автордың кітабын онлайн тегін оқу Hikmatlar
AHMAD YASSAVIY
Nafs ila dunyoga dil bergan fosiqlar siz bu kun,
Yassaviy xok poyidin aylab oling tummorlar.
Abdulla Oripov
Ahmad Yassaviy turkiy tasavvuf she’riyatining atoqli vakili. U «Devoni hikmat» asari bilan jahonning bir necha mamlakatlarida ma’lum va mashhur bo‘lgan. Boborahim Mashrab g‘azallaridan birida «Ruhi jonim arshg‘a yetdi men o‘zim osmoniman», degan edi. Shu ma’noda Yassaviy Mashrabga o‘xshash shoirlarning rahnamolaridan, yuksak Ruh donishmandi, uning ruhiy olami murakkab va ziddiyatli bo‘lib, bular ijodiyotida butun teranligi bilan aks etgandir. Mana shuning uchun Yassaviy hikmatlari o‘quvchilarga har xil ta’sir ko‘rsatadi, har kimda o‘zicha mulohazalar uyg‘otadi. Shuni ham unutmaylikki,har qanday ijodkorning tajribalari ham bahs va munozaralarga imkon ochavermaydi. Bu ulkan iste’dodlargagina xos xususiyatdir.
Yassaviyning tug‘ilgan yili aniq ma’lum emas. Lekin ilmiy adabiyotlarda vafoti 1160-1167 yillar deb ko‘rsatiladi. U Sayramda tavallud topgan. Keyinchalik shoir tug‘ilgan yerini «ul muborak Turknstondin», deb ta’riflagan. Otasi Shayx Ibrohimdan yetti yoshida yetim qolgan. Ilk tahsilni Yassida mashhur turk mashoyixi Arslonbobdan olgan. Bu hakda hikmatlarda ma’lumotlar berilgan. Arslonbob vafotidap so‘ng, u tahsilni Buxoroda Yusuf Hamadoniy qo‘lida davom ettirgan.
Yassaviy xalq boshiga ko‘p qiyinchilik va musibatlar yogdirilgan davrlarda yashab, ijod qildi. U turk hukmronlari — qoraxoniylar bilan qoraxitoylar o‘rtasidagi urushlar va ularning dahshatli oqibatlarini ko‘rgan, she’rlarida bu fojialarga munosabatlarini bildirgan. «Nokas, xasis, bediyonat» zolimlar hokim bo‘lgan jamiyatdagi shafqatsizlik va ma’naviy aynishlar bahsida Yassaviy hikmatlaridan birida mana nima degan:
Na onoda rahm qoldi, na otoda,
Og‘o, ini bir-biriga mojaroda.
Musulmonlar da’vo qilur, ichar boda,
Mastlig‘ bilan qarindoshdin tondi, ko‘rung.
«O‘zbekiston SSR tarixi»da (I tom, 1970 yil) qayd etilganidek, Ahmad Yassaviyning dunyoqarashi uning «Hikmat» asarida bayon qilingan. «Hikmat» turkiy adabiyotinig noyob yodgorliklaridan biri bo‘lib, muallifning islom dini, kalom falsafasi va tasavvuf bilan emas, balki o‘sha davr ijtimoiy tartiblari, dehqonlar, chorvadorlar va hunarmandlarning hayotini juda yaxshi bilganligidan dalolat beradi».
Yassaviyning dunyoga nazari, bizning davr kishilarinikiga nisbatan boshqacha shakllangan. Shoirning ishq, haqiqat, adolat, qanoat, diyonat singari masalalarga yondashishi o‘zgacha yo‘nalishlarda kechganligi ham shubhasiz. U o‘z davri farzandi sifatida islom dini ko‘rsatmalari va islomiy aqidalarga tayangan. Buni uning o‘zi ham e’tirof qilgan. Shoir hikmatlaridan birida bunday satrlarni o‘qiymiz:
Xushlamoydur olimlar bizni oyg‘on turkini,
Oriflardin eshitsang, ochar ko‘ngul mulkini.
Oyat, hadis, ma’nosi turki bo‘lsa muvofiq,
Ma’nisiga yetganlar, yerga qo‘yar bo‘rkini.
