автордың кітабын онлайн тегін оқу Hikoyalar
Anton Chexov
KO’NGILSIZLIK
(hikoya)
Zemstvo vrachi Grigoriy Ivanovich Ovchinnikov o‘ttiz besh yoshlarga borgan ozg‘in va asabiy kishi bo‘lib, o‘rtoqlari orasida o‘zining meditsina statistikasi bobidagi andak ishlari va «maishiy masala» deb atalgan narsaga mukkasidan ketganligi bilan mashhur edi. Bir kuni u ertalab palatalarni obxod qila boshladi. Vrach orqasidan, odatdagidek uning feldsheri, keksayib qolgan, yuzlari lo‘ppi, moylangan sochlari silliq taralgan, qulog‘iga zirak taqqan Mixail Zaxarovich ergashib borardi.
Doktor kasallarni endi ko‘ra boshlagan ediki, bema’ni bir narsa juda shubhali bo‘lib ko‘rindi, masalan: feldsherning nimchasi qat-qat buklanib qolgan bo‘lib, qayta-qayta tortib, silab qo‘ysa ham, dikkayib turaverdi. Uning g‘ijimlangan sarochkasi ham shunaqa dikkayib tirardi; uzun qora kamzulida, chalvorida va hatto galstugining u yer bu yerida oq par ko‘rinib turardi... Chamasi feldsher bugun kechasi yechinmasdan yotganu shunday turib, jiletkasini tortib-tortib tekislab, galstugini to‘g‘rilab kelavergan. Uning harakatidan kiyimi siqib turganga o‘xshardi.
Doktor unga tikilib razm soldi-yu, ahvolini tushundi. Feldsher gandiraklamas, savollarga ravon javob berar, lekin uning badqovoq, karaxt yuzi, nursiz ko‘zlari, bo‘yni va qo‘llarining qaltirab turishi, kiyimining g‘ijimlangani, hammadan ham, zo‘r berib o‘zini tutib turishga urinishi va o‘z ahvolini yashirish uchun qilayotgan harakatlari — uning hozirgina o‘rnidan turganidan, uyquga to‘ymagan va mast ekanidan, kechadan buyon mast ekanidan darak berardi... U ichkilik «jabrini» tortar, aftidan, qilmishiga juda pushaymon edi.
Feldsherni xush ko‘rmaydigan va buning uchun sabab topib qo‘ygan doktor: «Ko‘rib turibman, siz mastsiz!» demoqchi bo‘ldi-yu, biroq feldsherning nimchasi, ro‘dapo kamzuli, sergo‘sht qulog‘ida osilib turgan ziragi juda hunuk ko‘rinib ketdi-da, o‘zini bosib olib, har qachongiday yumshoq va muloyimlik bilan:
— Gerasimga sut berdinglarmi? — dedi.
— Berdik... — deb javob berdi Mixail Zaxarich ham yumshoqqina.
Doktor bemor Gerasim bilan gaplasha turib harorat varaqasiga nazar soldi-yu, fig‘oni chiqib ketdn; keyin qattiq gapirib yubormaslik uchun nafasini ichiga olib turdi, biroq toqati toq bo‘lib, bo‘g‘ilib ketdi va dag‘allik bilan so‘radi:
— Nega harorati yozilmay qoldi?
— Yo‘g‘-e, yozilgandir! — dedi muloyimgina qilib Mixail Zaxarich, lekin varaqaga ko‘z yugurtirib, chindan ham harorat yozilmaganiga ishonch hosil qilgach, kalovlab, yelkasini qisib, ming‘illadi: — bilmadim, buni haligi, Nadejda Osipovka...
— Kecha kechqurungisi ham yozilmagan! — deb so‘zida davom etdi doktor. — Nuqul piyanistalik qilish bilan ovorasiz, jin ursin sizni. Hozir ham o‘larday mastsiz! Nadejda Osipovna qani?
