автордың кітабын онлайн тегін оқу  Muhokamatul-lug'atayn

Алишер Навои

Alisher NAVOIY

MUHOKAMATUL

LUG‘ATAYN

Nashrga tayyorlovchi

Porso SHAMSIYEV

Takallum ahli xirmanining xo‘sha chini va so‘z, durri samini maxzanining amini va nazm gulistonining andalibi nag‘ma saroyi, ya'ni Alisher almutaxallas bin-Navoiy... mundoq arz qilurkim, so‘z durredurkim, aning dar'yosi ko‘nguldur va ko‘ngul mazharedurkim, jomii maoniyi juzv va kuldur. Andoqki, dar'yodin gavhar g‘avvos vositasi bila jilva namoyish qilur va aning qiymati javharig‘a ko‘ra zohir bo‘lur. Ko‘nguldin dog‘i so‘z durri nutq sharafig‘a sohibi ixtisos vasilasi bila guzorish va oroyish ko‘rguzur va aning qiymati ham martabasi nisbatig‘a boqa intishor va ishtihor topar. Gavhar qiymatig‘a nechukki, marotib usru ko‘pdur, hattoki, bir diramdin yuz tumangacha desa bo‘lur.

Qit'a:

Injuni olsalar mufarrih uchun,

Ming bo‘lur bir diramg‘a bir misqol.

Bir bo‘lur hamki, shah quloqqa solur:

Qiymati mulk, ibrasi amvol

So‘z durrining tafovuti mundin dog‘i beg‘oyatroq va martabasi mundin ham benihoyatroqdur. Andoqki, sharifidin to‘lgan badang‘a ruhi pok yetar, kasifidin hayotliq tang‘a zahri halok xosiyati zuhur etar.

Qit'a:

So‘z gavharidurki, rutbasining

Sharhidadur ahli nutq ojiz.

Andinki erur xasis muhlik,

Ko‘rguzgucha durur Masih mu'jiz[1].

Va bu so‘zning tanavvui taaqquldin nari va tasavvurdin tashqaridur. Agar mubolag‘asiz ijmol yuzidin qalam surulsa va ixtisor jonibidin raqam urulsa, yetmish ikki nav' bila taqsim toparida xud hech so‘z yo‘qturki, yetmish ikki firqa kalomig‘a dalolat qilg‘ay; ammo ulcha tafsiliydur. Uldurkim, rub'i maskunning yetti iqlimidin har iqlimda necha kishvar bor va har kishvarda necha shahr va qasaba va kent va har dashtda necha xil-xil sahronishin ulus va har tog‘ning qo‘llarida va qullalarida va har bahrning jazoyirida va savohilida ne tavoyif bor*. Har jamoat alfozi, o‘zgalaridin va har guruh iborati yonalaridin mutag‘ayyir va birnecha xususiyat bila mutamayyazdurki, o‘zgalarda yo‘qtur.

Andoqki, tuyur va bahoyim va subo'ning tillarikim, har-birining o‘zgacha xurush va takallumlari bor va g‘ayri mukarrar navo va tarannumlari. Ammo chun alfoz va iboratdin murod ma'nidur va mazkur maxluqotdin maqsud insondur va ul mazhari maoniy va bayon, so‘z aning so‘zidadur va takallum aning kalomida borur.

Emdi kelduk so‘z bayonig‘a va kalom dostonig‘a: Muncha mutanavvi' shahr va quro va jibol va sahro va besha va dar'yo xalqikim, bitildi va tanavvu' va tag‘ayyurini sharh etildiki, majmuida ma'ni adosida alfoz tilga kelur va ul alfozdin ma'ni fahm bo‘lur.

Barchasidin arab tili fasohat oyini bila mumtoz va balog‘at taz'yini bila mu'jiza tirozdurkim, hech takallum ahlining munda da'vosi yo‘qtur va so‘zi sidq va ishi taslim-o‘qdurkim, maliki allom jalla va aloning kalomi mu'jiz nizomi ul til bila nozil va rasul (alayhis-salavot vas-salom)ning ahodisi saodat anjomi ul lafz bila vorid bo‘lubdur. Va avliyoyi kibor va mashoyixi oliy miqdor (qaddasallohu asrorahum) ko‘proq haqoyiq va maorifki surubturlar va maoniy zebolarin taqrir libosig‘a kiyurupdurlar ul farxunda iborat va ul xujasta alfoz va ishorat bila voqi' bo‘lubtur...

Mundin so‘ngra uch nav' tildurkim, asl va mu'tabardur va ul tillar iborati gavhari bila qoyilining adosig‘a zevar va har qaysining furui bag‘oyat ko‘ptur. Ammo turkiy va forsiy va hindiy asl tillarning manshaidurki, Nuh payg‘ambar (salavotullohu alayh)ning uch o‘g‘lig‘akim, Yofas va Som va Homdur yetushur. Va bu mujmal tafsili budurki, Nuh (alayhissalom) to‘fon tashviridin najot va aning mahlakasidin hayot topti, olam ma'murasida bashar jinsidin osor va inson nav'idin namudor qolmaydur erdi. Yofasniki, tavorix ahli Abut-turk bitirlar, Xito mulkiga yibordi va Somniki, Abul-furs bitirlar Eron va Turon mamolikining vasatida voli qildi va Homniki, Abul-hind debdurlar Hindiston bilodig‘a uzatti. Va bu uch payg‘ambarzoda avlod va atboi mazkur bo‘lg‘on mamolikda yoyildilar va qalin bo‘ldilar[2].

Va Yofas o‘g‘lonniki, Abut-turkdur, tarix ahli ittifoqi bila debdurlarki, nubuvvat toji bila sarafroz va risolat mansabi bila qardoshlaridin mumtoz bo‘ldi. Va uch tilki, turkiy va forsiy va hindiy bo‘lg‘ay, bu uchovning avlod va atboi orasida shoyi' bo‘ldi... Chun arabiy til va maqol bila kalom va hindiy alfoz bila muzaxrafoti nofarjom, biri g‘oyati sharaf va ulvi manziladin va biri nihoyati nahusat va dunuvvi martabadin oradin chiqtilar. Qoldi turkiy alfoz bila maqsud adosi va forsiy iborat bila kalom ma'nosi. Andoq malum bo‘lurki, turk sortdin tez fahmroq va baland idrokroq va xilqati sofrok va pokroq maxluq bo‘lubtur va sort turkdin taaqqul va ilmda daqiqroq va kamol va fazl fikratida amiyqroq zuhur qilibdur va bu hol turklarning sidq va safo va tuz niyatidin va sortlarning ilm va funun va hikmatidin zohir durur. Va lekin tillarida kamol va nuqson haysiyatidin fohish tafovutlardurki, alfoz va iborat vaz' qilurda turk sortqa foyiq kelibdur va o‘z alfozida ishorat, iboratig‘a maziyatlar ko‘rguzupturki, o‘z mahalida inshoollo mazkur bo‘lg‘ay. Yana turkning muloyamati tab'ining sortdin ortug‘lug‘ig‘a dalile mundin vozihroq va shohide mundin loyihroq bo‘la olurmukim, bu ikki toifaning yigiti va qarisi, balki uluqdin kichik borisi orasida ixtilot alas-saviyadur. Har miqdorki, bu birining u biri bila amizish va guftuguzori bor, ul birning ham bu bir bila hamoncha takallum va guftori bor. Va sort orasida ahli tab' va donish va zumrai ilmu zihn va biynish ko‘proqdur. Va gurk elida ajlof va soda el sortdin ziyodadur. Ammo turkning ulug‘din kichigiga degincha va navkardin begiga degincha sort tilidin bahramanddurlar. Andoqkim, o‘z xurd ahvolig‘a ko‘ra aytaodurlar, balki ba'zi fasohat va balog‘at bila ham takallum qilurlar. Hatto turk shuarosikim, forsiy til bila rangin ash'or va shirin guftor zohir qilurlar, ammo sort ulusining arzolidin ashrofig‘acha va omisidin donishmandig‘acha hech qaysi turk tili bila takallum qila olmaslar va takallum qilg‘onning ma'nisin ham bilmaslar. Agar yuzdin, balki mingdin biri bu tilni o‘rganib so‘z aytsa ham har kishi eshitsa bilur va aning sort ekanini fahm qilur va ul mutakallim o‘z tili bila o‘z rasvolig‘ig‘a o‘zi iqror qilg‘ondekdur. Va turkning asli xilqatda sortdin tab'i muloyimroq erkanga mundin bul'ajabroq tonug‘ yo‘qdurki, hechqaysi muning muqobalasida dam ura olmaslar va sort biajmaihim agar turk iborati adosida ojizdur, muhiq ham bor. Nevchunki, turk alfozi vozii usru ko‘p vaqtda mubolag‘a izhori qilib, juzviy mafhumot uchun alfoz vaz' qilibdurki, sohib vuquf kishi to zohir qilmas, inonsa ham bo‘lmas[3].