Yassaviy albatta «oyat, hadis» mazmunlarini arabchadan shundoqqina o‘zlashtira qolmagan. G‘oyaviy, axloqiy, falsafiy maqsadlar yuzasidan o‘rni-o‘rni bilan ularga murojaat etgan va ulardan foydalangan. Din hokim jamiyat va davrlar uchun bu tabiiy hodisa deb qaralishi kerak. Bundan tashqari, arab tili — hukmron va nufuzli til deb hisoblangan zamonlarda milliy tilda ijod qilishning o‘zi ham progressiv intilish edi. Mashhur rus olimi A. I. Samoylovich Yassaviy hikmatlari va Burhoniddin Rabg‘uziyning «Qissai Rabg‘uziy« asarini chetlab eski o‘zbek tili hamda unda yaratilgan badiiy asarlarga munosabatda bo‘lmog‘ mushkulligini ta’kidlagandi. «Devoni Hikmat»ning qachon va kim tomonidan tuzilgani aniq emas. Eng qadimgi qo‘lyozmalari o‘n yettinchi asrga mansub. Mualliflari vafotidan necha yuz yil keyin she’rlari xalq og‘zidan yozib olinib, kitoblar tiklanib, o‘qib o‘rganilgan shoirlar bo‘lganligi ko‘pchilikka ayon. Judaqadimiy bo‘lmasa-da, Yassaviy hikmatlarining qo‘lyozmalari saqlangan. Hikmatlar inqilobgacha Qozon va Toshkentda bir necha marotaba nashr etilgan. Yo‘qni bor qilish chorasizligi ko‘ndalang turganda, borni yo‘q qilishga aslo ayon berilmagani ma’qul. Ammo bu gap shunchaki merosparastlik mazmunida anglanmasligi kerak. Yassaviyga nisbat berilgan she’rlarning barchasini jamlab, ilmiy tahlil orqali ob’ektiv baholab, yangi davr o‘quvchisiningmafkurasidan o‘rin oladigan jihatlarini ko‘rsatib, ommaga yetkazish adabiyotshunoslikning burchi. Uning hikmatlari, «o‘zbek tili tarixida qadimgi yozma obidalardan biri sifatida ahamiyatga» egaligini inkor etib bo‘lmaydi.
F. Engels «Feodalizmga qarshi inqilobiy oppozitsiya butun o‘rta asrlar bo‘ylab o‘tadi. Davr sharoitiga qarab, u goh mistika, goh oshkora ishtiboh, goh qurolli qo‘zg‘alon ko‘rinishida maydonga chiqadi», deb ko‘rsatma bergan edi. Ahmad Yassaviy ijodiyotining mag‘zini isyonkorona mistik mazmunlar tashkil qiladi. U behudaga «G‘arib bo‘lib isyon ichra qoldim mano», demagan. Uniig isyoni — Inson botinidagi isyon. Bertran Rasselning «Mistitsizm va mantiq» maqolasida yozilishicha, dunyoni mistik tarzda idrok etishda donishmandlikning shunday bir unsuri mavjudki, unga boshqa vosita bilan erishib bo‘lmaydi. Mana shu «donishmandlik unsuri». «Xudo oliy haqiqat. Unda hamma-hammasi mukammal, musaffo va go‘zal. Uning adolati parchalanmas. Qarashlari ziddiyatsiz» deganday mantiqlarni aks ettirgan. Mistik shoirlarning g‘oyaviy yo‘llarini, shartli ravishda, vujudi mutlaq bilan «suhbat» yo‘li deb atash mumkin. Chunki ularning butun diqqat-e’tinborlari muqaddas Ruhga qaratilgan. Ular faqat xudo ishqini tan oladilar. Bunday muhabbat odamdan favqulodda ko‘ngli poklik va nafs ehtiyojlaridan ozod bo‘lishni talab qiladi. Mistik oshiqning bitta ibratli xususiyati — o‘z-o‘ziga murosasizligi. Uningcha, shumlik va gunohlarni berkitmoq ishqqa xiyonatdir. Bugina emas, «tog‘dan og‘ir» yozuqlari uchun uni hatto «tog‘i toshlar» ham so‘kmog‘i ehtimoldan yiroq emas. Shuning uchun u «Ishq yo‘lida jon berganni armoni yo‘q», degan tushunchalarni e’tiqod shiori bilib, ma’naviy-ruhiy tozalanish ranju jafolarini bo‘yniga olmog‘i shart. Bu haqida Yassaviy shunday o‘git berdi:
Jafo chekmay oshiq bo‘lmas, tingla g‘ofil,
Jafo chekib sobir bo‘lg‘on bo‘lmas johil.
