Дегенмен осы әрекетінің астарында түсініксіз бір жалғандық бар сияқты, оны Америго Бонасера іштей сезеді, бірақ нақты не екенін айыра алмайды.

— Сендердің бұл істеген жексұрындықтарыңның шегі жоқ, — дегенде әлгінің сөзі оқыс естілді.

«Иә, — дейді Америго Бонасера ойланып, — иә, тап солай. Малдар. Хайуандар». Бозбалалардың ұқыпты алынып, май жағылған шаштары жылт-жылт етеді. Өздері жып-жылмағай түрлерін сүмірейтіп, бастарын салбырата төмен салып тұр.

Судья сөзін жалғады:

— Сендер ормандағы жыртқыш аң сияқты әрекет еттіңдер. Дегенмен бақытты екенсіңдер, бейшара қыздың абыройын төгу қолдарыңнан келмепті. Әйтпегенде мен сендерді жиырма жылға темір торға тоғыта салатын едім. — Ол сәл үзіліс жасап, түнеріңкі суық қабағының астынан Америго Бонасераның қаны қашып бозарып кеткен жүзін түлкі көзімен бір сүзіп өтті де, қолындағы сот шешімі жазылған қағазды қыса ұстап, үстелге қарай қайта еңкейді. Сосын қабағын бұрынғысынан да қаттырақ түйіңкіреп, қажеттіліктен туған табиғи ашуын тежегенсіп иығын қиқаң еткізді де, шешімін оқыды: — Алайда сендер әлі жассыңдар, бұрын-сонды мұндай жаман істен таза екенсіңдер, әке-шешелерің де жақсы адамдар, міне, осы жағдайларды және кек алуға шақырмайтын біздің дана заңымызды ескеріп, мен сендердің әрқайсыңды үш жыл мерзімге бас бостандықтарыңнан айыру жазасына кестім. Шартты түрде.

Қырық жыл адам жерлеумен айналысқан кәсібінің арқасында түр-әлпетімен сыртқа сыр бермеуге үйренген Бонасера лап етіп бойын керней жөнелген ашу-ызасын дер кезінде тежеп үлгерді. Оның жақ сүйегі сынып, зәбір-жапа шеккен жап-жас, сүйкімді қызы әлі күнге дейін ауруханада ем қабылдап жатыр; ал мына малғұндар, адам деуге ауыз бармайтын хайуандар еркіндікте сайран салып жүрмек пе? Демек, мұның алдында комедия қойылып жатыр. Ол сүйікті перзенттерінің қасында жүздері күлімдеп, үймелесе қалған олардың ата-аналарына қарады. Қуанатын себеп бар, ендеше, жарқырап жайнамағанда қайтеді.

Бонасераның тамағына өкініштің запыраны тіреліп, аузының іші кермек татыған ащы сілекейге толып кетті. Ол төсқалтасынан аппақ қолорамалын алып, ерніне басты. Әлгі ұяттан жұрдай арсыз екі бозбала бұған тіпті көз қырын да салмастан қасынан мырс-мырс күліп өте шықты. Ал бұл мызғымастан үнсіз тұрып қалды. Бірауыз сөз айтқан жоқ, бар болғаны крахмалды орамалымен ернінің үстін қаттырақ баса түсті.

Жергілікті америкалықтарша киінген, жастары Бонасерамен шамалас екі еркек пен екі әйел балаларының соңынан ілесті. Ата-аналары бұған біртүрлі ыңғайсызданып қарағанымен, түрлерінен бәрібір біз сондаймыз дегендей салтанатты көңіл күйі атойлап, анық байқалып қалған еді.

Өзін әрең ұстап тұрған Бонасера шығар ауызға қарай қозғала берді де, дауысы қырылдай айғайлап жіберді:

— Мен жалғыз жыламаспын, сендер де көз жастарыңды көлдетерсіңдер. Сендердің балаларың мені қалай жылатса, сендер де менен тап солай жылайсыңдар!

Топтың соңынан келе жатқан адвокаттар клиенттерін тезірек өтіп кетсін деп иықтарынан итеріп жіберді; ал бозбалалар әке-шешелерін қорғамақ болып топтың артына қарай ойысқан. Есік аузында кептеліс пайда болды. Ірі денелі сот орындаушы тез қимылдап Бонасера тұрған қатардың алдын бөгеу үшін есік босағасының бір шетінен кеп тұра қалған. Алайда онысы пайдасыз артық әрекет болды.

Америкада тұрып жатқан жылдары Бонасера заң мен тәртіпке құлай сенді. Өзі де заңды қатаң ұстанды, жақсы нәтижесін де көрді. Ал қазір іште қайнаған ашу мен ызадан көзі қарауытып, дүкеннен мылтық сатып алып мына екі оңбағанды атып тастасам ба деп ойланып кеткендей еді. Ол қасындағы түкке түсінбей тұрған әйеліне қарап тіл қатты:

— Бұлар бізді мазақ етті.

Ол сәл үнсіз тұрды да, артының не боларын ойланып жатпастан шешімді ойын бірден ақтара салды:

— Әділдік іздеп бас иіп дон Корлеоне алдына барғаннан басқа амалымыз жоқ.

***

Лос-Анджелестегі мейманхананың люкс нөміріндегі көз қаритын үлде мен бүлденің ортасында зинақор әйеліне алданған Джонни Фонтейн қайғысын вискимен басуға кіріскен. Қызыл диванға аунай жатып, аңсарлы сусынын ауық-ауық тура бөтелке аузынан қылғытады. Аузындағы жағымсыз дәмді кетіру үшін мұз түйірлері салынған хрусталь шелектегі еріген судан жұтады. Таңғы сағат төрттің кезі, ал бұл болса, әлгі сайқал үйге оралған соң оны қалай жазалайтынын көзіне елестетіп өзінше қиялдап отыр. Әйелі осы кеткеннен үйіне қайтып орала ма, ол жағы, әрине, белгісіз. Бірінші әйеліне телефон шалып, қыздарының жағдайын білсе болар еді, бірақ олай етуге уақыт тым кеш боп кетті. Достарына ше? Ісі қырын кеткелі оларды іздеуге де бұрынғыдай көңілі соқпайды. Атағы шығып тұрған кезде қандай еді? Таңғы сағат төртте телефон соқты деп сол достарының қай-қайсысы да төбелері көкке жеткендей қуанатын. Ал қазір қуану қайда, мұны көрсе анадайдан мұрындарын шүйіреді. Тасы өрге домалап тұрған уақытта салқын тиіп сәл тұмауратып қалса да, Американың атақты киножұлдыздарының өзі шыр-пыры шыға мазасызданушы еді-ау. Қазір соны еске алудың өзі біртүрлі қызық.

Бөтелкеге ауыз салғаны сол еді, әйелі кілттерін сылдырлатып есіктің құлпын ашып жатты, бірақ ол сонда да аузынан бөтелкені алмады. Әйелі ішке кіріп, қарсы алдына келді. Беті періштенің жүзіндей үлбіреген сондай әдемі. Момақандау шегір көзді, талдырмаш, түп-түзу тік біткен талша бойы да мінсіз тұлғасына жараса кеткен. Әлемдегі миллиондаған еркек Марго Эштонның сүйкімді жүзіне бір көргеннен-ақ ғашық болары сөзсіз. Расында, олар оны экраннан көру үшін ғана ақша төлейді.

— Қайда қаңғып жүрсің? — деді Джонни Фонтейн.

— Жай, жақсылап пергілесіп қайттым, — деді әйелі.

Ол есебін дұрыс құрмапты, Джонни соншалықты қатты мас емес екен. Журнал үстелшесінің үстінен қарғып кеп көйлегінің жағасынан бүре ұстады. Бірақ бетіне бетін тақап келгенде, бар ашуы оның жайнаңдаған ғажайып жүзіне, мөлдіреген тұнық жанарына тайғанап кетті де, былжырады да қалды. Марго мысқылдап ернін қайшылаған еді, бұл тағы қателесті. Джонни жұдырығын сермегелі жатқанда:

— Тек бетімнен ұрмашы, Джонни, — деді әйелі ышқына тіл қатып, — киноға түсіп жүрмін ғой!

Осыны айтқанда өзі сықылықтап күліп тұрды.

Кіндік тұсына соққы тиген әйел жерге құлап түсті де, Джонни үстіне мініп алды. Ал Марго болса, оның бетіне тәтті демін үрлеп, өзі тұншыға бастады. Күйеуі тоқтамастан үсті-үстіне соққылап жатыр: иығынан, бүйірінен, күнге тотығып жібектей есілген жұмсақ санынан. Бір кездері көшенің жуан жұдырығы боп жүргенінде Нью-Йорктің «тозақты бұрыштарында» батырсынған тентектерді қалай төмпештесе, қазір әйелін тап солай төмпештің астына алған. Ауыртатын соққылар, бірақ тіс сындырып, бұғананы күйреткендей соншалықты қатты емес.

Расында, бар күшін салған жоқ. Олай етуге дәті жетпейді. Әйеліне бұл жағдай біртүрлі қызық сияқты ма, қалай? Еденде шалқасынан жатыр, парша көйлегінің етегі белінен жоғары түріліп кеткен. Күйеуінің қытығына тиіп, сылқ-сылқ етіп күле береді:

— Ау, бол, Джонни, кел, артыл. Кілтіңді тесікке тық. Саған керегінің өзі де осы ғой.

Джонни Фонтейн орнынан тұрды. Өзінің сұлулығын қалқан қылған мына бір сұмырайды құр өлтірудің өзі жеткіліксіз. Етпетінен аунап түскен Марго серпіле ұшып тұрды. Жас қыздарша бұралаңдап билей жүріп, әндете тіл қатты:

— Ауырған жоқ, түк те ауырған жоқ. — Сосын жайнаңдаған көзіне мұң үйіріп, байсалдана сөзін жалғады: — Бақытсыз кеңкелес, ойын білмейтін жас баладай ішімді езіп жібердің. Эһ, Джонни, сен, сірә, езуінен сілекейі шұбырған бұзау қалпыңда қала беретін шығарсың, сен махаббаттың жайын да жаңа ауызданған бозбаладан артық білмейсің. Сен осы уақытқа дейін еркектер мен әйелдер тек қана өзіңнің мұрныңнан мыңқылдайтын әніңде айтылатындай іспен айналысады деп ойлайсың. — Ол басын шайқады. — Бейшарам-ай. Жарайды, аман бол, Джонни.

Марго жатын бөлмеге кіріп кетті де, артынша құлыптың сырт еткен дыбысы естілді.

Джонни қолымен бетін бүркеп, еденге отыра кетті. Өкпелі көңіліне қорлық қосылып, жаны жай табар емес. Алайда ол — Нью-Йорк лашықтарында шыңдалып өскен жан, соның арқасында Голливуд жықпылдарының арасында құрып кетпей өзін таныта алды. Әуежайға бару үшін телефонға қол созуға мәжбүр еткен де сол мінезі еді. Такси шақырды. Мұны құтқара алатын әлі де бір адам бар. Нью-Йоркке, сол адамға ұшуы керек. Қазір ол өзінде жоқ күш пен ақылды, сенімді махаббатты тапса, тек сол адамнан — өзінің Өкіл әкесі дон Корлеонеден ғана табады.

***

Қолы ұнмен айғыздалып, өзінің күмпиіп қызарып пісетін италиялық наны секілді домаланған екі беті шиқандай қып-қызыл Назорин наубайшы әйелі мен оң жақта отырыңқырап қалған қызы Катаринаға және наубайханасында қызмет ететін Энцоға сұстана көз тастады. Энцо үстіне ӘТ деген жасыл түсті жазуы бар әскери тұтқынның формасын киіп үлгеріпті. Енді Губернаторлар аралындағы кешкі тексеріске кешігіп қалмайын деп өзінше мазасыздана майысып тұр. Күнделікті айтылатын ауызекі уәдеге сеніп, америкалық қожайындарының жұмысын істеуге келетін мыңдаған италиялық әскери тұтқындар сияқты бұл да азын-аулақ еркіндігім мен нәпақамнан айырылып қалмасам игі дегендей үнемі қорқақтап жүреді. Сондықтан қазіргі кішкентай қулығы ол үшін ойын емес — ерекше мәнді, салмақты іс.

— Сен не, менің шаңырағымды масқаралағың келді ме? — деп Назорин гүр ете қалды. — Қызыңның естелігі үшін деп сыйлық қалдырып кетпек болдың ба? Соғыс аяқталды, енді не керегіне Американың ақылы жетпейді деймісің? Көтіңнен бір тебеді, кетесің Сицилияңа, сонда барып ауылыңның бүргелерін санайсың, солай ма?

Төртпақ келген қысқа борбай Энцо қолымен жүрек тұсын басып, жылап жібергелі тұрса да, ақыл-естен айырыла қоймаған-ды:

— Padrone [1], барлық Қасиетті әулиелердің атымен ант етейін, сіздің жақсылығыңызға жамандық ойламаймын. Мен сіздің қызыңызды сүйем және бар жан-тәніммен сыйлаймын. Сізге деген айрықша құрметіммен өтінем, қызыңызды маған беріңіз. Әрине, бұлай сұрауға хақым жоқ, ол рас, алайда егер мені Италияға қайтарып жіберсе, екінші қайтып маған Американы көру жоқ. Сосын мен ешқашан Катаринаға үйлене алмаймын.

Назориннің қатыны Филомена сөзін босқа шығындап жатпады.

— Алжыма, — деді ол былшиған семіз күйеуіне. — Не істеу керегін білесің. Энцоны біздің Лонг-Айлендтегі туысқандарымызға жібер, сонда жасырына тұрсын. Басқа ешқайда кетпесін.

Катарина бырқылдап жылап отыр. Қазірдің өзінде толық, қылтиып мұрт шыға бастаған кәрі қыздың пәлендей келісті келбеті жоқ-ты. Энцо сияқты көзге түсер көрікті жігітті ол енді қайдан тапқандай? Кім енді оның құпия жерлерінен әдемілеп ұстайды, сипалайды, елжіреп өбеді?

— Италияға кетем, біліп қойыңдар! — деді ол әкесіне дауыстай айғайлап. — Энцоны қалдырмасаңдар, мен онымен өзім қашып кетем!

Назорин оған қулана көз қиығын тастады. Иә, бірбеткейлігі бар қызының. Қызметшісі пештен жаңа ғана алған ыстық бөлкелерді кәрзеңкесімен көтеріп арт жағынан өтіп бара жатса, қызы оған арқасымен міндетті түрде бір сүйкеніп қалады. Өз көзімен талай көрген. Энцоны Америкада қалдырып, оған осы елдің азаматтығын алып беру керек. Мұндай шаруаны келістіріп орындай алатын бір ғана адам бар, ол — Өкіл әке дон Корлеоне.

