автордың кітабын онлайн тегін оқу  Атлант сілкінді. Қарама-қайшылықсыз. 1-бөлім

Айн Рэнд

І тарау

ТАҚЫРЫП

— Джон Голт деген кім?

Қараңғы түсіп, қас қарая бастағандықтан, Эдди Уиллерс қаңғыбастың бет-әлпетін анық көре алмады. Үйсіз-күйсіз мүсәпір бұл сөзді сүлесоқ айта салды. Әйтсе де көшенің тұйығында батып бара жатқан күннің жалқын сәулесімен қарсы алдындағы қаңғыбастың көздері жылт ете қалды. Ол Эдди Уиллерске әрі әжуалай, әрі байсалды кейіппен қарап тұр еді. Оның сұрағы Эддидің жан дүниесінде себепсіз туындаған беймаза күйге бағытталғандай болды.

— Неге олай дедің? — деп сұрады Эдди қобалжыған үнмен.

Қаңғыбас есіктің жақтауына сүйенді, оның артындағы сынған әйнектен лаулаған оттай алқызыл аспан көрінді.

— Оған бола несіне мазасыздандың? — деп сұрады ол.

— Түк те мазасызданған жоқпын, — деп шорт кесті Эдди Уиллерс.

Сөйтті де, асығыс қолын қалтасына сүңгітті. Қаңғыбас оны тоқтатып, он цент беруін өтінді. Сосын осы сәтте басын қатырған мәселені жылы жауып, кейінгісіне бейімделген сыңаймен әңгімесін жалғастырды. Бұл күндері көшеде қайыр сұраған халықтың көбейіп кеткені сонша, олардың мұндай күйге қалай түскені жайлы әңгіме селт еткізбейтін. Сондықтан ол мына қаңғыбастың аянышты тірлігінің егжей-тегжейіне қанығуға құлық танытпады.

— Бар да, өзіңе кофе ал, — деді ол он цент бақырды кескіні көрінбейтін сұлбаға беріп жатып.

— Рахмет, сэр, — деп ықылассыз үнмен тіл қатқан қаңғыбастың бір сәтке қараңғылық ішінен қарауытқан жабырқау жүзі көрінді. Оның ойлы көздері мен әжім басып, желден күреңітіп кеткен шаршаңқы жүзінен тіршілікке шарасыз көндіккені байқалады.

Эдди Уиллерс күннің осы уағында өзінің неліктен себепсіз үрейге берілетінін түсінбей-ақ қойды. «Жоқ, бұл қорқыныш емес, қорқатын ештеңе жоқ. Тек бір жамандықты сезген кездегі қайдан келгені белгісіз шашыраңқы түйсік, суылдаған жүрек қана» деп ойлады ол. Осы бір беймаза сезімге бойы үйренген, бірақ оны қалай түсіндіретінін білмейді. Ал әлгі қаңғыбас Эддидің басындағы жағдайды жақсы білетін адамдай сөйледі, тіпті осы бір жан күйзелісінің себебіне дейін анық көріп тұрғандай.

Эдди Уиллерс бойын билеп алған бойкүйездіктен арылмақ болып, иығын тіктеді.

«Мен мұны доғаруға тиіспін» деп ойлады ол, әйтпесе не болса сол елестейтін болып жүр. Ол өзін ылғи осылай сезінетін бе еді? Қазір оның жасы отыз екіде. Есіне түсіруге тырысты. Жоқ, бұл пәленің қашан басталғаны есінде жоқ. Бұл сезім күтпеген жерден бойын билеп ала жөнелетін, ал қазір одан сайын жиілеп кетті.

«Ымырттың кесірі, — деп ойлады ол. — Ымыртты жек көремін».

Ымырт үйірілісімен, бұлттар мен биік үйлер көнере бастаған майлы бояумен салынған суретке ұқсап қоңырқай тартып тұрды. Мұнараның ыс сіңген жұқа қабырғаларынан баттасқан кір сорғалап ағып жатты. Мұнара қабырғасының жоғары жағында он қабатқа созылып найзағайдан айнымайтын жарықшақ көрініп тұр. Шатыр үстіндегі көк жүзін бір кертік зат осып өткендей: оның бір жағы батқан күннің шұғыласына бөленген; ал екінші жартысынан күннің алтын сәулесі әлдеқашан сырғып түскен. Мұнараның төбесіндегі мызғымайтын қып-қызыл жарық сәуле кәдімгі от секілді, дегенмен бұл жалыны сөніп, тек шоғы қалған, қайта жағуға тым кеш от еді.

«Жоқ, — деп ойлады Эдди Уиллерс. — Негізі, бұл қалада үрейіңді алатын дәнеңе жоқ. Қаланың келбеті сол баяғыдай, ештеңе де өзгермеген».

Кеңсеге бара жатқаны есіне түскен Эдди Уиллерс адымын жылдамдата түсті. Ол жерде мұны күтіп тұрған бір шаруа бар, оны істеуге құлқы жоқ, алайда одан істеп қана құтыла аласың. Сондықтан ол жұмысты кейінге қалдырмай, тезірек кеңсеге жетуге асықты.

Эдди алдындағы тар көшеге бұрылды. Қос ғимараттың қараңғы сұлбасы арасындағы есіктің саңылауы секілді тар кеңістіктен биікте ілініп тұрған күнтізбенің парағы көрінді.

Бұл өткен жылы Нью-Йорктің мэрі халық мұнараға ілінген сағатқа қарап уақытты білетініндей, бүгін айдың қай күні екенін де біліп жүрсін деген ниетпен ғимараттың төбесіне ілдірген күнтізбе болатын. Аппақ төртбұрышты парақ бүгін қай күн екенін төмендегі көшеде кетіп бара жатқан адамдардың есіне салып, қаланың төбесінде ілініп тұр. Іңір қараңғысында шағылысқан әлсіз жарықтан бүгін қыркүйектің екісі екенін көруге болады.

Эдди Уиллерс теріс айналды. Осы бір күнтізбенің сиқын суқаны сүймейтін. Неге екенін өзі де білмейді. Күнтізбеге деген жеккөрініші өзіне тыным бермейтін түсініксіз күйге ұқсайтын: екеуінің де түпкі себебі беймәлім.

Кенет оған әлгі күнтізбе осы қалпында бір нәрсені тұспалдап тұрғандай көрінді, алайда тілінің ұшында тұрған сөз тізбегін есіне түсіре алмай, әбігерге түсті. Ол сөз ойына оралмағанмен, санасында жаңғырып тұрып алды. Артына қарады. Аппақ күнтізбе шатырдың төбесінде желбіреп, бүгін 2 қыркүйек екенін еске салып тұр.

Эдди Уиллерстің назары қоңыр тастан өрілген үйдің кіреберісіндегі көкөніс салынған арбаға ауды. Сап-сары сәбіз бен көк пияз тау боп үйіліп жатыр. Ашық терезеден аппақ перде желбірейді. Сәл әріректе кәнігі шопыр тізгіндеген автобус бұрылып жатты. Ол бір сәтке бойына батылдықтың қайта оралғанын сезініп, таңырқап қалды әрі осы мамыражай әлемді жоғарыдағы жанға бататын бос кеңістіктен қорғасам деген әдеттен тыс түсініксіз тілек оянып, әрі-сәрі күйге түсті.

Бесінші авенюге жеткен кезде жолай кездескен дүкен сөрелерінен көз алмады. Негізі, ештеңеге мұқтаж емес, сатып алатын ойы да жоқ. Бірақ ол кісі қолынан шығып, басқа адамның тұтынуына арналған тауарлар мен заттарды қызықтағанды жақсы көретін. Ол осы көшенің көрінісінен ләззат алатын, алайда мұнда қазір әрбір төртінші дүкен жұмыс істемей тұр, терезелері күңгірт, сөрелері бос.

Кенет себеп болатындай ештеңе жоқ болса да, есіне емен түсіп кетті. Сол еменді ойласа болды, бала кезінде Таггерт әулетінің үйінде өткен демалыс күндері көз алдына көлбеңдеп келе қалады. Балалық шағының көп бөлігін Таггерт әулетінің балаларымен бірге өткізді, ал қазір олардың компаниясында жұмыс істейді. Эддидің әкесі де, атасы да дәл осылай Таггерттің әкесі мен атасына қызмет еткен.

Таггерт әулетінің үй-жайы орналасқан оңаша жерде, Гудзонның үстіндегі дөңде алып емен өсетін. Жеті жасар Эдди Уиллерс осы ағашты көруге арнайы келетін. Эдди «Ол жүздеген жылдан бері өсіп тұр, бұдан кейін де мәңгілік осы орнынан тапжылмайды» деп ойлайтын. Емен топыраққа көмілген жұдырық сияқты сол қыратқа барынша кірігіп, тамырын жайып алған. «Айталық, алып дәу оны ұшар басынан ұстап бар күшімен тартса да, ағашты тамырымен бірге жұлып ала алмайды, бірақ бүкіл қыратты және айналасын жіптің ұшындағы доп сияқты шайқап-шайқап жіберер еді» деген ой келетін оған. Эдди емен бар жерде өзін қауіпсіз сезінетін, бұл ағаш — ешқандай қауіп-қатерге мойымайтын, жер бетінен жойып жібере алмайтын алып күштің символы еді.

Бірде түн ішінде еменге найзағай түсті. Келесі күні таңертең Эдди келгенде алып емен екіге қақ бөлініп жатыр екен. Ал діңгегі қараңғы үңгіржолға кіретін есік секілді көрінді. Оның діңгегі бар болғаны бос қабыршақ екен, ал өзегі баяғыда шіріп кеткен, ішінде ештеңе жоқ, тек желге ұшып жатқан ұсақ сұр күл ғана қалған. Күш кетті, ал одан қалған пішін өздігінен тіршілік ете алмады.

Арада жылдар өткенде ол өлім, ауру немесе үрей жайлы алғаш естіген сәттегі күйзеліс балалардың сана-сезіміне өте ауыр тиетінін білді. Енді оның ешқайсысы Эддидің жүрегінде терең із қалдыра алмады; ол емен діңгегіндегі қара ойыққа қарап тұрғанда қорқыныш пен үмітсіздіктің қандай болатынын бастан өткерген. Ол мұны сұмдық сатқындық деп қабылдады, алайда ең жаманы кімнің кімді сатып кеткені белгісіз еді. Бір нәрсе анық — оны да, оның сенімін де ешкім сатқан жоқ: жоқ, бұл — басқа бірдеңе. Эдди біраз уақыт сол жерде үнсіз тұрып-тұрып, үйге қайтты. Сол күні де, кейін де ешкімге бұл жайлы тіс жарған емес.

Бағдаршамның түсін ауыстыратын тот басқан механизмнің сықырлаған дауысын естіп, тротуардың жиегіне тоқтаған Эдди Уиллерс басын шайқады. Өз-өзіне ызасы келді. Дәл бүгін кәрі еменді еске алуға еш себеп жоқ еді. Сол бір оқиғаның әсері баяғыда тарқаған, тек күйініштің ұшқыны ғана қалған. Сол ұшқын бір ғана сәтке ішкі әлемінің астан-кестенін шығарып, терезедегі жаңбыр тамшысы секілді сұрақ белгісінің суретін салып ағып кететін.

Ол балалық шағын мұңды да жабырқау күйде еске алуды қаламайтын, бала кездегі естеліктерін тым қатты жақсы көретін. Есіне алған әр сәт күн сәулесіне малынған бақытты мезет болып жадында жаңғыратын. Оның қазіргі өміріне бала күнінің сәулесі түскендей көрінді: жоқ, бұл шуақ емес, бір нүктеге бағытталған сәуле. Ол бір сәтке оның жұмысына, жалғызсыраған пәтеріне, тыныш, мейлінше ұқыпты тіршілігіне мән-мағына үстеп, жарқыратып жіберетіндей көрінетін.

Бала кезіндегі жаздың бір күнін еске алды. Эдди ол кезде он жаста еді. Сол күні жазғы алаңқайда балалық шағындағы жалғыз айнымас досы өскенде немен айналысатынын айтып тұрған. Қыздың сөздері көз қаратпайтын күннен де өткір еді. Эдди аузын аша таңырқап, ықыласпен тыңдады. Құрбысы одан: «Ал сен өскенде не істейсің?» — деп сұрағанда, Эдди еш ойланбастан: «Не дұрыс, соны істеймін», — деді. Сосын:

— Сен бір ұлы нәрсе жасауға тиіссің… яғни екеуміз бірге, — деп қосты.

Досы түсінбей: «Не дейсің?» — деп қайыра сұрады.

— Білмеймін. меніңше, екеуміз сен айтқандай құр бизнеспен айналысуды және ақша табуды ғана мақсат етпей, айқаста жеңіске жету, адамдарды өрттен құтқару немесе тауға өрмелеу секілді ұлы істерді жасауға тиіспіз.

— Не үшін? — деді құрбы қыз әлі де ештеңе ұқпай.

— Өткен жексенбіде дін қызметшісі не деді, есіңде ме? Біз ішіміздегі ең аяулы нәрсеге қол жеткізу үшін қолдан келгеннің бәрін жасауымыз керек. Ол не нәрсе, сеніңше?

— Білмеймін.

— Біз соны табуға тиіспіз.

Қыз жауап қатпады, тек теміржолға көз тіккен күйі тұрып қалды.

Эдди Уиллерс еріксіз жымиды. Жиырма екі жыл бұрын «не дұрыс, соны жасаймын» деген екен. Содан бері сол ойынан ешқашан айныған емес: ол өзіне басқа сұрақтарды қойып көрмепті, тіпті оған уақыты да жоқ еді. Әрқашан «қай жол дұрыс, соны ғана таңдаймын» деген сенімде болды және басқа адамдардың неге өзге жолды таңдайтынын түсінбейтін, тек олардың шешімін құлағы шалатын. Оған бұл жағдай әлі де барынша қарапайым әрі түсініксіз көрінетін: қарапайымы — бәрі дұрыс болуға тиіс, түсініксізі — неге адамдардың олай істемейтіні. Бұның дұрыс емес екенін білетін. Бұрыштан әрі бұрылып, «Таггерт Трансконтиненталдың» еңселі ғимаратына жақындағанда Эдди осындай ойлардың құшағында еді.

Бұл — осы көшедегі ең биік те тәкаппар ғимарат. Эдди Уиллерс оған қараған сәтте еріксіз күлімсірейтін. Көрші ғимараттардан ерекшелігі, мұнда саптай тізілген терезелердің бәрі де бүтін, бірде-бірі шытынамаған. Оның көкке ұмтылған бұрыш-бұрышы мүлде сетінемеген және шет-шеті көнермеген. Жылдар бойы өңін бермеген әсем ғимаратты ештеңе тоздыра алмайтындай көрінетін. Эдди оның әрқашан осы күйінде қала беретініне сенімді еді.