Demak, jafo chekib oshiqlikka yetishish, birinchidan, g‘ofillikni haydaydi. Ikkinchidan, johillikka yo‘l qo‘ymaydi. G‘aflatdan qochish — faol tasavvurlarga keng yo‘l ochadi. Bu orqali ilohiy bo‘lsa-da, mohiyat axtariladi. Mohiyat izlayotgan shaxs, tabiiyki, atrof-muhitda sodir etilayotgan voqea-hodisalarga befarq qarolmaydi.
Xudovando, meni solg‘il o‘z yo‘lingg‘o,
Nafs ilgida xarob, ado bo‘ldum mano.
Fisqu fujur to‘lib-toshib, haddin oshti,
G‘ariyb bo‘lib isyon ichra qoldim mano.
Yassaviy «xudo yo‘li»ni — «nafs ilgi»dan qutulmoq, atrofda to‘lib-toshganfisqu fujurlarga barham bermoqning yo‘lini izlaydi. Agar diqqat bilan mushohada yuritilsa, Yassaviyning diniy-axloqiy falsafasida dunyodan yuz burilmaydi. Yomonlik, nodonlik, jaholat, molparastlik illatlariga rivoj bergan tuban dunyoni yurakdan quvishga da’vat etiladi. Shu ma’nolarda shoir so‘zlari inson qalbida g‘alayon qo‘zg‘aydi. «Nohaq da’vo qilg‘on» qozi, imomlar, harom yeg‘on hokimlar», «dunyo mening» deb «jahon molin» yiqqan ziqna amaldorlar, «Oqni qaro qilg‘on» mullo-yu, mudarrislar, el ustiga minib yelib «totlig‘-totlig‘» yeb, «turluk-turluk kiyg‘on»larga qarshi ko‘ngilda nafrat uyg‘otadi. Bu qaydlardan Yassaviy mazlumlar tomonida turib fikran kurashgan shoir bo‘lgan ekan-da», degan xulosalar chiqarilmasligi kerak. U garchi, «Yetimlar bu jahonda xor ekandur, G‘ariblarni ishi dushvor ekandur», yoki:
«G‘ariblarni ko‘rg‘on yerda og‘ritmangiz,
G‘ariblarga ochchig‘lanib so‘z qotmangiz
Zaif ko‘rub g‘ariblarg‘a tosh otmangiz,
Bu dunyoda g‘aribliqtek balo bo‘lmas»,—
singari misralarida (ko‘ngli qattig‘ xaloyiq»ni shafqatga va g‘arib, yetim mazlumlarga ozor yetkazmaslikka chaqirgan bo‘lsa-da, feodal jamiyati vakillari qo‘l ostida ezilgan mehnatkashlarning haq-huquqlari uchun kurashmoqni o‘z oldiga g‘oyaviy maqsad qilib qo‘ymagan. Ahmad Yassaviy o‘zi bilan o‘zi beomon kurashadiganlar ijodkori sifatida juda e’tiborli. U odamga o‘z-o‘zini kechirmaslik sirlarini o‘rgatadi. Shoir o‘z qalbining eng chuqur joylariga nazar tashlashni targ‘ib etadi. Shuning uchunham uning axloqiy e’tirozida shaxsning ma’naviy, ilohiy kamolotiga to‘siq bo‘ladigan insondagi salbiy xususiyatlar tahlili tabiiy ravishda izchillanib borgandir. Ahmad Yassaviydagi samimiyat — oshkoralikda. Ba’zan undagi oshkoralik talablariga chidash mushkul. Buni badbinlik deb anglash noto‘g‘ri. Yassaviy hikmatlarida badbinlikmas, g‘amginlik, ma’rifatli ruhni suyaydigan Dard va faryod borki, ular insonning hissiyot fojialarini erta anglashga xizmat qiladi. Yassaviy hikmatlaridagi markaziy obraz — olloh.U xudo ishqi, ya’ni ishqi iloxiyni tan oladi. Navoiy «Mahbulul-qulub» da ishqni uch qismga ajratib uchinchisini «haqgo‘ylar ishqi bo‘lib, ular haqning jamolini ochiq ko‘rish umidi bilan yashaydilar va shuning bilan matlubdirlar»,— deydi.