***

Жоғарыда сөз еткен үш адамның әрқайсысы өзге жұртпен бірге 1945 жылғы тамыз айының соңғы сенбісі күні болатын Констанция Корлеоне бикештің ұзату тойына алтын әріппен жазылған шақыру қағазын алды. Қалыңдықтың әкесі дон Вито Корлеоне бұл кезде Лонг-Айлендтегі салтанатты зәулім жекежайда тұрып жатса да, өзінің бұрынғы көршілері мен ескі достарын ешқашан ұмытқан емес. Қонақтар осы үлкен үйге жиналып, бақандай бір тәулік бойы той тойлайды. Ертеңгі күні еске алатындай нағыз той болуы керек қой. Жапониямен соғыс, міне, аяқталды. Енді майдандағы балаларды ойлап мұңаятындай, қуаныштың қызығына көлеңке түсіретіндей негіз жоқ. Адамға қуанышына ерік беру үшін үйлену тойынан артық жер болмайды.

Сол күткен сенбі күннің таңы да атты, дон Корлеоненің отбасылық қуанышын бөлісу үшін Нью-Йорктен достары ағылып келе бастады. Сыйлықтары — ақша толы қалың конверт. Әрине, ішінде сыйлық иесінің кім екендігі және оның дон Корлеонеге деген құрметінің деңгейін көрсететін ресми кәртішкесі [2] қоса жүреді. Ал құрметтері, әлбетте, кіршіксіз таза көңілден шынайы болып келеді.

Дон Вито Корлеонеге жағдайын айтып, көмек сұрай келген қай-қайсысы болса да құрқол қайтқан емес. Өйткені ол ешкімге бос уәде бермейді. «Бұл өмірде менен де күштілер бар, қазір қолым қысқа боп тұр», — деп қулыққа басып ешқашан жалтармайды. Ол сенің досың ба немесе жасаған жақсылығы үшін қолын майлауға шамаң жетпеді ме, ондайға мән де бермейді. Оның қоятын бір ғана талабы бар: «Ол менің досым еді» деген сөзді жиі-жиі айтып жүрсең болғаны. Содан кейін көмек сұраушы кедей ме, әлсіз қораш жан ба, оған бәрібір, оның басындағы қиындықты өз жеке басының тауқыметіндей қабылдайды. Сосын оған көмек қолын созып, жағдайын түзеп беру үшін ештеңеден тайынбайды, барлық бөгеттен өтеді. Ал ақысы ше, оған не сұрайды?

Ештеңе. Оған керегі — адал достығың, «дон» деп құрметтеп атағаның. Анда-санда туысқандарша «Өкіл әке» деп еркелеп қойсаң да теріс болмас. Сосын үйде дайындалған бір шөлмек шарабыңды немесе рождестволық мерекеде өзіңе деген құрметпен дастарханыңа сыйлағаным деп арнайы пісірілген таралли деп аталатын бір себет тәтті тоқаш сыйласаң жетіп жатыр. Дегенмен бұларды тарту еткенде, «еңбегіңнің өтеуі еді» деген сөз аузыңнан аңдаусызда шығып кетіп жүрмесін. Алайда, әлбетте, мен сізге қарыздармын, сіз үшін қалаған уақытыңызда қолымнан келер көмегімді аямауға дайынмын деген сыпайылық сөз айтуды ұмытпағаның да жөн.

Ал қазір, қызының ұзату тойы болатын айтулы күні дон Вито Корлеоне өзінің Лонг-Айлендтегі теңізге қараған жекежайының есігі алдында қонақтарын қарсы алып тұр; келіп жатқандардың бәрін біледі — бәрі де мұның сенімінен шыққан жандар. Қай-қайсысы да өздерінің жақсы тұрмысы үшін бұған қарыздар, сол себепті оны еш қысылмастан «Өкіл әке» деп атайды. Той қызметін атқарып жүргендерге дейін барлығы да өз адамы. Бар жақтағы үстелге бас-көз боп ескі досы шапқылап жүр. Оның сыйлығы сол жерден ағыл-тегіл жөнелтіліп жатқан есепсіз ішімдіктермен шектелмейді, өзінің кәсіби қызметі де осы тойға арнаған үлкен сыйлығы болып есептеледі. Сондай-ақ достарының ержеткен ұлдары да даяшылық міндеттерін мінсіз атқаруда.

Ал бақ ішіндегі үстелдерге қойылған алуан түрлі тағамдарды дайындаған — дон Корлеоненің жұбайы мен оның құрбылары. Үлкен бау-бақша іші небір әдемі әшекейлермен жайнап тұр; бұл енді қалыңдық құрбыларының еңбегі — солардың епті қолының сиқырынан туған дүние.

Қонағы бай ма, кедей ме, биліктегі мықты ма, әлде момындардың ішіндегі ең жуасы ма, дон Корлеоне ешкімді де көңілінен тыс қалдырмай, алаламай бәрін бірдей құшағын жая қарсы алып тұр. Бұл — оның басты ерекшелігі. Риза болған қонақтар смокинг — қара костюмің өзіңе керемет жарасады десіп, жан-жағынан жарыса мақтап шу-шу етеді. Мұнда не болып жатқанын білмейтін сырт адам дон Корлеонені күйеужігіт осы екен деп қалғандай-ақ, тегі.

Қасында үш ұлының екеуі өзімен қатарласа тұр. Үлкен ұлы Сантиноны әкесінен басқалары түгел Санни, яғни «балам» деп атайды. Оған егде жастағы италиялықтар немқұрайды қараса, жастар жағы көздері жайнап сүйсіне қарайды. Италиялық-америкалықтың бірінші ұрпағы үшін ол айтарлықтай бойшаң, бойы бақандай алты фут, ал басындағы бұрқыраған қалың бұйра шашымен тіпті ұзын боп көрінеді. Бет-әлпеті Купидонның дөрекілеу бетпердесі сияқты болса да, өзі негізінде сымбатты жігіт. Ерні иілген садаққа ұқсайды, ал ортасы шұңқырланып тұратын жұмыр біткен иегі есіңе еріксіз ұятсыз бір дене мүшесін елестетеді. Бойынан бұқаның күшіндей қуаты бары сезіледі. Әсілі, баршаға мәлім шындық — табиғат оған еркектік сайманына келгенде айрықша жомарттық жасаған. Әбден жүні жұлынған тауықтай болған әйелі, бұрынғы көне замандарда құдайсыздар адамды аяқ-қолын керіп өлтіретін жазалау құралынан қалай қорықса, ол да неке төсегінен тап солай қорқады. Жұрттың өсегіне сенсек, жас кезінде жігітшілеп жүріп жезөкшелер үйіне бас сұға қалса, талайды көрген putain [3] дегендердің өздері де оның еркектік мүшесінен шошып, бағаларын екі есеге өсіре қояды екен.

Әп-әдемі отбасы — бай, бала-шағасы бола тұра той-думанның қызығына елтіп алған сал бөксе, керсен құйрық, жайын ауыз италиялық құтырған қатындар өздерінше өлшеп, бағалап Санни Корлеонеден көздерін алар емес. Бірақ олардың бүгінгі үміттері бос әурешілік еді. Қасында әйелі мен үйелмелі-сүйелмелі үш баласының жүргеніне қарамастан, Санни Корлеоненің көздегені қалыңдықтың ең жақын құрбысы Люси Манчини болатын. Үстіне кешкі қызғылт көйлегін киіп, бақшадағы орындықта жып-жылтыр қара шашына кішкентай гүл шоқтарын қыстырып отырған қалыңдықтың құрбысы оның бұл ойын бірден түсінді. Аптаға созылған тойға дайындық кезінде қыздың өзі де Санниді көрген жерде қылымсумен болған, бүгін таңертең алтарь [4] алдында жігіттің қолынан ұстай алып, қаттырақ қысып жіберген-ді. Күйеуге тимеген басы бос қыз бұдан артық не істей алсын енді.

Құдіреттілігі жағынан ол ешқашан әкесіне теңесе алмайды, оның жеткен жеріне жете алмайды. Мейлі, оған бәрібір. Есесіне, Санни Корлеоне қайратты және батыр. Жомарт. Жұрттың пікірінше, жүрегінің кеңдігі денесінің басқа мүшелерімен сайма-сай келеді. Рас, жүріс-тұрысы байыпты әке-шешесімен салыстырғанда, мінезі қызбалау, тежелуді білмейді, сондықтан оқыс сөздер айтуға тым бейім. Әке шаруасына зор қолғабыс тигізетініне қарамастан, дон Корлеоненің оны өз ісін жалғастыратын мұрагері ететініне төңірегі үлкен күмәнмен қарайды.

Ортаншы ұлы Фредериконы жұрт Фред немесе Фредо деп те атай береді; ол — әрбір италиялық ата-ананың әулие-әмбиелерге жалынып, «маған да осындай бір ұл берсейші» деп сұрайтындай өнегелі жас. Елгезек, адал, әке айтқанынан шықпайды. Жасы отызға келсе де ата-анасымен бір шаңырақ астында тұрады. Тапал, жұмыр. Сымбатты болмаса да, әулеттің Купидонға ұқсастығын сақтаған: дөңгелене біткен бет, қалың бұйра шаш, иіліп келген сезімтал ерін. Айырмасы — Фредоға «қара тас» деген сөз дөп келеді. Үнемі түнеріп жүретін үндемес әкесінің нағыз тірегі. Әкеге қарсы келіп бірауыз сөз айтпайды. Қыз-қырқынның артынан орынсыз жүгіріп, ешқашан бөтен сөзге қалған емес. Алайда осындай жақсы қасиеттеріне қарамастан, оның бойынан жұртты еріксіз таңғалдыратын жойқын күші байқалмайды; жетекші үшін аса қажетті — адамды өзіне бағындыра білу қасиеті мүлде жоқ. Сол себепті жұрт оны да дон Корлеоненің орнын басуға жарамайды деп есептейді.

Үшінші ұлы Майкл Корлеоне әкесінің де, бауырларының да қасында жоқ, бақшаның түкпіріндегі елеусіз жерде отыр. Соған қарамастан ол бәрібір қызығушылардың көзінің сұғынан жасырынып қала алмаған-ды.

Майкл — дон Корлеоненің ұлдарының кенжесі. Ол қаһарлы әкенің өктемдігін мойындамайтын өзінше бірбеткей қыңыр. Отбасындағы басқа балалардай бет-әлпеті онша ауқымды емес. Купидонға да мүлде ұқсамайды. Жылтыр қара шашы бұйраланбай тік біткен. Зәйтүн түстес қоңыр тәніне қыздардың өзі қызыққандай. Жалпы, дене бітімінің нәзіктігі жағынан ол қыздардан бірде-бір кем түспейді. Майклдың осы нәзіктігі әкесін кезінде біраз уайымға да салған. «Бұл өзі нағыз еркек боп өсе ме, қайтер екен» деп іштей мазасызданумен жүретін. Дегенмен кенже ұлы он жеті жасқа толғанда әке күдігі тарқады.

Бүгін кенже ұлы туған әкесінен де, отбасынан да өзінің бөлек ұстанымы барын білдіріп, әдейі таңдап ең шеткі үстелге жайғасқан. Қасында, бұрын естігендері болмаса, бұған дейін ешкім бет-жүзін көрмеген жергілікті америкалық бойжеткен отыр. Майклды әдептілікке үйретудің қажеті жоқ —ол жанындағы құрбысын жұрттың бәрімен, соның ішінде өзінің туғандарына да таныстырып шыққан. Бойжеткен ешкімге пәлендей әсер қалдыра қоймады. Өңі қуқыл тартқан, жүдеу. Түрінен әйелдердің көбінен байқалмайтын ашықтығы мен алғырлығы сезіледі; кейбір қыздар секілді ұялшақ емес, еркін. Аты-жөні де біртүрлі жат, құлаққа түрпідей естіледі — Кей Адамс. Ол, әрине, ата-бабаларының бұл елге қоныстанғандарына екі жүз жыл болғанын, аты-жөнінің қазір бұл аймаққа кең тараған есім екенін айтса да болар еді. Бірақ оған кім соншалықты мән бере қояр дейсің?

Донның кенже ұлына мүлде көңіл бөлмейтінін жұрттың бәрі байқады. Соғысқа дейін Майкл оның сүйіктісі еді. Уақыты келгенде әулет шаруасының бас тізгінін соның қолына ұстатармын деп ойлайтын. Байсалды. Ақыл жағынан да әкесіне ұқсайды, алғыр. Қандай жағдайда не істеу керегін бұлжытпай дәл табады. Төңірегін еріксіз сүйсіндіреді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталып кетті де, әкесінің қарсылығына қарамастан Майкл өз еркімен әскери теңіз жаяу әскерінің қатарына алынды.

Дон Корлеоне кенже ұлының бөтен елдің қызметіне барғанын, сонда жүріп ажал құшқанын қаламаған еді. Дәрігерлердің ауыздарын майлап, ақшаның күшімен не істеу керек болса, соның бәрінің ың-шыңын шығармай тігісін жатқызған-ды. Бірақ жасы жиырма бірге толған Майкл бұл кезде өзіне-өзі қожа болатын. Ол әскер қатарына жазылып, соғысу үшін мұхит асып жөнеле барды. Капитан шеніне дейін өсіп, көптеген әскери медальдар алды. 1944 жылы «Life» журналы оның үлкен суретін басып, жауынгерлік ерлігі жайында фоторепортаж жариялады. Таныстарының бірі дон Корлеонеге (отбасында ешкімнің батылы бармаған еді) журналды әкеп көрсеткенде, ол мырс етіп күліп:

— Қайдағы бөтен біреулер үшін де осындай ғажайыптар жасауға болады екен-ау, — дей салған-ды.

1945 жылдың басында ауыр жарақат алған Майкл Корлеоне толық демобилизацияға [5] шықты. Бұл шаруаны орайластырған әкесі екенін ол, әрине, білген де жоқ. Отбасында үш аптадай аунап-қунаған соң, әдеттегідей тағы да ешкімге ештеңе айтпастан Хановердегі Нью-Гэмпшир қалашығындағы Дартмут университетіне оқуға түсіп, үйінен кеткен еді. Міне, енді қарындасының ұзатылу тойына келіп отыр. Әрі болашақ жарын — түрі жуыла-жуыла ақжемі шыққан шүберектей америкалық бойжеткенді туыстарына таныстыра кетпек.

Майкл Корлеоне басынан өткен әртүрлі қызықты жайларды айтып, Кей Адамстың көңілін аулап отыр. Арасында тойға келген маңызды қонақтарды сырттай таныстырып та қояды. Осынау бейтаныс алуан түрлі адамдардың Кейді қызықтыратыны Майклдың өзіне де біртүрлі қызық боп көрінуде. Кей, жалпы, білмейтінін біліп алуға өте құштар. Бір топ еркек қолдан ашытылған шарап толы ағаш бөшке төңірегіне жинала қалған, Кейдің көзі соларға түсті. Майкл наубайханашы Назоринді, сосын Америго Бонасераны, Энтони Копполоны, Люко Бразиді таныды. Кей өзіне тән аңғарымпаз әдетімен бұл төртеудің көңілсіздеу жүргенін айтқан еді, Майкл мырс етіп күліп жіберді:

— Енді қайтсін. Сұрамсақтар. Әкемнің қолы босайтын оңаша сәтін күтіп жүр, қалайда жолығып, сөйлесу үшін.