Осы ғимаратқа кірген сайын ол өзін жеңіл және қауіпсіз ортада жүргендей сезінеді. Бұл құзірет пен биліктің мекені еді. Дәліздегі мәрмәрдан жасалған еден әрдайым айнадай жалтырап жатады. Аспалы шамдардың күңгірт тікбұрышты қалпақтары жанға жайлы біркелкі сәуле шашатын. Әйнектің арғы жағында қаз-қатар тізіліп отырған қыздар жазу машинкасын тарсылдата басып, қауырт жұмыс істеп жатқанда зымыраған пойыз дөңгелектерінің үнін естігендей боласың.

Кейде жаңғырық сияқты әлсіз діріл ғимараттың астынан көтеріліп, үлкен терминалдың туннелінен өтіп, жоғарыға жететін. Өйткені онда пойыздар құрлықты кесіп өтіп, аялдап, қайта жүріп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқандай тоқтаусыз зымырап жатады.

«Таггерт Трансконтинентал. Мұхиттан-мұхитқа» — бұл оның балалық шағының ең айбынды, Інжілдің ешбір өсиеті тең келмейтін ең жарқын және қасиетті ұраны еді. «Мұхиттан-мұхитқа. Ғасырдан-ғасырға» деп ойлады Эдди Уиллерс айнадай таза залдар арқылы «Таггерт Трансконтинентал» компаниясының президенті Джеймс Таггерттің кабинетіне бара жатып.

Джеймс Таггерт жұмыс үстелінің басында отыр екен. Бұл жастық шақтың аралық кезеңіне аялдамай, жасөспірім кезеңнен бірден егделікке өтіп кеткендей, жасы елуге таяп қалғандай әсер қалдыратын кісі еді. Кішкентай аузы шәлкес мінезінен хабар беретін, селдіреген жұқа шашы үлкен тақыр маңдайына жабысып қалған. Келбетінде өзіне сенімді ақсүйектерге тән сымбаты мен бойшаң тұлғасына қайшы келетін сылбырлық пен самарқаулық бар еді, содан да болар, ебедейсіз дөрекі біреуге айналған. Жүзі бозарып, тұманданған кіреукелі көздері бір жерде тұрақтамай, бір нүктеден екіншісіне ауысып, айналасын асықпай шолып өтетін. Бір қарағанда қырсық және жүдеу еркек. Оның жасы отыз тоғызда еді.

Джеймс Таггерт ашылған есіктің дауысын жақтырмаған күйі басын көтерді.

— Мені мазаламаңдар, мазаламаңдар, мазамды алмаңдар, — деді ол.

Эдди Уиллерс ақырын үстелге таяды.

— Маңызды шаруа бар, Джим, — деді ол баяу үнмен.

— Ал, жарайды, не шаруа?

Эдди Уиллерс кеңсенің қабырғасындағы картаға көз салды. Әйнек астындағы картаның түсі оңып кеткен. Эддиге «Таггерт әулетінің қанша президенті осы картаның алдында неше жылдан отырды екен» деген еміс-еміс ой келді. «Таггерт Трансконтинентал» теміржолы, яғни Нью-Йорктен Сан-Францискоға дейінгі елдің түссіз қабатын жабатын қызыл сызықтар желісі қан тамырлары жүйесін еске салатын. Қан басты артерияны жарып өтіп, өз салмағына төтеп бере алмай, бір заманда бүкіл елдің кездейсоқ нүктелеріне төгіліп қалғандай әсер береді. Бір қызыл жолақ Вайоминг штатындағы Шайен мен Техас штатындағы Эль-Пасоны біріктіріп тұр, бұл — «Таггерт Трансконтинентал» арқылы өтетін Рио-Норте желісі. Таяуда жаңа бағыттар қосылып, қызыл жолақ Эль-Пасодан ары оңтүстікке қарай ұзарды. Эдди Уиллерстің назары осы нүктеге келіп тірелгенде, ол дереу көзін тайдырып әкетті.

Ол Джеймс Таггертке қарап: «Рио-Норте желісі жайлы сөйлесуге келдім», — деді.

Таггерттің көзқарасы үстелдің бұрышына ауды.

— Бізде тағы бір апат болды, — деді Эдди.

— Теміржол апаты күнде болады. Мені сол үшін мазалап тұрсың ба?

— Нені айтып тұрғанымды білесің, Джим. Рио-Нортеде жағдай күрделі. Трек алынған. Бүкіл жолақта.

— Біз жаңа трек алып жатырмыз.

Эдди Уиллерс ештеңе естімегендей, сөзін әрі қарай жалғады.

— Бұл жол жарамсыз. Пойызды іске қосудың керегі жоқ. Халық оған мінуден бас тартып отыр.

— Еліміздегі теміржол желілерінің қай-қайсында да жиі қолданыла бермейтін тармақтар баршылық. Біз жалғыз емеспіз. Бұл — уақытша жағдай, бәрі қайта қалпына келеді.

Эдди оған қадала қараған күйі үнсіз тұра берді. Таггертке Эддидің ұнамайтын бір қылығы болса, ол адамның көзіне қаймықпай тіке қарайтын әдеті еді. Эддидің көкшіл көздері шарасынан шыға жаздап, сұрағына жауап күтіп тұратын, ашық сарғыш түсті шашы мен жалпақ бет-жүзі ерекшеленіп көзге түспесе де, асқан ұқыптылығы мен шынайы таңырқай қараған көзқарасы бірден еріксіз назарыңды аударады.

— Саған не керек? — деп сұрақты тікесінен қойды Таггерт.

— Өзің білуге тиіс нәрсені айтуға келдім, өйткені оны саған әйтеуір біреу жеткізуі керек еді.

— Сондағы айтқың келгені тағы бір апат па?

— Сондағы айтқым келгені, біз Рио-Норте желісінен бас тарта алмаймыз.

Джеймс Таггерт әдетте басын жоғары көтермейтін, ол адамдарға қараған кезде ауыр қабағын сәл ғана көтеріп, теп-тегіс жазық маңдайының астынан көз салатын да қоятын.

— Кім Рио-Норте желісінен бас тартайын деп тұр? — деп сұрады ол. — Одан бас тарту туралы сөз ешқашан болған емес. Сол әңгімені неменеге қозғап отырсың? шынымды айтсам, бұл қылығың менің ашуыма тиіп отыр.

— Біз соңғы алты айда кестеге сай жұмыс істей алмадық. Рейсті үлкен болсын, кіші болсын, ақаусыз аяқтаған кезіміз жоқ. Жүк жөнелтетін клиенттеріміздің бірінен соң бірін жоғалтып жатырмыз. Бұл әлі қанша уақытқа созылады?

— Сен тым күйреуіксің, Эдди. Ертеңгі күнге сеніммен қарауды білмейсің. Бұл ұйымның моральдық рухын сындыра түседі.

— Рио-Норте желісіне қатысты ештеңе істемеймін дегің келе ме?

— Мен олай деген жоқпын. Жаңа трек ала салысымен…

— Джим, жаңа трек келмейді.

Ол Таггерттің солғын қабағы баяу жоғары көтерілгенін байқады.

— Мен дәл қазір «Ассошиейтэд Стил» кеңсесінен келдім. Оррен Бойлмен сөйлестім.

— Ол не деді?

— Бір жарым сағат ауыз жаппады, бірақ нақты ештеңе айтпады.

— Оған неге бардың? Бірінші тапсырыс бойынша рельстер ең ерте дегенде келесі айда келуге тиіс еді ғой.

— Бұған дейін үш ай бұрын жеткізіледі деп келіскенбіз.

— Енді күтпеген жағдай болып қалды ғой. Оған Орреннің ешқандай кінәсі жоқ.

— Оның алдында белгіленген мерзім бойынша алты ай бұрын келеді деген. Джим, біз «Ассошиейтэд Стил» әкелуге тиіс рельсті он үш айдан бері күтіп жүрміз.

— Маған не істе дейсің? Оррен Бойлдің бизнесіне мен жауапты емеспін.

— Бір нәрсені түсінсең деймін, біз бұдан әрі күте алмаймыз.

— Қарындасым не деді? — деп сұрады Таггерт ақырын ғана.

Оның дауысынан бір жағы мысқылдап, бір жағы барынша сақтанып тұрғаны сезіледі.

— Ертеңге дейін келмеймін деді.

— Не істейін, өзің айтшы?

— Оны шешетін — сен ғана.

— Сен қанша дәлел мен дәйек келтірсең де, бір нәрсені ескермей тұрсың, ол — «Риарден Стил».

Эдди бірден жауап қата қоймады, сосын баяу үнмен:

— Жарайды, Джим. Ол жайлы тіс жармаймын, — деді.

— Оррен — менің досым. — Таггерт жауапты естімеді. — Сенің осындай қарым-қатынасыңа жыным келеді. Оррен Бойл рельсті мүмкіндігі болған сәтте бірден жеткізеді. Дәл қазір жеткізе алмай отыр, ол үшін бізді ешкім кінәлай алмайды.

— Джим! Бұл не дегенің? Қалай түсінбейсің, Рио-Норте желісі шетінен қирап жатыр, ол үшін бізді кінәлайтыны анық емес пе?

— Халықтың оған да еті үйренеді. Содан басқа амалы қалмас еді, тек мына «Феникс Дуранго» болмағанда ғой. — Ол Эддидің түрі кенет бұзылып кеткенін байқады. — «Феникс Дуранго» келгенге дейін ешкім ешқашан Рио-Нортенің жұмысына шағымданбаған.

— «Феникс Дуранго» керемет жұмыс істеп тұр.

— «Таггерт Трансконтиненталмен» бәсекеге түсетіндей «Феникс Дуранго» сонша кім еді? Он жыл бұрын ол ешкім танымайтын жай ғана жергілікті сүт желісі болатын.

— Қазір Аризона, Нью-Мексико мен Колорадодағы жүк тасымалының көпшілігі солардың еншісінде.

Таггерт ештеңе демеді.

— Джим, Колорадоны бере алмаймыз. Ол — біздің соңғы үмітіміз. Бәріміз үшін соңғы қарманатын бұтақ секілді. Басымыз бірікпесе, штаттағы бүкіл ірі жүк жөнелтушілерден айырыламыз, бәрін «Феникс Дуранго» тартып алады. Онсыз да Уайет мұнай кен орындары бізден қол үзді.

— Түсінсем бұйырмасын, неге осы Уайет кен орындарын қайта-қайта айта бересіңдер?

— Өйткені Эллис Уайет — өте іскер, ол…

— Ондай Эллис Уайетіңді қарғыс атсын!

Эддиге кенет «әлгі мұнай ұңғымаларының картада бейнеленген қан тамырларына қатысы жоқ па екен» деген ой келді. «Таггерт Трансконтинентал» көп жылдар бұрын дәл осылай бүкіл елдің бойына қан жүгірткен жоқ па еді?! Қазір ол адам сенгісіз нәрсе сияқты көрінеді. Ол бүкіл құрлық бойынша «Феникс Дуранго» пойыздарынан да жылдам тарап бара жатқан қара май атқылаған мұнай ұңғымалары жайлы ойлады. Бұл мұнай кен орны Колорадо тауларындағы кен қоры баяғыда таусылды деп танылған тастақты учаске болатын. Эллис Уайеттің әкесі өмірінің соңына дейін түгі қалмаған мұнай ұңғымаларынан қара алтын қазумен болды. Бұл таудың өлімсіреген жүрегіне адреналин бергендей нәтижелі іске айналды, өйткені таудың жүрегі қайтадан дүрсілдеп соға бастады, қара қан тау жартастарын қуалай ақты.

«Әрине, ол — қан, — деп ойлады Эдди Уиллерс. — Өйткені қан тіршілікке нәр береді, қоректендіреді. «Уайет Ойл» дәл осылай тіршілікті жандандырды». Ол бос жатқан жерлерде, өңірлерде осы уақытқа дейін бірде-бір картада көзге түспеген жаңа қалалардың негізі қалануына себепші болды, жаңа электр стансаларын, жаңа зауыт-фабрикаларды дүниеге әкелді. Ескі өнеркәсіптің бүкіл ірі салаларынан түсетін жүк тасымалы кірісі жылдан-жылға азайып жатқанда жаңа зауыттар ашты. атақты кен орындарында сорғылар бірінен соң бірі тоқтай бастағанда жаңа мұнай кенішін іске қосты. ірі қара мал мен қызылшадан басқа ештеңе өсірмеген елде жаңа индустриялық мемлекет құрды.

Осының бәрін бір адам сегіз жылдың ішінде жасады. Бұл оның мектеп оқулықтарынан талай оқып, ешқашан сенбеген, елдің жаңадан даму кезеңінде өмір сүрген тұлғалардың басынан кешкендеріне қатты ұқсайды. Эдди үнемі Эллис Уайетпен кездесуді армандайтын. Ол жайлы әңгімелер өте көп, бірақ Эллиспен кездескен адам кемде-кем, өйткені ол Нью-Йоркке сирек келетін. Жасы отыз үште және мінезі ауыр деседі. Эллис құрып біткен мұнай ұңғымаларын тірілтудің амалын тауып, оларды қалпына келтіруге жан-тәнімен кіріскен.

— Эллис Уайет — құлқынын ақша тескен сараң, жетесіз адам, — деді Джеймс Таггерт. — Өмірде ақша табудан басқа да маңызды шаруалар бар.

— О не дегенің, Джим? Ақшаның мұнда қатысы…

— Оның үстіне ол бізді алдап кетті. Жылдар бойы «Уайет мұнай кен орындарына» қызмет көрсетіп келдік және үнемі олардың көңілінен шығатынбыз. Уайет қарияның көзі тірісінде апталап танкермен мұнай тасымалдайтынбыз.

— Қазір ол қарияның заманы емес, Джим. «Феникс Дуранго» бүгінде ол жерге күніне екі мәрте танкермен қатынайды және кесте бойынша жүреді.

— Егер ол біздің де бірге дамуымызға уақыт бергенде…

— Ол — уақытын босқа рәсуа етпейтін адам.

— Оған не керек осы? Бүкіл клиенттерімізді тастай салып, еліміздің мүддесін аяққа таптап, бүкіл пойызымызды соның иелігіне беріп қойсын дей ме?

— Жоға. Ол бізден ештеңе күтпейді. Оның «Феникс Дурангосы» бар, бізді қайтсін?!

— Менің ойымша, ол — тиянақсыз, сыңаржақ, бейбастақ біреу. Ел себепсіз тым қатты мақтап жіберген жауапсыз мансапқұмар.

Джеймс Таггерттің өлімсіреген дауысы біртүрлі толқып тұрғандай сезілді.

— Оның мұнай кен орындары соншалықты пайда әкеледі деп санамаймын. Меніңше, ол бүкіл елдің экономикасына кесірін тигізді. Колорадо индустриалды штатқа айналады деп ешкім ойлаған жоқ. Заман осылай тоқтаусыз өзгере берсе, қалай жоспар жасаймыз? қауіпсіздігімізге қалай сенімді боламыз?