Yassaviy:
«Ishq yo‘lida kecha-kunduz yig‘lag‘onlar,
Jondin kechib belin mahkam bog‘lag‘onlar.
Xizmat qilib haq sirini anglag‘onlar
Tun uyquni harom qilib nolon bo‘lur»,
kabi poetik e’tiroflarida Ollohni tanish va uning ishqini idrok qilish ehtiroslarida o‘rtangan oshiqlarni nazarda tutgan. U shu oshiqlarga «ishq sirini bayon qiladi. Bu sirning mushohadasiga berilgan oshiq, avvalo, «haqiqatni ma’nosiga yetgan kishi». U «kecha-kunduz ishq» istaydi. «Bir soat ham haq yodidan g‘ofillik yo‘q unda.U imonda sobit. Uningcha, «Tan so‘zlamas, jon so‘zlamas, imon so‘zlar». Yassaviyni iymoni so‘zlatgan. Iymon tili bilan muhabbatni ulug‘lagan ijodkor deb baholasak xato qilmagan bo‘lamiz. Chunki Yassaviy hikmatlarini Diyonat ziyosi va Imon shafqati ichdan nurlantirib turadi. Olloh qahru g‘azablaridan Qo‘rqmay odamlarga ranj yetkazib, bechoralarning ko‘zlaridan yoshlar oqizuvchi bag‘ritoshlarga u imonsizlar deb qaragan va o‘sha zulmkorlarni o‘zicha bir faollik bilan ayblagan. Uning nuqtai nazari bo‘yicha na musulmon, na kofir hech birovga ozor bermaslik shartdir:
Sunnat ermish, kofir bo‘lsa, berma ozor,
Ko‘ngli qottig‘ dilozordan xudo bezor.
Ulug‘ rus yozuvchisi L. N. Tolstoy kundaliklarida «Hamma ishimii yolg‘izlikda xudo bilan hal qilishim shart»,—deb yozgan ekan, mistik shoirlardan, jumladan, Axmad Yassaviyda ham mana shunday «yolg‘izlanish» qariyb doimiy holat va fikran birlik jarayoni bo‘lgan. Yassaviy mistikasining yorug‘lik manbai — ruh yolg‘izligida u xudoga juda yaqin. Shu bois u «Jondan kechib, moldan kechib g‘arib bo‘lsam, biyobonda yolgiz kezib nola qilsam», degan orzularni bayon qilgan.
Shunga ko‘ra, uning kurash haqidagi falsafiy qarashlari ham boshqacha. U inson hayotidagi katta kurash — nafsnitaslim etishga xizmat qiladigan kurash deb hisoblagan. Nafsga mag‘lub shoh — qul, nafsdan ustunlikka orishgan g‘arib — shohdir. Mana, Yassaviy dunyoqarashidagi tayanch nuqtalardan bittasi. Ibn Sino ruboiylaridan birida:
«Dunyo, mansab doma, uchma ishvaga,
Do‘stlardan ajrab ham yov boshiga yet»,—
deydi. Bunda shoir nazarda tutgan yov — nafs. Alloma har nimadan, hattoki, do‘stlikdan ajrab bo‘lsa ham shu g‘animning boshini yanchishga undagan. Shu ishni amalgaoshira olgai kishinpng g‘ururi va insoniy qadr-qimmatini hechkim poymol qila olmaydi. Navoiy aytmoqchi,nafsgatobe bo‘lib dushmanni band etmoq mardlik sanalmaydi. Uni yengish esa chinakam shijoatdir.
Bo‘lub nafsingg‘a tobi’, band etarsan tushsa dushmanni
Senga yo‘q nafsdek dushman, qila olsang ani qil band.