Дәл. Сырт адамның өзі де бұл төртеудің дон Корлеоненің әр қимылын көздерінен бір сәтке таса қалдырмай аңдып жүргенін бірден байқар еді.

Тас төселген алаңның арғы басына қара седан «Шевроле» келіп тоқтағанда, дон әлі есік аузынан кетпеген еді. Алдыңғы орындықта отырған екеу еш қысылмастан қойындәптерін шығарып, кәдуілгідей іскерлікпен алаңның өн бойында тұрған машиналардың нөмірлерін жазып алуға жанталаса кірісіп жатыр. Санни әкесіне қарады:

— Полициядан келгендер-ау.

Дон Корлеоне иығын қиқаң еткізді:

— Бұл көшеге менің билігім жүрмейді. Білгендерін істесін, құқық өздерінікі.

Саннидің түрі Купидонның ауырлай қалған келбетіне ұқсап, ашу-ызадан күреңітіп кетті.

— Жексұрын хайуандар, адамға деген мысқалдай да құрметтері жоқ.

Ол есік алдынан жүгіре шығып, қара седан тоқтаған жерге қарай адымдай жөнелген. Басын терезеден қаһарлана ішке сұғып жіберіп, бетін шопырдың бетіне тақады. Бірақ анау қыңбады. Жайбарақат қалпы әмиянын ашты да, жасыл түсті куәлігін көрсетті. Санни бірауыз сөз айтпастан кейін шегіне беріп, түкіріп жіберді. Түкірігі седанның артқы есігіне былш етті. Ол қазір шопыр машинадан шыға келіп, артымнан ұмтылар деп ойлаған, үміті ақталмады. Санни есік аузындағы әкесіне жақындай бере мәлімдеді:

— ФТБ [6] адамы. Нөмірлерді жазып алып отыр. Қиянатшыл малғұндар.

Дон Корлеоне бұлардың кімдер екенін онсыз да жақсы біліп тұр. Сондықтан өзінің ең жақын, адал достарына басқа біреудің, яғни бөтен нөмірлі машинамен келіңдер деп алдын ала ескертіп қойған болатын.

Ұлының ашу үстінде жасаған бұл ақымақтығын қолдай қоймаса да, онысы бір есептен пайдалы да болды. Өйткені шақырусыз келген әлгілер күтпеген жерден жиналғандарды қапияда бас салдық деп ойлағандары анық. Сол себепті дон Корлеоне ашуланған жоқ. Әр қадам басқан сайын қоғам сенің намысыңды қорлайды, ондайға шыдау керегін ол баяғыда түсінген. Шыдай білсең, дайын жүрсең, ең әлсіз кішкентай адамның өзіне де күштің бәрі менде дейтін мықтыдан кек алатын күні тумай қоймайды. Осындай сенімде болғандықтан дон көкіректенбей, өзін үнемі басып ұстайды. Сол үшін де оны жақын тартқан адамдары ерекше жақсы көреді.

Міне, үй сыртындағы мәуелі бақтың ішінде музыка ойнай жөнелді. Шақырылған қонақтар түгел жиналып болған. Сондықтан дон Корлеоне шақырылмай келгендерді ойынан мүлде шығарып тастады да, екі ұлының жетегінде той салтанатына қарай бет алды.

Ауқымды үлкен бақтың іші адамға лық толған. Біреулер алуан түрлі гүлдермен безендірілген, тақтайлардан соғылған эстрада алаңында билеп жүр; біреулер ащылайтын тұздықты тағамдар қойылған ұзын үстелдерді бойлай жайғасып алып, түсі қаракөк үй шарабын қотарысуға кіріскен. Ұзатылып жатқан қалыңдық — Конни Корлеоне ең жоғарыдағы салтанатты үстел басында отыр. Қасында күйеужігіт пен ең жақын құрбысы, күйеу жолдас, тағы да басқа қыз-жігіттер бар. Ұзату тойы Италияда ежелден қалыптасқан дәстүрге сәйкес өтіп жатыр. Бұлай болғаны қалыңдыққа онша ұнай қойған жоқ. Алайда көнуге мәжбүр. Өйткені таңдаған күйеужігіті арқылы ол әкесін онсыз да қатты ренжітіп қойған еді.

Күйеужігіт Карло Рицци тек әкесі жағынан ғана сицилиялық, ал шешесі Италияның солтүстігінен. Карлоның көзінің көктігі, шашының күлгін түсі шешесіне тартқан. Қазір олар Невадада тұрып жатыр. Заңға қайшы келетін ұсақ-түйек жағымсыз істерінен соң Карло Нью-Йоркке кеткен екен. Осында ол Санни Корлеонені кездестіріп, сол арқылы оның қарындасымен танысқан.

Әрине, дон Корлеоне Невадаға сенімді адамдарын аттандырған. Олар Карлоның тәжірибесіз жас кезінде қаруды пайдалану мәселесіне қатысты полициямен қырын қабақ болып қалғанын біліп келген-ді. Дегенмен бұл ешқандай қиындық тудырмайды, хаттаманы оп-оңай жойып жіберіп, жас жігітті шыныдай жалтыратып тазартып алуға әбден болады. Сонымен бірге сенімді адамдары Невадада ашық түрде жұмыс істейтін ойынханалар барын да айтып келген еді. Бұл жағдай оның қызығушылығын тудырды, бір сәтке де ойынан шығар емес. Иә, ол қай нәрседен де өзіне пайдалы жағын көре біледі, сондықтан да табысы еселеніп, тасы өрге домалап тұр.

Конни Корлеоне сырт келбеті жағынан жаман қыз емес. Рас, тым арық әрі жүйкесінің жұқалығы да сезіледі. Жасы ұлғая келе ұрысқақтыққа айналып кетуі мүмкін. Ал қазір ол тойдың ақ көйлегімен жарқырап, қыз дәуренімен қоштасатынын ойлап, жүзі шуақтана кәдуілгідей сұлу бикеш боп көрінеді. Алақанын үстел астынан дүмпиген күйеужігіттің бұлшықты санының үстіне қойып алған. Ерні Купидонның садағындай боп иіліп, тек соған ғана арнап әуе арқылы «сүйдім» деген белгіні жасап қояды.

Ол күйеуіне ғашық көзбен мөлие қарайды. Қарап көзі тояр емес. Карло Рицци — шөл даланың ауыр қара жұмысына жастайынан жегілген жігіт. Соның нәтижесінде даланың таза ауасы бойына майдай жағып, бұлшық еттері түйін-түйін боп ширығып өскен. Қазір ол үстіндегі той костюмінің тігісін сөгіп жіберердей боп зорға сыйып отыр. Қалыңдығының еркелік ықыласына ол да мәз. Оған ауық-ауық шарап ішкізіп қояды. Менің қалыңдығыма деген ілтипатымды жұрт көрсін дейтіндей. Құдды бір театрлық қойылымның қатысушысы ма дерсің. Сөйтіп отырып қалыңдығының оң иығына салбырата ілінген іші быртиған қалың конверттерге толы атлас сөмкеге байқамаған боп ақырын қарап та қояды. Қанша жиналды екен? Он мың? Жиырма мың? Карло Рицци жүзіндегі күлкісін жасырған болады. Жә, бұл тек басы ғана. Қайдағы біреудің қызын алып жатқан жоқ, тура корольдік әулеттен алып жатыр. Енді олар қаласа да, қаламаса да бұған қамқор болуға тиісті.

Жиналған қонақтардың арасында шашын жылтыратып жылмита бастырып тараған, өзінше шікірейген бір жас жігіт жүр, атлас сөмкеге ол да қарап қояды. Поли Гатто үйреншікті әдеті бойынша, «мына семіз сөмкенің көзін құртып жіберсе ғой, шіркін» дейді іштей қызығып. Әрине, мұнысы еріккендік — жас балалардың керме ағашпен танк қиратсам деп армандайтыны секілді бос қиял. Ол егделіктен денесі толығып шау тартып қалған қамқоршы бастығы Питер Клеменцаға назар аударды. Клеменца ауылдық жердің тарантелла ырғағымен жас бикештерді шыр айналдыра билеп жүр. Икемсіз, үлкен көрінгенмен, бидегі сыңары жас, бойы аласалау боп кездессе, дөңкиген жуан қарнымен құмарлығын сездіріп, оның төсін езгілеп жіберуге тырысады. Дегенмен өзі биге жеңіл, шебер-ақ, аяғы-аяғына жұқпай кетеді. Қызықтаушылар ду-ду қол шапалақтап қыздырмалатып тұр. Енді бір кезекте толысқан күйлі қатындар қолынан ұстап жармасып, сыңарым бол деп сүйрелей бастаған еді. Жас бишілер әдептілік көрсетіп жарылып жол бере қойды. Қошеметшілер мандолинаның [7] дыңғырына қол шапалақтап үн қосып тұрды. Клеменца ақыры шаршап, орындыққа келіп жалп етіп отыра кеткен-ді. Сол сәтте Поли Гатто қасына жетіп барып, күрең қызыл тастай суық шарап ұсынып, жібек беторамалмен бет-аузының моншақтаған терін сүртті. Клеменца қайраңдағы киттей пысылдап демін әрең алды да, аузын толтыра екі жұтқаннан қалдырмай стақан түбін көрсетті.

— Жарайды, міндетіңді ұмытпа, — деді алғыс орнына жақтырмай сөйлеп, — бишілерге құр қарап көзіңді бақырайтқаннан не түседі. Одан да көршілерді де бір сүзіп өт, бәрі дұрыс па екен, біл.

Поли көпшілік арасына қарай жылыстай жөнелді.

Төрт музыкант тамағын жібітіп алуға кеткен. Жас бишілердің бірі Нино Валенти қалдырған мандолинаны қолына алып, сол жақ аяғын үстелге қойып, мағынасы құбылмалы сицилиялық әнді шырқата жөнелді. Нино Валентидің әдемі жүзі үздіксіз мастықтан ісіне болбырап кеткен. Ол қазір де қызу. Көзін ойнақшытып тұздықты әзіл әндерін төкпелетіп тұр. Бүйірлерін таянған қатындар шуылдасып, еркектер жағы әр шумақтың аяқ жағына қосылып, көтермелесіп жатыр.

Дон Корлеоненің ескілік қалыбындағы әдепті жүріс-тұрысы мәтелге айналған, аяқ-қол, кеуде, бел — бүкіл денесімен домаланып, ол да бір сәт қалжың ән тыңдап, топырлаған әйелдердің арасында көңіл көтерген боп тұрды да, сосын үй жағына қарай маймаңдай жөнелді. Санни Корлеоне үшін оңтайлы сәт туды. Ол жас жұбайлардың қасындағы Люси Манчинидің жанына кеп жайғаса қалды. Қауіптенетіндей ештеңе жоқ. Әйелі асүйде тойға арнап пісірген үлкен торттың соңғы сәнін келтіріп жатқан болар. Санни бикештің құлағына бірдеңе деп сыбырлады да, орнынан тұрып кетті. Сол бетінде жай көз қылып сәл кідірді де, алға түсті. Өз бетінше жүрген адам сияқты артынан ерген қалың тобыр арасымен аяғын немқұрайды басып келеді. Арасында тоқтай қалып, таныс біреулермен бірер ауыз тіл қатысып та қояды.

Оларды жүздеген көз шығарып салды. Қалыңдықтың ең жақсы көретін құрбысы, колледжде оқыған үш жыл ішінде әбден америкалық боп кеткен, сондықтан оны білетіндер «қыз дәурені» артта қалған, иістенген деп есептейді. Үйлену тойына дайындық кезінде ол қалыңдықтың жақын құрбысы ретінде оның үлкен ағасы Саннидің алдында ойнақшып, біраз қылымсып жігітке кетәрі емес екенін байқатқан-ды. Ал қазір сәнді қызғылт түсті кешкі көйлегінің ұзын етегінен ұстап, күнәсіз періштедей монтия жымиып үйге кірді де, жуынатын бөлмеге апаратын баспалдақпен жүгіре көтеріліп, сонда бір минуттай кідірді. Ол жерден қайта шыққанда, басқыштың жоғарғы алаңында тұрған Санни Корлеоне «қасыма кел» деген белгімен ымдап жоғарыға шақырды.

Дон Корлеоненің кабинетінен, яғни бұрыштағы бөлменің пердемен тұмшаланған жабық терезесінен Томас Хейген бақ ішіндегі қызылды-жасылды той салтанатына қарап тұр. Арт жағындағы қабырғаны тұтас алған сөрелерде — құқықтану туралы кітаптар. Хейген осы бір дәулетті үйдің шенеунік қызметшісі, оған қоса қазір уақытша консильери, яғни кеңесшілік міндетін де атқарады. Турасын айтқанда, Корлеоне әулетінің қызметтік иерархиясында маңызды орынға ие. Осы бөлмеде отырып дон екеуі мықтымсынған талай жаңғақты бірге шаққан. Міне, Өкіл әке қонақтарды қалдырып, үйді бетке алды. Демек, той өзінше тойлана береді, ал бүгін оларға одан да маңызды жұмыс бар. Дон осында, тура өзіне қарай келе жатыр. Хейген Саннидің еңкейіп Люси Манчинидің құлағына сыбырлағанын көрген. Одан кейін де не болғаны көз алдында. Ол ернін жымқырды, осыны донға айту керек пе, әлде… Екіойлы. Жоқ, қажет емес, айтпайды. Ол артына бұрылып үстел үстінен донмен оңаша кездесуге өтінгендердің қолмен жазылған тізімін алды. Осы кезде дон Корлеоне де кабинетіне кірген еді, ол қолындағы тізімді бастығына ұстата қойды. Дон бас изеді.

— Бонасераны соңына қалдыр, — деді сосын.

Шыныланған есікті ашып Хейген тура бақшадан бір-ақ шықты. Шарап бөшкесінің жанында ішімдік дәметкендер әлі де толып жүр. Ол ымдап домаланған быртық Назоринді ішке шақырды.

Дон Корлеоне наубайшыны достық құшағын жая қарсы алды. Сонау бала кездерінде Италияда екеуі бірге ойнап өскен, кейін есейе келе дос болған. Жыл сайын Пасха мейрамы кезінде ол Корлеоненің үйіне үлкендігі арбаның дөңгелегіндей құшақ жетпес, ішіне ірімшік қосып әзірлеген мерекелік нанын, жұмыртқаның сары уызын жағып жылтырата қызартып пісірген тәтті тоқаштарын сәлемдемеге жіберіп тұруды ешқашан ұмытқан емес. Ал Рождествода, туған күндерінде Назориннен келетін көп қатпарлы торттар мен кілегейлі бал татыған шағын бәліштер оның досқа деген шынайы адалдығын паш етіп тұрар еді. Келген жыл қалай өтпесін, молшылықпен бе, тапшылықпен бе, ол наубайшылардың кәсіподағына тиесілі жарнасын уақытында толығымен төлеп тұрады. Ал бұл ұйымды бұлдырап артта, алыста қалған жас шағында дон Корлеоне құрған. Соның өтеуіне соғыс кезінде қара базардан қант алуға берілген кәртішке болмаса, басқа ештеңе сұраған емес. Адал достығымен әбден еңбегі сіңді, енді не сұраймын десе де хақысы бар. Дон Корлеоне досымның бір бұйымтайын орындайтын болдым деп іштей қуанып та тұр.