— Құдайым-ау, Джим! Ол…

— Иә, білем, білем, ол ақшаны күреп тауып жатыр. Бірақ, менің ойымша, бұл адамның қоғамға қаншалықты пайдалы екенін бағалайтын стандарт емес. Ал оның мұнайына келсек, егер мына «Феникс Дуранго» болмағанда өзі-ақ алдымызда құрдай жорғалап, басқа жүк жөнелтушілермен бірге кезегін күтіп, өзіне тиесілі еншісінен артық нәрсені бізден талап етпес еді. Осындай қуатты бәсекеге қарсы тұра алмасақ, қолдан келер шара бар ма?! Бұл жерде біздің кінәміз жоқ.

«Кеудем мен самайымды бірдеңе қысып жатқандай болуын қарашы, сірә, тым қатты күш-жігер жұмсағанның кесірі» деп ойлады Эдди Уиллерс. Ол осы мәселеге ең болмаса бір рет жақсылап түсінік беруді ұйғарды. Бұл жағдайды айқын түсініп тұр, сондықтан Таггерттің әлі түсінбей тұрғанына өзінің дұрыс жеткізбегені себеп болды ма деп те мазасы кетті. Түсіндіруге тырысты, бірақ одан түк шықпады. Әдеттегідей қай жағынан орағытып келсе де, бәрібір сәтсіз аяқталды, не айтса да, екеуі екі нәрсені сөз етіп тұрғандай ойлары бір нүктеде тоқайласпады да.

— Джим, не деп тұрсың? Жол қирап жатқанда біздің кінәміздің бар-жоғы маңызды ма?

Джеймс Таггерт суық жымиды, оның өзі жүзінен әрең байқалатын еді.

— Керемет, Эдди, — деді ол. — Сенің «Таггерт Трансконтиненталға» адалдығың шынымен көңіл жылытады. Абай болмасаң, бір күні әлгі нағыз басыбайлы феодалдардың біріне айналып кетесің.

— Солай болды да, Джим.

— Сенен бірдеңе сұрайыншы: осы мәселелерді менімен бірге талқылау сенің міндетіңе жата ма?

— Жоқ, жатпайды.

— Онда бізде осы мәселемен тікелей айналысатын, өздері бәрін реттейтін бөлімдер бар екенін білетін шығарсың. Осының бәрін неге соларға айтып, бірге талқыламайсың? Неге менің сүйікті қарындасыма барып, көз жасыңды көл қылмайсың?

— Бері қара, Джим. Иә, сенімен бұл мәселені ақылдасатын жөнім жоқ. Бірақ мен не болып жатқанын түсінбей жүрмін. Кеңесшілерің саған қандай ақыл айтатынын немесе неге сені көндіре алмай жүргенін білмеймін. Сондықтан өзім бір ауыз айтып көрейін деп шештім.

— Екеуміздің бала күннен бергі достығымызды бағалаймын, Эдди. Бірақ бұл қалаған уақытта осында баса-көктеп кіруіңе жол бермейді. Өз лауазымыңа қарашы, сен менің «Таггерт Трансконтиненталдың» президенті екенімді естен шығарып алдың ба?

Бекер зая кеткен уақыт. Эдди Уиллерс оған әдеттегідей өкпе-ренішпен емес, ойлы көзбен қарады да: «Демек, Рио-Норте желісіне қатысты ештеңе істемейсің ғой?» — деп сұрады.

— Олай деген жоқпын. Аузымнан ондай сөз шыққан жоқ, — деген Таггерт картадағы Эль-Пасодан оңтүстікке қарай созылған қызыл жолаққа көз салды. — Сан-Себастьян кеніші іске қосылып, біздің Мексикадағы филиалымыз табыс әкеле бастағанда іске кірісеміз.

— Олай деудің қажеті жоқ, Джим.

Эддидің дауысындағы алған бетінен қайтпайтын табандылық пен ашу-ызаға қайран қалған Таггерт кері айналды.

— Неге олай дейсің?

— Сен не болғанын жақсы білесің. Қарындасың маған…

— Құрып кетсін сол қарындасым! — деді Джеймс Таггерт.

Эдди Уиллерс орнынан қозғалмаған күйі тұра берді. Үндеген жоқ. Қарсы алдындағы адамға тіке қараған бойы қалшиып қалды. Бірақ ол Джеймс Таггертті тіпті көріп тұрған жоқ еді.

Артынша сәл иілді де, тез шығып кетті.

Вестибюльде үйіне қайтуға жиналған Джеймс Таггерттің жеке қызметкерлері жарықты сөндіріпті. Бірақ аға клерк Поп Харпер жартылай бөлшектелген жазу машинкасының тетігін айналдырып, әлі жұмыс орнында отыр екен. Компаниядағылар оны «дәл осы жұмыс үстелінде дүниеге келген және ешқашан оны тастап кетпейді» деп мазақтайтын. Ол Джеймс Таггерттің әкесінің де аға клеркі болып жұмыс істеген.

Поп Харпер президенттің кабинетінен шыққан Эдди Уиллерске парасат тұнған байсалды жүзбен қарады. Оның бұл көзқарасынан Эддидің желідегі қиындықтарды шешу үшін бастыққа кіргенін және онысынан түк шықпағанын өте жақсы сезетіні байқалды. Әйтсе де Харпердің бұлдыраған жанары мұның бәріне селқостық танытқандай еді. Бұл — Эдди Уиллерс бүгін кешкісін көшедегі қаңғыбастың көзінен көрген арсыз бейжайлық болатын.

— Эдди, жүннен тоқылған ішкөйлекті қайдан алуға болады, білмейсің бе? Бүкіл қаланы шарлап таппадым, — деді ол.

— Білмеймін, — деді бір сәтке аялдаған Эдди. — Оны неге менен сұрадың?

— Мен бәрінен сұрап жүрмін. Мүмкін, білетін біреу табылып қалар.

Эдди алдындағы адамның жүдеу жүзі мен ағарған шашына үрке қарады.

— Мына ғимарат суық, — деді Поп Харпер. — Биылғы қыс оңай тимейін деп тұр.

— Не істеп отырсың? — деп сұрады Эдди жазу машинкасын көрсетіп.

— Мына қарғыс атқыр тағы бұзылып қалды. Жөндеуге жібергеннен пайда жоқ, соңғы рет олар машинкамды үш ай бойы жөндеген. Өзім бір амалын табамын деп ойлаған едім. Бірақ ұзаққа бармайтын түрі бар, — деген ол жұдырығымен клавишаларды салып қалды. — Қоқысқа кетуге дайынсың ба, ескі досым? Сенің күнің санаулы.

Эдди дір ете қалды. Ол бағанадан бері осы сөзді еске түсіре алмай қиналған еді: «Сенің күнің санаулы». Бірақ оны не себепті еске алғанын ұмытыпты.

— Пайдасы жоқ, Эдди.

— Ненің пайдасы жоқ?

— Бәрінің. Бәрінен де пайда жоқ.

— Не болды, Поп?

— Жаңа жазу машинкасын сұрамаймын. Жаңалары қаңылтырдан жасалған. Ескінің күні өткенде бүтін бір дәуір сонымен бірге кетеді. Бүгін таңертең метрода апат болды, пойыздың тежегіші істен шыққан. Үйіңе қайтқаның жөн, Эдди. Радионы қосып, жұлқынып билеуге жетелейтін жақсы бір ән тыңда. Бұл жайында ұмыт, жігітім. Сенің проблемаң неде екенін білесің бе? Сенің ешқашан жұмыстан бөлек ермек қылатын ісің болмаған… Біреу тағы да менің пәтеріме апаратын баспалдақтың электр шамын ұрлап кетіпті. Кеудем ашып ауырып тұр. Бүгін таңертең жөтелді қойдыратын дәрі таба алмадым, үй жақтағы дәріхана өткен аптада банкрот болып, жабылып қалыпты. «Техас–Батыс» теміржолы өткен айда банкротқа ұшыраған. Кеше олар Квинсборо көпірін жауып тастады. «Жөндейміз» дейді. Мен не деп кеттім өзі? Джон Голт деген кім?

***

Қыз басын пойыз терезесіне сүйеп, бір аяғын алдыңғы бос орындыққа созып отырды. Терезе жақтауы пойыз қозғалған сайын дірілдеп, әйнектің ар жағынан қараңғы бос кеңістік сырғып барады. Жарқ-жұрқ еткен жарқыл ара-арасында әйнекті бойлап, өрши жүгіріп жатты.

Тығыз жылтырақпен әдіптелген шұлығының ұзын сызығы аяқтың доға тәрізді алқымынан тіке өтіп, табанының ұшына дейін жетеді, әсем аяқтарындағы биік өкшелі туфлиі шаң басқан пойыз вагонында қонымсыз көрінеді әрі әйелдің талғампаз келбетімен біртүрлі үйлеспейді. Үстіндегі түйе жүнінен тігілген, тозығы жеткен қымбат пальтоны дегбірсізденген сұңғақ денесіне олпы-солпы орай салған. Пальтоның жағасы қалпақтың қиғаш жиегіне дейін көтеріліп тұр. Қызғылт қоңыр шашы иығы мен арқасын жаба төгілген. Бет сызығы айқын, суретпен салынғандай сезімтал ернін жымқырып алған, оның өзі айтқанынан қайтпайтын ымырасыз жан екенінен хабар беріп тұрғандай. Екі қолын пальтосының қалтасына салып алыпты, осы қалпынан қозғалыссыз отырғанды ұнатпайтыны байқалады. Өз денесінің нәзік қана әйелге тән жаратылыс екенін сезбейтіндей біртүрлі ширыға түскен.

Ол музыка тыңдап отырды. Бұл «Салтанат симфониясы» болатын. Ноталар бірте-бірте әуелеп көкке көтеріліп, асқақтай өрлеп, биікке ұмтылған қозғалыстың мәні мен мазмұнына, сыртқы бейнесіне айналды. Осылайша, көкке өрмелеп жетуді мақсат еткен адамның әрбір әрекетін, әрбір ойын музыка тілімен жеткізіп тұрғандай еді. Бұл қалтарыстан сытылып шығып, әлемге тараған дыбыс толқындары болатын. Онда азаттық еркіндігі мен мақсаткерлік бірге өрілген. Ол кеңістікті тазартып, жойқын күш-жігер қуанышынан басқа ештеңе қалдырмады. Тек әлсіз дыбыс жаңғырығы ғана музыканың қайдан жеткенін аңдатып, жарыққа шығар алдындағы қызық-қуанышқа толы таңданысты сездіргендей: онда ешқандай сиықсыздық та, ауырсыну да жоқ, болмаған және ешқашан болмауға тиіс. Бұл ұлы азаттық әні еді.

Осы әуен әуелей шарықтаған санаулы сәттерде бәрінен баз кешіп, бәрін ұмытып, тек сезім құшағынан сая табуға болатындай. «Жайына қалдыр, басқаруды басқаға тапсыр, сонымен бәрі бітеді» деп ойлады ол.

Әуенге елтіген сана-сезімінің бір түкпірінен пойыз дөңгелегінің тарсылы естілді. Дөңгелектер белгілі бір ырғақтан танбайды, саналы мақсатты айқындап тұрғандай әрбір төртінші тарсылдың дауысы басқаларынан анығырақ шығады. Дөңгелек тарсылын тыңдап отырып босаңсуына әбден болады. Симфонияға елтіген ол «міне, осы үшін дөңгелектер ешқашан тоқтамауы керек және әрқашан діттеген жеріне жетуге тиіс» деп ойлады.

Ол бұрын ешқашан бұл симфонияны тыңдап көрмепті, бірақ авторы Ричард Хейли екенін білетін. Әуен құдіреті зорлық-зомбылық пен қым-қиғаш шиеленісті танытады. Осы тақырыпты егжей-тегжейіне дейін түсінгендей: бұл ешкім ештеңе жазбаған қиын заманда дүниеге келген айқын, күрделі туынды еді…

Қыз вагонның төбесіне қарап отырғанмен, шын мәнінде, оны көрген жоқ, ол тіпті дәл осы сәтте қайда екенін де білмеді. Мына симфониялық оркестрдің әуеніне әбден беріліп, елтіп отыр ма, әлде құлағына жай ғана дыбыс келіп жатыр ма — беймәлім, бәлкім, ол тіпті өз санасындағы әуенді тыңдап отырған болар.

Осы бір әуеннің айрықша әсерге бөлейтін толқыныстары Ричард Хейлидің бұған дейінгі бүкіл туындыларында кездескенін еміс-еміс еске алды. Сазгердің ұзақ жылдарға созылған күреске толы өмірінің басты тақырыбы осы еді. Егде тартқанда аяқастынан атақ-даңқ келді де, оны жолдан тайдырды.

«Бұл оның күресінің басты мақсаты болатын» деген ой келді оған симфонияны тыңдап отырып.

Ол Хейли музыкасындағы осы уақытқа дейінгі тұңғиық талпыныстарды, осы симфониядан хабар беретін фразаларды, ұқсас сәттерді қанша тыңдаса да, мәніне жете қоймаған әуен үзінділерін еске алды. Хейли осыны жазған кезде… Қыз тіктеліп отырды. Ричард Хейли мұны қашан жазған еді өзі?..

Қыз осы сәтте ғана өзінің пойызда екенін түсінді де, музыка дауысы қайдан шығып жатқанын іздей бастады.

Одан бірнеше қадам жерде, вагонның соңына таман тежегіш басқарушысы кондиционердің жұмысын ретке келтіріп тұр екен. Жап-жас, сары шашты ақсары бала. Симфонияның әуенін ысқыра салып тұр. Бағанадан бері құлағынан кетпей, жаңғырып тұрған сол ысқырықтың әуені болып шықты.

Ол біраз уақыт балаға сенімсіздікпен қарап отырды да, сосын дауысын шығарып:

— Қай әуенді ыңылдап отырсың? — деп сұрады.

Бала бері бұрылды. Тайсалмай тіке қараған көзқарасынан батылдық байқалады, ашық адамға тән жайдары жүзбен жымиды. Қызға балақайдың жүзі жылы көрінді. Оның бет-әлпетіндегі тығыз да ширыққан бұлшық еттің жауапкершіліктен жалтара қашатын адамдардың жүзінен көріп үйренген босаңсыған бұлшық етпен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын.

— Бұл — Хейлидің концерті, — деп жауап берді ол күлімсірей.

— Қайсысы?

— Бесіншісі.

Қыз бірауық үнсіз қалды да: «Ричард Хейли небәрі төрт концерт жазған», — деді барынша сабырлы жұмсақ үнмен.

Баланың жүзіндегі шаттық лезде ғайып болды. Осыдан бірнеше минут бұрын қыз қалай қиял әлемінен шынайы өмірге оралса, бала да дәл солай осы мезетке топ ете түсті. Дәп бір бетіндегі жапқыш ысырылып, жүзі әп-сәтте өзгеріп, немқұрайды әрі мағынасыз бейнеге айналғандай.

— Иә, әрине, — деді ол. — Мен қателесіппін. Дұрыс айтпаппын.

— Олай болса, бұл қай шығарма?

— Бір жерден естіп, құлағымда қалып қойған әуен ғой.

— Қандай әуен?

— Білмеймін.

— Оны қайдан естіп едің?