Ahmad Yassaviy hikmatlarining katta bir qismi ayni shu masala talqinlariga bagishlangan. Uning ta’rifiga binoan, nafs «yabon qushdek qo‘lga qo‘nmas» bir narsa. Bu «qush» o‘z xohishicha «parvoz» etaversa odamni kundan-kun to‘g‘rilikdan ozdiraveradi oqibatda esa:
Nafs yo‘liga kirg‘on kishi rasvo bo‘lur,
Yo‘ldin ozib, toyib, to‘zib gumroh bo‘lur.
Yotsa — tursa shayton bila hamroh bo‘lur...
Shoir nafs bandalariga qarata, «Nafsni tebgil, nafsni tebgil,ey badkirdor», deb murojaat etadi. Va;
«Nafsim mani yo‘ldin urib xor ayladi,
Termultirib xaloyiqqa mani zor ayladi»,—
deya nafs uchun «itdek kezib» yurganlarini ham sir saqlamaydi. Xullas, Yassaviyning xulosalari shuki, nafs — ichki, lekin juda katta dushman. U insondagi butunlikni sindiradi. Uning amrlaridan ma’naviy osoyishtaliklar barham topadi. Shu bois «Nafsni tepib mehnat yetsa rohat» anglanmog‘i kerak. Yassaviy hikmatlaridagi bu g‘oyaviy yo‘nalish Alisher Navoiy she’riyatida yanada keng miqyoslarda yangi-yangi ifodalar bilan rivojlantirilgan. Navoiy quyidagi satrlari shu jihatdan xarakterlidir:
Nafs amrida har nechaki tolishgaysen,
Ko‘p garchi butunlik tilasang, sing‘aysen.
Kom istayu necha elga yelingaysen,
Nafsingg‘a xilof aylakim, tingaysen.
Yassaviyda «Olloh dardi sotqu ermas, sotib olsang» degan misra bor. U «olloh dardi»ni ishq o‘tlarida dilni yoqmoq, poklanish iztiroblari, tama, yolg‘on, makr, mansab va boylik hirslariga qul bo‘lmaslik deb tushungan.
Ko‘zum namlik, dilim g‘amlik, man alamlik,
Nechuk iloj aylarimni bilmom, do‘stlar.
Bu hasratda, nadomatda yoshim oqib,
Qayu taraf ketarimni bilmom, do‘stlar.
Shoir bunday imkonsizlik holatlarini nihoyatda qadrlaydi. Chunki u hasrat va nadomatda naqadar ortiq o‘rtansa, hayratga botsa «ishq sirrini» o‘shancha teranroq idrok etadi. Uning uchun «ishq siri» mana bunday mohiyatni ham qamrab olgan: Inson Xaqiqat qarshisida oyoqqa tura bilish, olloh oldida yuzni yorug‘ etgandek, har bir kishi o‘zligi qarshisida ham qomatini bukmasligi shart. Ammo bu yengil vazifa emas, balki shuning uchun Yassaviy taqdirning qorong‘u va tumanli osmonlariga g‘amgin nigoh solgandir. Balki shuning uchun osmonda yulduz ko‘rmaganidek atrofida ham komil Inson ko‘rmagandir. Uning «Dono topmay, yer ostig‘a kirdim, mano», deyishi, har qalay, asossiz bo‘lmagan. Yunus Emro:
«Meni menda dema, menda emasman,
Bir Men bordir menda — mening ichimda»,—
deydi. Bunday qarash Yassaviy uchun ham xos edi, U ana shu «Men»ning haqiqatlariga inonadi. Uningcha bu «Men»da bitta buyuk mafkura bor. U — ishq.
Shu ishq uning qalbida butun dunyo va koinot sirlarini markazlashtirishga qodir. Demak, u kamolot ishqi, u Insonni xudo darajasiga yetkazadi. Bu «Men»ning fikru xulosalari taxminan quyidagicha:
Ollo dedim, shayton mendan yiroq qochdi,
Hoyi havas moumonlik turmay ko‘chdi.