Andoqki: quvormoq va quruqshamoq va usharmak va jiyjaymoq va o‘ngdaymok va chekrimak va do‘msaymoq va umunmoq va o‘sanmoq va itirmak va egarmak va o‘xranmak va toriqmoq va aldamoq va arg‘adamoq va ishastmak va iglanmak va aylanmoq va erikmak* va igranmak va ovunmoq va qistamoq va qiynamoq va qo‘zg‘almoq va sovrulmoq va chayqalmoq va devdashimoq va qiymanmoq va qizg‘anmoq va nikamak va siylanmoq va tanlamoq va qimirdamoq va serpmak va sirmamak va ganorgamak va sig‘riqmoq va sig‘inmoq va qilimoq va yolinmoq va munglanmoq va indamak va tergamak va tevramak va qingg‘aymoq va shig‘aldamak va singramoq va yashqamoq va isqarmoq va ko‘ngranmak va suxranmoq va siypamoq va qoralamoq va surkanmak va kuymanmak va intramoq va tushalmak va mung‘aymoq va tanchiqamoq va tanchiqolmoq va ko‘ruksamak va bushurg‘anmoq va bo‘xsamoq va kirkinmak va sukadamak, bo‘smoq, burmak, turmak, tomshimoq, qahamoq, sipqormoq, chicharkamak, jurkanmak, o‘rtanmak, sizg‘urmoq, gurpaklashmak, chuprutmoq, jirg‘amoq, bichimoq, qikzanmoq, singurmak, kundalatmak, qumurmak, bikirmak, ko‘ngurlamak, kinarkamak, kezarmak, do‘ptulmoq, chidamoq, tuzmak, qazg‘anmoq, qichig‘lamoq, gantiramak, yadamoq, qadamoq, chiqanmoq, ko‘ndurmak, so‘ndurmak, suqlatmoq.

Bu[4] yuz lafzdurki, g‘arib maqosid adosida tayin qilibdurlarki, hech qaysi uchun sort tilida lafz yasamaydurlarki, barchasi muhtojun ilayhdurki, takallum chog‘ida kishi anga muhtoj bo‘lur. Ko‘pi andoqdurki aslo aning mazmunin tafhim qilmoq bo‘lmas va ba'ziniki, anglatsa bo‘lg‘ay, har lafz tafhimi uchun necha lafzni tarkib qilmag‘uncha bo‘lmas, ul dag‘i arabiy alfoz madadi bila. Va turk alfozida bu nav' lafz ko‘p topilur. Masalan, bu mazkur bo‘lg‘on yuz lafzdin bir nechaga mashg‘ulluk qilib sobit qilali, to xasm muqobalada ilzom bo‘lsunki, o‘zgalarni munga qiyos qilsun.

Shuaro akobiridinki, ba'zi «may» ta'rifida mubolag‘a qilibdurlar, va bu mu'taddun bih amredurki, may ichmoq qavoidida so‘z ko‘p surup, zarofat nihoyatsiz zohir qilurlar. Biri sipqarmoq lafzidurki, mubolag‘a mundin o‘tmas. Turkcha nazmda bu matla' bordurkim.

Bayt:

Soqiyo, tut bodakim, bir lahza o‘zumdin boray,

Shart bulkim, har necha tutsang labo-lab sipqaray.

Oyo! bu sipqaray lafzi mazmunig‘a yetganda, forsiy she'rda ne iloj qilg‘aylar. Va tomshimoq ki, g‘oyat; zavqdin bot ichmas va lazzat topa-topa, oz-oz ichar. Bu g‘arib ma'ni adosida turkchada bu matla' borkim,

Bayt:

Soqiy chu ichib, menga tutar qo‘sh:

Tomshiy-tomshiy ani qilay no‘sh.

Va bo‘xsamoq lafzi adosida turk bu matla'ni debdurki,

Bayt:

Hajri anduhida[5] bo‘xsabmen, bila olman netay,

May ilojimdur qo‘pub dayri fanog‘a[6] azm etay.

Forsiygo‘y turk beklar va mirzodalar bo‘xsamoqni forsiy til bila tilasalarki, ado qilg‘aylar. Va she'rning bino va madori ishqqa evrulur va oshiqliqda yig‘lamoqdin kulliyraq va doimiyroq amr yo‘qtur va anda tanavvu' bor: yig‘lamsinmoq mazmunidaki, turk mundoq debdurki,

Bayt:

Zohid ishqin desaki, qilg‘ay fosh,

Yig‘lamsinuru ko‘ziga kelmas yosh.

Va ingramoq va singramoqkim, dard bila yashurun ohista «ig‘lamoqdur va oralarida tafovut oz topilur. Turkchada bu matla' borkim,

Bayt:

Istasam davr ahlidin ishqingni pinhon aylamak,

Kechalar gah ingramakdur odatim, gah singramak.

Forsiyda bu mazmunki bo‘lmag‘ay, shoir ne chora qilg‘ay? Va siqtamoqkim, yig‘lamoqda mubolag‘adur, turk bu nav ado qilibdurki,

Bayt:

Ul oyki, kula-kula qirog‘latti meni,

Yig‘latti meni demayki, siqtatti meni.

Yana biyik un bilaki, i'tidolsiz oshub[7] bila yig‘lag‘aylar, ani o‘kurmak derlar va turkchada ul ma'nida ou matla' borkim,

Bayt:

Ishim tog‘ uzra har'yon ashk selobini[8] surmakdur.

Firoq oshubidin hardam bulut yanglig‘ o‘kurmakdur.

Chun o‘kurmak muqobalasida forsiy tilda lafz yo‘qtur, forsiygo‘y shoir muningdek g‘arib mazmun adosidin mahrumdur. Yana yig‘lamoqning o‘kurmaki muqobalasida inichkirmak dag‘i bor va ul inchka un bila yig‘lamoqdur va ul turk lafzida bu nav' tarkib bila ado topibdurkim,

Bayt:

Charx zulmidaki, bo‘g‘zumni qirib yig‘larmen,

Igirur charx (urar) inchkirib yig‘larmen.

Ammo yig‘lamoqta hoy-hoy lafzin (adoda) o‘zlarin turkiygo‘ylarga sharik qilibdurlar va bu lafz ham aslan turkiy uslubdur, va faqirning bu maqtai[9] mashhurdurkim,

Bayt:

Navoiy ul gul uchun hoy-hoy yig‘lama ko‘p,

Ki he deguncha ne gulbun[10], ne g‘uncha, ne gul bor!

Yana turk alfozida qimsanmoq va qizg‘anmoq ikki g‘arib lafzdurki, aning adosi bu baytda borki,

Bayt:

Uzoringni ocharg‘a qimsanurmen,

Vale el ko‘rmagiga qizg‘anurmen.

Forsiygo‘y shuaro mundoq xo‘b mazmun adosidin mahjur[11]durlar: Oshiq ayog‘ig‘a tikan kirmakka alar «xor» lafzi bila taarruz[12] qilibdurlar. Ammo chukurki mu'limroqdur[13], bu lafzlari yo‘qtur va bu turkchada mundoq ado topibdurkim,

Bayt:

Cho‘kurlarkim, sening yo‘lingda tevralmish ayog‘img‘a,

Chekib ul ko‘y gardin surma tortarmen qarog‘img‘a.

Yana ishq tariqida mahbub nazzorasi muyassar bo‘lsa, oshiqning niyoz yuzidin telmurmagi usru munosib ishdur, va bu lafz alarda yo‘qtur, va munungdek lafzlari ham yo‘qtur va bu turkchada mundoq diyilibdurki,

Bayt:

To‘kadur qonimni har dam ko‘zlaring boqib turub,

Kim necha yuzumga boqqaysen yiroqdin telmurub.

Yana turk lafzining mahbub jonibidin yasanmog‘i muqobalasida sort lafzida orosta va oroyish lafzi bor. Ammo bezanmak muqobalasida demaydurlar va ul yasanmog‘ning mubolag‘asidur va ani mundoq debdurlarkim,

Bayt:

Erur bas chu husnu malohat senga,

Yasanmoq, bezanmak ne hojat senga.

Va xo‘blarning ko‘z va qoshlari orasinki, qabog‘ derlar, forsiyda bu uzv[14]ning oti yo‘qtur. Masnaviy[15]da bir jamoat xo‘b ta'rifida mundoq deyilibdurkim,

Bayt:

Mengizlari gul-gul, mijalari xor,

Qabog‘lari keng-keng, og‘izlari tor.

Yana ishq atvoridakim, ashk va yig‘lamoq muqobalasida oh va issig‘ dam umda[16]dur. Turklar damni choqing‘a, ohni ildirimg‘a nisbat berib debdurlarkim,

Bayt:

Firoqing ichra ulus o‘rtamakka, ey mohim,

Choqin durur damimu ildirim durur ohim.

Sort tilida choqin va ildirimdek mutaayyin va mu'tabar ikki nimag‘a ot qo‘ymaydururlar va arab tili bila barq va soiqa bila ado qilibdurlar.

Va husn ta'rifida ulug‘roq xolg‘akim, turklar meng ot qo‘yupturlar, alar ot qo‘ymaydurlar. Turk bu ta'rifni bu nav' ado qilibdurkim,

Bayt:

Aningkim, ol enginda meng yaratti,

Bo‘yi birla sochini teng yaratti.