— Есімде жоқ.

Ол шарасыздықтан үнсіз қалды. Бала ықылассыз түрмен теріс айналып кетті.

— Хейлиге қатты ұқсайды, — деді бұл. — Мен ол жазған әр туындыны білемін, бірақ дәл осындай шығармасы есімде жоқ.

Баланың жүзіндегі салқындық жоғала қоймады. Тек артына қайырылып, бұған сұрақ қойғанда ғана аз-кем ықылас пайда болды.

— Сізге Ричард Хейлидің музыкасы ұнай ма? — деп сұрады ол.

— Иә, қатты ұнайды.

Бала біраз уақыт әйелге қобалжыған түрмен зерделей қарап тұрды да, теріс айналды. Ол жұмысын жалғастырып жатқанда қыз оның әр өнімді әрекетін көз алмай бақылады. Бала үнсіз қимылдай берді.

Ол екі түннен бері көз ілмеген, бірақ ұйықтауға мүмкіндігі жоқ, дәл қазір оның басында проблема көп, ал уақыт тым тығыз еді. Пойыз Нью-Йоркке таңсәріде келіп жетуі тиіс. Оған дейін біраз уақыт бар, бірақ ол пойыздың бұдан да тезірек жүруін тіледі. Алайда бұл Таггерттің «Кометасы» болатын, ол — осы елдегі ең жылдам пойыз.

Қыз өз көңілін алаңдатпақ болып, әр нәрсені ойлауға тырысты, бірақ музыка әлі де оның санасын билеп тұрған және оны тоқтату мүмкін емес еді. Әуен аккордтары тоқтаусыз шеру секілді құлағының түбінен тамылжуын тоқтатпады… Ол ызалана басын шайқады да, қалпағын жұлып алып, темекі тұтатты.

«Ұйықтамаймын, — деп ойлады ол. — Ертең кешке дейін шыдаймын».

Пойыз дөңгелектері белгілі бір ырғақпен тарсылдап жылжи берді. Олардың дыбысына үйреніп қалғаны сонша, оған саналы түрде құлақ түріп отырған жоқ, бірақ бұл ырғақтың оған тыныштық сыйлайтыны анық.

Темекісін сөндірген сәтте ол тағы біреуін шегетінін білді, бірақ жаңасын тұтату үшін сәл де болса дамылдап алғысы келді, оған бір минут, жоқ, бірнеше минут керек…

Көзі ілініп кеткен екен, кенет біреу түртіп жібергендей оянып кетті. Ештеңе түсініп үлгермесе де, бірдеңе бүлінгенін білді — пойыз тоқтаған. Вагондар түнгі күңгірт көгілдір жарықтың сәулесіне шомылып, дыбыссыз тұр. Ол сағатына қарады, бұл уақытта тоқтайтын жөні жоқ. Терезеден қараған сәтте пойыздың елсіз далада тұрғанын түсінді.

Қарсы беттегі орында отырған біреудің қозғалғанын естіп:

— Тоқтап тұрғанымызға қанша уақыт болды? — деп сұрады.

— Бір сағаттай, — деп жауап қатты бір еркек селқос қана.

Ол орнынан атып тұрды да, есікке тұра жүгірді. Әлгі еркек ұйқылы-ояу күйі оны көзімен ұзатып салды. Сыртта өңменіңнен өтер суық жел соғып тұр. Жұлдызсыз аспан астында шет-шегі жоқ кең дала созылып жатыр. Ол қараңғыда шөптің сыбдырын естіді. Әудем жерде қозғалтқышты айнала қаумалаған бір топ адам көрінді, ал олардың үстінде дабыл белгісі қып-қызыл болып жыпылықтайды. Қозғалыссыз тұрған дөңгелектердің жанынан тез-тез басып өтіп, олардың жанына келді. Бірақ ешкім әйелге назар аудармады. Пойыз бригадасы мен бірнеше жолаушы бағдаршамның қызыл түсінің астында состиып тұр.

Олар ләм-мим деген жоқ. Өздері бірдеңені күтіп тұрғандай алаңсыз әрі енжар.

— Не болды? — деп сұрады бұл.

Инженер бері қарады. Жүзінде таңданыс бар. Әйелдің бір ауыз сөзі жолаушының қызығушылығынан туған сұрақ емес, бұйрық сияқты естілді. Қолын қалтасына салып, пальтосының жағасын көтеріп алған, желмен бірге жалбыраған шашы ұйпа-тұйпа болып, бетінің жартысын жауып кетіпті.

— Қызыл түс, ханым, — деді ол бас бармағымен жоғары жақты нұсқап.

— осылай тұрғанымызға көп болды ма?

— Бір сағаттай.

— Негізгі жолдан шығып кеттік пе?

— Иә.

— Неге?

— Білмеймін.

Осы кезде жолсерік әңгімеге араласты.

— Бізді қосалқы жолға салып жіберетіндей жөні жоқ еді. Мына ауыстырғыш дұрыс жұмыс істемей тұр. Ал анау тіпті істен шыққан, — деген ол төбесінде жанып тұрған қызыл түске қарады. — Сигнал өзгереді деп ойламаймын. Меніңше, бұл құрылғы мүлде жұмыс істемейді.

— Онда не қарап тұрсыздар мұнда?

— Бірдеңе өзгере ме деп күтіп тұрмыз.

Арадағы үрейлі үнсіздік кезінде өрт сөндіруші мырс ете қалды.

— Өткен аптада «Оңтүстік Атлант» компаниясының жүйрік пойызы осылай екі сағат қосалқы жолда қалып қойған. Жай ғана біреудің қателігінен.

— Бұл — Таггерттің «Кометасы», — деді әйел. — «Комета» ешқашан кешікпейді.

— Біздің елімізде ешқашан кешікпейтін жалғыз пойыз бар, ол — осы, — деді инженер.

— Қай салада болсын мұндай жағдай әйтеуір бір рет болса да болмай қоймайды, — деді от жағушы.

— Сіз теміржол жайлы ештеңе білмейсіз, ханым, — деді әлдебір жолаушы. — Бұл елде дені дұрыс сигнал жүйесі де, жұмысын жақсы білетін білікті диспетчер де жоқ.

Әйел оған бұрылып қараған да жоқ, инженермен арадағы әңгімесін жалғастыра берді.

— Дабылдама үзілгенін біледі екенсіз, әрі қарай не істемексіз?

Инженерге оның дауысындағы өктемдік ұнаған жоқ және оның неліктен осылай оп-оңай билеп-төстеп тұрғанын түсіне алмады. Түріне қарасаң, жап-жас қыз секілді, тек аузы мен көзінен ғана оның отыздар шамасындағы әйел екенін бағамдауға болады. Кіреукелі сұр көздері тек маңызды істі іріктеп жатқандай тік қарайды және тым мазасыз. Бет-әлпеті жалпы таныс сияқты, бірақ қайдан көргенін есіне түсіре алмады.

— Ханым, мен өз бетімше ештеңе істемеймін, — деді ол.

— Ол нені айтқысы кеп тұр, түсіндірейін, — деді от жағушы. — Біздің жұмыс — жоғарыдан бұйрық пен нұсқау күту.

— Сіздің жұмысыңыз — осы пойызды басқару.

— Қызыл түс жанып тұрғанда емес. Егер бізге «тоқта» деген белгі келсе, әрине, тоқтаймыз.

— Қызыл түс қауіп-қатерді білдіреді, ханым, — деді жолаушы.

— Қауіпке бас тіге алмаймыз, — деді инженер. — Бұған кім жауап берсе де, біз кетіп қалған соң бүкіл кінәні бізге аудара салады. Сондықтан біреу бұйрық бергенге дейін орнымыздан қозғалмаймыз.

— Ал егер ешкім ештеңе істемесе ше?

— Ерте ме, кеш пе, жөндейтін біреу келеді.

— Қанша күт дейсіз бізге?

Инженер иығын қиқаң еткізді. «Джон Голт деген кім?».

— Ол не дегісі кеп тұр, айтайын, — деп әңгімеге араласты от жағушы. — Жауабы жоқ сұрақтарды қоймаған жөн.

Әйел жоғарыдағы қызыл түске, сосын адам аяғы баспаған қараңғы далаға қарай созылып жатқан теміржолға көз салды.

— Келесі бағдаршамға дейін абайлап қана жылжи берейік. Егер бәрі дұрыс болса, басты жолға түсіп, сапарды жалғастырыңыз. Сосын ашық тұрған бірінші стансаға тоқтаңыз, — деді әйел.

— Солай ма? Кім айтты оны?

— Мен айттым.

— Сен кім едің?

Әйел бұл сұрақты күтпеген еді, ол таңғалып үлгергенше арада өте қысқа үнсіздік орнады, кенет оның жүзіне мұқият тесіле қараған инженер:

— Құдайым-ау! — деп айғайлап жіберді.

Әйел оның сұрағына ренжіген жоқ, тек мұндай сауалды ол өте сирек еститін.

— Мен Дагни Таггертпін.

— Ал мен… — деген от жағушы әрі қарай сөзін жұтып қойды.

Одан кейін бәрі үнсіз қалды. Әйел әбден бұйрық беріп үйренген үйреншікті дауыспен сөзін жалғады.

— Басты жолға қайта оралып, ашық тұрған бірінші стансада мен айтқандай аздап аялдаңыз.

— Иә, Таггерт ханым.

— Босқа жоғалтқан уақыттың орнын толтыруыңыз керек. Сондықтан осы түнді дұрыс пайдаланыңыз. «Комета» кестеде көрсетілген уақытта жетуге тиіс.

— Жарайды, Таггерт ханым.

Енді кетейін деп жатқанда инженер үнсіздікті бұзды.

— Егер қандай да бір мәселе туындаса, жауапкершілікті өз мойныңызға аласыз ба, Таггерт ханым?

— Иә.

Әйел купесіне жеткенше жолсерік соңынан еріп жүрді.

— Бұл… қалай болғаны? Күндізгі пойызға, отыратын орынға билет алғаныңыз қалай, Таггерт ханым? Неге бізге хабар бермедіңіз? — деп үсті-үстіне сұрағын жаудыра берді ол абдыраған үнмен.

Дагни жылы жымиды.

— Ондай ресми мезіретке уақытым болмады. Өз билетім Чикагодан келетін 22-нөмірлі пойызға алынған еді, бірақ мен Кливлендтен шықтым, ал 22-пойыз кешігіп кетті. Сол аралықта «Комета» келді де, мен соған отыра салдым. Ұйықтайтын вагондарда орын қалмапты.

Жолсерік басын шайқады.

— Ағаңыз… ешқашан бұлай істемес еді.

Дагни күлді.

— Иә, ол сондай.

Пойыздың жанындағы адамдар оның соңынан ұзақ қарап тұрды. Арасында жап-жас тежегіш шебері де бар еді.

— Ол кім? — деп сұрады жігіт әйел кеткен жақты нұсқап.

— «Таггерт Трансконтиненталды» басқарып отырған адам, — деді инженер. Оның дауысынан шынайы құрмет сезіліп тұрды. — Өндіріс бөліміне жауапты вице-президент осы.

Пойыз жұлқына алға қозғалған сәтте оның ышқына шыққан дыбысы кең далаға тарап кетті. Осы сәтте терезенің жанына жайғасқан Дагни тағы да темекі тұтатты.

«Осылай бүкіл елде желі істен шығып, кез келген жерде, кез келген уақытта осындай келеңсіздікке тап болуымыз мүмкін», — деп ойлады ол. Бірақ оның бойында ашу да, мазасыздық та жоқ еді, оның жалпы бірдеңе сезінетіндей шамасы болмады.

Бұл басқалармен ақылдасып шешетін тағы бір мәселе болғалы тұр. Ол фирманың Огайо бөлімшесін басқарушының қолынан түк келмейтінін және оның Джеймс Таггерттің досы екенін білетін. Дагни көптен бері оны жұмыстан шығаруды талап етіп жүрген, қазір бірдеңе деуді қойды. Өйткені әлгінің орнын басатын лайықты адам жоқ еді. Бір қызығы, бұл елден білікті маман табу қиын болып тұр әзірге.

«Бірақ одан құтылуға тура келеді, ал оның орнын Оуэн Келлогке беру керек» деген ойға келді. Бұл Нью-Йорктегі Таггерт терминалын басқарушының көмекшісі ретінде ісін адал атқарып жүрген жас инженер болатын. Ол терминалдың жұмысын жақсы жолға қойды.

Дагни біраз уақыт оны сырттай бақылап жүрді. Келешегі жоқ иен даладан асқан мұқияттықпен алмас іздеген адам секілді оның жұмысынан мін іздейтін. Келлог бөлім бастығы болуға тым жас еді, сондықтан Дагни оған тағы бір жыл уақыт бергісі келген. Алайда күтуге уақыт жоқ. Жете салысымен онымен сөйлесуге тиіс.

Терезеден әлсін-әлсін көрінетін жер жолағы енді сұр ағынға айналып, шапшаңдықпен сырғып жатты. Ақыл-ойын жаулап алған құрғақ есеп пен сөздің арасынан аз да болса сезімге ерік беретін уақыт тапты: бұл соңғы әрекетінің нәтижесіне ауыр да болса айызы қанған сәт еді.

«Комета» Нью-Йорктегі Таггерт терминалының туннеліне ысқырып кіріп келе жатқанда Дагни Таггерт еңсесін тіктеді. Ол пойыз жер астына түсіп келе жатқанда үнемі алға ұмтылу, үміт және жұмбақ толқынысты сезінетін. Кәдімгі тіршілік пішінсіз заттардың нашар бейнеленген көмескі суреті болса, ал бұл бояу жаққыш қылқаламмен бірнеше рет ойқы-сойқы жаға салған нобай секілді еді. Соның арқасында қай нәрсе де оны жасауға тұрарлықтай мінсіз және маңызды болып көрінетін.

Ол терезенің ар жағынан көрінген туннельдің жалаңаш бетон қабырғаларына, құбырлар мен желілер жүйесіне, қызыл және жасыл оттары алыстағы түрлі түсті тамшылар секілді көрінетін қара ойыққа қарай созылып жатқан теміржол рельстеріне көз салды. Осы сәтте жалаң мақсат пен оған қол жеткізген тапқырлыққа сүйсіну ғана қалады, оны бұзатын ештеңе жоқ. Ол бір мезет көкке шаншыла төбесінен төніп тұрған Таггерт кеңсесі жайлы ойлады. «Бұл — ғимараттың тамыры, жер астына жайылған іші қуыс тамырлар, олар қаланы қоректендіріп тұр» деген ой санасын жаулады.

Пойыз тоқтап, Дагни сыртқа шыққанда, өкшесі перронға тақ-тақ етіп тиген сайын біртүрлі жеңілдік, өрлеу, тау қопаруға дайын құлшынысты сезді.

Ол тез-тез басып, алға жүре берді. Оның жылдам басқан әр адымы бойын кернеген қуанышын білдіріп тұрғандай. Өзінің әлдебір әуенді ыңылдап келе жатқанын аңғарды: Хейлидің бесінші концерті. Біреу сыртынан көз алмай қарап тұрғанын сезген ол жалт қарады. Сонадайда жас жолсерік соңынан қадала қарап тұр екен.