Akusherka Nadejda Osipovna palatada yo‘q, u har kuni ertalab perevyazka vaqtida qatnashar edi. Doktor atrofiga razm solgan edi, palata yig‘ishtirilmagan, hamma narsa chochilib yotibdi, lozim bo‘lgan ishlardan birontasi qilinmagan, hamma narsa xuddi feldsherning jirkanch nimchasiday iflos edi; u ustidagi oq fartugini shartta yechib, baqirib, urishib, tuflab chiqib ketguday bo‘ldi-yu, lekin bazo‘r o‘zini bosib, obxodni davom ettirdi.
Doktor Gerasimdan keyin, o‘ng qo‘li butun yallig‘langan kasalga qaradi. Unga perevyazka qilish kerak edi. Doktor uning oldidagi taburetkaga o‘tirib, qo‘lini ko‘ra boshladi.
«Mana shu, bular kecha imeninada maishat qilishgan... — deb o‘yladi u sekin o‘rovni ocha turib. — To‘xtab turinglar, imeninalaringni chiqarib qo‘yaman! Zotan men nima ham qila olardim? Qo‘limdan hech narsa kelmaydi».
Doktor qip-qizil, bo‘rtib yotgan qo‘lning yiringlagan yerini bosib ko‘rib:
— Skalpel!* —dedi.
O’zini bardam va bemalol ishga yaraydigan holatda qilib ko‘rsatishga urinayotgan Mixail Zaxarich irg‘ib o‘rnidan turib, darrov skalpelni uzatdi.
— Buni emas! Yangisidan olib bering, — dedi dojtor. Feldsher yo‘rg‘alab borib, perevyazka anjomlari solingan yashik turgan stulni titkilab qoldi. U, kasal boquvchi ayol bilan allanimalar deb shivir-shivir qildi, stuldagi yashchikni hali u yoqqa, hali bu yoqqa surdi, narsalarini shitirlatdi, ikki marta nimanidir tushirib yubordi. Doktor esa qarab o‘tirardi, shivir-shivir va shaqir-shuqurdan asabi qattiq qo‘zg‘alib ketganini sezib turardi.
— Qani? — deb so‘radi u. — Pastda krldirib chiqqandirsiz...
Feldsher yugurib doktorning oldiga keldi-da, ikkita skalpel uzatarkan, o‘zini chetga olmay, doktorga qarab dam urdi.
— Bular emas! — dedi doktor asabiylashib. — Men sizga rus tilida gapiryapman, yangisidan bering. Ha, boring, bir uxlab, o‘zingizga kelib oling, sizdan qovoqxona hidi kelyapti! Esingizni yeb qo‘yibsiz!
— Sizga yana qanaqa pichoq kerak? — deb so‘radi feldsher asabiy bir holda va sekin yelkasini qisib qo‘ydi.
Unga butun kasallar va kasal boquvchi ayollar tikilib turgani alam qildi va uyalib ketdi, o‘zining uyalganini bildirmaslik uchun zo‘rma-zo‘raki kulib turib, yana takrorladi:
— Sizga yana qanaqa pichoq kerak?
Doktorning ko‘zlari yoshlanib, barmoqlari titrab ketdi. U o‘zini bazo‘r tutib, titroq ovoz bilan so‘zladi:
— Boring, bir uxlab oling! Men mast odam bilan gaplashishni istamayman...
— Siz meni ish yuzasida jazolashingiz mumkin, — dedi feldsher, — xo‘sh, men, aytaylik, basharti ichgan bo‘lsam, buni pisanda qilishga hech kimning haqqi yo‘q. Axir men ishlayapmanmi? Sizga yana nima kerak! Ishlayapmanmi, axir?