Agar[17] birin-birin alfoz vaz'idakim, alar taqsir qilibdurlar, taarruz qililsa, so‘z uzar. Nevchunki, ko‘p voqi'dur. Yana she'rda barcha tab' ahli qoshida ravshan va majmu' fusaho ollida mubarhandurki, tajnis va iyhom bag‘oit kulliytur. Va bu farxunda iborat va xujasta alfoz va ishoratda forsidin ko‘proq tajnis omiz lafz va iyxom angez nukta borki, nazmg‘a mujibi zeb va ziynat va boisi takalluf va san'atdur. Masalan: ot lafziki, bir ma'nisi alamdur, yana bir ma'nisi markabdur va yana bir ma'nisi amrdurki, toshni yo o‘qni ot, deb buyurg‘aylar. Bu tajnisda mundoq deyilibdurkim. Bayt:

Chun pariyu hurdur oting, begim,

Sur'at ichra dev erur oting, begim,

Har xadangikim, ulus andin qochar,

Notavon jonim sari oting, begim.

Va bu ikki baytki, tajnisi tomdur, ham turk shuarosi xos sasidurki, sortda yo‘qtur va muni tuyug‘ lerlar. Va muning ta'rifin «Mizonul-avzon» otlig‘ aruzga bitilibdur, anda qililibdur.

Yana it lafzi va anda dog‘i bu nav' uch ma'ni bor, andoqki

Bayt:

E raqib, o‘zni anga tutsang ham it,

Bizga rahm aylab uning ko‘yidin it.

Garchi bor dezaxcha ishqing shu'lasi,

Bizni o‘z ilging bila ul sori it.

Va tush lafzida ham bu nav' uch ma'ni bor. Va yana yon lafzida va yoq lafzida ham bu holdur va bu nav' lafziki, anda uch ma'ni bo‘lg‘ay, had va hasr[18]din ko‘prak topilur. Va xili lafz ham topilurki, to‘rt ma'nisi bo‘lg‘ay, andoqki, bor lafziki, bir ma'nisi mavjudlug‘dur va bir ma'nisi amrdur boruvg‘a va bir ma'nisi yukdur va bir ma'nisi samardur[19]. Va andoq lafz ham topilurki, besh ma'nisi bo‘lg‘ay: sog‘in lafzidekki, bir ma'nisi yod qilmoqqa amrdur va biri sutluk qo‘y otidur va ishq masti va majnuni va bemori muqobalasida sog‘in desa, har biriga itloq qilsa bo‘lur. Yana andoqki, tuz lafziki necha ma'ni iroda qilsa bo‘lur. Biri tuzki, o‘q yo nayzadek nimani derlar^- Yana — tuz hamvor[20] dashtni derlar. Yana tuz—rost kishini derlar. Yana tuz—sozni tuzmakka amr qilmog‘ni, yana tuz — ikki kishi orasida muvofaqat solmog‘ni (derlar). Yana tuz — bir majlis asbobini ham desa bo‘lur. Va ko‘k lafzin ham necha ma'ni bila isti'mol qilurlar. Biri ko‘k—osmonni derlar. Yana ko‘k ohangdur. Yana ko‘ktegrada ko‘klamdur. Yana ko‘k qadog‘ni ham derlar. Yana ko‘k sabza va o‘langni dog‘i derlar. Bu nav' alfoz hamki, uch ma'ni va to‘rt ma'ni va ortug‘roqkim, iroda qilsa bo‘lg‘ay, ko‘p borki, forsiy alfozda andoq yo‘qtur.

Va ma'ruf va majhul qofiyada «voviy», «yoyiy» hamki, forsiy ash'orda voqi' bo‘lur, ikki harakatdin ortuq bo‘lmas[21], "voviy" andoqki xo‘d va dud na zo‘r va nur, va "yoyiy" andoqki: pir va sher. Va turkiy alfozda bu ma'ruf, majhul harakat to‘rt nav' topilur ham «voviy» va ham «yoyiy»si. «Voviy»si andoqki, o‘tki shay'i muhriqdur[22] va o‘t murur[23] ma'nisi bila va o‘t muqammirg‘a burd jihatidin amr[24], va o‘tki boridin iriq[25] harakatdur, kallani o‘tg‘a tutup, tukin aritur ma'nidadur. Yana bir misol: to‘rki, domdur[26] yana to‘rki, andin daqiqroq[27]durki, qush o‘ltur yig‘ochdur, to‘rki, andin daqiqroqdur: uyning to‘ridur va to‘rki, barchadin irikdur: to‘rlug‘ni yo eshikni to‘rmak o‘ydur.

Va yoyiy misol uch harakatdin ortuq topilmas bezki sort "qadud" der va bizki "mo" va "nahnu"[28] ma'nisi biladur va biyzki "darafsh" derlar. Yana bir misol: Terki, termak ma'nisi biladur. Terki, andin daqiqdur, uldurki, sortlar ani "araq" va "xay" derlar. Va tir ki, boridin iriqdur, o‘q ma'nisi biladur. Va bu nav' alfoz ko‘p, uch harakat bila vaz' qilibdurlarki, holo shoyi'dur. Va necha hurufqa iborat vus'ati uchun, balki qofiya suhulati uchun bir-biriga shirkat beribdurlar. Ul jumladin biri, «alif» bila «ho» orasida munosabat va mushorakat beribdurlarki, bir lafzni ham oxiri alif lafz bila qofiya qilsa bo‘lur[29]. Andoqki, «aro» lafzin «saro» va «daro» bila qofiya qilsa bo‘lur, «sara» va «dara» bila ham qofiya qilsa bo‘lur. Yana bir misol: andoqki «yado» lafzin «sado» bila qofiya qilsa bo‘lur, «boda» bila ham qilsa bo‘lur. Va «vov» bila «zamma»[30] orasida ham ul nav' shirkatdur. Andoqki, «erur» lafzin «hur», «dur»[31] lafzi bi-la qofiya qilsa bo‘lur, «g‘urur» va «zarur» lafzi bila ham joyizdur. Va «yo» bila «kasra»[32] orasida dog‘i bu nav'dur. Andoqki, «og‘ir» va «bog‘ir» alfozin «sodir» va «qodir[33]» alfozi bila qofiya qilsa bo‘lur, «ta'xir» va «tag‘yir» alfozi bila ham bo‘lurki, forsiy alfozda bu suhulatlar[34] yo‘qtur. Va bu alfoz vozi'lari ko‘p nimada juz'iyotqa taarruz qilib, g‘arib mazmun va mafhumlar uchun alfoz vaz' qilibdurlar[35]. Andoqki, ba'zi masodirda[36] o‘tti. Yana g‘izo[37] va har taomki, yesa bo‘lur, yeguluk derlar, va sort elnning ko‘pi, balki barchasi yemakni ham va ichmakni ham «xo‘rdani»lafzi bila ado qilurlar. Va uluq qardosh va kichik qardoshni ikkalasin «brodar» derlar va turklar ulug‘ni — «og‘a» va kichikni «ini» derlar, va alar ulug‘, kichik qiz qardoshni ham «xohar» derlar. Va bular ulug‘ni — «egachi» va kichikni «singil» derlar. Va bular otaning og‘a-inisin «opag‘a» derlar. Va onaning og‘a-inisin — «tag‘oyi» (derlar). Va alar hechqaysig‘a ot ta'yin qilmaydurlar va arab tili bila "em" va "xol" derlar va ko‘kaltoshni turkcha til bila derlar. Va atka va enagani ham bu til bila ayturlar. Bir mutaayyin nimakim «oq uydur», anga «hargoh» ot qo‘yupturlar. Ammo aning ajzosining[38] ko‘pini turk tili bil ayturlar. Andoqki, tungluk va uzuk va to‘rlug‘ va bosrug‘ va chig‘ va qanot va ko‘znak va uvug‘ va bog‘ish va bo‘sag‘a va erkina va alo hozal-qiyos[39]. Va ov va qushki, salotin odob va rusumida har qaysi boshqa mutaayyin ishitur, ikalasin, «shikor» derlar. Va ovda umdaki[40] kiyikdur, turk aning erkakin «huna» va tishisin «qilchoqchi» der. Yana suyqunning ham erkakin «bug‘u» va tishisin «maral» der. Sort ohu va gavazndin o‘zga nima demas. Va bir sho‘ru shaynlig‘[41] ovki, to‘ng‘uz ovidur, aning ham erkagini «qobon», tishisin «megachin» va ushog‘in «cho‘rpa» derlar. Va sort barchasin «xuk» va «guroz» lafzi bila aytur.

Va kelduk qushqaki, anda muqarrar va mashhur ilbosun o‘rdakdur. Va sort el ilbosunni xud bilmas. Tog‘i turk o‘rdakning erkagin «so‘na» va tishisin «bo‘rchin» der. Va sort munga ham ot qo‘ymaydur. Va nar va moda ikkalasin «murg‘obi»der. Va o‘rdakning anvoi bilur qushchilar qoshida, masalan, jo‘rka va erka, suqtur va olmabosh va chokirqanot va temurqanot va aldaldag‘a va olapuka va bog‘chol va bu yo‘sunluq derlarki, yetmish nav' bo‘lurkim, sort borisin murg‘obi-o‘q der. Va agar bir-biridan mutamayyaz qilsa[42], turkcha ot bila-o‘q aytur. Yana ot anvoidaki, tubuchoq va arg‘umoq va yaka va yobu va totu yo‘sunliq—borini turkcha-o‘q ayturlar. Va otning yoshin dag‘i ko‘prakin turkcha ayturlar. Bir qulunni «kurra» derlar. O‘zga: toy va g‘o‘nan va do‘nan va tulan va chirg‘a va lang‘a deguncha fasihroqlari turkcha derlar va ko‘pragi muni ham bilmaslar.