Қожайын наубайшыға италиялық қымбат сигарасын ұсынып, стақанына қолдан дайындалған кәріптас түсті тұндырма құйды; сосын өзімсіне иығына қолын салды. Бұл донның тек өзіне ғана тән адамгершілігінің жарқын көрінісі болатын. Біреуден көмек сұрау — батылдықты қажет ететін ауыр шаруа, кезінде өз басынан да өткерген, содан жақсы біледі.

Наубайшы оған қызы мен Энцоның басындағы жағдайды баяндады. «Энцо — италиялық, оның ішінде сицилиялық, жақсы жігіт. Соғыста америкалықтардың қолына түскен. Оны тұтқын ретінде Америка Құрама Штаттарына қара жұмысқа жіберген. Өзін әлі бала деуге де болады. Егер дұрыстап ойласақ, ол Американың жеңіске жетуі үшін жұмыс істеді ғой. Адал жігіт Энцо мен көзіміздің қарашығындай сақтап жүрген Катаринамның арасында махаббаттың мөлдір сезімі оянды. Бәрі де ар-ұят талабына сәйкес таза, адал. Әттең, соғыс аяқталды, енді сорлы баланы қайтадан өз елі Италияға аттандырып жібермек. Қызым байғұс бұл қайғыға шыдамас, ішқұсадан өледі-ау. Бақытсыз ғашық жандарды бұл қиындықтан, Өкіл әке, тек сіз ғана құтқара аласыз. Сондықтан олардың бар үміті сізге қарап тұр».

Дон досының иығынан қолын алмаған күйі бөлме ішінде әрлі-берлі бірге жүр. Ауық-ауық сені түсінемін дегендей бас изейді, сол арқылы әңгіме айтушыға қолдайтынын сездіріп дем беріп те қояды. Наубайшы ақыры сөзін аяқтағанда, Корлеоне жылы жымиып:

— Қымбатты досым, — деді ақырын, — еш мазасызданба, уайымыңды ұмыт.

Содан кейін оған қандай әрекет жасау керегін түсіндірді. «Ең алдымен өз округіңнен сайланған конгрессменге өтініш түсіресің. Ол өз тарапынан Энцоның Америка азаматтығын алуы жөнінде Конгреске арнайы заң жобасын ұсынады. Ол заң жобасы міндетті түрде қабылданады. Конгресте де қолды қол жуады. Яғни бұл істің де өзіндік бағасы бар. Бүгінгі күн есебімен екі мың доллар. Бұл шаруаны өзім реттеймін, ақшаң тиісті иесін табады. Қалай досым, келісесің бе бұған?»

Назорин басын қуана шұлғып қояды. Енді ше! Осындай аса ірі қызметтік шаруа осыншалық тегін түседі деп ойлады ма. Конгрестің арнайы шешімі! Бұл саған әлдебір қыршаңқының жадағай әзілі емес. Солай. Назорин алғысын үйіп-төгіп, жылап жіберуге шақ қалды. Дон Корлеоне оны есікке дейін шығарып салып тұрып, «сенің наубайханаңа білетін адамдар бас сұғар, істің барлық жай-жапсарын түсіндірер, қажетті қағаздар жинасуға көмектесер», — деп ескертті. Шығаберісте олар тағы бір рет құшақтасты да, Назорин бақшаға кіріп көзден ғайып болды.

Хейген қожайынына жымия қарады.

— Назорин капиталын қатырып орналастырды. Бар болғаны екі мың долларға әрі күйеубала, әрі пеш аузында тұратын, өзгермейтін көмекші сатып алды. Жарымағыр! — Аз-кем үнсіз тұрды. — Бұл іске кімді жегеміз?

Дон Корлеоне ойланып, қабағын түйді:

— Біздің сицилиялық конгрессмен бұл іске жарамайды. Еврейді тартайық, көрші округтен сайланған. Сен тиісінше Назориннің мекенжайын өзгерт. Менің ойымша, соғыстан кейін енді мұндай істердің саны арта бермек. Бөгелістер жиілеп, қызмет бағасы өсіп кетпеуі үшін Вашингтонда өз адамдарымыздың қатарын көбейтсек дұрыс болар еді. — Хейген естігендерін қойындәптеріне белгілеп, түртіп алып тұр. — Иә, конгрессмен Лютеконы мазалама. Фишердің тамырын басып көр.

Содан кейін Хейген донның көмегіне үміт артып, тойға үлкен өтінішін ала келген тағы бір адамды алып келді. Оның аты-жөні Энтони Коппола. Дон Корлеоне жас кезінде қабырғасын қайыстыра жүріп Сұрыптау стансасында оның әкесімен бірге жұмыс істеген еді. Коппола пиццерия ашыпты, арнайы пеш және басқа да жабдықтар үшін алғашқы жарнасын, яғни бес жүз доллар төлеуі керек екен. Белгілі себептермен, оны білгісі кеп жатқан ешкім жоқ, несие ала алмайды. Дон қолын қалтасына салды да, бір бума ақша алып шықты. Әттең, аздау екен. Ол өкініп қабағын тыржитты. Сосын Том Хейгенге қарап:

— Маған қарызға жүз доллар бере тұр, — деді, — дүйсенбіде банкте болам, сонда қайтарам.

Сұраушы осы төрт жүз доллар жетіп қалар деп еді, дон оны иығынан қаққылап қойып, кешірім сұраған адамдай майыса тұрып былай деді:

— Мынадай салтанатты тойда қолдағы ақшаңнан қалай айырылып қалғаныңды білмей де қалуың мүмкін.

Ол Хейген ұсынған ақшаны алып өзінікіне қосты да, Энтони Копполаға берді.

Хейген оған қарап таңғалып тұр. Донның осындайда айтатын сөзі есіне түсті: «Егер сен біреуге жомарттық жасайды екенсің, — дейтін ол, — оны ақ ниетіңнің шуағымен тұздықтап жібер». Дон сияқты белгілі адамның мұны ақша тапшылығынан құтқарып жіберу үшін біреуден қарызға ақша сұрағаны Энтони Копполаның жанын жадыратып, төбесін көкке жеткізгендей мәз етті. Коппола донның миллионер екенін, әрине, біледі. Алайда біреудің қиын жағдайына көңіл бөліп оған көмек бергісі келетін миллионер іздесең табылар ма екен? Әй, қайдам-ау…

Дон сұраулы жүзбен басын көтерген, Хейген оған былай деді:

— Сізбен Люка Брази жолыққысы келеді. Тізімде жоқ. Бірақ сізді жеке құттықтағысы келеді. Жұрт көзінше болмайды, оңаша жер дұрыс деп қояр емес.

Дон алғаш рет жақтырмаған кейіп танытты. Жауабы да екіұштылау естілді:

— Талабы міндетті ме?

Хейген иығын қиқаң еткізді.

— Бұл жағын менен гөрі сіз жақсы білесіз ғой. Менің ұққаным, үйлену тойына шақырғаныңыз үшін ол сізге шексіз риза екен. Мұндай құрметті күтпеген болса керек. Шамасы, сізге деген сол асқан ризашылығын өз аузымен білдірмек.

Дон Корлеоне басын изеп, Люка Бразиді шақыруға болады деген ишарат жасады.

Кей Адамс бақтағы сапырылысқан қонақтарды сыртынан бақылай жүріп, Люка Бразиге бірден назар аударған-ды. Отқа күйгендей боп тыртысып қалған бет келбеті аса сұсты, бір долданса тоқтау бермейтіні байқалады. Майклдан оның кім екенін сұраған. Ал Майкл оны бұл жерге жасырын оймен әдейі алып келген болатын. Қызды шошытып алмай оның санасына ақырындап әкесінің шын мәнінде қандай адам екенін біртіндеп сіңіре бермек. Ал әзірге Кей мұның әкесін, мақсатқа жету жолында талғамсыздық көрсеткенмен, қатардағы көп бизнесменнің бірі деп қабылдайтыны рас. Сондықтан Майкл турасынан тартпай, оның көзін шындыққа алыстан орағытып әкеп біртіндеп жеткізбек. Ол Кейдің сұрағына Шығыс жағалауындағы қылмыскерлер әлемінде Люка Бразиден асқан қорқынышты адам жоқ деп жауап берді. Жұрт сөзіне қарағанда, оның талантының кереметі мынада: ол кісі өлтірерде ешкімге ештеңе айтпайды, қасына адам алмайды, жауыздығын жеке өзі істейді. Ешкім ештеңе естімеген, көрмеген, куә жоқ. Сол себепті заң орындаушылар қанша жерден жанталасса да ешқандай ілік таппай құр бармақ тістеп пұшайман боп қала береді. Майкл астыңғы ернін салпитып:

— Мұның бәрі қаншалықты рас, білмеймін, — деді, — Бірақ мен үшін бір нәрсе анық, ол менің әкеммен дос.

Жігітінің осы сөзінен кейін ғана Кейдің санасына тамтұмдап бірдеңе бара бастады. Дегенмен толық қабылдап, әзірге сене қойған жоқ, сондықтан қайтадан сұрақ қойды:

— Сен маған тұспалдап, осындай күмәнді адам менің әкеме қызмет істейді демекпісің?

Бірден турасына көшпей, осы мен несіне тәлімсіп отырмын деп ойлады Майкл.

— Осыдан он бес жыл бұрын, — деді ол, — әлдебіреулер әкемнің зәйтүн майы импортын тартып алмақ боп оған қастандық жасады. Әкем өлім аузынан қалды. Сол кезде әкемнің жауларымен есеп айырысуды Люка Брази жеке өз қолына алған болатын. Білетіндердің айтуынша, ол небәрі екі аптаның ішінде алты адамның жанын жаһаннамға жіберген, сөйтіп, даңғаза болған атақты зәйтүн соғысына нүкте қойған.

Майкл әзілдегендей күле сөйлеген. Кей селк ете қалды.

— Гангстерлер, шынында да, сенің әкеңе оқ атқан ба?

— Осыдан он бес жыл бұрын, — деді Майкл. — Содан бері тыныш. — Ол артығырақ кеттім бе деп сәл-пәл қуыстанып қалғандай да еді.

— Мені қорқытып, ойымнан айнытқың кеп отырсың ба? — деді Кей. — Үйленгің келмейді, есебің сол ғой. — Ол жымиып Майклды бүйірінен түйіп қалды. — Қусың.

Майкл де оған жымия жауап қайтарды:

— Маған сенің ойланғаның керек. Басқа емес.

Кей оған тағы да сұрақ қойды:

— Жоқ, ол шынымен алты адам өлтірген бе?

— Егер газеттерге сенсек, иә, — деді Майкл. — Алайда дәлелденбеген. Сол оқиғамен байланысты тағы бір жағдаят бар, бірақ ол жайында ешкім жұмған аузын ашпайды. Сондай бір аса былықты іс болса керек; ол тақырыпқа қарай әкем де мүлде аяқ баспайды. Рас, Хейген біледі, бірақ ол күштесең де айтпайды. Бірде одан әзілдеп Люкаға қатысты жұмбақ оқиғаны білу үшін қанша жасқа келуім керек деп сұраған едім. Том болса, «жасың жүзге жеткенде» деген. Майкл стақанындағы шараптан бір ұрттап қойды. — Сірә, қатардағы көп оқиғаның бірі болмаса керек. Иә, бұл Люка дегенің жай адам емес.

Люка Бразиден, шынында да, ібілістің өзі қаймыққандай. Ол жүрген жерде бір қорқынышты үрей қоса жүреді. Кең иықты, тапал, қазан бас. Өзінің жыртқыштық ызалы ашуын бетіне әкеп таңбалап, мөрлеп қойғандай. Оның қоңыр көзінің жылуы батпақты жердің жансыз күлгін кебірінен артық бола қоймас. Бұзаудың шикі етіне ұқсаған, резеңкедей созылған жіңішке ерні қатыгездігінен бұрын, жансыздығымен қайран қалдырады.

Люка Бразидің қанішерлік даңқы қарадан қарап жұрттың зәресін алса, дон Корлеонеге адалдығы жөніндегі аңыз-әңгімелерде есеп жоқ. Ол дон Корлеоне құрған қуатты күштің іргетасының үлкен бір тіреуін жалғыз өзі тұрғызған-мыс. Әсілі, Люка сияқты адамдардың сұрпы бұл өмірде өте сирек кездеседі.

Люка Брази полициядан да, қоғамнан да қынбайды; ол Құдайдан да, шайтаннан да қорықпайды; ол адамнан да жасқанбайды және оларды жек көреді. Алайда өз қалауымен, өз еркімен тек дон Корлеонеден ғана қорқады және оны жақсы көреді. Дон отырған бөлменің табалдырығынан аттаған бойда қорқынышты Люка Брази оған деген құрметінің әсерімен бар қауқарынан айырылып, ағаш сияқты бір орында қатты да қалды. Тұтыға сөйлеп, барлық мақтау сөзін үйіп-төгіп құттықтады; бірінші немерең ұл бала болады деп сәуегейленді. Сосын жас жұбайларға әкелген сыйлығын ұсынды — ақша толы қомпайған қалың конверт.

Е, оның ішкі есебі енді түсінікті болды! Осы сәттерде дон Корлеоне бойынан қандай өзгерістер өткені Хейгеннің көзінен таса қалған жоқ. Патша бағынышты боданын әдетте қалай қабылдайтын болса, өзіне құлша қызмет көрсеткен Бразиді дон да тап солай қабылдап, оған патшаға лайық құрмет көрсетті. Бірақ дос адамдарға тән қарапайымдықты сездірмеді. Әр қимылымен, әр сөзімен Люка Бразиге оны жоғары бағалайтынын аңғартып қойып отырды. Тойға әкелген сыйлықты өз қолына тапсырғанына таңғалғандықтың нышанын да байқатпады. Өйткені себебін түсінеді.

Бұл конверттің ішінде басқалардың әкелгенімен салыстырғанда, әлдеқайда көп ақша жатқаны күмәнсіз. Басқалар қаншадан берер екен деп Бразидің бір емес, бірнеше сағатты ойланумен өткізгені де сөзсіз. Оның сыйы, донға кімнің шын құрметтейтінін білдіретіндей жомарттықтың үлгісі болуға тиіс. Сондықтан ол әкелген сыйын жас жұбайларға емес, донның өз қолына тапсырды. Дон болса, оның бұл еркіндігіне қабағын да шытқан жоқ, керісінше, ол да өз тарапынан Люкаға деген ризашылығын шұрайлы сөздерімен өрнектеп қарымтасын қайтарды. Хейген оған есікті ашты: Люка Брази донның қолынан сүйді де, сыртқа шықты. Ақылды Хейген оны жылы жымиып шығарып салды; төртпақ, тапал кісі өлтіруші де өзінше сыпайылық танытып резеңке тәрізді жансыз ернін кергілей салды.