***

Дагни Джеймс Таггерттің үстеліне қарама-қарсы үлкен креслоның шынтақ сүйенішінде отыр. Пальтосының алды ашық, оның ішінен киген жол костюмі мыжылған. Бөлменің екінші шетінде отырған Эдди Уиллерс блокнотына бірдеңелерді түртіп қояды. Оның лауазымы — өндіріс жөніндегі вице-президенттің арнайы көмекшісі және басты міндеті — Дагнидің босқа уақыт жұмсамауына сеп болу. Ол Эддиді осындай кездесулерге жиі қатыстырады, өйткені сонда көмекшісіне қайтара түсіндіріп отырудың қажеті болмайды, ол бәрін өз құлағымен естіп, көңілге түйіп алады.

Джеймс Таггерт басын мойнына тығып алып, бүкшиіп отыр.

— Рио-Норте желісі бір басынан екінші басына дейін түгел қоқыстан тұрады, — деді Дагни. — Ол мен ойлағаннан да нашар болып шықты. Бірақ біз оны аман алып қаламыз.

— Әрине, — деді Джеймс Таггерт.

— Рельстердің бір бөлігі кәдеге жарайды. Бірақ ұзақ уақытқа емес. Таулы жерлерде жаңа рельс төсеуді бастаймыз, ең әуелі Колорадода. Екі айдан кейін жаңа рельс келеді.

— Бірақ Оррен Бойлдың айтуынша…

— Мен рельс жеткізуге «Риарден Стилге» тапсырыс бердім.

Эдди Уиллерстің тұншығып шыққан дауысынан бір қызықты күткен ішкі тілегі сезілді.

Джеймс Таггерт бірден жауап қата қоймады.

— Дагни, адам сияқты отырсаң болмай ма? — деді ол біраздан кейін. Дауысынан ешкімді жақтырмай тұрғаны сезілді. — Ешкім іскерлік жиналысты бұлай өткізбейді.

— Мен өткіземін.

Дагни әлі күтіп тұр еді. Джеймс оның көзіне тіке қарамауға тырысты.

— Риарденге рельске тапсырыс бердім дейсің бе?

— Кеше кешке. Мен оған Кливлендтен телефон соқтым.

— Бірақ директорлар кеңесі оған рұқсат берген жоқ. Мен рұқсат берген жоқпын. Менімен ақылдаспадың.

Дагни үстел үстінде тұрған телефонның тұтқасын алып, Джеймске созды.

— Риарденге хабарласып, тапсырыстан бас тарт.

Джеймс Таггерт орындығының арқалығына қарай шалқайды.

— Мен олай деген жоқпын, — деді ол өкпелі үнмен. — Айтқым келгені ол емес.

— Онда қала берсін бе?

— Мен оны да айтқан жоқпын.

Дагни артына бұрылып, Эддиге қарады.

— Эдди, олар «Риарден Стилмен» келісімшарт жасасын. Джим қол қояды.

Ол қалтасынан мыжылған парақты шығарып, Эддиге лақтырды.

— Цифрлар мен талаптар бар.

— Бірақ кеңес оған… — дей берген Джеймстің сөзін Дагни бөліп жіберді.

— Кеңестің бұған ешқандай қатысы жоқ. Олар осыдан он үш ай бұрын саған рельс сатып алуға рұқсат беріп қойған. Ал оны кімнен сатып алу өз еркіңде.

— Басқармаға айтпай, олардың пікірін тыңдамай, мұндай шешім қабылдау дұрыс емес, меніңше. Мен неліктен осындай жауапкершілікті өз мойныма алуға тиіспін, түсінсем бұйырмасын.

— Жауапкершілік менің мойнымда.

— Ал шығындар ше?

— Риарден Оррен Бойлдың «Ассошиэйтед Стиліне» қарағанда әлдеқайда аз ақша сұрап отыр.

— Мейлі, ал сонда Оррен Бойл ше?

— Мен келісімшартты бұздым. Бізге оны тоқтатуға осыдан алты ай бұрын рұқсат берілген.

— Қашан бұзып үлгердің?

— Кеше ғана.

— Бірақ ол маған «осы әрекетіңді раста» деп хабарласқан жоқ қой.

— Ол хабарласпайды.

Таггерт үстеліне тесіле қараған күйі отыра берді. Дагни ағасының Риарденмен істес болудан неге қашқақтайтынын және оның әлгі компанияға деген себепсіз жалтарма өкпе-ызасын түсіне алмады. «Риарден Стил» алғашқы пешін іске қосқан сәттен бастап он жыл бойы «Таггерт Трансконтиненталдың» басты жеткізуші серіктесі болды. Ол кезде теміржолды әлі әкесі басқаратын. Он жыл бойы олар пайдаланатын рельстердің басым бөлігін «Риарден Стил» компаниясы өндіріп келді. Елде тапсырысыңды дер кезінде шашау шығармай әкеліп тұратын фирмалар некен-саяқ болатын. «Риарден Стил» сол аз ғана сенімді топқа кіретін.

«Егер ақыл-есім дұрыс болмаса, — деп ойлады Дагни, — ағамның Риарденмен неге жұмыс істегісі келмейтінінің себебі Риарденнің өз қызметін барынша мінсіз және тиімді атқаратыны деген тұжырымға келер едім». Бірақ бұл адамның ақылына сыймайтын нәрсе ғой, сондықтан ол мұндай ойдан аулақ болуға тырысты.

— Бұл әділетсіз, — деді Джеймс Таггерт.

— Несі әділетсіз?

— Бүкіл шаруамызды Риарденге тапсыратынымызды айтам. Басқа компанияларға да мүмкіндік беру керек қой. Риарденге түкке керегіміз жоқ, ол онсыз да өте үлкен. Біз монополияға жол беріп отырмыз.

— Не болса соны сөз етуіңді қойшы, Джим.

— Неге ылғи да Риарденнің қолтығына су бүркіп отыруымыз керек?

— Өйткені ол керегімізді міндетті түрде уақытында жеткізеді.

— Осы Генри Риарденді суқаным сүймейді.

— Солай-ақ болсын. Бірақ оның не қатысы бар мұнда? Бізге рельс керек және сол ғана бізге оны тауып бере алады.

— Адам факторы өте маңызды. Сендер адам факторының мәнін жете түсінбей отырсыңдар.

— Біз дәл қазір теміржолды қалайда аман сақтап қалсақ деп отырмыз, Джим.

— Иә, әрине, оған дау бар ма? Бірақ сенің осы адам тани білетін қасиетің жоқ.

— Жарайды. Солай дейік.

— Егер осындай ірі тапсырысты Риарденге беріп, болат рельс алдырсақ…

— Олар болаттан емес, риарден-металдан жасалған.

Дагни жалпы адамдарға күлу, оларды мазақ ету дегенді білмейтін, бірақ бұл жолы Джеймстің абыржыған жүзін көргенде өзін ұстай алмай, сақылдап күліп жіберді.

Риарден-металл деген — Риарден компаниясы он жыл бойы тәжірибе жасап, ойлап тапқан жаңа қорытпа болатын. Жақында ғана нарыққа шықты. Оған әлі бірде-бір клиент тапсырыс берген емес.

Таггерт бір сәт тосылып қалды, жаңа ғана күлкісін тыя алмаған Дагнидің дауысы тым қатқыл және суық шықты.

— Қоя ғой, Джим. Сенің не айтайын деп тұрғаныңды жақсы білемін. «Оны әлі ешкім қолданып көрмеген. Риарден-металдың сапасын әлі ешкім тексермеді».

— Бірақ… — деді тұтыққан Таггерт. — Бірақ… оны ешкім ешқашан пайдаланып көрмеген ғой!

Бойын кернеген ашу Дагниді сөзден тосылтқанын байқағанда оның жаны кірді. Оған қарындасының бет-жүзіндегі эмоцияны бақылау қызық еді: ол сезімдер ешкімге беймәлім, жұмбағы көп бөгде жанның осал тұстарын «міне, мұнда қара» деп айшықтап көрсетіп тұрған қызыл шамдар секілді. Бірақ металл қорытпасына бола бұлқан-талқан болғанын және мұндай ашу-ызаның не білдіретінін түсіне алмады. Сондықтан ойындағысын оңтайлы пайдалану мүмкіндігі жоқ болатын.

— Металлургия саласындағы ең үздік әрі беделі биік мамандар, — деді ол, — риарден-металға дұрыс көзқараста емес. Олар..

— Жетер енді, Джим.

— Кімнің пікіріне сүйеніп, осындай шешім қабылдадың?

— Мен ешкімнің пікірін сұрамаймын.

— Сонда неге сүйенесің?

— Саналы ойға.

— Кімнің пікірін дұрыс көресің?

— Өзімнің.

— Жоқ, осы мәселе бойынша кіммен ақылдастың деймін?

— Ешкіммен.

— Сонда сен өзің риарден-металл туралы не білесің, сайтан алғыр?

— Бұл — осы уақытқа дейін нарықта сатылымға шыққан ең жақсы дүние.

— Неге олай ойлайсың?

— Өйткені ол болатқа қарағанда берік әрі арзан және кез келген темір-терсекке қарағанда ұзағырақ қызмет етеді.

— Оны кім айтты?

— Джим, мен колледжде инженер ісін оқып бітіргенмін. Демек, бұл салада бірдеңе білетін шығармын.

— Не білесің?

— Қорытпа металдың құрамын және Риарден көрсеткен тәжірибенің нәтижесін айтып отырмын.

— Егер соншалықты сапалы болса, ел талап әкетер еді ғой. Бірақ ала қойған ешкім жоқ, — деген Джим ашулана дірілдеген дауысымен әрі қарай сөзін жалғады. — Оның жақсы материал екенін қайдан білесің? Оған қалай сенімді боласың? Мұндай шешімге қалай келдің?

— Біреу осылай шешуге тиіс болды, Джим. Басқа кім?

— Мен бірдеңені түсінбеймін, неге біз оны қолданған алғашқы компания болуымыз керек?

— Рио-Норте желісін аман сақтап қалғың келе ме, жоқ па?

Ол жауап берген жоқ.

— Мүмкіндігім болса, осы жүйедегі бүкіл рельстерді біртіндеп жұлып алып, оны риарден-металмен алмастырар едім. Оның бәрін түгел жаңарту керек. Қолдағы бар рельстер ұзаққа жарамайды. Бірақ, өкінішке қарай, ондай мүмкіндігіміз жоқ. Ең әуелі, осы қыспақтан шығып алуымыз керек. Сонымен тығырықтан шығуға құлқың бар ма, жоқ па?

— Біз әлі күнге дейін осы елдегі ең үздік теміржол желісі саналамыз. Басқаларының жағдайы бұдан да жаман.

— Демек, тығырықтан шыққанымызды қаламайсың ғой?

— Мен олай деген жоқпын! Неге қара аспанды төндіре бересің осы? Егер мәселе қаржыға келіп тірелсе, неге ақшаны Рио-Нортеге ысырап еткің келіп отыр? Ол жақта «Феникс Дуранго бар», білесің ғой. Ол сол маңдағы бүкіл бизнесімізді күйретіп бітті. Біз құйған инвестицияны құртуға дайын отырған бәсекелесімізден қорғайтын ештеңе жоқ, ақшаны бекер шашып қайтеміз?

— Өйткені «Феникс Дуранго» керемет теміржол желісі, бірақ мен Рио-Нортенің жұмысын жетілдіргім келеді. Колорадода екі немесе үш теміржол бірге жұмыс істеп, қомақты табыс таба алады. Негізі, мен теміржол жүйесін Эллис Уайеттің айналасындағы кез келген ауданнан өтетіндей етіп жасайтын едім.

— Эллис Уайет туралы әңгімелерге тойдым.

Дагнидің көзқарасы өзіне ауып, біраз уақыт қадалып, тапжылмай тұрып қалды. Бұл Джеймске ұнамады.

— Дәл қазір күйіп бара жатқан дәнеңе жоқ, — деді ол біреу қорлағандай ызалы үнмен. — «Таггерт Трансконтиненталдың» қазіргі жағдайында асығыс шешім қабылдайтындай не боп қапты соншама?

— Бұл — сенің саясатыңның салдары, Джим.

— Қайдағы саясат?

— Біріншіден, сенің әлгі «Ассошиэйтед Стилмен» жасаған он үш айға созылған тәжірибең. Екіншісі — мексикалық апат.

— «Ассошиэйтед Стилмен» жасаған келісімшартты кеңес мақұлдаған, — деді Джеймс аптығып. — Кеңес Сан-Себастьян желісін салуға да бірауыздан рұқсат берген. Оның үстіне неге оны апат деп атайсың? Соны түсінбедім.

— Өйткені Мексика үкіметі сенің желіңді кез келген уақытта меншіктеп алуға күш салып жатыр.

— Бұл өтірік! — Джеймс айғайлап жіберді. — Сенің айтып тұрғаның — сұмдардың таратқан өсегі, басқа ештеңе емес! Менің сенімді адамдарым бар, олар…

— Қорқынышыңды көрсетпей-ақ қойшы, Джим, — деді әйел.

Ол үн қатпады.

— Қазір байбалам салғаннан пайда жоқ. Қолымыздан бар келетіні — соққыны барынша жұмсарту. Бәрібір бұл өте үлкен ысырап болғалы тұр. Қырық миллион доллар жоғалтып, одан кейін оңалып кету оңай болмайды. Бірақ «Таггерт Трансконтинентал» бұған дейін де талай ауыр соққыларға төтеп берген. Осы жағдайдан да аман шығуын қадағалаймын, — деді Дагни.

— Мен келіспеймін, Сан-Себастьян желісін тартып алу мүмкін емес, мұны жоққа шығарамын!

— Жарайды. Келіспей-ақ қой.

Дагни әрі қарай дауласпады.

— Мен бір нәрсені түсінбеймін, Эллис Уайетке неге сонша бүйрегің бұрып тұр? Сөйте тұра келешегі бұлыңғыр кедей елдің дамуына мүмкіндік беріп, қол ұшын созғанымызды жақтырмайсың, — деді ол ақталғандай сыңай танытып.

— Эллис Уайет ешкімнен көмек сұраған жоқ. Менің де оған емешегім езіліп тұрған жоқ. Менің жұмысым — теміржолды басқару.

— Бұл — ойы шектеулі адамның пікірі, меніңше. Неге біз тұтас ұлтқа емес, бір ғана адамға көмектесуіміз керек, соны түсіндірші.

— Біреуге көмектесу үшін жүрген жоқпын. Мен тек ақша табуды көздеймін.

— Бұл іске алғысыз ұстаным. Тек табыс табуға ұмтылатын өзімшіл сараңдық өткен шақта қалған. Жалпы, қазір кез келген іскер кәсіпорында қоғамның мүддесі әрқашан бәрінен жоғары тұруы керек деген қағида…

— Қашанға дейін әңгімеден ауытқып, қаша бермексің, Джим?