Va otning iyarin agarchi «zin» derlar, ammo ko‘prak ajzosin, misli: jibilgir va hano va to‘qum va jorlig‘ va ularchog‘ va g‘anjug‘a va jilbo‘r va qushqun va qantar va tufak va to‘qa yo‘sunluq ko‘pin turkcha ayturlar va qamchini agar «tozyona» derlar, ammo buldurgasin va chubchurg‘asin turkcha ayturlar. Va jiba va javshan va ko‘ha va qolg‘anduruq va qorbichi va kechim va oha yo‘sunluq urush asbobin ham turk tili bila ayturlar.

Va ma'hudiy albisadin[43] misli: dastor va qalpoq va navro‘ziy va to‘ppi va shirdog‘ va dakla va yalak va yog‘lig‘ va terlik va qur yo‘sunlug‘—nimalarni borisin turk tili bila ayturlar.

Yeguluklardin agarchi qo‘y muchalaridin ba'zig‘a ot quyupturlar, ammo orqani va oshug‘lug‘ ilikni va yon so‘ngakni va qoburg‘ani va ilikni va o‘rta ilik va bo‘g‘uzlag‘uni turkcha ayturlar. Va yana ba'zi yemaklardin qaymog‘ va qatlama va bulamog‘ va qurut va uloba va mantu va quymog‘ va urkamochni ham turkcha ayturlar. Va qimizni va suzmani va boxsumni va bo‘zani dag‘i turkcha ayturlar. Yana tutmoch va umoch va kumoch va tolg‘onni ham turkcha ayturlar. Va bu nav' juz'iyotqa mashg‘ulluq qilsa bag‘oyat ko‘p topilur.

Ammo kulliyrak kalimotni ado qilali: arab tilining sarfiy istilohining abvobida bir bobdurki, anga — mufoala bobi ot qo‘yupturlarki, lafz bir mazkur bo‘lur, ammo ikki kishi fe'lig‘a mushtamildurki, bir nav' voqi' bo‘lg‘ay. Andoqki, «muoraza» va «muqobala» va «mushoara» va «mukolama» va kulliy bobdur va munda azim favoid hosil. Va forsiygo‘ylar muncha fasohat va balog‘at da'vosi bila bu foydadin mahrum. Ammo turk bulag‘osi bu foydag‘a taarruz qilibdurlar. Va masdarg‘a bir «Shin» harfi ilhoq «ilmoq bila ul maqsudni topibdur[44]. Andoqki, «chopishmoq» va «topishmoq» va «quchushmoq» va «o‘pushmak» va bu shoyi' lafzdur. Va bu lafz[45] vozii azizlarg‘a joyi taslim va tahsindurki, bag‘oyat xo‘b qilibdurlar. Va bu fasohat bila sort, fusahosidan tamom sijilibdurlar. Yana arabiy sarf istilohda ikki maf'ulluq fe'llar borki, aning adosi dog‘i mu'tabar va kulliydur. Andin dog‘i sortlar oriy qolibdurlar. Va atrok anga ham xo‘broq vajh bila mutobaat qilibdurlar. Arabiy andoqki, «A'taytu Zaydan dirhaman», bu tarkibda uch lafz mazkur bo‘lur. Alar lafzg‘a bir harf orturg‘on bila munga o‘xshash bir zamirni orturubturlar, bag‘oyat muxtasar va mufid tushubtur[46]. Andoqki, yugurt va qildurt va yashurt va chiqart. Yana bir adolari borki, ba'zi alfozning so‘ngg‘ida «ch, i» ki, «chi» lafzidur, ortturlar, yo mansabning yo hunarning yo peshaning[47] izhori uchun; forsiyda yo‘qtur, balki alar ham turkcha ayturlar.

Mansabda andoqki, qo‘rchi, va suvchi va xizonachi va kerak-yarog‘chi va chavgonchi va nayzachi va shukurchi va yurtchi va shilonchi va axtachi yo‘sunlug‘ ko‘ptur.

Hunar va peshada andoqki, qushchi va borschi va qo‘ruqchi va tamg‘achi va jibachi va yo‘rg‘achi va halvochi va kemachi va qo‘ychi. Andoqki, qush hunarida dog‘i bu istiloh bordur, andoqki, qozchi va quvchi va turnachi va kiyikchi va tovushqonchiki, sort lafzida yo‘qtur. Va alar mazkur bo‘lg‘onlarning ko‘pin turkcha ayturlar.

Yana bir nav' iborat va adolari borkim, birovdin bir ishni gumon eltmak bila ul ishni ul kishiga nisbat guna[48] berurlar, yo‘qki, tahqiq yuzidin, balki mazanna[49] va gumon haysiyatidin[50], ammo munda diqqat[51] ko‘ptur Andoqki: borg‘udek va yorg‘udek va kelgudek va bilgudek va aytqudek va qaytqudek va urg‘udek va so‘rg‘udek va bu forsiyda bo‘lmas.

Va ba'zi alfozning oxirida bir «chim» harfi vasl qilurlar[52] va aning bila ul fi'lda su'rat yo‘sunluq iroda qilurlar. Andoqki, tegach va aytgach va borg‘och va yorg‘och va topkoch va sotqoch, yana bir «re» harfiki, ba'zi lafzning oxirig‘a ilhoq qilurlar, andin mubolag‘a va sa'y iroda qilurlar, andoqki, bilako‘r va qilako‘r va ketako‘r va yetako‘r. Va yana bir rang yo bir sifatning shumuli xolig‘a mubolag‘a uchun aning avvalida avval harfig‘a bir «p» yo «mim» izofa qilib, ul shay'g‘a zoid qilurlar; «p» misoli: op-oq qap-qaro, qip-qizil, sap-sarig‘, yup yumaloq, yap-yassi, opochug‘, chup-chuqur, bu nav' xili ham topilur, «mim» misoli: ko‘m-ko‘k, yam-yashil, bo‘m-bo‘z[53].

Yana bir «vov» va «lom» ba'zi lafzg‘a ilhoq qilib bir maxsus sifatqa ta'yin qilurki, salotinning xoh razm asbobi uchun va xoh bazm jihoti uchun mu'tabardur[54]. Andoqki, hirovul, qarovul va chingdovul va yankovul va so‘zivul va patovul va kitpovul va yasovul va bakovul va shig‘ovul va daqavul kim, alar mundin ulviy[55]durlar.

Yana ba'zi lafzg‘a bir «lom» ilqoq qilurlarkim, ul shayning ul sifatda rusuxig‘a[56] dalolat qilur. Andoqki, qahol va yasol va qabol va tunqol va birqol va to‘sqol va sevarg‘ol.

Bu alfoz va iboratda bu nav' daqoyiq ko‘pdurkim, bu kunga degincha hech kishi haqiqatig‘a mulohaza qilimag‘on jihatdin bu yashurun qolibdur. Va hunarsiz turkning sitam zarif[57] yigitlari osonliqqa bo‘la forsiy alfoz bila nazm ayturg‘a mashg‘ul bo‘lubturlar. Va filhaqiqat agar kishi yaxshi mulohaza va taammul[58] qilsa, chun bu lafzda muncha vus'at[59] va may-donida muncha fushat[60] topilur. Kerakkim[61], munda har nav' suxanguzorlig‘ va fasihguftorlig‘ va nazmsozlig‘ va fasona pardozlig‘ osonroq bo‘'lg‘ay va voqi' osonroqdur.

Andin so‘ngrakim, turk tilining jomiiyati[62] muncha daloil bila sobit bo‘ldi, kerak erdikim, bu xalq orasidin paydo bo‘lg‘on tab' ahli salohiyat va tab'larin o‘z tillari turg‘och, o‘zga til bila zohir qilmasa erdi va ishga buyurmasalar erdi. Va agar ikkalasi til bila aytur qobiliyatlari bo‘lsa, o‘z tillari bila ko‘prak aytsalar erdi, va yana bir til bila ozroq aytsalar erdi. Va agar mubolag‘a qilsalar, ikkalasi til bila teng aytsalar erdi. Bu ihtimolg‘a xud yo‘l bersa bo‘lmaskim, turk ulusining xushtaba'lari majmui sort tili bila nazm aytqaylar va bilkul turk tili bila aytmag‘ylar, balki ko‘pi ayta olmag‘aylar va aytsalar ham sort turk tili bila nazm aytqondek fasih turklar qoshida o‘quy va o‘tkara olmag‘aylar va o‘qusalar har lafzlarig‘a yuz ayb topilg‘ay va har tarkiblarig‘a yuz e'tiroz vorid bo‘lg‘ay.

Bas bu haysiyatlardin andoq malum bo‘lurkim, bu tilda g‘arib alfoz va ado ko‘pdur. Muni xush oyanda tartib va raboyanda tarkib bila bog‘lamog‘ining dushvorlig‘i bor. Mubtadiy tab'i ul nazmni dushvorlig‘ bila bog‘lamoqdin ko‘ft topib, mutanaffir bo‘lur va osonroq sari mayl qilur. Chun necha qatla bu nav' voqi' bo‘ldi, tab'i xo‘y qildi. Chun tabiat mu'tod bo‘ldi, o‘z mu'todin qo‘yub g‘ayri mu'todg‘akim, mushkilroq ham bo‘lg‘ay, mayl qilmog‘i mutaazzirdur.