Есік жабылғанда, дон Корлеоне бойы жеңілденгендей ақырын бір күрсінді. Мына жарық дүниеде ол өзін Люка Бразимен кездескенде ғана біртүрлі жайсыз сезінеді. Аяқастынан келе қалатын табиғат апаты сияқты ешқандай жетекке бағынбайтын адам. Сондықтан қолыңа жарылғыш динамит ұстап тұрғанда қалай сақтансаң, бұл адаммен де солай сақ болуға тиіссің. Дон иығын қозғады. Несі бар, қажет болған кезде, өзіңе еш зиянын тигізбестен динамитті де жарып жіберуге болады. Ол Хейгенге көзін тіктей қарады:

— Жалғыз Бонасера ғана қалды ма? — Хейген басын изеді. Дон Корлеоне ойлана қабағын түйді: — Шақыр. Жоқ, алдымен Сантино келсін. Сабақ алсын, үйренсін.

Санни Корлеонені іздеп Хейген бүкіл бақты сүзіп шықты. Бонасераға тағы да біразырақ күте тұр деп ескертіп, Майкл Корлеоне отырған үстел жанына келді.

— Санниді көрмедіңдер ме?

Майкл басын шайқады.

«Осы уақытқа дейін уайымсыз болғанымыз кімге жақпай қалды екен» деді Хейген іштей. Егер Санни бір жерде қалыңдық құрбысымен жырқылдасып жүрген болса, артынан бәлесі де келеді дей бер. Саннидің қатыны, әлгі бикештің әке-шешесі… Нағыз апатты жағдай ғой бұл.

Ол осыдан жарты сағат бұрын өзінің көз алдында Санни кіріп кеткен есікке қарай ұмтылған еді. Оны сыртынан байқап қалған Кей Адамс тағы да Майклға:

— Бұл кім? Сен бізді таныстырғанда, бауырым дегенсің, бірақ тегі бөлек секілді, өйткені италиялыққа мүлде ұқсамайды, — деп сұрақ қойған болатын.

— Том он екі жасынан бері бізбен бірге тұрып келеді. Әке-шешеден тұл жетім. Қаңғып көшеде қалған. Сөйтіп жүріп бір жерден жұқпалы көз ауруын жұқтырған. Бірде Санни оны қондыруға үйге алып келген; сол келгеннен біздің үйге желімдей боп жабысты да қалды. Басқа барар жері болмаған соң қайтсін енді. Үйленгеннен кейін ғана бөлініп жеке шықты.

Кейдің көзінен от ұшқындап кетті.

— Қандай керемет романтика! Әкең өте мейірімді жан, білем. Өз балаларының үпір-шүпір көптігіне қарамастан, көшенің қаңғыбас жетімегін де асырап алған.

Майкл италиялық иммигранттар үшін бір отбасындағы төрт баланың аз боп есептелетінін білсе де, онымен сөз таластырып жатпады. Бар болғаны:

— Томды ешкім асырап алған жоқ. Ол тек бізбен бірге тұрды, — дей салды.

— Солай ма? Қызық екен.

Майкл күліп жіберді:

— Әкемнің айтуынша, тегін өзгерту Томның тарапынан әке-шеше аруағын сыйламағандық болар еді.

Олар Хейгеннің Санниді әкесінің есігі алдына алып келгенін, сосын саусағымен белгі беріп Америго Бонасераны шақырғанын да көріп отырды.

— Мыналар неге сенің әкеңді мазалай береді. Өтініштерін айтуға басқа күн таппаған ба? — деді Кей. Майкл мырс етті:

— Себебі дәстүр бойынша, қызының ұзатылу тойы кезінде бірде-бір сицилиялық өзінен көмек сұрай келген адамның меселін қайтармайды. Сондықтан бірде-бір сицилиялық ондай мүмкіндікті құр жібермейді.

Люси Манчини қызғылт түсті кешкі көйлегінің етегін қайтадан көтеріп, басқышпен жоғары қарай жүгіре жөнелді. Санни Корлеоненің шарап пен мекерліктен ауырлап кеткен саз беті — Купидонға ұқсайтын түрі оны қатты қорқытқандай ма, қалай. Алайда Саннидің алдында бір апта бойы қылымсып, оны осындай күйге жеткізген өзі емес пе? Колледжде оқып жүргенде басынан өткен екі студенттік романынан бүгінде із де жоқ. Жігіттермен танысуын танысады, бірақ олармен қарым-қатынасы бір аптадан әріге аспаған. Екінші жігітімен ұрысып қалғанда, «сенің қақпаң тым кең екен» деген-ді бетіне былш еткізіп. Люси түсіне қойды. Содан кейін оқу жылының соңына дейін ешкіммен оңаша кездескен емес.

Жаздыгүні, Конни Корлеоненің ұзату тойына дайындық кезінде айналасындағылардың Санни туралы күбір-сыбырын жиі естіп жүрді. Бірде, жексенбі күні кешкілік асүйде оның әйелі Сандраның ашылып айтқан әңгімесін де тыңдады. Сандра Италияда туылған екен, бірақ кішкентай күнінде ол жерден алып кетіпті. Өзімсінген қатардағы қарапайым көп қатынның бірі. Борбиған толық денелі, омырауы әжептәуір үлкен, күйеуімен отасқан бес жыл ішінде үш бала туып үлгерген. Сол кеште ол да басқа қатындарға қосылып жар төсегінде болатын сұмдықтарды сипаттап, Конниді әжуалап, қытығына тиюмен болған еді.

— Құдайым-ау, — деген сонда Сандра сылқ-сылқ күліп, — мен Саннидің телеграф бағанын алғаш рет көріп, оны маған қалай бойлататынын көзіме елестеткенімде, біреу мені бауыздағалы жатқандай ышқына шыңғырып жібердім. Бір жылда ол менің ішімдегінің бәрін қайнаған макарон құсатып мылжа-мылжасын шығарды. Кейін құмардан шыққанша таптау үшін басқа тауықтарға барып жүргенін білгенімде, қуанғанымнан шіркеуге барып балауыз жақтым.

Бұл сөзге қатындар қарқылдап тұрып ұзақ күлген. Ал Люсидің екі аяғының арасы тәтті сыздап кеткен еді.

Ал қазір ол жоғарыдағы Санниге жеткенше асығып барады. Денесін ысытып жан дүниесін нәпсіқұмарлығы билеп алған. Есік алдындағы алаңқайда Санни оның қолынан ұстай алып, дәліз бойымен бос тұрған бөлмелердің біріне қарай дедектете жөнелді. Арттарынан есік жабылды. Люсидің тізесі бүгіліп кетті. Темекінің ащы иісімен қолқасын қаптырып, Санни қыздың ерніне жабыса қалған. Мен дайынмын дегендей қыздың ерні де қарсы ашылды. Сол сәтте жігіттің қолы кешкі сәнді көйлектің етегін түріп жіберіп, атлас лыпаға жармасты. Сыпырып түсірді. Люси оның үлкен алақаны күнтимесін сипалай бастағанын сезді. Оны мойнынан қапсыра құшақтап, ол шалбарын түсіргенше, салбырап асылды да тұрды. Санни алақанын қыздың жалаңаш құйрығының астынан қойып, көтеріп қалған-ды. Люси серпіле беріп оны екі аяғымен қапсыра орап алды. Жігіттің тілі қыздың аузында еді, ол оны тереңірек тарта сорған. Санни оған құшырлана жауап бергенде, Люсидің басы есікке соғылды. Қыз оны елеген де жоқ. Бір ыстық зат санын қарып бара жатқан соң Люси қолын төмен түсірген-ді, саусақтары қаны қызып күмпиген аса жуан бұлшықты жұмырға оратыла кетті. Бұлшық алақанында жанды нәрседей жұлқына тепсініп тұр. Есін алған нәпсілік құмарлықтан жылап жібере жаздаған Люси әлгі күпсінген дәуді аңсары асқынып суланып кеткен қақпасының аузынан ішке қарай тықты да жіберді. Тепкіленген жұмырдың алғашқы сүргені жойқын еді, бұрқ еткен ләззатты тасқыннан Люсидің демі тоқтап қала жаздады. Тепкіленген жұмыр тереңдеп барады, жоғарылап барады. Тепкісі жиілеп, күшейіп барады. Люсидің аяқтары ербеңдеп, серпіле көтеріліп, еркектің мойнын орап алды. Міне, енді аңсаған қуатты жұмырдың найза басы өмірінде бірінші рет оның қалаған, күткен нүктесіне жетіп, жиілете үстін-үстін пергіштеп жіберді де, тепкіленген жуан тентек кенет бұрқ етіп жарылып ақ көбікке айналды да кетті. Ақ көбік бұрқырап тасып шабынан асып санына қарай шұбыра бастады. Люси қапсыра орап алған аяғын жазып, еркектің денесінің бойымен ақырын төмен түсірді. Екеуі екі жаққа аунады. Демдерін қысыла әрең алып жатыр.

Біреудің ақырын есік қаққанына қанша уақыт өткені белгісіз, тоқылдаған дыбыс олардың саналарына енді ғана жетті. Қапелімде ашып қалмасын деп, Санни барып иығымен есікті тірей тұрып, шалбарын асыға тез киіп үлгерді. Люси де қызғылт көйлегін жұлмалап ретке келтіруге кіріскен. Ұрланып еркек жаққа қарап еді, кеш қалыпты, өзін керемет рахатқа бөлеген тентек жұмыр қара шүберектің астына жасырынып үлгеріпті.

Том Хейгеннің бәсең дауысы естілді:

— Санни, сен осындасың ба?

Санни тынысын жеңілдене алып, Люсиге қарап көз қысты.

— Иә, Том. Не керек еді?

Хейгеннің бұрынғыша ақырын құмыққан дауысы естілді:

— Дон сені кабинетіне шақырып жатыр. Тез келсін дейді.

Аяқ басқан дыбыс естілді де, ұзай беріп жоғалды. Санни аз-кем бөгеліп барып, Люсидің ернінен ауырта сүйіп алды да, сыртқа атып шыға жөнелді.

Люси қобырап кеткен шашын тарады, көйлегінің қыртыстарын жазды, жиырылып кеткен шұлығын тартып жөндеді. Үйден шықты, шабының арасындағы желімдей жабысқан былжырды жуып тастайыншы деп ваннаға кіріп-шығу керегін ойлаған да жоқ. Сол күйінде баспалдақтың бойымен жүгіре түсіп, бақтан бір-ақ шыққан. Жас жұбайлар үстеліндегі қалыңдық қасындағы орнына келіп отырды. Конни өкпелеп ұртын бұртитты:

— Люси, сен қайда құрып кеттің? Ішіп алған мас адамдайсың. Енді қасымда болшы, кетпеші.

Аққұба өңді күйеужігіт түсінем ғой дегендей тістерін ақсита күліп, Люсиге шарап құйды. Осы сәтте Люсиге бәрібір еді. Ол стақан толы иісі аңқыған қарақошқыл шарапты құрғап кеткен ерніне әкеле беріп, құныға қылқылдатып жұта бастады. Тізелерін қатты қыса қойған еді, шабындағы желімдей жабысқақ былжырды тағы сезді. Стақан үстінен ұмсына қарап, тобыр ішінен Санни Корлеонені жаныға іздеп отыр. Люси енді одан басқа ешкімді көргісі келмейді. Ол Коннидің құлағына қулана сыбырлады:

— Бірер сағатқа шыдай тұр, ненің не екенін сен де білесің.

Конни сылқ-сылқ күлді.

Люси екі қолын айқастыра үстел үстіне қойып, монтия қалды. Ұрлықпен қолы жеткен жеңісіне іштей масаттанып, қалыңдыққа арналған қазынаны қағып кеткендей боп рахатқа шомып отыр.

***

Том Хейгеннің соңынан ерген Америго Бонасера да бұрыштағы бөлмеге келді; дон Корлеоне терезе алдындағы үлкен жазу үстелінің басында отыр екен. Қасында терезеден бақшаға қарап Санни Корлеоне тұр. Бүгінгі қабылдау барысында қожайын бірінші рет келушіге салқын қабақ танытты. Құшақтаған жоқ, тіпті қолын да ұсынбады. Бонасераның жұбайы — қожайынның әйелімен ең жақын құрбы. Әйтпесе Жерлеу бюросының иесі бұл тойды желкесінің шұңқырын қалай көре алмаса, тап солай көре алмайтын еді. Өйткені Америгоға дон Корлеоне біраздан бері қырын қарап жүрген болатын.

Өтініш айтушы сөзін шым-шымдап алыстан орағытып бастады.

— Сіздің асыл жұбайыңыз менің қызымның кіндік шешесі ғой, әттең, қызым тойға келе алмады. Сыйламағандық деп ойлап қалмаңыз, кешіріңіз. Ол әлі ауруханада жатыр. — Бонасера қырындай қарап, Санни мен Том Хейгенге көз тастап қойды. Бұлардың көзінше сөйлескісі келмейтінін білдіргені еді. Бірақ дон оған мүлде мән берген жоқ.

— Иә, қызыңның басы қандай бәлеге тап келгенін біз жақсы білеміз. Менің қолымнан келер көмегім болса, айтыңыз. Қалай дегенмен менің жұбайым оның кіндік шешесі ғой. Бізге осындай құрмет көрсеткендеріңізді мен әлі ұмытқам жоқ. — Кінәлау сөз. Өйткені дәстүрдің талабына қарамастан қабірші дон Корлеонені әлі күнге дейін «Өкіл әке» деп атаған емес. Америгоның қан-сөлсіз жүзі күл сияқты бозарып кетті. Ол енді еш жалтақсыз тура сөйледі:

— Мен сізбен оңаша сөйлесе аламын ба?

Дон Корлеоне басын шайқады:

— Мен бұл адамдарға өмірімді де сеніп тапсырғам. Бұлардың қай-қайсысы да менің оң қолым іспетті. Шыға тұрыңдар десем, намыстарына тиген болам.

Қабірші көзін бір жыпылықтатып алды да, әдетте өзінің клиенттерін қалай жұбата сөйлесе, сол мәнерде бірқалыппен ақырын сайрай жөнелді:

— Қызымды Америкада қалыптасқан тәртіп бойынша өсірдім. Мен Американы құрметтеймін. Ол менің аяққа нық тұруыма жағдай жасады. Қызымды бетінен қақпай еркін тәрбиеледім, сонымен бірге әулеттің ар-намысына ешқашан кір келтірмеуін де үнемі ескертіп отырдым. Оның көңіл жарастырған жас жігіті болды, италиялық емес. Екеуі жиі-жиі киноға баратын. Сөйтіп жүріп үйге кеш қайтатынды шығарды. Шаңырағымызға, ең болмаса, бір рет бас сұғып, қыздың ата-анасымен танысса ғой, бәлекет. Мен сонда да үндемедім, шыдадым. Әрине, сол үшін кінәлімін. Осыдан екі ай бұрын ол менің қызымды кезекті рет қыдыртуға алып кеткен еді. Қасына өзінің жолдас жігітін де ерте шығыпты. Олар қызыма виски ішкізіп мас қылған, сосын масқараламақшы болыпты. Қызым көнбеген. Өзін қорлауға жол бермеген. Ызаланған жігіттер қызымды соққының астына алған. Итті сабағандай аяусыз сабаған. Ауруханаға артынан іздеп келсем, екі көзі бірдей көнектей боп ісіп кеткен. Мұрнының шеміршегін сындырған, жағы да сынған. Дәрігерлер сым өткізіп жамап қойды. Қызым жанының ауырғанына қарамастан еңіреп жылай берді. «Әке, әкешім менің, маған не істегендерін қарашы? Жазығым не, не үшін?» — дегенде, қызыма қосылып өзім де жыладым.