— Қай әңгімеден?

— Риарден-металға берген тапсырыстан.

Таггерт үнсіз қалды. Дагниге үн-түнсіз қараған күйі отыра берді. Әйелдің шаршап қалжырай бастаған сымбатты денесін қос иығы тіп-тік күйінде ұстап тұрса, ал иықтарын саналы ерік-жігері еңкейтпей тұр. Оның бет-әлпетін ұнататындар көп емес, жүзі тым суық, көзқарасы тым өткір, қанша тырыссаң да, оны сүйкімділер қатарына жатқыза алмайсың. Креслоның шынтақ сүйенішінен төмен салбыраған оның әдемі аяқтарына ызалана көз тастады, өйткені олар әйелге берген бағасын құртып тұр еді.

Дагни ләм-мим демеген күйі отыр. Ақыры Джеймс өзі сұрауға мәжбүр болды:

— Сен оған ешқандай дайындықсыз, бір сәттің ықпалымен телефонмен тапсырыс бере салдың ба?

— Мен бұл шешімге алты ай бұрын келгенмін. Хэнк Риарденнің өндірісі толық дайын болғанын күттім.

— Оны Хэнк Риарден деп атамашы. Дөрекі естіледі.

— Елдің бәрі солай атайды. Әңгімені басқа жаққа бұрма.

— Оған неге дәл өткен түні қоңырау шалдың?

— Одан бұрын хабарласа алмадым.

— Ең болмаса, Нью-Йоркке оралғанша күтуге болар еді ғой, сонда…

— Өйткені мен Рио-Норте желісін өз көзіммен көрдім.

— Жарайды, маған уақыт керек, мынаның бәрін ойласып, кеңеске ұсынып, үздік мамандармен ақылдасу…

— Оған уақыт жоқ.

— Сен маған тіпті ойлануға да уақыт бермедің ғой.

— Сенің ойың маған керек емес. Сенімен де, сенің кеңесіңмен де, профессорларыңмен де пікір таластыратын ниетім жоқ. Сенде таңдау бар, сол таңдауды жасайсың қазір. Тек қана «иә» немесе «жоқ» деп жауап бер, болды.

— Бұл — барып тұрған қисынсыз, қырсық, жосықсыз әдіс…

— «Иә» немесе «жоқ»?

— Сенің бір жаман жерің осы. Ылғи не «иә», не «жоқ» деп үйренгенсің. Ал өмір үнемі осындай абсолютті болмайды. Бұл жалғанда ештеңе абсолютті емес.

— Иә, металл рельстен басқасы… Оны аламыз ба, жоқ па?

Ол жауап күтті. Бірақ Джеймс үндемеді.

— Сонымен?

— Жауапкершілікті өз мойныңа аласың ба?

— Иә.

— Мейлі, — деді ол. — Басыңмен жауап бересің. Мен тапсырыстан бас тартпаймын, бірақ басқарма кеңесіне не айтатынымды өзім шешемін.

— Не айтқың келсе, соны айт.

Дагни кетуге оқталып, орнынан тұрды. Джеймс әңгіменің кенеттен осылай аяқталғанын қаламаған кейіппен үстелдің үстінен алға еңкейді.

— Сен бұл рәсімнің ұзақ уақыт алатынын түсінесің ғой, иә? — Оның үнінде үміт бар еді. — Бұл соншалықты оңай шаруа емес.

— Иә, әрине, — деді ол. — Эдди егжей-тегжейлі есебін жасайды, сосын оны саған жіберемін, бірақ сен оны, әрине, оқымайсың. Оны жұмысқа енгізуге саған Эдди көмектеседі. Бүгін кешке Филадельфияға жол жүремін. Сол жерде Риарденмен кездесуім керек. Екеуміздің атқаратын ісіміз көп. Негізі, бұл соншалықты қиын емес, Джим.

Дагни кабинеттен шығу үшін кері бұрылғанда, Джеймс қайтадан сөз бастады. Бірақ оның сөзі соншалықты қисынсыз естілді.

— Сен жолы болған адамсың. Мұндай нәрсе басқалардың қолынан келмейді.

— Нені айтасың?

— Басқа адамдар ет пен сүйектен жаралған. Оларда сезім бар. Олар бүкіл өмірін металл мен қозғалтқышқа арнай алмайды. Ал сенің жолың болды, сен сезім атаулыдан жұрдайсың. Сен жалпы ешқашан ештеңе сезінбейсің.

Ағасына қараған күйі қалшиып қатып қалған Дагнидің күңгірт сұр көздері әуелі таңданыстан шарасынан шықса, сосын біртіндеп сабырлыққа ауысты, кейіннен шаршаған адамның көздерін еске салатын енжар күйдегі көзқарасқа ұласты. Бірақ бұл көзқарас дәл осы сәтке төтеп беруден гөрі әлдеқайда ауыр ойлардан хабар беріп тұрған.

— Иә, Джим, — деді ол жай ғана. — Мен ешқашан ештеңе сезінбегем, шамасы.

Эдди Уиллерс оның соңынан кабинетке дейін еріп келді. Қыз іссапардан келген сайын Эдди әлемнің қаншалықты айқын, қарапайым, қабылдауға жеңіл бола түскенін сезетін. Ол сол сәтте-ақ өзінің солқылдақ қорқыныштарынан арылатын. Эдди Дагниді әйел болса да, ірі теміржол компаниясының өндіріс ісі жөніндегі вице-президенті болуға ең лайық тұлға деп санайтын жалғыз адам болатын. Он жасар кезінде Дагни оған «бір күні теміржолды басқарамын» дейтін. Сол алыста қалған бала күнінде орманды далада бұған риясыз сенген, қазір де титтей күмәні жоқ.

Екеуі кабинетке келген соң әйел креслосына жайғасып, Эдди жазып қалдырған ескертпелерге көз салды. Осы көрініс Эддиге көлікті оталдырып, мотор қосылып, дөңгелектер айнала бастайтын сәтті еске салды: жұмыс басталды!

Бөлмеден шығуға ыңғайланып, кетіп бара жатқанда есіне әлдене түсіп, кері бұрылды.

— Терминал бөліміндегі Оуэн Келлог сізбен кездескісі келеді, — деді Эдди.

Таңырқаған күйі Дагни басын көтерді.

— Қызық. Өзім де шақыртайын деп отыр едім. Келе берсін. Айтатын сөзім бар… Эдди, — деді ол кенет. — Жұмысты бастамай тұрып «Эйерс музыка баспасындағы» Эйерске хабарласшы, менімен байланысқа шықсын.

— Музыка баспасы? — деп қайталады ол сенімсіз үнмен.

— Иә. Одан бір нәрсе сұрауым керек.

Эйерс мырза телефонның ар жағынан әдепті әрі шыдамсыз үнмен «қандай көмегім керек?» деп сұрады.

— Бір нәрсені нақтылап беріңізші, осы Ричард Хейли жаңа, фортепианоға арналған бесінші концертін жазды ма? — деп сұрады Дагни.

— Бесінші концерт дейсіз бе, Таггерт ханым? Жоқ, әрине, жазбады.

— Сенімдісіз бе?

— Толық сенімдімін, Таггерт ханым. Оның ештеңе жазбағанына осымен сегіз жыл болды.

— Демек, ол тірі ғой?

— Иә… енді көзбен көргендей толық сеніммен айта алмаймын, ол қоғам өмірінен мүлде алыстап кетті. Бірақ о дүниелік болса, біз міндетті түрде еститін едік, оған сенімдімін.

— Егер ол бірдеңе жазса, сіздерге мәлім болар ма еді?

— Әрине. Біз ол жайында бірінші болып білеміз. Оның бүкіл жұмыстарын жарыққа шығарған — біз. Бірақ өзі көптен бері жазбай кетті.

— Түсінікті. Рахмет.

Кабинетіне имене енген Оуэн Келлогты көріп, көңілі жайлана түсті. Жас маманның түрін есіне түсіре алмағанда ол оны түнгі пойыздағы жас жолсерікке ұқсатқан еді. Бұл Дагни сенім арта алатын іскер адамның келбеті болатын. Келлогты көргенде олардың шынымен ұқсайтынын түсінді.

— Отырыңыз, Келлог мырза, — деді ол.

Бірақ Келлог отырған жоқ.

— Бір кездері өзіңіз «жұмыс ауыстырғың келсе, маған айт» деген едіңіз, Таггерт ханым, — деді ол. — Мен соны айтуға келдім. Жұмыстан шығамын.

Ол Оуэн Келлогтан бәрін күткен, бірақ дәл мұны емес. Аузына сөз түспей, бір сәт абдырап отырып қалды.

— Неге?

— Жеке басыма қатысты себептермен.

— Сізге жұмыс орныңыз ұнамай ма?

— Жоқ, олай емес.

— Біреу жақсы ұсыныс жасады ма?

— Жоқ.

— Қай теміржол желісіне жұмысқа бара жатырсыз?

— Мен басқа теміржолға ауысып жатқан жоқпын, Таггерт ханым.

— Сонда қайда жұмысқа орналасасыз?

— Ешқайда. Ол жағын әлі шешкен жоқпын.

Көңіліндегі аздаған алаңдаушылықпен жігітке зер сала қарады. Жүзінде ешқандай өшпенділік жоқ, әйелге тіке қарап тұр. Әр сұраққа еш зілсіз, қиналмай жеңіл жауап береді, яғни жасыратын ештеңесі жоқ, ешкімге ұнауға тырыспайтын көргенді, сыпайы адамның келбеті.

— Онда неге жұмыстан кетесіз?

— Жеке шаруамен.

— Ауырып қалдыңыз ба? Мәселе сіздің денсаулығыңызда ма?

— Жоқ.

— Басқа қалаға кетесіз бе?

— Жоқ.

— Аяқастынан жұмысты тастауға мүмкіндік беретін байлықты мұраға алдыңыз ба?

— Жоқ.

— Әрі қарай әйтеуір бір жерде жұмыс істеп, табыс табатын ойыңыз бар ғой?

— Иә.

— Бірақ «Таггерт Трансконтиненталда» жұмыс істегіңіз келмейді ғой?

— Дәл солай.

— Демек, осындай шешім қабылдауға итермелеген бір жағдай болғаны ғой. Не болды?

— Ештеңе болған жоқ, Таггерт ханым.

— Менен бірдеңе жасырғаныңызды қаламаймын. Оның себебін білгім келеді.

— Менің сөзіме сенесіз бе, Таггерт ханым?

— Сенемін.

— Жұмыс орнымдағы ешбір адам, ешбір жағдай осындай шешім қабылдауыма әсер еткен жоқ, Таггерт ханым.

— «Таггерт Трансконтинентал» компаниясына тағар айыбыңыз жоқ қой?

— Жоқ.

— Олай болса, менің ұсынысымды естіген соң шешіміңізді өзгертетін шығарсыз, бәлкім.

— Кешіріңіз, Таггерт ханым. Шешімімді өзгертпеймін.

— Қандай ұсыныс екенін айтайын ба?

— Иә, айта беріңіз.

— Өзіңізге ұсынғалы отырған лауазымды сіз менің алдыма келіп, кететініңізді айтпай тұрып ұзақ уақыттан бері ойлап жүргенімді айтсам, сөзіме сенесіз бе? Соны білсеңіз деймін.

— Әр сөзіңізге имандай сенем, Таггерт ханым.

— Бұл біздің теміржол желісінің Огайо бөлімшесі бастығының қызметі. Істеймін десеңіз, бүгін кіріссеңіз де болады.

Жігіттің жүзінен ешқандай өзгеріс білінбеді. Бұл сөздер өмірінде теміржол туралы естіп-білмеген жабайы адамға қалай әсер етсе, Оуэн Келлог үшін де дәл солай еш мән-мағынасы жоқ секілді.

— Ол қызмет маған керек емес, Таггерт ханым, — деді ол.

Бөлмеде ыңғайсыз үнсіздік орнады.

— Керек соманы жаз, Келлог. Қанша жалақы алғың келетінін айт, сенің осында жұмыс істегеніңді қалаймын. Кез келген теміржол желісі ұсынған ақшаны мен еселеп төлей аламын.

— Ешқандай теміржолда жұмыс істейтін ниетім жоқ.

— Сен өз жұмысын ерекше жақсы көреді деп ойлаушы едім.

Оның бет-әлпетінде бірінші рет сезім ұшқындары пайда болды. Көзінің қарашығы үлкейіп, үні бәсең болғанмен, жігерлі шықты:

— Жақсы көремін.

— Онда сені осында қалдыру үшін не істей аламын, соны айтшы!

Бұл сөз аузынан еріксіз шығып, шарасыз үнмен айтылған соң ба, Келлогқа әсер еткендей болды.

— Бәлкім, алдыңызға келіп, жұмыстан шығатынымды айтқаным әділетсіз болған шығар, Таггерт ханым. Өзіңіз маған «жұмыс ауыстыратын ойың болса, айт» дегенсіз және оны маған қарсы ұсыныс айту үшін ескерткен шығарсыз. Сондықтан менің қазір осылай дегенім жаңа ұсыныстарға ашық екенімді білдіретіндей. Бірақ олай емес. Бүгін мұнда келген себебім… өзіңізге берген уәдемді орындағым келді, бар болғаны — сол.

Ол бүгіндікке алғаш рет сөйлеп тұрып кібіртіктеді. Соған қарап, оның бір кездері берген сөзінде тұрғысы келгенін, Дагнидің өтінішін және өзіне деген ерекше ықыласын қаншалықты бағалайтынын, мұндай шешім қабылдау оңайға соқпағанын түсінуге болар еді.

— Келлог, не десем де, айтқаныңнан қайтпайсың ғой, солай ма? — деп сұрады әйел.

— Солай, Таггерт ханым. Ештеңе керек емес.

Ол кетуге оқталып, есік жаққа бұрылды. Дагни өмірінде бірінші рет өзін дәрменсіз, қаусаған біреу сезінді.

— Неге? — деді ол. Бұл сұрағы ешкімге бағытталмаған еді.

Жігіт тоқтай қалды. Иығын қиқаң еткізіп, жымиып қойды. Бір сәтке жүзі жадырап кетті. Бұл Дагнидің ғұмырында көрген ең біртүрлі жымиыс еді. Онда жұмбақ шаттық та, қайғы да, шексіз мұң да қатар сезіліп тұрды.

— Джон Голт деген кім? — деді ол.

II тарау

ШЫНЖЫР

Әуелі жылтылдап бірді-екілі от қана көрінді. Филадельфияға жолға аттанған «Таггерт» желісінің пойызы қараңғыда самаладай шашырата жарық түсіріп келеді. Олар елсіз жазықта ешбір бағытты тіке көздемей, жан-жаққа бірдей тарап жатқан еді, бірақ ешқандай мақсаты жоқ деп айтуға келмейтіндей өте қуатты болатын. Жолаушылар ол жарыққа аса мән бермей, ықылассыз көз салды.