Yana ulkim, fahm jinsi ojizlarni ham moyil, balki mushtag‘il ushbu nav'g‘a ko‘rar va iymon va rasm ahli tariqidin chiqmog‘ni munssib ko‘rmas, va bu nav' bila qolur. Va mubtadig‘a yana odatdurkim, tab'idin ul nima bosh ursa, chun o‘z zodai tab'i o‘ziga mahbub ekanga majbuldur, tilarki, ani bu fan ahlig‘a arz qilib jilva bergay. Chun bu fan ahli forsiygo‘ydurlar va turk alfozidin bahramand emaslar, tab'i ul jonibdin i'roz qilib, bu fang‘a mashg‘ul el sari mayl ko‘rguzur. Emdiki mayl ko‘rguzdi, munosabatlar topib ham bu xayldin bo‘lur. Andoqki, bu zamonda bo‘lubtur. Bori har taqdir bilaki bor, bovujud turk alfoznning forsiyg‘a muncha maziyati va nafs amrda muncha diqqati va vus’ati nazm tariqida shoyi' emas erdi va kitmon nihon xonasig‘a tushub erdi, balki matruk bo‘lurg‘a yovushub erdi[63].

Bu xoksorg‘a sabo avoilidakim, og‘iz huqqasidin biror gavhar zohir bo‘laboshlar, ul gavharlar hanuz nazm silkiga kirmaydur erdikim, zamir dar'yosidin nazm silkiga tortilg‘on gavharlar tab' g‘avvosi sa'yi bila og‘iz sohilig‘a kelaboshlamoq ko‘rguzup erdi. Chun mazkur bo‘lg‘on qoida bidakim, ado topti—mayl forsiy sari bo‘ldi. Ammo chun shuur sinnig‘a qadam vo‘yuldi, chun hak subhonahu va taolo tab'g‘a g‘arobat sari maylni zotiy va diqqat va dushvorpisandliqqa shuru'ni jibilliy qilib erdi, turk alfozig‘a dog‘i mulohazani lozim qo‘ruldi — olame nazarg‘a keldi, o‘n sakkiz ming olamdin ortuq; anda zeb va ziynat sipehri tab'g‘a malum bo‘ldi, to‘qquz falakdin ortuq; anda fazl va rif'at maxzani uchradi, durlari kavokib gavharlaridin raxshandaroq va gulshani yo‘luqti, gullari sipehr axtaridin duraxshandaroq; harimi atrofi el ayog‘i yetmakdin masun va ajnosi g‘aroyibi g‘ayr ilgi tegmakdin ma'mun. Ammo maxzanining yiloni xunxor va gulshanining tikani behad va shudgor. Xayolg‘a keldikim, hamonoki, bu yilonlar neshi nashtaridin tab' ahli xiradmandlari bu maxzandin bahra topmay utupturlar. Va ko‘ngulga andaq evruldikim, go‘yo bu tikanlar sarzanishi zararidin nazm xayli guldastabandlari bu gulshandin bazm tuzgucha gul iliklay olmay yo‘l tutupturlar.

Chun bu tariqda himmat oliy erdi va tab' bebok va louboliy, o‘targa qo‘ymadi va tamoshosidin to‘ymadi. Ul olam fazosida gab' sipohi turktozlig‘lar tuzdi, va ul sipehr havosida xayol qushi baland parvozlig‘lar ko‘rguzdi va ul ganj javohiridin zamir sayrafisi nihoyatsiz qiymatlig‘ la'l va durri samin oldi. Va ul gulshan rayohinidin ko‘ngul gul chini had va g‘oyatsiz nakhatlig‘ gul va yosman qo‘ynig‘a soldi.

Chun bu muvohib bila g‘inolar va bu g‘anoyim bila istig‘nolar muyassar bo‘ldi, muning natoyiji gullari ro‘zgor ahlig‘a behad va mikdor ochilaboshladi va boshlarig‘a beixtiyor sochi-la kirishti.

Ul jumladin biri - «G‘aroyibus-sig‘ar» devonidurkim, kichik yoshda tahririm guzorish va tahririmdin nngorish topibdurkim, maoniy g‘urabosidin g‘arib alfoz libosig‘a kiyurupmen va xalq ko‘nglin ul g‘aribston ahli o‘ti bila ko‘ydurup men[64].

Yana «Navodirush-shabob» devonidurki, yigitlik avoyilida bayonim kilkidin namoyish devonig‘a va oroyish bo‘st;onig‘a kiribdurkim, ul navodir tamoshosidin yigitlik mulkida g‘avg‘o solibmen, va mulk yigitlari ko‘nglidin orom va qarorni olibmen.

Yana «Badoyiul-vasat» devonidurkim, umr avsatida hayolim xomasi aning zebig‘a naqshbandlig‘ va ziynatig‘a sihrpay-vandlig‘ qilibdurkim, ul badi'lar vositasidin shaydo ko‘ngullar eshigin ishq toshi bila qoqibmen va ul uyga fitna va ofat o‘tin yoqibmen.

Yana «Favoidul-kibar» devonidurkim, hayot avoxirida taxayyulum xomasi ani rashki nigorxonai chin va g‘ayrati xul-di barin qilibdurkim, anda ulug‘larg‘a foidalar zulolin yetkurupmen va havaslari shu'lasig‘a nasoyih zulolidin suv urupmen.

Bu to‘rt devon ovozasin chun rub'i maskung‘a yetkurupmen, «Xamsa» panjasig‘a panja urubmen. Avvalkim, «Hayratul-abror» bog‘ida tab'im gullar ochibdur, Shayx Nizomiy ruhi «Maxzanul-asror» idin boshimg‘a durlar sochibdur.

Yana chun «Farhod va Shirin» shabistonig‘a xayolim yuz tutubtur. Mir Xusrav dami «Shirin va Xusrav» o‘tidin charog‘imni yorutubtur.

Yana chun «Layli va Majnun» vodisida ishqim po‘ya urub, Xoja Himmatin «Gavharnoma»sidin nisorimg‘a gavharlar yetkuruptur.

Yana chun «Sab'ai Sayyora» rasadin zamirim bog‘labtur, Ashraf «Haft paykar»ining yetti hurvashin peshkashimg‘a yarog‘labtur.

Yana chun «Saddi Skandariy» asosin xotirim muhandisi solibdur, Hazrati Maxdum «Xiradnoma»sidin ko‘si isloh va imdod cholibdur.

Bu «Xamsa» shug‘lidin chun farog‘at topibmen, taxayyulum geti navardin salotin ta'rixi dashtig‘a chopibmen, chun noma savodi zulmatidin «Zubdatut-tavorix» adosin tuzupmen, salotin o‘lgan otin bu hayvon suyi bila tirguzupmen.

Chun «Nasoyimul-muhabbat» nafahoti bayonidin kilkim fayzrason bo‘lubtur, avliyo-ullo muqaddas ruhi fayzidin olam to‘lubtur[65].

Chun «Lisonut-tayr» ilhoni bila tarannum tuzupmen, hush tili ishorati bila haqiqat asrorin majoz suratida ko‘rguzupmen.

Chun «Nasrul-luoliy» xazoyini tarjimasig‘a, yettim, «Nazmul-javohir» bila ma'ni abkorin hullalarin murassa' ettim.

Chun «Mizonul-avzon» bahrlarida g‘avvos bo‘ldum, ul mi'yor bila Nasiri Tusiy uzrin qo‘ldum.

Yana dog‘i rasoyilg‘a qalam surupmen va mukotibg‘a raqam urupmenki, forsiy sihrsozlar va pahlaviy afsona pardozlar ham anda avroq orosta va ajzo pirosta qilibdurlarkim, dom hakam adolat yuzidin ko‘z solsa va burung‘i forsiy va so‘ngg‘i turkiy latoyif va daqoyiqidin bahra olsa, hukm so‘rar zamonida va har qaysining martabasini ta'yin qilur ovonida umidim uldur va xayolimg‘a andoq kelurkim, so‘zum martabasi avjdin quyi inmagay va bu tartibim kavkabasi a'lo darajadin o‘zga yerni beganmagay.

Bu so‘zlardin xasm mundoq bilmasun va muddaiy bu nav' gumon qilmasunki, mening tab'im turk alfozig‘a muloyim tushgan uchun ta'rifida mubolag‘a izhor qilurmen, va forsiy iboratqa munosabatim ozroq uchun inkor va nafyig‘a isror ko‘rguzurmenkim, forsiy alfoz istiyfosin va ul iborat istiqsosin kishi mendin ko‘proq qilmaydur erkin va saloh va fasodin mendin yaxshiroq bilmaydur erkinkim, umrum gulshanining toza bahorining tarovati chog‘i va hayot ravzasining navras sabzazorining nazohati vaqtikim, o‘n besh yoshtin qirq yoshqachadurki, inson xaylining tab'i bulbuli har gul jamolig‘a shefta va ruhi parvonasi har sham' husnig‘a firefta bo‘lur, vaqt bu avqotdur. Va bu avqotda ko‘p g‘arib voqi' hodisdurki, ul voqia birov husn va nozin yo o‘z ishq va niyozin sharh etarga bois bo‘lur. Va bu hol g‘azal tariqida munxasirkim, yo ayturg‘a mutaammil bo‘lulg‘ay yo o‘qurig‘a mushtag‘il. O‘qurig‘a davovindin bu faqir mutolaasig‘a ko‘p mashg‘ul bo‘lmag‘on devon oz erkin. Bataxsis ishq va dard ahlining rahbar va peshravi Amir Xusrav Dshlaviy devonikim, oshiqliqda dard va niyoz va so‘z va gudoz tariqin ul muntashir qildi va oning ishqi mash'alidin bu partav olam tiyra xokdanig‘a yoyildi.