Ushbu mantiq IX asrda yashab o‘tgan buyuk so‘fiy Boyazid Bastomiy aytgan «Ilon po‘st tashlaganday, men o‘zimdan kechdim...», fikrlariga uyg‘un keladi. Xo‘sh, ilon nega po‘st tashlaydi? U shunday qilmasa o‘larkan. Mistik tafakkur ham o‘zlikdan kechishni o‘lishmas, yangicha tiriklik, ideal hayot yuksakliklariga ko‘tarilish deb baholaydi. Ha, «Ollo» demakdan asosiy murod gunohva yomonliklarga rag‘batlantiruvchi «shayton»din qutulish. Manmanlik, kaltabinlik, kibr, «hoyi
havas» hislarini tub ildizlari bilan sug‘urib tashlash. Mansur Xalloj insonning ilohiyligini sharaflab: «Anal Haq» — «Men — Xudoman» degani uchun musulmon hukmronlari tomonidan shakkoklikda ayblanib qatl etilgani ma’lum. Yassaviyning hukmicha, nodon va johillargina «Anal Haq»ning ma’nosini bilmaydilar.
«Anal-Haq»ni ma’nosini bilmas nodon,
Dono kerak, bu yo‘llarda poki mardon...
Chunki «Shoh Mansurni «Anal Haq»i bejo emas», «yo‘lni topqon, bizga o‘xshash gumroh emas», deydi shoir. Bu — Yassaviy gumanizmining umuminsoniy jihatlaridandir.
Ma’lumki, mistitsizm islom dunyoga kelishi bilan avval arablarda, keyin ularning qo‘liga o‘tgan boshqa o‘lka xalqlari, shuningdek, O‘rta Osiyo xalqlari adabiyotidan ham o‘rin egallagan edi. Akademik A. Ye. Krshskiy turkiy xalqlarning so‘fiylik g‘oyalariga e’tibori to‘grisida fikr yuritib, Ahmad Yassaviy ijodiyotini shu qiziqishining ehtiyojiy mahsuli sifatida baholagan. Yassavin turkiy adabiyotdagi dastlabki mistik ijodkorlardan. Uning mushohada va haqiqat yo‘llari mistik tamoyilga ega. Lekin u bu yo‘nalishni o‘zi kashf qilgani yo‘q. Arab va fors tilida yuzaga kelgan tasavvuf adabiyoti tajribalariga tayangan. Turkiy xalqlar og‘zaki ijodiyotida yaratilgan diniy qo‘shiqlardan ilhomlangan. Yassaviy hikmatlarining vazni xalq she’riyatidan o‘zlashtirilib, poetik obrazlarining ko‘pchiligi og‘zaki adabiyotdan olingan. Biroq Yassaviy ijodiyotini mistitsizm tarixi, tasavvuf falsafasi, eng asosiysi, sharq tasavvuf she’riyatining poetik obrazlar sistemasi bilan qiziqmasdan to‘g‘ri anglash ham, xolis baholash ham mumkin emas. Shu yo‘nalishda o‘zbek ilmida qanday natijalarga erishildi? Bu savolga qanoatlanarli javoblar hozircha yo‘q. Taniqli olim Ozod Sharafiddinov ta’kidlaganidek, «Ahmad Yassaviy masalasidagi ilmiy xulosalar uning ijodiga qo‘l urmasdan oldin» boshlangani uchun u asosan «o‘ta reaktsion shoir» deb baholandi. To‘g‘ri, Yassaviy xikmatlarida aks ettirilgan g‘oyalarning «reaktsion» emasligini ko‘rsatishga bag‘ishlangan ayrim maqolalar yetmishinchi yillarda e’lon bo‘ldi. Marhum olim, filologiya fanlari doktori Ergash Rustamov yozgan o‘sha maqolalardagi umumiy bir Kamchilik, Yassaviy she’rlarini obrazli ijod namunalari shaklida tahlil etilmagani, ulardagi g‘oyalarni hozirgi kun tushunchalariga moslashtirishga atayin urinilgani edi. Ammo shoir ijodiyotini chuqur tekshirib, ob’ektiv xulosalargakelmoq uchun E. Rustamov erishgan yutuq va yo‘l qo‘ygan xatolardan foydali ko‘rsatmalar chiqarish mumkin edi. Bizningcha, ilmdagi aqidaparastlik bunga erk bermadi. «Mayli, yuzlab menga o‘xshaganlar halok bo‘lishsin, biroq