Аспанның аясында елеусіз бір құрылымның қара сұлбасы пайда болды, сосын теміржолға жақын маңнан үлкен ғимарат бой көрсетті. Қараңғылық құшағындағы ғимараттың терезелерінде жарық жоқ, тек пойыз оттары ғана оның қабырғаларының әйнектерінен бірқалыпты сырғып жатты.

Қарсы келе жатқан жүк пойызы жан-жағын қақырата сөгіп, дүрсілдей қасынан өтіп, әлгі көріністі жауып қалды. Кенет қаз-қатар тізілген Фиат көліктерінің ар жағынан әлсіз сәуленің жарығымен алыстан құрылыстар көзге шалынды. Бұл сәуле әлсін-әлсін ары-бері қозғалып, әлгі құрылыстар тыныс алып тұрғандай әсер қалдырды.

Жүк пойызы өтіп кеткен соң будақ-будақ будың құшағындағы қырлы ғимараттар көрінді. Тіке түскен мол жарық сол шарғы будың тура үстінен кесіп түскен. Бу да аспан секілді қып-қызыл болатын.

Одан кейін көрініс ауысып, келесіде енді ғимарат емес, торкөз әйнектен жасалған қабықшаға ұқсайтын әлдене пайда болды. Бөренелер мен крандарды, фермаларды көз қаратпайтын қызғылт сары жалын тегіс орап алғандай.

Жолаушылар тіршілік белгісі байқалмаса да, бірнеше шақырымға созылып, қыбыр-жыбыр тірлігін жалғастырып жатқан қаланың не жұмбағы бар екенін түсіне алмады. Олар қисайған ғимараттарға ұқсайтын мұнараларды, ауада ілінген көпірлерді және қатты қабырғаларда жалын атқан жарықшақты көрді.

Сондай-ақ түн қараңғылығында жылжыған қып-қызыл цилиндрлер тізбегі көзге түсті. Олар қыздырылған металдан жасалған еді.

Теміржолдың жанынан кеңсе ғимараты көзге шалынды. Шатырындағы үлкен неон маңдайша жолай өткен пойыздарға сәулесін түсіріп тұрды. Ол жерде «Риарден Стил» деп жазылыпты.

Жолаушылардың бірі, экономика профессоры серігіне қарата сөйледі.

— Біздің индустриялық ғасырдың орасан зор ұжымдық жетістіктеріндегі жеке тұлғаның рөлі қандай?

Жанындағы журналист болашақ мақаласына арнап блокнотына былай деп түртіп қойды:

«Хэнк Риарден — қолы неге тиіп кетсе, соған өз есімін жазбай кетпейтін адам. Осыған қарап Хэнк Риарденнің мінезі туралы қорытынды жасай беруіңізге болады».

Ұзын ғимараттан аспанға қызыл түтін бұрқ ете қалғанда пойыз қараңғылыққа қарай ышқына ұмтылды. Жолаушылар мән бермепті, тағы бір қорытпа олардың назарынан тыс қалған екен.

Бұл — риарден-металға берілген алғашқы тапсырыстың бастапқы балқыту жұмысы болатын.

Диірмен ішіндегі пештің аузында тұрған жұмысшылар үшін сұйық металдың ашық жерге алғаш атқылауы осы таңдағы таңғаларлық жайт еді. Ашық кеңістікке төгілген жіңішке жолақ күн сәулесімен әбден ағарып, тап-таза боп жарқырайды.

Қайнаған қорытпадан шыққан қап-қара бу қызыл жолақпен жоғары қарай көтеріледі. Фонтан секілді атқылаған ұшқындар бір қарағанда жарылған артериядан шапшыған қан секілді. Жоқ жалынның долылығын көрсету үшін ауа жыртылып айырылғандай көрінді, кеңістікті айналып ұшқан қызыл дақтар адам қолымен жасалған құрылымға сыймай, сәл болмағанда бағаналарды, арқалықтарды, көпірлерді бұзып-жарып, жайпап кететін сияқты. Бірақ сұйық металдан жебірлік байқалмайды. Бұл атлас тәрізді жарқырай ағып жатқан аппақ ұзын қисық сызық еді. Ол екі нәзік жиегі бар саз шүмектен баяу ғана ағып жатты. Металл жиырма фут қашықтықтан ағып өтіп, екі жүз тонналық шөмішке құйылып жатыр. Осы жылғаның үстінде тыныш тегістіктен көтерілген шоқ жұлдыздар жамырап тұрды, олар шілтер секілді нәзік және Бенгал оттарының ұшқыны секілді бейкүнә еді.

Тек жақындап қарағанда ғана ақ атластың қайнап жатқанын көруге болады. Арасында шашырап, жерге төгіліп жатты. Сұйық металл жерге жанасқан бетте суып, сол сәтте жалын бұрқ ете қалады.

Болаттан төзімді делінген екі жүз тонна металдың төрт мың градус температурада сұйық күйінде ғимараттың әрбір қабырғасын және осы ағынмен жұмыс істейтін адамдардың әрқайсысын құртуға күші жетер еді. Бірақ оның бағытының әрбір дюймі, қысымының әрбір фунты және ондағы әрбір молекула он жыл бойы саналы еңбекпен әбден жетілдіріліп, бір қалыпқа түскен болатын.

Қараңғы сарайда әрі-бері тербелген қызыл сәуле түкпірде тұрған адамның жүзіне түсе берді. Ол бағанаға сүйеніп қарап тұр. Жарық әуелі оның көзіне түскенде көкшіл мұз секілді суық жанары анық көрінді, сосын сәуле металл бағананың қара торына және оның күл түстес ағарған шашына түсті, содан кейін ғана плащының белбеуі және қалталары көзге шалынды. Қолын қалтасына салып тұрған бойшаң да арық жігіт өзін үнемі айналасындағылардан ұзын сезінетін. Бет сүйегі шығыңқы, ат жақты, жүзіне бірнеше өткір сызық түскен. Бұл жасы келген соң түскен сызықтар емес, ол оның бет-әлпетінде баяғыдан бар еді. Ол соның арқасында жиырма жасында кәрі көрінсе, қазір қырық бес жасында жас көрінетін.

Есін білгелі бірбеткейлігі үшін «түрің ұсқынсыз» десе, қатыгездігіне қарай бетінде қан-сөл жоқ суықтығын айтатын жұрт. Дәл қазір металға көз алмай қарап тұрған сәтте оның жүзі барынша байсалды еді. Бұл Хэнк Риарден болатын.

Сұйық металл шөміштің бетіне дейін көтеріліп, аста-төк тасып жатты. Сосын көз шағылыстыратын аппақ тамшылар жарқыраған қоңыр тамшыға айналды, келесі бір сәтте олар қара металл сүңгіге айналып, жапырлап түсе бастады. Қождың бетін жер қыртысына ұқсайтын жуан қоңыр жоталар басып қалды. Жер қыртысы қалыңдаған сайын сирек жарықшақтар пайда болды және олардың астында ақ сұйықтық әлі де қайнап жатты.

Жоғарыда көтергіш кранның кабинасындағы адам арлы-берлі қимылдап жүр. Ол кездейсоқ қимылмен бір қолымен тетікті өзіне тартты. Болат ілгектер шынжырға сырғып түсіп, шөміштің тұтқасына жабысып қалды да, оны шелектегі сүт секілді бір сарынмен жоғары көтерді, сол кезде екі жүз тонна металл кеңістікті кесіп өтіп, бос қалыптарға қарай бет алды.

Хэнк Риарден көзін жұмып, шалқая түсті. Кранның дүбірінен бағаналар дірілдеп кетті. «Іс бітті» деп ойлады ол.

Бір жұмысшы оны көріп, аса маңызды іске үлес қосып жүргенін түсінген кейіппен күліп қойды. Ол ұзын бойлы аққұба жігіттің бүгін кешке неліктен осында болуы керектігін жақсы білетін сияқты. Риарден де күлімсіреп жауап берді, бұл оның алғаш рет сәлемдескен мезіретке білдірген жауабы еді. Содан кейін оның жүзі қайтадан сезімсіз қалпына оралды да, кабинетіне беттеді.

Хэнк Риарден сол түні үйіне қайту үшін кеңседен шыққанда қас қарайып кеткен болатын. Үйге жетем дегенше елсіз далада бірнеше миль жол жүруі керек, бірақ ол бүгін еш себепсіз жаяу серуендегісі келді.

Бір қолын қалтасына салып алған, саусақтарымен білезікті мыжғылайды. Риарден-металдан жасалған шынжыр тәрізді білезікті әлсін-әлсін саусақтарымен сипалайды, дәп бір оның құрылымын жақын сезінгісі келетіндей. Бұл білезікті жасауға он жыл кетті. «Он жыл, — деп ойлады ол, — бұл аз уақыт емес». Қап-қараңғы жолдың қос жиегі ағаштармен көмкерілген. Бір сәт аялдап жоғарыға қарағанда, жұлдызды аспанды көлегейлеп тұрған жапырақтарды көрді. Жапырақтар қаудырлап, кеуіп кеткен, үп етсе ұшып түсетіндей.

Айналада шашыраңқы орналасқан үйлердің терезесінен әлсіз шам жарығы көрінеді, бірақ бұл оттар жолды одан сайын жетімсіретіп тұр.

Риарден ерекше бақытты кезде ғана өзін жалғыз сезінетін. Анда-санда артына бұрылып, зауыттың үстіндегі қызыл жарқылға қарайды. Ол он жыл жайлы ойлаған жоқ. Бүгінде әлгі он жылдан қалғаны — сөзбен айтып жеткізе алмайтын, атын атап, түсін түстеп бере алмайтын, тып-тыныш салтанатты сезім. Бұл сезім нақты нәтижеден хабар беріп тұр, демек, оны жасауға жұмсалған күш-жігерді есептеудің қажеті шамалы. Бірақ қажет болмаған сұрауы жоқ істер де сол сезімнің ішінде еді. Бұл — зауыттың ғылыми зертханасындағы ыстық пештің жанында, үйінің шеберханасында сансыз қағазды формуламен толтырған түндер, содан кейін ертеңінде сол парақтарды жыртып, ашудан жарылардай болған күндер, оған көмектесу үшін таңдап алынған шағын құрамдағы бір топ жас ғалымның үмітсіз шайқасқа дайын сарбаздар сияқты нұсқау күтуі, тапқырлығы таусылып, әлі де бәріне дайын, бірақ айтуға батылы жетпеген «Риарден мырза, бұл мүмкін емес» дегенді ұқтырған жанарлары, жаңа ой, жаңа идея пайда болғанда аяқ астынан тұрып кетіп, қанша рет ішілмей қалған ас-су, сынап көру үшін бірден жазып алып, түбіне жетпей қоймайтын, міндетті түрде тексерілуге тиіс ойлар, айлар бойы сынақтан өткізген формуладан түк шықпаған соң оны тастай салып, басқасына кіріскен мезет… Жиналыстарды, келісімшарттарды қоя тұрып, елдің үздік болат құятын зауыттарын басқаруға шақырғанда бас тартқызған, құпия махаббатына асыққандай уақыт тауып айналсоқтап, он жыл бойы ойынан бір сәтке шықпаған жалғыз нәрсе — осы жаңа металл еді. Не істесе де, қайда қараса да, әрқашан санасынан кетпей тұрып алатын. Қала ғимараттарына, теміржол рельстеріне, шалғайдағы шаруаның үйінің терезесіндегі отқа, банкетте жеміс турап жатқан әдемі әйелдің қолындағы пышаққа көзі түсіп кеткенде, болаттың шамасы келмеген нәрселерді істей алатын, болат темір үшін қандай маңызды болса, болат үшін дәл сондай рөлді атқаратын жаңа металл жайлы ойлаумен болды. Енді тұтанып келе жатқан үміті сөніп немесе үлгісі жарамай қалғанда өзін-өзі кінәлап, сөккен сәттері, тіпті өзіне шаршауға мүмкіндік бермей азапқа салған күндері, «ойдағыдай емес… әлі де жетілдіру керек» деген оймен тынымсыз ізденісін әрі қарай жалғастырған кездері зая кетпеді. Сөйтіп жүргенде бір күні «риарден-металл» деген атқа ие болған көпжылғы еңбегінің нәтижесін көрді. Мұның бәрі қазір жан дүниесінде аппақ жалын боп балқып, тұтасып кетті және осы бір тұтастық біртүрлі жайбарақат сезім сыйлап, қараңғы ауыл кешінде күлімсіреген күйі осынша азап шегіп барып жеткен бақыт туралы ойлап келе жатты.

Ол өткенді ойлағанда кей күндердің еске алғаныңды талап еткендей көз алдында көлбеңдеп тұрып алатынын түсінді. Бірақ оларға көз салуға құлқы жоқ, оның ойынша, естеліктер — басы артық керексіз дүние. Бірақ сол арада әлгі күндерді бүгін кешке қалтасында жүрген бір кесек металл еске салғанын ұқты. Сөйтті де, естеліктер қойнауына сүңгіп кетті.

Ең әуелі самайынан мойнына қарай тарам-тарам тер ағып, жартаста тұрған сәтін еске алды. Жасы он төртте болатын және бұл оның Миннесота темір кен орындарындағы алғашқы жұмыс күні еді. Кеудесіндегі күйдіре жаздайтын ащы ауырсынуды елемей, терең демалуға тырысты. Шаршамаймын деп бекінгені үшін өзінің жер-жебіріне жетті. Біраз уақыттан кейін жұмысына оралған ол денесінің дел-сал күйге түскеніне бола бүкіл шаруаны жиыстырып қоюға болмайтынын түсінді.

Кабинетінің терезесінен шахтаға тесіле қарап тұрған сәті көз алдына келді. Сол күннен бастап әлгі шахталар оның иелігіне өткен еді. Тура отыз жасында. Арадағы жылдарда не болғаны да, денесінің дым сезбей, қақсағаны да маңызды емес-ті. Ол алға қойған мақсатына жету жолында шахтада, құйма зауытында, солтүстіктегі болат зауыттарында жұмыс істеді. Ол жылдардан жадында жатталып қалғаны бір-ақ нәрсе: қасындағы адамдар не істеу керегінен мүлде беймәлім еді, ал сол мезетте бұл жұмысын өте жақсы білетін. Ол неге сонша көп кен орындары жабылып жатқанына аң-таң болатын, өйткені өзі қолға алған дәл сондай шахталар түк болмағандай жұмысын әрі қарай жалғастыра беретін. Алыстағы жартастарға көз тікті. Жұмысшылар жолдың ең шетіндегі қақпаның үстіне жаңа маңдайша іліп жатыр: «Риарден кеніші».

Бірте-бірте осы кеңседе үстел басында бүкшиіп отырған сол бір кеш санасына там-тұмдап ене түсті.

