автордың кітабын онлайн тегін оқу Falsafiy qissalar
Abu Ali ibn Sino
- FALSAFIY QISSALAR -
HAYY IBN YAQZON
O‘z shahrimda turgan vaktimda uning atrofidagi sayilgoh joylarning birisiga o‘rtoqlarim bilan sayohat kilishga muvaffaq bo‘ldim. Biz o‘sha yerni aylanib yurgan vaqtimizda ko‘zimizga bir nuroniy, yoshi ham anchaga borib kartayib qolgan, lekin o‘zi hali barvasta, tetik suyaklari ham susaymagan, hech bir a’zosi bo‘shashmagan va xullas soch oqarishdan boshqa hech qarilik nishonasi bo‘lmagan bir chol ko‘rindi. Shunda mening u bilan gaplashishga havasim kelib, o‘zimdan-o‘zim uning pinjiga kirgim va u bilan yaqin bo‘lgim kelib qoldi. Keyin o‘rtoqlarim bilan unga qarab ravona bo‘ldim. Unga yaqinlashgan chog‘imizda, u bizdan avval salom berdi va juda dilga yoqar, ma’qul gaplardan gapira boshladi. Gapga kirishib ketibmiz, hatto gap aylanib, uning hol-ahvoli, yoshi, hunari, hattoki uning ismi, nasabi, shahrini bilishgacha ham borib yetdi.
Keyin u javob berib aytdi:
— Ismim Tirik, nasabimga kelsak, Uyg‘oq o‘g‘liman. Shahrim Bayt ul-muqaddasdir. Hunarim jahon tevaragini sayohat qilish va hatto olamning hamma tomonlaridan xabardor bo‘lib yurishdir. Shu sayohatlarimda yuzimni otam tomonga qaratganman. U tirikdir. Men barcha ilmlar kalidini undan olganman. U menga olam chegaralariga olib boradigan yo‘llarni ko‘rsatgan, sayohat qilish bilan hatto hamma iqlim ufqlari menga ko‘rinib qoldi.
Ancha mahalgacha u bilan har xil ilm sohalarida masalalar aytishardik va ularning haqiqatini tushuntnrib berishni so‘rardik, nihoyat farosat ilmiga yetdik. Men uning bu ilmda shunchalik to‘g‘ri fikr yuritayotganinm ko‘rib, juda ham hayratda qoldnm. Negaki, u biz kelib to‘xtagan farosat ilmidan gap boshlab, mana shunday dedi:
— Farosat ilmi foydasi naqd bo‘lgan ilmlardandir. Sen bu ilmni bilib olsang, u senga kishilarning o‘zlari yashirib yurgan fe’lu atvorlarini bildiradi. Mana shu farosatning bildirishi natijasida o‘z bilging bilan unga boylanib qolarsan, yo undan yuz o‘girarsan. Farosat ilmi sening o‘zingni aslingda bor bo‘lgan instinktiv yaratilmalaring, o‘zgartirilmagan tabiatlaringni ko‘z o‘ngingga keltirib qo‘yadi. Agar senga farosatning tuzatuvchi qo‘li tegsa, sen juda o‘tkir bo‘lib ketasan. Agar seni bir aldoqchi yo‘ldan ozdirib, tuzog‘iga tushira olsa, aldanasan.
Tevaragingdagi seni tashlab ketmaydigan bu kishilar sening yomon oshnalaringdirlar. Sen ulardan osonlikcha salomat qutulmaysan, ular senga fitna qiladilar. Seni ular fitnasidan faqat to‘la bir poklikkina saqlab qola olishi mumkin, xolos.
Ammo mana shu sening oldingda turgan og‘ayning esa, senn hayratga soluvchi, ezmadir. U yolg‘onni to‘qib chiqaradigan va qalbaki ishlarga usta bir uydirmachidir. U yo‘l ozig‘i berilmagan kishilarning senga keltirgan xabariga o‘xshagan xabarlarni keltiradi. U xabarlarning haqiqatini uydirma bilan bulg‘andi, rostni yolg‘onga qorishtiradi. Tag‘in u sening josusing va ayg‘oqchingmi? Senga ma’lum bo‘lmagan va sendan uzoq bo‘lgan narsalarning xabarlarini senga u shu yo‘l bilan keltiradi. Sen buning rostini yolg‘ondan ajratish bilan, soxtadan chinni farq qilish bilan, xato pardalar ortidan to‘g‘rilarini saylab olish bilan sinalasan. Senga bunday qilishdan boshqa chora yo‘q. Goho baxt qo‘lingni tutib, adashuv muhitidan qutqaradi, goho uning bergan xabari seni hayratda qoldiradi, goho yolg‘on seni aldaydi.
Mana bu o‘ngingdagi oshnang esa, senn yo‘ldan urishga juda ham chog‘langandir. Agar u bezovta bo‘lib qo‘zg‘alib qolsa, uni nasihat qilish bilan to‘xtatib va yumshoqlik bilan bosib bo‘lmaydi. U xuddi quruq o‘tinga tushgan o‘tday yo bosib kelayotgan selday, yo mast tuyaday va yo qasd oladigan sherday, uning jnlovini tutib bo‘lmaydi.
Mana bu so‘lingdagi oshnang esa, o‘lguday iflos, ochopat,