Көзінің жасы Бонасераның еркін сөйлеуіне кедергі жасағанымен, дауысы бір өзгерген жоқ, толқып тұрғаны сезіле қоймады.

Дон Корлеоне оған еріксіз жаны ашығанын білдіріп, аяушылық танытқан еді, Бонасера үзілген сөзін дереу қайта жалғай қойды; енді оның үнінен адами қайғының әуезі анық естіле бастады:

— Мен неге жыладым? Себебі ол менің көзімнің қарашығы еді. Ерке болатын, менің құлыншағым… Сұлу еді. Адамдарға шексіз сенетін, енді ешқашан сенбейтін шығар. Енді ешқашан сұлу да болмас. — Қабірші өзін-өзі ұстай алмай қатты селкілдеп кетті, қоңырқай жүзі түнеріп, қызыл күрең теңбілдер пайда болды. — Мен — тәртіпке бас иіп, заңға бағынатын америкалықпын, сондықтан полицияға жүгіндім. Бұзақылар тұтқындалды. Соты болды. Қылмыстық істің айғақтары нақты, анық еді. Қылмыскердің екеуі де өз кінәсін мойындады. Ал сот әрқайсысын үш жылдан шартты жазаға кесті. Сосын босатып жіберді. Сонда ғана есімді жиып, жұбайыма: «Әділеттілікті біз дон Корлеонеден іздеуіміз керек», — деп сөз бердім.

Біреудің қайғысына деген құрметпен дон оны басын салбырата тұрып тыңдаған. Бірақ ол сөйлей бастағанда, оның салқын үнінен намысы жыртылғанына шамданған менмендігі де айқын сезіліп тұрған еді.

— Сіз неге полицияға жүгіндіңіз? Неге бірден маған келмедіңіз?

Бонасера дауысын болар-болмас қана естірте жауап қатты:

— Мен сізге қарыздар болайын. Менен не талап ететініңізді тура айтыңыз? Тек өтінішімді орындасаңыз болды. — Сөзі тым қарабайыр әрі дөрекі естілді.

— Атап айтқанда? — деп, дон Корлеоне оған ойын нақтылау керегін ескертті.

Бонасера Хейген мен Санни Корлеонеге бір қарап алды да, басын шайқады. Дон орындықтан тұрмаған күйі бүкіл денесімен алға қарай ұмсынған-ды; Бонасера сәл кідіре беріп, сосын бар денесімен донның жүн-жүн құлағына еңкейген еді, ерні донның денесіне тиіп кете жаздады.

Жанарын кеңістікке қадап, қол жетпес шыңдай боп қақшиып, құдды бір жалбарынушыны тыңдаған пірәдар сияқты дон Корлеоне оны үнсіз тыңдап отыр. Бірнеше минут өтті; Бонасера соңғы сөзін сыбырлап айтты да, бойын тіктеді. Дон оған қатал көзін қадады. Бонасера қызарып кетті, бірақ көзін тайдырмады.

Дон ақыры тіл қатты:

— Бұл мүмкін емес. Әр нәрсенің шегі бар.

Бонасера дауыстап, ап-анық етіп жауап берді:

— Бағасына қиналмаймын. Қанша?

Осы сөздер айтылғанда Хейген селк ете қалып, мазасыздана басын көтерді. Санни Корлеоне де бірінші рет терезеден көзін алып, артына қарай бұрылды. Ол қазір қолын кеудесіне айқастыра қойып, мысқылдай жымиып тұр.

Дон үстел басынан тұрды. Түрінде өзгеріс жоқ, байсалды қалпы, бірақ дауысында естігеннің тамырындағы қанын ұйытқандай бір суық ызғар пайда бола кетті.

— Біз екеуміздің таныс-біліс болғанымызға бір жыл емес, — деді ол, — алайда сіз осы уақытқа дейін менің алдыма көмек немесе кеңес сұрап бір рет те келген емессіз. Сіз мені соңғы рет бір шыныаяқ кофеге қашан шақырған едіңіз, ол да есімде жоқ. Ал сенің жалғыз қызыңды шоқындырған менің жұбайым еді ғой. Бұқпантайламай турасынан айтайын. Сіз менің достығымды елемедіңіз. Сіз маған қарыздар болып қаламын деп қорықтыңыз.

Бонасера күңк етті:

— Мен өзіме бәле шақырып алудан қорықтым.

Дон қолын жоғары көтере алақанын жайды.

— Жоқ, тоқтай тұр. Үндеме. Америка сізге жұмақ болып көрінді. Сіз, келелі іс бастап, жақсы табыстың астында қалдыңыз. Сіз, мына өмір, шынында да, жұмақ екен, өз рахатым үшін тып-тыныш өмір сүре беремін деп ойладыңыз. Төңірегіңізге сенімді дос-жаран жинауды керек етпедіңіз. Расында, олардың керегі не? Сізді полиция күзетті. Сіздің мүддеңізді қорғайтын заң бар. Осыдан кейін сіздің басыңызға, шаруаңызға қандай қауіп келуі мүмкін? Ешқандай. Олай болса, сіз дон Корлеонені не үшін керек етпексіз? Әрине, қажеті жоқ. Қайтейін, маған өте ауыр тиді. Көндім. Өйткені мен өзіме немқұрайды қарайтын, сыйламайтын адамдарға достығымды тықпалап әдеттенбегенмін. — Дон сөзін тыйып, қабіршіге сыпайы жымиып әрі мысқылдай қарады. — Міне, енді сіз маған келіп тұрсыз. «Дон Корлеоне, сіздің қолыңызбен әділет жазасы жүзеге ассын» дейсіз. Бірақ өтінішіңізден маған деген құрметіңіз байқалмайды. Сіз менің қызымның ұзатылу тойының үстінде келіп, маған кісі өлтір деп тапсырма беріп тұрсыз. Онымен де қоймай, артынан тағы мынаны үстейсіз, — деп дон Корлеоне Бонасераны тікелей масқаралай бастады: — «Мен сізге қанша сұрасаңыз, сонша төлеймін». Жо-жоқ, өкпелегенім емес. Бар болғаны мені осыншама сыйламайтындай оған не істеп қойдым екен деп қана қиналам?

Қабіршінің уайым мен қорқыныш қажытқан көңілінің түкпірінен қайғылы зары сыртқа ытқып шықты:

— Америка мені паналатты, жылуымен жарылқады. Мен соған лайық үлгілі азамат болсам дедім. Менің балапаным Американың өз қызы болып өссін деп талпындым.

Дон оны қолдап алақанын екі рет шапалақтап соғып жіберді.

— Керемет айттың. Ғажап. Олай болса, арызданатын жөніңіз жоқ. Сот үкімін шығарды. Америка өз сөзін айтты. Сондықтан ауруханадағы қызыңызға барып тұрыңыз, сүйікті гүлдері мен тәттілерін апарыңыз. Қызыңызға қуаныш сыйлаңыз. Ал өзіңіз сабаңызға түсіңіз. Айналып келгенде, бұл өзі соншалықты ауыр жағдай емес. Қызуқанды жас жігіттерге не дерің бар. Оның үстіне ішіндегі біреуі танымал саясаткердің баласы екен. Иә, құрметті Америго, сіз қашанда адал адамсыз. Менің достығымды мансұқ еткеніңізге қарамастан, Америго Бонасераның сөзіне әрқашан сенуге болады деп ойланбастан кепілдік беруге бармын. Сондықтан сіз маған басымдағы бос қиялдан арыламын, лақтырып тастаймын деп уәде беріңіз. Бұлай ету, әрине, америкашылға жатпайды. Кешір мені. Дегенмен ұмытыңыз. Өмірде сәтсіздік дегендерің бола береді.

Оның бұл сөздерінің астарында ауыр да улы мысқыл тұнып тұр. Дүлейлі ашуын әрең тежегені де анық сезіледі. Жолы болмаған қабіршінің жүрегінде қара түнек қорқыныштан басқа түк қалмағандай ма, қалай. Жоқ, ол бұл жолы да батырсына сөйледі:

— Мен әділетті сот болсын деген өтінішпен келдім.

Дон Корлеоне сөзін қысқа қайырды:

— Сот болды, әділ шешімін шығарды.

Бонасера келіспей басын шайқады:

— Жоқ. Ол соттың әділ шешімі мен үшін емес, әлгі сотқар бозбалалар үшін.

Дон басын иді. Сот шешімінің нәзік жерлерін түсініп, жігін ажырата алғаныңа тәнтімін дегенінің белгісі еді бұл. Сосын одан:

— Сот әділдігінің көрінісі сіз үшін қандай болуы керек еді? — деп сұрады.

— Қанға қан, — деді Бонасера.

— Сіз тым көп сұрап тұрсыз-ау осы, — деді дон. — Қызыңыз тірі қалды ғой.

Бонасераның жауабы немқұрайдылау естілді:

— Менің қызым қандай азап шексе, олар да сондай азап көрсін.

Ол тағы не айтар екен деп дон күтіп тұр. Бонасера бойында қалған күш-қайратын жинап, сөзін аяқтады:

— Осы үшін мен сізге қанша төлеуім керек? — Соңғы жанайқайы еді бұл.

Дон Корлеоне өтініш айтушыға артын беріп теріс айналды. Бұл — осымен сөз бітті дегеннің белгісі. Бонасера міз бақпады.

Дон көңілшек, жаны жомарт адам болғандықтан, досы теріс жолға түссе де, оған кек сақтай алмайды. Сондықтан ол қабіршіге бетін қайта бұрды. Ал ол бұл кезде өңі қуарып, өзі дайындайтын табыттағы мүрделердің қай-қайсысымен де бәсекеге түскендей кейіпте еді. Корлеоне досына қарап асқан төзімділікпен барынша сыпайы сөйлей жөнелді:

— Қамқорлықты алдымен менен іздемегенде, сіз сонда неден қорықтыңыз? — деді ол. — Маған келудің орнына сіз сотқа жүгінесіз, нәтижесін айлап күтесіз. Адвокаттарға шашыласыз, ал олар ерте ме, кеш пе, сіздің ақымақ боп қалатыныңызды жақсы біледі. Соттан әділ шешім күтесіз. Ал ол көшедегі ең салдақы жезөкшеден де жаман сатылғыш. Өткен іс десек те, ақша керек болғанда, сіз банкке баратынсыз, ал ондағылар қаныңды ішкендей етіп бергенінің үстінен ойып тұрып бірнеше есе пайызымен пайда алатын. Сіз қайыршы құсап қолыңызды созып тұрасыз, ал ондағылар бергенімізді қайтара ала ма деп сізді жақсылап зерттейді. Бұл кезде біреулер құлыптың тесігінен қарап, кезекті жемтік екеніңізді біліп, тәрелкеңізге қолын салып жатады.

Дон сәл бөгеліп қайта сөйлеген, дауысында қаталдық пайда болды.

— Оның орнына бірден маған келгеніңізде, мен сізге әмиянымды ұсынатын едім. Егер әділдік сұрап алдымен маған келгеніңізде, сіздің қызыңызды ренжіткендер дәл қазір пұшайман боп жас орнына қан жылап отырар еді. Сіздей жақсы адам тағдырдың әлдебір тәлкегімен төңірегіне жау көбейтіп алғандай болса, олар менің де жауым болар еді. Ондай жағдайда, — дон жүзік таққан саусағымен Бонасераны нұсқап қолын көтерді, — маған сеніңіз, олар сізден қорқар еді.

Басы салбырап кеткен Бонасера ақырын тіл қатты:

— Менің досым болыңыз. Мен сіздің шарттарыңызды қабылдаймын.

Дон Корлеоне оның иығына қолын салып:

— Жақсы, — деді. — Әділет соты орнасын. Сондай бір күн туа қалса, бірақ мен ондай күн міндетті түрде туады дей алмаймын, еңбегімнің өтеуін қайтарарсыз деп сенемін. Ал әзірге бұл әділдік соты сіздің қызыңызды шоқындырған кіндік шешесі ретінде менің жұбайымның жеке өз атынан сыйлаған сыйы болсын.

Қабірші міңгірлеп алғысын жеткізді де, сыртқы есікке беттеді. Есік сырт етіп жабылғанда, дон Корлеоне Хейгенге қарап:

— Сен бұл істі Клеменцаға тапсыр және ескерт, — деді, — тым асыра сілтемеу үшін сенімді жігіттерді таңдасын. Қан иісін сезсе, құтырып кететіндерді алмасын. Оның топас басында қандай тарақан жүрсе де, әрбірден соң біз адам өлтіруші емеспіз ғой.

Дон ата-ана арманының үміті тұңғыштарының тағы да терезеге үңіліп, той салтанатын қызықтап кеткенін байқады. «Әй, бұдан ештеңе шықпас» деді іштей күрсініп. Егер Сантино оқығысы келмей үнемі осылай кейіншектей берсе, ол ешқашан әулет шаруасын басқара алмас, ешқашан дон болу қолынан келмес. Басқа адам іздеу керек. Және кешіктірмей. Әрбірден соң мен мәңгілік емеспін.

Бақ жақтан ду еткен қуанышты шу естілді. Үшеуі бірдей елеңдесе қалды. Санни Корлеоне терезеге бетін жабыстыра үңілген: көрді, жүзіне күлкі үйірілді, тез адымдап есікке қарай беттеді.

— Бұл Джонни, айтқаным айдай келді, тойға ақыры ол да жетіп үлгеріпті!

Хейген де терезеден сыртқа көз тастап:

— Шынында да, сіздің өкіл балаңыз, — деді дон Корлеонеге. — Шақырайын ба?

— Жоқ, — деді дон. — Қонақтарды қуанта тұрсын. Маған келіп үлгерер. — Ол Хейгенге қарап жымиды. — Көрерсің, ол менің жақсы өкіл балам.

Хейгеннің жүрегін бүлк еткізіп қызғаныш лебі шалып өтті. Ол:

— Екі жылда бірінші рет келуі. Тағы да бір бәлеге ұшырады ма, кім біледі, құтқару керек шығар, — деп тіл ұшынан жай ғана айта салды.

— Басына іс түскенде, Өкіл әкесіне келмегенде, басқа кімге барушы еді, — деді дон Корлеоне.