Кеш батты, қызметкерлер кетіп қалған, сондықтан ешқандай куәгер жоқ, жалғыз. Шаршаған. Тұла бойын жаулап, еңсесін езген ауырлықпен тайталасып, ұзақ жылдар мойындамай келген қалжырау сезімі кенет жаналқымнан алып, үстелге осылай жапырып отырғыза салғандай. Ештеңе сезбейді, тек орнынан қозғалмаса болды. Оның сезінуге, тіпті азап шегуге де шамасы жоқ еді. Ішіндегі жанатынның бәрін түгел жағып біткен, көп істі бастау үшін қаншама ұшқынды жан-жаққа шашып тауысты. Енді ол қайта көтерілуге күш-жігері қалмаған дәрменсіз сәтте өзіне керек ұшқынды бере алатын біреу бар ма деген ойға қалды. «Мені алға итермелеп, қолдау көрсететін кім бар өзі?» деген сұраққа жауап іздеді. Сәлден соң басын көтерді.

Бойында қалған соңғы күш-қуатын жинап, әрең дегенде орнынан тұрды. Сосын тек бір қолымен үстелге сүйеніп, дірілдеген қолын тіреген күйі тік отырды.

Хэнк Риарден содан кейін бұл сұраққа бас қатырған емес.

Енді төбе басында бір кездері металлургия зауыты болған иесіз лас ғимараттарға қарап тұрған сәті көлбеңдеді. Зауыттың иесі одан бас тартып, тастап кеткен. Ол кеше кешке ғана соны сатып алған. Қатты жел соғып, бұлт арасынан сұр сәуле сығалады. Сол сәуледен ол алып көтергіш крандардың жансыз адамның қанына ұқсайтын қоңыр-қызыл тотын, сондай-ақ бос жақтаулардан тұратын қабырғалардың етегіндегі сынған әйнек үйінділерінің үстінен өсіп шыққан арамшөпті көрді. Алыста қақпа алдында адамдардың сұлбасы қарайып көрінеді. Олар бір кездері бақуатты тіршілік кешкен қаланың қазіргі шіріген лашықтарында тұратын жұмыссыздар еді.

Олар Хэнктің зауыт қақпасының алдындағы жарқыраған машинасына қарап, үнсіз тұрды. «Төбедегі адам жұрт айтып жүрген Хэнк Риарден бе, кәсіпорынның қайта ашылатыны рас па?» деген оймен бас қатырып тұр еді.

«Пенсильванияда болат өндірудің тарихи кезеңі ақырына жеткені анық, — деп жазды бір газет, — және сарапшылар бірауыздан Генри Риарденнің болат жасайтын зауытының келешегі бұлыңғыр деген қорытындыға келіп отыр. Жұртты таңғалдырған Генри Риарденнің күні таяу арада дәл солай дүрлігумен біткенін көре аласыздар».

Бұл он жыл бұрын болған оқиға. Бүгін кешке бетін осқылаған суық жел тура сол он жыл бұрынғыдай әсер етті. Ол тағы да артына бұрылып қарады. Зауыттың үстіндегі қызыл жарқыл аспанға шапшып, әлемге арайын шаша күн шығып келе жатқандай әсерге бөледі.

Бұл — оның аялдаған аялдамалары, жүріп өткен бекеттері еді. Олардың арасындағы жылдар жайлы мардымды ештеңе есінде жоқ, олар жылдамдық сызығы секілді бұлыңғыр.

«Не болса да, — деп ойлады ол, — қандай ауыртпалық пен азап көрсем де, осыған тұрарлық». Өйткені мұның бәрі осы күнге — «Таггерт Трансконтиненталдың» рельстеріне арнап алғаш рет риарден-металдың тұңғыш қорытпасын құйған күнге жеткізді.

Хэнк қалтасындағы білезікті тағы сипады. Оны бірінші құйылған металдан жасады. Бұл оның әйеліне арналған еді. Білезікке саусағы тиген сәтте ол кенеттен үйленген әйелі емес, «өзінің әйелі» деп аталатын абстракция туралы ойлағанын түсінді.

Әуелі білезікті жасамай-ақ қойғаным дұрыс па еді деген өкініш, кейін осы ойы үшін өзіне деген жеккөрініш пайда болды. Бір сәт басын шайқады. Бұл ескі күмән-күдігі жайлы ойлайтын кез емес еді. Ол кез келген адамның кез келген ісін кешіре алатынын түсінді, өйткені бақыт — тазарудың ең үлкен амалы. Осы кеште әрбір тірі жанның өзіне тек жақсылық тілейтініне сенімді болды. Біреумен кездесіп, бірінші жолыққан бейтаныс адаммен бетпе-бет келіп, ешқандай қарусыз, ашықтан-ашық «маған қара» дегісі келді. «Адамдар, — деп ойлады ол, — дәл өзім сияқты шексіз шаттыққа бөленгісі келеді, олар да түсініксіз және қажетсіз болып көрінетін әрі бітпейтін ауыр азап жүгінен бір сәтке болса да арылып, жеңілдегісі келеді». Ол адамдардың неге бақытсыз болуға тиіс екенін ешқашан түсінбейтін.

Қараңғы жол байқатпай төбенің басына алып келді. Ол тоқтап, кері бұрылды. Қызыл сәуле алыста батысқа қарай созылған жіңішке жолаққа айналыпты. Оның үстінде, бірнеше миль қашықтықта, неон тақтайшадағы сөздер қараңғы аспанға ойылып жазылғандай анық көрінді: «Риарден Стил». Ол сот алдында тұрғандай тіп-тік тұра қалды. Бір кездері қараңғы түн құшағында жарқырап тұрған басқа да белгілерді есіне алды: «Риарден кені — Риарден көмірі — Риарден әктасы». Ол артта қалған күндерді ойлады. Олардың да үстіне «Риарден — өмір» деген неон жазуды іліп қойса ғой, шіркін.

Жалт бұрылып, әрі қарай жүрді. Үйіне жақындаған сайын адымы бәсеңдеп, еңсесі еңкіш тартқанын байқады. Өз үйіне кіргісі келмейтін түсініксіз сезім қанша қарсыласса да, бойын билеп алды. «Жоқ, — деп ойлады ол, — тек бүгін түнде емес». Олар дәл бүгін бәрін түсінеді. Алайда ол олардың нені түсінуге тиіс екенін білмеді, білуге тырыспады да.

Үйіне жақындағанда қонақ бөлменің терезелерінде шам жанып тұрғанын байқады. Төбенің басында тұрған аппақ ғимарат жалаңаш көрінетін. Ою-өрнекті құлықсыз, еуропалық үлгі мен шығыстық реңк әсіре үйлесім тапқан бірнеше тіректермен әрлей салған, ашып көрсетуге тұрмайтын жабырқаңқы жалаң сипатқа ие болған.

Қонақ бөлмеге кірген кезде әйелін көзі шалды. Ол мұны байқады ма, жоқ па, белгісіз, әйтеуір алауошақтың жанында әңгіме айтып отырды, қолдары сөзінің екпініне қарай әсем ырғақпен қозғалады.

Күйеуі кіріп келгенде келіншектің үні бір сәтке үзіліп қалды, соған қарап ол мені көрген болар деп ойлаған. Бірақ әйел басын көтермеді және әңгімесін бірқалыпты сарынмен жалғастыра берді. Түк түсінсе бұйырмасын.

— …мәдениетті адам таза материалдық өнертабыстың алдамшы ғажайыптарынан жалығады, — деді ол. — Ол тіпті жай сантехникаға да қызығушылық танытпайды.

Содан кейін ол бері бұрылып, ұзын бөлменің алакөлеңке тұсындағы Риарденге қарады. Екі қолын екі аққудың мойны сияқты кербез қалпында көкке көтерді.

— Не болды, қымбаттым, — деді ол жарқын үнмен, — үйге келуге әлі ерте емес пе? Әлде тазалайтын кесек немесе жылтырататын мойнақ қалмады ма?

Барлығы бері бұрылып, Хэнкке қарады. Бөлмеде анасы, інісі Филипп және олардың ескі досы Пол Ларкин бар еді.

— Кешіріңдер, — деп жауап берді Хэнк. — Кешігіп қалдым, білем.

— Кешірім сұрама, — деді анасы. — Телефон соғып ескертуге болар еді.

Ол бірдеңені есіне түсіруге тырысқан түрмен анасына қарады.

— Сен бүгін кешкі асқа дейін үйге келем деп уәде бергенсің.

— Ах, иә, солай дегенмін. Кешіріңдер. Бірақ бүгін біз зауытта металл құйып… — Ол сөзден тосылып, неліктен бүгінгі ең қуанышты жаңалығын міңгірлеп айта алмай тұрғанын өзі де түсінбеді.

Сосын «Мен… ұмытып кетіппін» деп қысқа қайыра салды.

— Анамның да айтқысы келгені сол ғой, — деді Филипп.

— Әй, ол әуелі есін жиып алсын. Өз-өзіне келсін, әлі зауытында жүрген сияқты, — деді әйелі күле сөйлеп. — Пальтоңды шеш, Генри.

Пол Ларкиннің оған қараған көздері үнін шығармауға мәжбүр болған адал иттің көздері құсап мөлиіп тұрды.

— Сәлем, Пол, — деді Риарден. — Қашан келдің?

— О, мен жаңа ғана бестен отыз бес минут кеткенде Нью-Йорктен ұшып келдім, — деді де, Ларкин оның өзіне ілтипат көрсеткеніне шынайы ризашылықпен күлімсіреді.

— Бірдеңе боп қалды ма?

— Бұл күндері кімнің жағдайы мәз дейсің? — Ларкин бұл сөздің тек философиялық мәні бар екенін көрсету үшін момақан күйде күлімсіреді. — Дегенмен бұл жолы айтарлықтай қиындық жоқ. Мен жай ғана сендерді көріп қайтайын деп келдім.

Риарденнің әйелі күліп жіберді.

— Сен оның көңілін қалдырдың, Пол, — деді де Риарденге бұрылды. —Бұл өзіңді кем тұту ма, әлде өзіңді басқалардан артық көру ме, Генри? Адамдардың жай ғана өзіңді бір көру үшін іздеп келетініне сенбейсің бе, әлде ел сені көмек керек болғанда ғана іздейді деп ойлайсың ба?

Ол ашумен әйелінің айтқанын теріске шығарып бірдеңе деуге оқталды да, оның қалжыңдаған адам секілді күлімсіреп тұрғанын көріп, тоқтай қалды. Мұндай әзіл-шыны аралас, түпкі мақсаты белгісіз әңгімеге ебі жоқ еді, сондықтан жауап қатпады. Орнында тұрған күйі келіншегіне барлай қарап, өзі ешқашан түсіне алмайтын нәрселер туралы ойлады.

Лилиан Риарденді бәрі әдемі әйелдер қатарына жатқызатын. Ұзын бойлы, сымбатты денесіне ампир стиліндегі белі биік көйлектер жараса кететін, сондықтан сондай көйлек киюді әдетке айналдырған. Оның қырынан қарағандағы бекзат кескіні сол кезеңге сай сұлулықтан хабар беретін: кіршіксіз де асқақ келбет, классикалық қарапайымдықпен таралып, ретке келтірілген шашының жарқыраған ашық қоңыр толқындары бекзада әсемдіктің үлгісіндей. Бірақ ол толық бұрылып қараған кезде адамдардың кәдімгідей көңілі қалатын.

Оның бет-әлпеті әдемі емес еді. Кемшілік көзінде болатын: өлімсіреген кіреукелі көздері сұрға да, қоңырға да жатпайды, біртүрлі жансыз жанарды елестететін. Риарден сырттай қарағанда үнемі жайнап жүретін әйелінің көзқарасынан қуаныш ұшқынын көре алмай қиналатын.

— Біз бұрыннан таныспыз, қымбаттым, — деді ол өзіне сынай қарап тұрған күйеуіне, — бірақ сен бұған сенімді емес сияқтысың.

— Кешкі асыңды іштің бе, Генри? — деп сұрады анасы. Оның дауысынан шыдамсыздық аңғарылды, баласы бір күн аш қалса, өзіне сөз келетіндей қамкөңілдік бар.

— Жоқ… Қарным аш емес.

— Мен одан да қоңырау соғып, әлгі…

— Жоқ, анашым, қазір емес. Керегі жоқ.

— Сенің кішкентайыңнан бойыңа жабысқан жайсыздықтың бірі осы ғой. — Ол баласына емес, басқа біреуге сөйлеп отырғандай сөзін жалғастыра берді. — Сен үшін бірдеңе істеп, тырысқаннан түк пайда жоқ, сен оны бәрібір бағаламайсың. Мен саған дұрыс тамақтануды ақыры үйрете алмадым.

— Генри, сен тым көп жұмыс істейсің, — деді Филипп. — Бұл жақсы емес.

Риарден күлді.

— Өзіме ұнайды.

— Өзіңді солай деп жұбатып, жаман үйреніп кеткенсің. Бұл — жүйке тозуының бір түрі, білесің бе? Ер адам жұмысына әбден беріліп кетсе, демек, ол бірдеңеден қашуға тырысады. Сен бір ермек тауып алсаңшы.

— Фил, Құдай үшін, қойшы! — деп айтып салды да, Риарден артынша ашу үстінде айтқан сөзіне өкініп қалды.

Филипптің денсаулығы бала кезінен нашар. Дегенмен дәрігерлер оның болбыр, ебедейсіз денесінен пәлендей ауру-сырқау таба алмады. Жасы отыз сегізде, бірақ үнемі аһылап-үһілеп шаршап жүретін ол кейде ағасынан үлкен көрінетін.

— Өмірден ләззат алып үйренгенің жөн, — деді Филипп. — Әйтпесе таяз ойлы, жабырқау біреу болып шығасың. Бір жолмен ғана жүріп үйренгенсің. Өз қабығыңнан сыртқа шығып, айналаңа көз сал. Негізі, өміріңді бұлай өткізгің келмейді ғой, шыныңды айтшы.

Ашуға булығып тұрса да, Риарден мұны Филипптің өзіне деген қамқорлығы деп іштей ақтауға тырысты.

Отбасына ренжу әділетсіз екенін түсінді, өйткені олардың әрқайсысы жаны ашығандықтан қамқор болуға тырысып жатыр, тек бұл олардың басқа нәрсеге алаңдағанын қалар еді.

— Бүгінгі күнім керемет қызықты өтті, Фил, — деп жауап берді ол жымиып. Бірақ Филипптің керемет күн жайлы ештеңе сұрамағанына таңғалды.

Дәл қазір қайсы болса да, өзінен бірдеңе сұраса деп тіледі. Оған ойын жинақтау қиынға соқты. Ақыл-ойын жаулап алған металдың жылғаны қуалай аққан көрінісі әлі көз алдында тұр еді, сондықтан басқа ештеңені ойлауға мұршасы болмады.

— Кешірім сұрағаныңды қайтейін, тек мен сенен не күту керегін білуге тиіс едім ғой.

Бұл анасының дауысы еді. Бұрылып қарағанда жанары анасының өкпелі көзқарасымен ұшырасты. Ол ұзақ жылдар бойы тепкіге шыдап келген қорғансыз жанның жанарына ұқсайды.

— Кешкі асқа Бичэм ханым келді, — деді ол бұған кінәлай қарап.

— Кім дейсің?

— Бичэм ханым. Менің құрбым Бичэм ханымды айтам.