Yana haqiqat ahlining sarxayl va sarafrozi Xoja Hofiz Sheroziy nukot va asrorinki, anfosi ruhul-qudsdin nishon aytur va ruhullo anfosidin asar yetkurur[66].

Yana bu faqirning piri va ustozi za tariqat ahlining sohibi irshodi, jami' ahlulloning muqtado va shayxul-islomi... Mavlono Abdurrahmon Jomiyning ruhparvar latoyifi va ruh gustar zaroyifikim, andin har g‘azal kalvahyil-munzal va har risola kal-ahodisin-nabiyi mursal oliy shon va rafi makondurkim, alardin har lafz qiymatda durri samindin obdorroq va hirqatda la'li otashindin barq kirdorroq. Va ikkalasi mazkur bo‘lg‘on aziz kalomi mu'jiz nizomidin anda choshni va nasib va o‘z ishq va kamoloti va nihoyati holoti munga izofaki, hozo shay'un ajib! Barchasig‘a ko‘p qatla utupmen, balki ko‘pin yod tutupmen, va qasoyid va g‘azaliyotlarining g‘arib va latofatin bilibmen, balki g‘aribroq va latifroqlarig‘a tatabbu'dag‘i qilibmen. Qasoyiddin Amir Xusravning «Dar'yoyi abror»ikim, mashhur mundoqdurki, der emish bo‘lg‘ayki, «yuz ming baytdin ortug‘ devonlarim g‘azaliyoti va qasoyid va masnaviylarim abyoti agar olam sahifasidin yuyulsa va davron safihasidin mahv bo‘lsa, va bu qasida qolsaki, anda ma'ni istiyfosi vofiydur, bu fan ahlig‘a me-ning fazoyilim dalilig‘a kofiydur». Matlai mashhurdurkim,

Nazm:

Ko‘si shah xoliyu bongi g‘ulg‘ullaash dardi sarast

Har ki qoni' shud baxushku tar, shahi bahru barast.

Bu she'rg‘a Hazrati Maxdumiy Nuran javob aytubdurlar, va otin «Lujjatul-asror» bitibdurlar. Va matlai budurkim,

Bayt:

Kunguri ayvoni shah kaz koxi kayvon bartarast,

Raxnho don kash badevori hisori din darast

ki, agar ul dar'yoyi abrordur, bu abri bahordurki, martabada andin balandroq va bahrada andin foydamandroqdurki, aning ustiga soya solurg‘a yoyila olur va boshig‘a dur afshonlig‘ dog‘i qilaolur. Faqir ikkalasi buzurgvori rafi' miqdorg‘a niyozmandlig‘ va gadolig‘ yuzidin tatabbu' qilibmen va otin «Tuhfatul-afkor» deb men. Va matlai budurkim,

Bayt:

Otashin la'le ki, toji xusravonro zevarast

Axgare bahri xayoli xom puxtan dar sarast[67].

Va ko‘p ma'ni angez iborot va ta'miya amez ishorot izofa qilibmenki, bu fan ahlining mohirlari musallam tutupturlar. Va har «ishiga bu bobda taraddud bo‘lsa Hazrati Mahdumiy Nuranning «Bahoriston» otlig‘ kitobinkim, ani «Bahoristoni hayot va nigoristoni najot» desa bo‘lur, bu matla'ni bitibdurlar va ietishhod yuzidin ta'rifin aytibdurlarki, bu manshuri davlat sipehr taqig‘a osilsa yeri bor va bu tug‘royi saodatni Mushtariy bo‘ynig‘a oviza qilsa mujibi mubohot va iftihordur. Ul kitobni oldik va bu mahallini topib nazar soldik va bildikki, ulcha men ta'rifida tahrir qilibmen, taqsir qilibmen.

Yana Mir Xusravning «Mir'otus-safo» otlig‘ qasidasig‘akim, xalloqul-maoniy Xoqoniy Shervoniy tatabbui qilibdur va matlai budurkim,

Bayt:

Dilam tiflastu piri ishq ustozi zabon lonash,

Savodulvajh sabaqu, maskanat kunji dabistonash.

Va Hazrati Maxdumiy Nuran aning javobida «Jilour-ruh» otlig‘ qasidani debdurlar va matlai budurkim,

Bayt:

Muallim kist, ishqu kunji xomo‘shi dabistonash,

Sabaq nodoniyu dono dilam tifli sabaqxonash.

Va faqir ham «Nasimul-xuld» qasidasin ikalasi buzurgvorg‘a tatabbu' qilibmen va matlai budurkim,

Bayt:

Muallim ishqu piri aql don tifli sabaqxonash.

Payi ta'dibi tifl inak falak shud charxi gardonash.

Bu qasidag‘a dog‘i ko‘p maoniy gavhari darj va umr naqdi xarj bo‘lubdur[68].

Yana «Ruhul-quds» qasidasin baland ovoza qilibmenki qudsiylar ruhin andin toza qilibmen va matlai bu dururkim,

Bayt:

Zihi baxomai qudrat musavvar ash'yo,

Hazor nakshi ajab har zamon azo‘ paydo.

Yana «Aynul-hayot» qasidasi zulolin yetkurupmenki, g‘aflat ahlining o‘luk badanlarig‘a jon kiyurupmen va matlai budurkim,

Nazm:

Hojiboni shab chu shodirvoni savdo afganand,

Jilva dar xayli butoni moh siymo afganand.

Yana «Minhojun-najot» qasidasida hidoyat tariqin tuzupmen va zalolat ahlig‘a najot shahrohin ko‘rkuzupmen va matlai budurkim,

Bayt:

Zihi az sham'i ro‘yat chashmi mardum gashta nuroniy,

Jahonro mardumi chashm omadi az ayni insoniy.

Yana «Quvvatul-qulub» qasidasinki, kilkim sabt etibdur, haqiqat yo‘lida za'flig‘ ko‘ngullarga ul qutdin quvvat yetibdur va matlai budurkim,

Bayt:

Jahonki, marhalai tangi shohrohi fanost,

Daro‘ masoz iqomatki, rohi shohu gadost.

Bu olti qasida hamd va na't va sano va mav'izatdur va ahli tasavvuf va haqiqat tili bila ma'rifat.

Yana zohir shuarosi tariqida ham to‘rt qasidaki, «Fusuli arbaa»g‘a mavsumdur va andin to‘rt fasl: harorat va burudat va rutubat va yabusati kayfiyati ma'lum, xomam raqam qilibdurki, to‘rt fasl xosiyati asaridek rub'i maskung‘a yoyilibdur[69].

Yana suxanpardoz ustozi oliy shon Xoja Kalimiddin Salmonki, qasida maydonining chobuk suvoridur va o‘z zamonining benazir suxanguzori, mashhurdurki, chun masnu' qasidasi tartibig‘a qalam surubtur, o‘n sekkizda itmom yetkurubdur. Voqian ishi qilibdurki, nazm ahli aning taammuqida hayron va taammulida sargardondurlar. Tarsi' san'atikim, matla'din o‘zga baytda bo‘la olmas, ul qasidaning agarchi mustaxraj matlai rostdur, ammo asli matla'da avvalg‘i misra'ning bir lafzida taxalluf qilibdur va matlai budurkim,

Bayt:

Safoyi safvati ro‘yat birext obi bahor

Havoyi jannati ko‘yat ba bext mushki tator.

Bu matla'g‘a tatabbu' qilg‘on ko‘p suxanvarlar va nazm gustarlar chun muqobalada debdurlar, lat yebdurlar. Bu faqirning matlai budurkim,

Bayt:

Chunon vazid ba bo‘ston nasimi fasli bahor,

Kazon rasid ba yoron shamimi vasli nigor.

Basorat ahli mulohaza qilsalar bilurlarki, bu matla'-tarsi'g‘a voqi' bulur, aybdin muarro va murassa'g‘a kelur, e'tirozdin mubarrodur. Bu nav' she'rning ta'kid va mubolag‘asi uchun yana bir ruboiy ham debmenki, to Xalil binni Ahmad ruboiy qoidasin vaz' qilibdur, tarsi' san'atida ruboiy aytilg‘on eshitilmaydur, balki yo‘qtur va ul budurkim,

Bayt:

E ro‘yi tu kavkabi jahon oroyi,

Ve bo‘yi tu ashhabi ravon osoyi.

Be mo‘yi tu, yorab chunon farsoyi

Giso‘yi tu chun shabi fig‘on afzoyi.