Баққа кіріп келе жатқан Джонни Фонтейнді қалыңдық Конни Корлеоне бірінші боп ең алдымен көрген еді. Манадан бергі маңғаздылығы қолма-қол далада қалды, ол орнынан ұшып тұрып:

— Джон-ни-и! — деп қатты дауыстап жіберді де, алдынан қарсы жүгіріп барып мойнына асыла кетті.

Джонни Фонтейн оны бауырына қыса құшақтап, ернінен сүйіп алды. Бір қолымен белінен орап алып, қасына басқалар топырлап жүгіріп келгенше жібермей ұстап тұрды. Бұлардың бәрі де оның ескі достары болатын. Уэст-сайд көшелерінде бәрі қатар өскен. Конни оны дедектетіп жас жұбайлар үстеліне алып келді. Ақ сары шашты күйеужігіт өзін осы жердің қаһарманындай сезініп отырған, тағынан түскендей қобалжып қалды. Оның бұл күйін Джонни бірден байқап күлкісі келсе де, бірақ онысын сездірмей күйеужігіттің қолын қайта-қайта сілкілеп, оған өзінің жайдары жан екенін көрсетті. Сенің құрметіңе деп бір стақан шарапты табанда қағып та салды.

Музыканттар отырған эстрада жақтан таныс дауыс естілді:

— Әй, Джонни, бізге жақсы бір әніңді айтып бер!

Джонни басын көтерген, жоғарыдан бұған Нино Валенти мысқылдай қарап тұр. Джонни эстрадаға қарғып шықты да, Ниноны қапсыра құшақтады. Бұрын олардың жұбы жазылмайтын, өлеңді бірге айтатын, қыздармен де бірге қыдыратын. Кейін Джонни радиоға әнші боп тұрды да, даңқы асқақтады. Киноға түсуге Голливудқа кеткенде, жай оны-мұны айтып оттау үшін Ниноға бірер мәрте телефон шалды. Сенің дауысыңды жергілікті клубтардың бірінде тыңдатамын деп уәдесін де берген. Бірақ уәдесі сөз жүзінде қалды. Орындатайын деген шын ниеті болмаған-ау. Қазір Ниноның, қалай болса солай олпы-солпы жүретін, еркін, өктем, қызып алған ескі досының мысқылды жүзін көргенде, Джоннидің оған деген бұрынғы адал ақ көңілі қайтадан дүр оянды.

Нино мандолинасын дыңғырлата жөнелген, Джонни Фонтейн оның иығына қолын салды.

— Қалыңдықтың құрметі үшін, — деген ол аяғымен еденді тепсініп қалды да, сицилиялық сүйіспеншілік туралы тұздықты өлең шумақтарын тізбектетіп айта бастады. Ол әнін шырқап жатқанда, Нино денесін бұлғаңдата әр нәрсені меңзеп, әртүрлі ишараттар жасап тұрды. Риза болған қалыңдық жүзі алаулап мәз болды. Қонақтар тобыры да жан-жақтан айқайласып, гуілдесіп қолдау көрсетіп жатты. Соңына қарай той тойлаушылар түгел дерлік аяқтарын топылдатып, әннің қайырмасына келгенде бәрі қосылып шырқады. Содан кейін Джонни қашан тамағын қырнап алып жаңа ән бастағанша, қолдарын үздіксіз сатырлатып соғумен болды.

Оны осындағының бәрі мақтаныш етеді. Өз орталарынан шыққан, түп тегі бір, қазір атақты әнші, киножұлдыз, әлемдегі ең қылықты сұлу бикештер оның аяқ-қолын жерге тигізбей бір-бірінен кезекпен алып кетіп жүр. Қараңдаршы, ол сонда да дандайсып кетпепті. Өзінің Өкіл әкесіне деген шынайы құрметін білдіріп қыз ұзату тойына үш мың мильдей жер түбінен алып-ұшып жетіп келді. Ол Нино Валенти секілді ескі достарын бұрынғыша жақсы көреді. Ауыздарынан ана сүті кетпеген екеуі де балаң жас еді. Сол кездің өзінде екеуі қосылып бірге ән шырқайтын. Иә, ол кезде Джонни Фонтейн кейін елу миллион әйелдің жүрегін алақанында ұстайтын айтулы сері болады деп кім ойлады дейсің.

Джонни Фонтейн эстраданың үстінен еңкейіп, төменде тұрған қалыңдықты көтеріп алды да, өзі мен Ниноның арасына дік еткізіп тұрғызып қойды. Әншілер бір-біріне жақсылап қарап алды; Нино мандолина пернелерін басып еді; үні берекесіздене шиқылдап шықты. Бұл олардың өжеттікте, махаббатта кім жүйрік дегенді анықтайтын ескі ермегі болатын. Құдды бір семсерлескен сияқты дауыстары айқаса кетті. Өлеңнің қайырмасына келгенде, бірде ол, бірде бұл кезектесіп шырқады. Сондай бір сүйкімді ибалықпен Джонни өзінің зор дауысынан Ниноның басым түсуіне жағдай жасап, өзі екінші қолымен қалыңдықты аялай құшақтап тұр; осылайша ол Ниноның әнді жеңімпаз ретінде аяқтап шығуына мүмкіндік берген. Өзі жеңіліп ұялғандай үнсіз қалды. Жұрттың дүрілдете қол соғып, дауыстап у-шу болған дүрмегімен қанаттанған үшеуі эстрадада тұрып өзара құшырлана құшақтасты. Көпшілік олардан жалынып-жалпайып жаңа ән айтуларын өтінумен болды.

Тек бір адам ғана ыңғайсыз бірдеңені сезгендей еді. Өз үйінің есігі алдында тұрған дон Корлеоне дөрекілеу, бірақ қонақтарды ренжітіп алмас үшін барынша ашу-ызасыз байыпты кейіпте тіл қатты:

— Менің өкіл балам, көз жетпейтін дүниенің түбінен ұшып келсе де, шаршадым демей сендерге деген құрметін аяған жоқ. Ал оның тамағын бір жібітіп алатын уақыты болды емес пе?!

Көзді ашып-жұмғанша Джоннидің алдында шарап толы он шақты бокал тізіле қалды. Ол әрқайсысынан бір-бір ұрттады да, Өкіл әкесіне қарай жүгірді. Сағынысқан құшақтар айқасты. Джонни донның құлағына бірдеңе деп сыбырлаған, дон Корлеоне оны үйіне қарай жол бастап алып кетті.

Джонни донның бөлмесіне өтті. Том Хейген оған қолын ұсынды. Ал Джонни ұсынған қолды қысып:

— Қалай тұрып жатсың, Том? — деп хал-жағдайын сұрады. Үнінен әдеттегі өзін ерекше етіп көрсететін аңқылдаған ашық көңілі байқалмады. Оның бұл немқұрайдылығы Хейгеннің аздап намысына тиді. Алайда ол Джоннидің бұрыннан таныс мұндай қылығына әбден шыдап үйренген. Өйткені Джонни дон Корлеоненің алмас қылышы, сондықтан оған қашанда осындай көнбістік бағасын төлей беруге мәжбүр.

Джонни Фонтейн дон көкесіне қарап сөйлей жөнелді:

— Тойға шақыру алғанымда, мен өзіме, «Өкіл әкемнің маған деген реніші басылған екен» дедім жеңілденіп. Қатыныммен ажырасқан соң мен сізге ең кемі бес рет телефон шалған шығармын. Қашан болса да Томның жауабы біреу: дон үйде жоқ, қазір қолы бос емес. Е, Өкіл әкемнің менен көңілі қалған екен ғой дегеннен өзге мұндайда басқа не ойларсың.

Дон кәріптас түстес бөтелкеден стақандарға жағалата тұндырма құйды.

— Өткенді қазбалап қайтеміз… Сонымен, мен сенің әлі де бірдеңеңе жараймын ба? Әлде даңқыңның, миллиондарыңның арқасында аспандап кеткенің сондай, енді менің көмек қолым қанша созсам да саған жетпейтіндей болып қалды ма?

Джонни өңешін оттай қарыған сарғыш тұнбаны қотарып салды да, бос стақанды донның алдына дүңк еткізді. Сосын ол өзімен-өзі бейқам жан сияқты жауап беруге кірісті:

— Қайдағы миллиондар, Өкіл әке. Мен көтімнен кері кеттім. Сіздің айтқаныңыз дұрыс екен. Қатын-баламды тастап, қайдағы бір жәлепке үйленбеуім керек еді. Сіздің маған ренжитіндей жөніңіз бар.

Дон иығын қозғай салды.

— Мен сен үшін мазасыздандым. Бар болғаны сол. Қалай дегенмен менің өкіл баламсың ғой.

Джонни бөлме ішінде әрлі-берлі жүре бастады.

— Мен сол жәлептің кесірінен есімнен айырылдым. Голливудтағы бірінші жұлдыз өзі. Періште болған түрі құрысын. Түсірілім біткен соң оның не істейтінін білесіз бе? Егер грим жасаушы бетін әдемілеп әрлеген болса, сонымен жатып шығады. Оператор сәтті ракурс тауып берген болса, оны киінетін бөлмесіне шақырып алып, соған тоңқаяды. Кіммен болса да жата кетуге дайын. Өзінің тәнін шай-пұл бергендей оңға да, солға да тарата салады. Лас мақұлық, оның орны ібілістің ойнағы…

Дон Корлеоне сөзін бөлді:

— Отбасыңның күн көрісі қалай?

Джонни жеңілдене күрсінді.

— Олардың жағдайы күйлі. Біз айырылысқанда, мен Джинни мен қыздарыма соттың кескенінен де артық бердім. Аптасына бір рет кездесуге барып тұрамын. Олар ойымнан еш кетпейді, көрмесем сағынамын. Кейде қатты сағынатыным сондай, жынданып кете жаздаймын. — Ол стақанды тағы да босатып қойды. — Екінші қатыным мені аяусыз мазақтайды. Менің қызғанышымның жайын мүлде түсінбейді. Мен италиялық қызуқандылығыммен өмірден қалып қойғанмын. Менің әндерім — құр сылдыр. Осында жүрер алдында жақсылап төмпештеп алдым өзін. Рас, бетінен ұрғаным жоқ, аядым. Киноға түсіп жүр ғой. Балалығым ұстап кеткендей жамбасын ездім, қол-аяғын көгерттім. Ал ол болса, сықылықтап күлумен болды. — Джонни темекі тұтатып алды. — Жағдайым осы, Өкіл әке, турасын айтқанда, өмір сүруге деген пәлендей құлшынысым жоқ.

— Бұл енді жеке өзіңнің қиындықтарың ғой, одан сені құтқару мүмкін емес, — деп Дон Корлеоне жай ғана айта салды. Сосын аз-кем үнсіз қалды да, былай деп сұрады: — Дауысыңа не болған өзі?

Өзінің ерекшелігіне деген сенімділікпен жаратқанның сүйікті еркесіндей боп жүрген мықтылығынан із де қалмады. Джонни Фонтейннің жүні жығылып, еңсесі түсіп кетті.

— Өкіл әке, мен енді ән айта алмаймын. Тамағыма бірдеңе болған. Не екенін дәрігерлер де білмейді.

Хейген мен дон оған таңдана қарады. Олар басқадан шықса да, Джонни Фонтейннен ешқашан жасықтық шығады деп ойламаушы еді. Джонни сөзін жалғай түсті:

— Мен екі картинадан көл көсір табысқа кенелдім. Бірінші кезектегі әйгілі жұлдызға айналдым. Ал қазір мені кино ауылынан қуып тастағылары келеді. Студия қожасы мені бұрыннан жақтырмаушы еді, қолайлы сәті туды, енді есеп айырысатын шығар.

Дон Корлеоне өкіл баласына сыртын бере бұрылып, зілдене сұрады:

— Ол сені не үшін жек көріп жүр?

— Мен либералдық ұйымдарға қолдау көрсетіп, солшыл авторлардың әндерін орындадым. Есіңізде ме, сізге ондай шығармалар ұнайтын. Ал Джек Вольцқа ұнамай-ақ қойды. Ол маған коммунист деген атақ берді. Алайда ол қанша тырысса да, бұл атақ маған бәрібір бекімеді. Сосын қалыптасқан жағдайдың ырқымен мен оның өзіне дайындап жүрген жас бикешін алып кеттім. Бір-ақ түнге, дұрысында, қызды мен емес, қыз мені алып кеткен. Сайтан алғыр, менің басқа амалым қалмады ғой. Үйлендім. Енді сол сайқал мені өз үйімнен қуып жатыр. Джинни балаларымен енді мені қабылдай қоймас. Аяғына жығылып еңбектеп бармасам. Бұрынғыша ән сала алмаймын. Не істеймін, Өкіл әке, не істеймін?

Дон Корлеоненің түрі көкаязданып кетті. Жанашырлықтың ізі де жоқ.

— Әуелі өзіңді еркекше ұстауды үйрен, — деп ашудан түтігіп кеткен донның түр-әлпеті лезде өзгеріп кетті. Қатты зекіп жіберді: — Еркек сияқты, түсіндің бе?

Ол үстелге еңкейіп Джоннидің шашынан сұстана әрі елжірей уыстай ұстады.

— Құдайым-ау, қаншама уақыт менімен бірге болдың. Соған қарамастан қалайша былжырақ боп шыққансың! Сен, немене, еркекке де, ұрғашыға да жатпайтын голливудтық қуыршаққа айналып кеткенбісің, қыңқылдайсың, мыңқылдайсың, аяушылық іздейсің? Қатынша жылайсың: «Не істеймін? Аһ, енді не істеймін?».

Кенет Джонни мен Хейген өзара жарысқандай қарқылдасып күлкіге қарық болды да қалысты. Дон Корлеоне де іштей мәз еді. Мына өкіл баланың қылығын қарашы… тап осындай жағдайда мұның өз балалары қайтер еді? Сантино қабағын түйіп біраз уақытқа дейін қасына жоламай қойса, Фредо таяқ жеген иттей сүмірейіп қалатын шығар, сірә. Майкл ызалана жымиып үйден шығып кетіп, бірнеше ай бойы қайтып көзге көрінбес. Ал Джонни — сондай сүйкімді күшік! Әне, күшін жинап тісін ақситып отыр. Ол ә дегеннен-ақ, шын мәнінде, Өкіл әкесіне не керегін бірден біліп қойды.

Дон Корлеоне сөзін әрі қарай жалғады:

— Сен өзіңнен күші басым студия қожайынының тура тұмсығы астынан менікі деп таңбалап қойған бикешін алып кетесің. Енді келіп ол мені жұмыстан шығарғалы жатыр деп шағынасың. Басында ойлануың керек еді. Жолдан кездескен біреуге үйлену үшін балаларыңды әкесіз қалдырып, некелі жарыңды тастайсың. Енді келіп қайтып барсам, олар мені құшақ жайып қарсы алмайды деп жылайсың. Бикешіңді бетінен жақсылап соға алмайсың, өйткені ол киноға түседі. Осыдан кейін ол мені мазақ қылып әжуалайды деп таңғаласың. Сен ақымақша өмір сүрдің, содан кейін түсінікті емес пе, ақымақ боп қалатының.

Дон Корлеоне сөзін үзіп, сабырлы үнмен:

— Менің ақылымды ең болмаса тап осы жолы тыңдарсың? — деді.

Джонни Фонтейн иығын қиқаң еткізді:

— Мен Джинниге қайтадан үйлене алмаймын. Әсіресе оның маған қояр шарттарына көнуім мүмкін емес. Мен киноға түсем, ішімдік ішем, бойдақтармен бірге жүрем, басқаша өмір сүре алмаймын. Менің айналам толған ләззатқұмар бикештер, мен олардың алдында әлсізбін, оларға келгенде менде тоқтау жоқ. Солардан кейін мен Джинниге оралғанымда өзімді жексұрын сезінем. Сонда да тауқыметімді тартып үре берейін бе? Жоқ, ешқашан.

Дон Корлеоненің шыдамы әне-міне таусылатыны сезіліп тұр, ал бұл оның басында өте сирек болатын құбылыс еді.

— Сені бұрынғы қатыныңа қайта үйлен деп кім зорлағалы жатыр? Не қалайтыныңды өзің білесің де. Қыздарыңның әкесі боп қалғың келетіні — мақтауға тұрарлық шешім. Егер еркек өз балаларының нағыз әкесі болғысы келмесе, ол еркек емес. Нағыз әке болғың келсе, бұрынғы қатының алдына өз шартыңды қой, ол қабылдасын. Неге сен өз балаларыңмен күнде кездеспеуің керек? Неге сен олармен бір шаңырақ астында тұрмауға тиіссің? Сен неге жеке өміріңді өз қалауың бойынша ұйымдастырмауың керек?

Джонни Фонтейн мырс етіп күліп жіберді.

— Жоқ, Өкіл әке, италиялық ескі үлгідегі қатындар қазір мүлде аз. Джиини ондай ескілікке көнбейді.

Дон сөзіне у қосып, оған ақыл айта бастады:

— Сен өзіңді сүмелек етіп көрсеттің. Бір қатыныңа тиесіліден артық төледің. Әрине, киноға түсіп жүргендіктен. Екіншісінің бетін бүлдіріп алудан қорықтың. Сен өз ісіңде қатындарыңа бағындың. Ал қатындар мына жарық дүниеде сенің шаруаңа тек кедергі келтіруді ғана біледі. Ана дүниеде олар, әлбетте, әулиелер қатарына қосылады. Біздер, еркектер, тозақ отына күйеміз. Тағы айтарым, осы жылдар ішінде мен сені сыртыңнан бақылап жүрдім. — Дон енді байсалды сөзге көшті. — Иә, сен үлгілі өкіл бала болдың. Маған әрқашан ізеттілік көрсеттің. Бұрынғы ескі достарыңмен қалайсың? Бүгін сені біреумен көрсе, ертең басқамен көрді. Есіңде ме, әнебір италиялық жігіт, ылғи да қызықты күлдіргі рөлдерде ойнаушы еді ғой. Бір рет аяғы тайып еді, сен онымен кездесуді қойдың. Себебі сен атақтысың. Немесе кішкентайдан қатар өскен ескі досың Ниноны алайық: мектепке бірге бардыңдар; өңештеріңді жыртып өлеңді бірге айттыңдар. Ол ащы суды қанасынан артық ішіп жүр. Өйткені өмірде жолы болмады. Бірақ оның аузынан өмірге өкінген сөз естисің бе? Естімейсің. Жұмыстан қолы бір босамайды. Жүк машинасымен тас тасиды. Сенбі күндері өзінің өлеңдерін айтып қосымша табас табады. Сен жайында өмірі бір жаман сөз айтпайды. Сен оған ептеп көмектессең қайтеді? Несі бар, ол әнді өте жақсы айтады.

Джонни Фонтейн оған біртүрлі шаршағандай болып тұрса да, жағдайды шыдамдылықпен түсіндіруге кірісті:

— Өкіл әке, оның қабілеті сіз ойлағандай емес. Рас, әнді бірсыдырғы айтады. Бірақ аспандағы айды алатындай емес.

Дон Корлеоне қабағын түсіріп жіберген, орнында сызық қана қалды.

— Алайда, өкіл балапаным, байқағанымыздай, аспандағы айды алатын қабілет сенде де жоқ екен. Қаласаң, жұмысқа орналастырайын, Ниноның орнына жүк машинасымен тас таситын боласың?

Джонни үн қатпады, дон сөзін жалғай түсті:

— Достық — кең ұғым. Достық таланттан да жоғары. Ол қай үкіметіңнен де күшті. Достық отбасы дегеннен сәл бәсеңдеу. Сен мұны ешқашан ұмытпа. Егер сен айналаңа достарыңнан қоршау жасап қойғаныңда, бүгін сен менен көмек сұрап жалынбас едің. Ал енді айт маған, не себепті айта алмай жүрсің әніңді? Әлгінде бақта тәп-тәуір айттың. Нинодан кем түскен жоқсың.

Әдемі иіп келтіріп сыпайы айтылған мысқылға Хейген мен Джонни өзара мәз боп жымыңдасып қалған. Алайда шыдамдылық пен кеңпейілдік көрсету кезегі енді тура Джоннидің өзіне көшкен-ді.

— Тамағым нашарлап жүр. Бірер өлеңнен кейін бірнеше сағатқа, кейде тәуліктеп дауысымнан айырыламын. Дайындықта, таспаға ән жазған кезде аяғына дейін шыдай алмаймын. Дауысым шықпай тез отырып қала береді, тамағыма бірдеңе болған-ау, сірә.

— Сонымен, қатындарыңмен быт-шытсың, дауысың да быт-шыт. Енді сен маған әнебір дөкеймен, голливудтық pezzonovante [8], сонымен қалай келісе алмай жүрсің, соны айтшы. Ол сені қай жерде қандай жұмыстан шеттетті?

Осыған дейін құр сөз айтылса, енді нақты іске кірісті.

— Ол — шынында айтарлықтай дөкей, — деді Джонни. — Киностудияның иесі. Президенттің кино тілімен әскери насихат жүргізетін кеңесшісі. Бір ай бұрын осы жылғы атышулы роман бойынша кино түсіру құқығын сатып алды. Бестселлер, дүкендерде тез сатылып кетіп жатыр. Басты кейіпкерді тура менен көшіргендей деседі. Маған тіпті ойнаудың да керегі жоқ, өзіммен-өзім болсам да жетеді. Ән айтудың да қажеті болмайды, білем. Академияның арнаулы сыйлығын алуым да мүмкін екен. Осы рөл үшін жаралғандаймын, оны бәрі біледі. Сөйтіп, мен тағы да таңдаулы топ қатарына кіргендей едім, яғни актер болып. Бірақ Вольц оңбаған менен кек алғысы кеп, әлгі рөлді маған бергізбей отыр. Мен тіпті тегін, яғни ең аз қаламақыға ойнауға да дайынмын деп айттым. Ана ит иілмей қойды. Егер мен студияға келіп, бүкіл елдің көзінше оның көтінен сүйсем, ол сонда ғана келісім беруі мүмкін екен, жұрт арасына сондай қауесет жіберіпті, лағнет атқыр.

Өкіл баласы сөзінің соңын лирикалық жылаңқы аяқтағанын ұнатпаған дон Корлеоне жақтырмай қолын сермеді. Ақылды адамдар іскерлік шаруаның қалайда бір шешімін табады. Ол өкіл баласының иығынан ұстап сілкіп қалды:

— Байқаймын, еңсең түсіп кетіпті. «Бәрі менен теріс айналды, менің енді ешкімге керегім жоқ» деп ойлайсың. Таптым ба? Қатты арыпсың. Ащы суға құмарсың, солай ма? Ұйықтамайсың, дәріні де көп қолданасың, ә? — Ол көңілі толмағандығын білдіріп басын шайқады. — Ал енді, тыңда да бағын, — сөзін әрі қарай жалғады. — Ақылға келіп, бір ай менің үйімде бол. Ақылға келіп, тамағыңды адам сияқты іш, ұйқыңды қандыр, есіңді жина. Менің қасымнан қалма, сенің жүріс-тұрысың маған ұнайды. Бәлкім, сен де өзіңнің өкіл әкеңнен тұрмыстық жайларға байланысты бірдеңелер үйренерсің. Кім біледі, кейін мақтаулы Голливудың үшін керек болып қалар. Ән айтпайсың, ішімдік ішпейсің, әйелдерге жоламайсың. Ай өткен соң Голливудыңа қайтасың. Сосын әлгі анау дөкейің, pezzonovante дегенің, саған армандаған жұмысыңды береді. Келістік пе?

Джонни Фонтейн дон көкесі соншалықты құдіретті дегенге онша сеніңкіремейді. Алайда өкіл әкесінің бірдеңені істеймін деп қолға алып, артынан оның орындалмай қалғанын көрмек түгілі, естімегені де рас.

— Ол қақбас Эдгар Гувердің жан досы, — деді Джонни. — Сені тіпті тыңдамайды да.

— Ол — іскер адам, — деді дон жалыққан адамның үнімен. — мен оған ұсыныспен барам, ал ол одан бас тарта алмайды.

— Бәрібір енді кеш, — деді Джонни. — Барлық келісімшарттарға қол қойылған. Бір аптадан кейін түсірілім басталады. Ештеңе шықпайды. Мүмкін емес.

Дон Корлеоне түйінді сөзін айтты:

— Бар енді. Қонақтарға бар. Достарың күтіп отыр. Ендігісін маған қалдыр.

Ол Джонниді есікке қарай итеріп шығарып жіберді.

Хейген орындыққа отыра кетіп, қойындәптеріне бірдеңелерді белгілеп жазып алды. Дон ауыр күрсінді.

— Қалып қойған ештеңең жоқ па?

— Солоццоны кейінге қалдыра беруге енді болмайды. Осы аптада сіз оны қалайда қабылдауыңыз керек. — Қолында қалам, Хейген алдындағы күнтізбеге қарап жауап күтті.

Дон иығын қозғады.

— Тойымыз өтті, уақытын өзің айта сал.

Оның сөзінен Хейген екі қорытынды жасады. Бастысы — Виргилий Солоццоның өтінішін қабылдамайды. Екіншісі, жауабын қызының ұзатылу тойын өткізіп болғанша ұстап кешіктірген екен, демек, оның өтінішін мансұқ етудің аяғы шатаққа айналып кетуі әбден мүмкін.

Хейген одан жасқана сұрады:

— Клеменцаға адамдарыңның біразын үйге орналастыр деп айтайын ба?

Дон мазасыздана қабақ шытты.

— Не үшін? Мен той өткенше жауап бермедім, өйткені мұндай қуанышқа алыстан болса да ешқандай бұлт көлеңкесін түсірмеуге тиіс. Оның үстіне мен оның не ойлағанын алдын ала білгім келді. Енді білем. Оның бізге айтпақ ұсынысы, — infamita. Масқара былық бірдеңе.

— Сіз оның ұсынысынан бас тартпақсыз ба? — деп сұрады Хейген.

— Иә, — деп бас изеді дон.

— Мен мұны отбасылық кеңесте бәріміз бірге отырып талқылап, жауабын содан кейін беруіміз керек деп есептеймін, — деп үстеді Хейген.

Дон мырс етті:

— Солай десең, солай болсын. Жарайды, кеңесейік. Бірақ сен Калифорнияға барып келгеннен кейін. Ертең сонда ұшып бар да, ана ботқаны Джоннидің пайдасына былғап кел. Киноның қожайындарымен кездес. Ал Солоццоға сен Калифорниядан келген соң қабылдайтынымды айт. Тағы не қалды?

Хейген байсалды қалпында нақпа-нақ баяндай қойды:

— Ауруханадан қоңырау шалды. Аббандандоның талқаны таусылуға айналыпты, бүгінгі таңнан қалмайтын көрінеді. Қоштасып қалуға келіңдер деп туысқандарына ескертіпті.

Соңғы бір жыл бойы Дженко Аббандандо ауру төсегіне таңылып жатып қалғалы оның консильери міндетін Хейген атқарып жүрген. Қазір ол дон Корлеонеге осы қызметті енді маған біржола бермес пе екен дегендей үмітпен тесіле қарап отыр. Дәстүр бойынша, бұл жоғары лауазымды әке мен шеше жағынан жүз пайыз таза италиялық қана атқаруы керек. Бұл міндетті уақытша болса да Хейгенге жүктегені қазірдің өзінде біршама қиындықтарға соқтырды. Ол жасы жағынан да талапқа сай емес. Бар болғаны отыз бесте, әлі де тым шикі. Икемді, ұшқыр, тәжірибелі консильери-кеңесшіге қойылатын талап тұрғысынан әлі толық жетілген жоқ.

Донның жүзінен ол өзін үміттендіретіндей ештеңе таппады.

— Менің қызым күйеуімен жолға қашан шығушы еді?

Хейген қолындағы сағатына қарады.

— Міне, міне, торт кесіп жейтін, тарататын сәт туыпты. Сосын ондай-мұндай ұсақтарға тағы бір жарты сағаттай уақыт кетер. — Бұл сұрақ оны басқа бір ойға жетелеген еді. — Айтпақшы, сіздің күйеубалаңыз туралы сұрағым келген… Оған елеулі бірдеңе береміз бе, отбасылық шаруаларға қатыстырамыз ба?

Жауабының қатқыл шыққаны сондай, Хейген сасқалақтап қалды.

— Ешқашан! — Дон алақанын үстелге шарт еткізді. — Ешқашан. Тамағын асырайтын бірдеңе тауып берерсің, тәуірлеу жерден. Бірақ ешқашан отбасылық шаруаға жолатушы болма. Басқаларға да осыны айт, — Санни, Фредо, Клеменцаға.

Дон аз-кем үнсіз тұрды.

— Ұлдарыма айт, менімен бірге ауруханадағы Дженко байғұсқа баруға жиналсын, үшеуі де. Оған деген сыйластық құрметімізді соңғы рет көрсетіп қалайық. Фредди үлкен машинаны дайындасын. Джонниден сұра, ол да бізбен бірге барып, маған деген ерекше ізетін білдірсін. — Ол Хейгеннің сұраулы жүзін қағып алды. — Ал сен бүгінгі кештен қалмай Калифорнияға ұшасың. Сондықтан сенің Дженкоға баруға уақытың бола қоймас. Бірақ мені ауруханадан келгенімше күте тұр. Саған айтарым бар. Түсіндің бе?

— Түсіндім, — деді Хейген. — Фредо машинаны қай уақытқа дайындасын?

— Қонақтар кетсін тарқап, — деді дон Корлеоне. — Дженко мені күтеді.

— Сенатор хабарласты, — деді Хейген. — Бас көрсетіп келе алмағаны үшін кешірім сұрады, бірақ кешіріміне өзі түсінеді деген сөзді қосып жіберді. Сірә, біздің үйіміздің қарсысына тұрып, машиналардың нөмірін жазып алған ФТБ-дан келген екі көркем жігітті айтқан болар. Есес