Yana forsiy g‘azaliyot devoni Xoja Hofiz tavridakim, jami' suxan adolar va nazm pirolar nazarida mustahsan va' matbu'dur, tartib beribmenkim, olti mingdin abyoti adadi ko‘prakdurki, ko‘prak ul hazrat she'rig‘a tatabbu' voqi' bo‘lubtur. Va ba'zi Hazrati Shayx Muslihiddin Sa'diy (quddisa sirruhu)g‘akim, g‘azal tavri muxtariidur. Va ba'zi Mir Xusravg‘akim, ishq otashkadasining shu'la angezidur va dard g‘aribxonasining ashkrezi. Va ba'zi Hazrati Maxdum Nurang‘akim, kamol avjining mehri lomiidur va mazkur bo‘lg‘on azizlar holotining jomniki, bu devon xaloyiq orasida shoyi'dur va ro‘zgor ahlining tab'lari ul sari roji' va anda kup turluk dilkash adolar va dilpazir ma'nolar voqi'dirki, tafsili bu faqirdin munosib emas. Va anda har nav' nazm asnofidin, misli: muqattaot va ruboiyot va masnaviy va ta'rix va lug‘az va ul jumladin besh yuzga yaqin muammokim, ko‘pi Hazrati Maxdumiy Nuran muborak nazarig‘a yetibdur va ul hazratning isloh va tahsini sharafin kasb etibdurkim, xomamdin ro‘zgor safhasig‘a yozilibdur va qalamim layl va nahor avreqida naqsh qilibdur[70].

Bulardin dog‘i boshqa, yigitligim zamoni va shabob ayyomi ovonida ko‘prak she'rda sihrsoz va nazmda fusun pardoz shuaroning shirin ash'ori va rangin abyotidin ellik mingdin ortuq yod tutupmen va alar zavq va xushhollig‘idin o‘zumni ovutupmen va saloh va fasodlarig‘a fikr aytibmen, va maxfiy daqoyiqig‘a taamul va tafakkurlar bila yetibmen, va forsiy alfez ayb va hunari mulohazasi idrokida tabim o‘zin solmaydur, balki ul vodiy qat'ida kilkim ravandasi tez gomlig‘ bila qadam urmag‘on yer qolmaydur. Va o‘ttuz yildin ortuq va qirq yilg‘a yaqindurkim, Xuroson mulkikim, fazlu kamol ahlig‘a olam mamelikining misri muazzami va savodi a'zamidur, bu mulkning jami' nazm ahli shuaroyi shirin kalomi va fusahoyi vojibul-ihtiromi har ne har ma'ni bilakim, avroq yuziga oroyish va har alfoz bilakim, ajzo izorig‘a namoyish beribdurlar, bu faqir suhbatig‘a yetkurubdurlar va bu zaif ollinda o‘tkaribdurlar va hak va isloh iltimosin qilibdurlar, va xotirg‘a qilg‘on nuktaki, aytilibdur, insof yuzidin musallam tutupturlar va agar ba'zi ibo qilibdurlar daloyil bila alarg‘a xotir nishon qililibdur, andin so‘ngra qabul qilib, o‘zlarin shokir va mamnun bilibdurlar. Va baso maoniy ahli xurdadonlar va daqoyiq xayli daqiq bayonlarki, Anvariy va Salmon she'rida har biri birining jonibin tutub bahslar qilib, so‘zlari bir-biridan o‘tmagandin so‘ngra bu faqir ollig‘a muhokama uchun kelturuptururlar va har ne hukm topib dururlar musallam tutub, munoqashalari bartaraf bo‘lubtur. Va g‘azalda Mir Shohiy va Mavlono Kotibiy va alar g‘ayri tarafidin dog‘i bu yo‘sunluq va masnaviyda hazrat Shayx Nizomiy va Mir Xusrav Dehlaviy jonibidin dog‘i bu dasturlug‘ ko‘p noqi' bo‘lupdur[71].

Barchadin kulliyrok sanad bukim, hazrati irshod panohi... Nuranki,... forsiy so‘zda jami' alar so‘zidin yuqoriroq so‘z yo‘qtur, ko‘prak kutub va rasoil va g‘azaliyot va kasoyiddaki, maoniy gavharlarin nazm silkiga kiydurur erdilar va zamir nihonxonasidin anjuman tamoshogohig‘a jilva berur erdilar,aning musvaddasin burunroq bu faqirg‘a iltifot va e'tikod yuzidin berur erdilarkim: «Bu avroqni ol va boshtin oyog‘iga nazar sol, xotiringg‘a har ne aytqudek so‘z kelsa ayt», deb va har neishorat bo‘lg‘onikim, mazkur bo‘ldi, zohir qilsam maqbul tushar erdi. Bu da'vog‘a dalil bukim, o‘ndin ortuq kutub va rasoilda ul hazrat bu faqirning otin mazkur qilibdurlar. Va ko‘pi tab' va idrok va munga munosib nimalarga nisbat berib, mastur qilibdurlar. Bu qabul nazari asaridin bir qarndin ortuq sultonus-salotin sipehr oyin suhbatlarida va firdavs taz'yin xidmatlaridakim, ahli kalomdin va maqoldin fazl va kamol zumrasining majmaidur va ilm va fazlning manbaidur, bu faqirnnng so‘ziga martaba rafi' va maqola vasi' erdi, va o‘ziga so‘z jihatidin azim e'tibor va oo‘ziga o‘z jihatidin biyik poya va miqdor.

Va sultonus-salotinki, mazhari lutfi ilohiy va mazhari anvori haqoyiqi nomutanohiydur va farxunda zamiri: ulum gavharining dar'yosi va xujasta xotiri xoksor bandalar zotining kimiyosidur, bu toyifaning ko‘prak istiloh va qavoididin oliy majlisda so‘z o‘tsa muxotab bu faqir, fasohat va balog‘at ahli natoyiji tab'idin har ne mazkur bo‘lsa mushorun ilayx bu haqirni qilur erdilar. Va ul miqdor bu tufrog‘ning rutbasin falakka yetkurup va oncha bu zarraning poyosin quyoshdin oshurup erdilarkim, o‘zlarining xurshed fayz tab'laridin zuhur qilg‘on risolaki, o‘z gavharrez qalamlaridin nigorish topibdur va o‘z kamohii holatlari kayfiyatida guzorish surati tutupdur, bu boyri bandalarini nazm tariqining barcha nav'ida ta'riflar bitib, «sohibqiron»liq laqabi bila sarafroz qilibdurlar va bemisl va anbozlig‘ vasfi bila mumtoz etibdurlar va muqarrardurki, humoyun tab'lari zamon mushkilotining mi'yoridur, farxunda zihnlari olam daqoyiqining halloli va sohib asrori.

Bandai-xoksor agarchi tufrog‘din o‘ksuk erdim, ammo ul quyosh tarbiyati bila rango-rang gullar ochtim va bu afgandai bei'tibor agarchi zarradin kamroq erdim, ul sahob taqviyati bila gunogun durlar sochtim va dilso‘z ab'yotim munojot ahlig‘a oshub va g‘avg‘o soldi va bazm afro‘z g‘azaliyotim xarobotiylarg‘a oh va vovaylo soldi.

Hosili kalom andin so‘ngrakim, muncha qaviy daloil va azim shavohid bila bu faqirning vuqufi, balki mahorati bu fanning forsiy va turkiy nazmida sobit va ravshan bo‘ldi, agar birni yana birga tarjih qilsam kerakki, bu toyifadin hech kishiga musallam tutup sidq demakdin o‘zga maqol va majol bo‘lmag‘ay. Bataxsiski, muncha burhoni qoti' bila ham qat' topqay va istishhodga bu musvaddaning ham lafzi yo‘qki, har harfi far'yod urg‘aylar va g‘avg‘o ko‘targaylar[72].

Yana bir kulliya bu kim, to mulk arab xulafosi va salotinida erdi, falak ul vaqtda nazm dabirig‘a arab tili bila jilva berdi, andoqki, Hasson Sobitdek va Laqitdek malikul-kalom suxan guzorlar va ma'niy ofarin fasohat shiorlar paydo bo‘ldilar va o‘z tillari bila nazm adosining dodin berdilar.

Bu munosabat bila arab salotini dog‘i Ibrohim Mahdiydek va Ma'mun xalifadek va bulardin o‘zga ham salotinzodalar g‘arro nazmlardin qasoyid ayttilar va favoid zohir qildilar. Chun mulkdin ba'zi aqolim va kishvarda sort salotini mustaqil bo‘ldilar, ul munosabat bila forsiygo‘y shuaro zuhur qildilar. Qasidada Xoqoniy va Anvariy va Kamol Ismoil va Zahir va Salmondek va masnaviyda ustozi fan Firdavskiy va nodiri zamon Shayx Nizomiy va joduyi hind Mir Xusravdek va g‘azalda muxtarii vaqt Shayx Muslihiddin Sa'diy va yagonai asr Xoja Hofiz Sheroziydekki, bularning ta'rifi yuqoriroq chun shammai surulupdur va vasflarig‘a qalam urulupdur. So‘zni uzotmoq hojat emas va kalom tatvilin ma'ni ahli mustahsan demas. Va bu munosabat bila sort salotinidin ham Sulton Tug‘ruldek va Shoh Shijo'dek oliy qadr podshohlar va rafi' martaba anjum sipohlar rangin ab'yot va shirin g‘azaliyot ayttilar va zamonlarida mashhur bo‘ldi va ro‘zgorlari avroqida adastur. To mulk arab va sort salotinidin turk xonlarig‘a intiqol topdi, Halokuxon zamonidin sultoni sohibqiron Temur Ko‘ragon zamonidin farzandi xalafi Shohrux Sultonning zamonining oxirig‘acha turk tili bila shuaro paydo bo‘ldilar. Va ul hazratning avlod va ahfodidin ham xush tab' salotini zuhurg‘a keldi: shuaro Sakkokiy va Haydar Xorazmiy va Atoiy va Muqimiy va Yaqiniy va Amiriy va Gadoyideklar. Va forsiy mazkur bo‘lg‘on shuaro muqobalasida kishi paydo bo‘lmadi, bir Mavlono Lutfiydin o‘egakim, birnecha matla'lari borkim, tab' ahli qoshida o‘qusa bo‘lur. Ul jumladin biri budurkim,

Bayt:

Ulki husn etti bahona elni shaydo qilg‘ali,

Ko‘zgudek qildi seni o‘zini paydo qilg‘ali.

Va salotindin ham o‘lgucha tab' asari hech qaysidin zohir bo‘lmadi va varaq yuziga naqsh qilg‘ucha nima qolmadi, Sulton Bobirdin o‘zgakim, bu matla' alar tab'i asaridurkim[73],

Bayt:

Necha yuzung ko‘rub hayron bo‘layin,

Ilohi men senga qurbon bo‘layin.

To bu vaqtqachakim,... Abulg‘ozi Sulton Husayn Bahodirxon...

Ruboiy:

Kim to falak ofoq uza davr qilur,

Anjum guli har tun bu chamandin ochilur,

Ne shoh aning zoti kibi yod bilur,

Ne tab' aning tab'idek istab tapilur.

Digar:

To kim falak evrulur davom o‘lsun anga

Iqbol bisotida maqom o‘lsun anga

Ham nutq bila jonbaxsh kalom o‘lsun anga

Ham nazm kalomi mustadom o‘lsun anga.

jahonbonliq taxtida maqom tutti va kishvar sitanliq mas-nadida orom topti,— mulk silkiga amniyat gavharlarin chekti, va jahon maz'raida jam'iyat donalarin ekti, chun salim qalbi gavhari koni masniy erdi va mustaqim zihni mavridi fayzi subhoniy, kalom ahlig‘a tarfiya va ibtihojlar va kalom xaylig‘a ravnaq va rivojlar dast berdi. Va har ilmda mufid ta'liflar va har fanda muntij tasniflar qildilar va g‘arib rasoyili ma'naviy zuhur qpldp va ajib davovin va g‘azal va qasoyid va masnaviy yoyildi. Va o‘z sharif tab' va latif zihnlaridin dog‘i, agarchi ham forsiy demakka qodir va ham turkcha aytmoqqa mohir erdi, ammo asli tab' iqtizosi va shoyi' takallum munosabati adosi bila turkiy devon tadvinig‘a mayl qildilar va dilpazir ab'yot va benazir g‘azaliyot tartib berdilar... Hosilki, turkcha til bila bu nav' devonki, mazkur bo‘ldi va ta'rifi bu sifat va oyin bilaki, mastur bo‘ldikpm, bu yo‘sunluq g‘aroyib yo‘qki, salotini mukarrami doro hashamdin, balki shuaroyi qudsiy nafasi masih damdin voqi' bo‘lmaydur va orag‘a kirmaydur, voqi' bo‘ldi va orata tushti va aning zuloli hayotining fayzi quyosh chashmasidin o‘tgali yovushti va bu toifaning bebahralari bu ruh naqdidin bahrayob va lab tashnalari bu obi hayotdin serob bo‘ldilar. Bovujud bu sultonus-salotinning kimiyo asar xotiri za xurshed osor zamiri dog‘i munga moyilki, turk nozimlari o‘z alfozlari bila she'rg‘a mashg‘ulluq qilg‘aylar va ko‘ngul g‘unchasi dog‘idinki, pechlar chirmanibdur bahor nasimidek anfos bila guldek ochilg‘aylar. Va iltifot va ihtimom yuzidin ba'zi ma'nilar topib nazm qilurg‘a hukmlar ham jori bo‘ldi va so‘z uslubig‘a ta'yinlar va adosig‘a ta'limlar ham izhori bo‘ldi[74].

Turk ulusi aning xush tab' beklari va mirzodalari va sohibi zihn pok tab'lari va ozodalari andoqki, kerak mashg‘ulluq asbobin tuza olmadilar va ul nav' tab' natijasi ko‘rguza olmadilarki, andin xushgo‘yluq umidi tutsa bo‘lg‘ay, balki bu umidni alarning ro‘zgori holig‘a yovutsa bo‘lg‘ay. Turfaroq bukum, bu nav' podshohi suxandon targ‘ibi va talqini va ihsoni va tahsini qoidai mutobaat va muvofaqatni unutub va joddai nofarmonlig‘ va zalolatni tutub ko‘pi, balki borisi forsiyg‘a moyil bo‘ldilar va ul til bila nazmg‘a qoyil. Bu ish mundin o‘zga bo‘laolmaski, turk tili ta'rifida andoqki, yuqoriroq mazkur bo‘ldi: bovujud alfoz kasrati va iborot vus'ati va maoniy g‘arobati va ado salosati dilpazir bog‘lamoqta suubat bor, va dilpisand tartib bermakta tab' ranj va uqubat topar, lozim qurundi turk tili sharhida birnecha varakqa zeb-oroyish bermak va anda hazrati sultonus-sa-lotin muloyamati tab' va mahorati zihnlarin sharh etmak va humogon ra'ylari tartib bergan devon bobida birnecha so‘z gustoxlig‘ yuzidin so‘rmak va ul hazrat kamoli donolik va vuquf tavonolig‘ nihoyatidin bu fan ashobig‘a va bu fazl arbobig‘a ta'limlar berib va talqinlar qilib, bular ul hazratning daqiq so‘zin yo anglamay, yo anglasalar buyurulg‘on yo‘sun bila amal qilmay, yo qilaolmay. Va bu zaifi xoksor ul hazratning qudsiy nafasi posini asrap va vojibul-iz'on hukmlarig‘a itoat va farmonbardorliq qilib, ko‘nglumdin va tilimdin kelgancha va qalamim va iligimdin quvvat fahm qilg‘ancha ul hazratqa bovujud bandalig‘ va ul bandalig‘ bila saodatmandlig‘ va farxundalig‘ — shogirdlikka dog‘i o‘zumni musharraf va arjumand va mubohiy va sarbaland qildim. Va yillar turk tili va nazmi qoida va uslubida bilmaganlarimni so‘rup va mushkillarimni halloli mushkilotim tobug‘ida arzg‘a yetkurup, foydalar topib, kulliy natijalar ko‘rdum. Ul hazratning ta'limi va tarbiyati bila va rahnamoylig‘i va taqviyati bila ishim ul yerga yettikim, ul hazrat o‘z pok tab'lari natijasidin zohir bo‘lg‘on risolaki, o‘z maorif nigor kilki tahriri erdi va o‘z latoyif osor nutqi taqriri, alqobimni yuqori ado qildimki, ne unvon bila sabt qildilarki, mukarrar qilmoq hojat ermas[75].

Bu bandag‘a ham chun bu nav' azim davlatki, haq subhonahu va taoloning «Al-mutakallim» degan ismig‘a mazhariyat bo‘lg‘ay va xaloyiq orasida takallumda aqron va amsoldin imtiyoz va e'tibor va ulug‘ ot bila ovoza va ishtihorg‘aki, ul hazratning inoyat va ihtimomlari bois bo‘ldi, va yuqori mazkur bo‘lg‘on davovin va masnaviy va soyir kutub va rasoyili ma'naviyki, to olam binosidur bu toyifadin hech kimga ijtimoi dast bermaydur va ixtiroi muyassar bo‘lmaydur, dast berdi va muyassar bo‘ldi. Agarchi borchani ul hazratning sharif ismig‘a muxayyal va humoyun alqobig‘a muzayyal qilibmen, bularni soyir iioyatlar muqobalasida tutup «Al-mutakallim» ismig‘a mazhariyatim uzrig‘a turkiy va sort lug‘ati kayfiyati va haqkqati sharhida bu risolani jam' qilib bitidim. Va anga «Muhokamatul-lug‘atayn» ot qo‘ydum, to turk eli tnli fasohat va diqqati va balog‘at va vus'atiki, ul hazrat bu til va iborat bila nazm bisoti tuzupdurlar va masiho anfosi va hizr zulolidin o‘luk tirguzmak tariqin olam ahlig‘a ko‘rguzupdurlar, zohir qildim. Va xayolimg‘a mundoq kelurkim, turk ulusi fasihlarig‘a ulug‘ haq sobit qildimki, o‘z alfoz va iboratlari hahiqati va o‘z til va lug‘atlari kayfiyatidin voqif bo‘ldilar va forsiygo‘ylarning iborat va alfoz bobida ta'n qilur sarzanishidin qutuldilar. Alar dog‘i ranj va mashaqqatim muqobalasida, chun bu maxfiy ilmdinki, zohir qilibmen, vuquf topsalar, umid ulkim, bu faqirni xayr duosi bila yod qilg‘aylar va ruhumni aning bila shod qilg‘aylar[76].

Ruboiy:

Bu nomaki, yozdi qalamim tortib til

Ta'rixin aning jumodiyul-avval bil,

Kunning raqamini chorshanba kilg‘il,

To‘qquz yuz yildin o‘tub erdi besh yil[77].

KITOBDA MISOL VA DALIL TARIQASIDA KYeLTIRILGAN SO‘ZLAR RO‘YXATI

(Alifbe tartibida)

KITOB NOMLARI KO‘RSATKIChI