Doktor irg‘ib turdi-da, o‘ylamay-netmay kuchining boricha qulochkashlab feldsherning basharasiga tushirib qoldi. U, nima uchun shunday qilayotganini o‘zi tushunmas, lekin mushti borib xuddi basharaga tekkani, va tuppa-tuzuk, basavlat, bola-chaqali, taqvodor, o‘z qadrini biladigan bir odam gandiraklab, koptokday sakrab borib taburetda o‘tirib qolganidan juda huzur qildi. U astoydil, yana bir marta urmoqchi edi-yu, lekin, jirkanch vujud qarshisida rangi quv o‘chib qo‘rqib o‘tirgan kasal boquvchi ayolni ko‘rib, bu huzuridan kechdi va qo‘l silkib, palatadan yugurib chiqib ketdi.
Hovlida unga Nadejda Osipovna duch kelib qoldi; yigirma yetti yoshlarga borgan, oq sariqdan kelgan, sochlari paxmoq bu qiz kasalxonaga kelayotgan edi. Pushti rang chit ko‘ylagining etagi juda tor bo‘lganidan qadamini juda mayda bosardi. U ko‘ylagini shildiratib, xuddi ichida bir sho‘xchan qo‘shiqni kuylab ketayotganday har qadam bosganida kiftini qoqib, boshini chayqardi.
«Aha, Rusalka!» deb qo‘ydi doktor ichida; kasalxonadagilar bu akusherkaga shu laqabni qo‘yib olishgandi. Mana hozir o‘ziga zeb bergan bu bedana qadam oliftani uzib olaman, deb xursand bo‘lib ketdi.
Doktor uning yoniga borish bilan:
— Qayoqda yo‘qolib yuribsiz? — deb baqirdi. — Nega kasalxonada ko‘rinmaysiz? Harorat yozilmagan, hamma yoq betartib, feldsher mast, o‘zingiz soat o‘n ikkigacha uxlab yotibsiz!.. Marhamat qilib joyingizni toping! Endi sizga bu yerda ish yo‘q!
Doktor uyga kelishi bilan ustidagi oq fartukni va belbog‘ qilib olgan sochiqni jahl bilan yulib olib, burchakka uloqtirdi-da, kabinetda u yoqdan bu yoqqa yura boshladi.
— Ye tavba, bular qanaqa odamlar o‘zi-a, qanaqa odamlar! — deb qo‘yardi u. — Bular yordamchi emas, ishbuzarmonlar! Endi ishga darmon qolmadi! Toqat tugadi! Bu yerdan ketaman!
Uning yuragi dukillar, butun vujudi qaltirar, o‘pkasi to‘lib, hatto yig‘lagisi kelardi, yana shu holatdan qutulish uchun u feldsherni urib juda yaxshi ish qilganini va bunda tamom haqli ekanini o‘ylab, o‘ziga-o‘zi tasalli bera boshladi. Hammadan hunugi shuki, deb o‘ylardi doktor: feldsher kasalxonaga o‘zidan-o‘zi kelib qolgan emas, uni zemstvo mahkamasi raisinikida enaga bo‘lib yurgan xolasi dalolat qilgan edi (bu mu’tabar xolasi davolanish uchun kelib, kasalxonada o‘zini xuddi uyidagiday tutishi, yana navbatsiz qabul qilinishini talab etishi alam qiladi). Feldsherning intizomi buzuq, bilimi kam, bilgan narsasini ham butunlay tushunmaydi. U doim mast, qo‘rs, qo‘li egri, kasallardan pora oladi, kasalxona dorilarini o‘g‘rincha sotib yuradi. Yana shunisi ham hammaga ma’lumki, uning o‘zi kasallarni boqadi va meshchan yoshlarining maxfiy kasallarini davolaydi, buning ustiga o‘zi topgan allaqanday dorilarni ishlatadi. Bu shunchaki muttaham bo‘lsa mayliydi, unaqalar ko‘p, biroq bu o‘ziga ishongan va zimdan kemiradigan muttahamlardan. U, qatnab davolanadigan kasallarga doktordan yashirincha banka qo‘yadi, ularga qon quyadi, operatsiyaga qo‘lini yuvmasdan keladi, yaralarni hamisha iflos zond** bilan kavlaydi, doktorlik meditsinasidan, ilmidan va e’tibor talabligidan qattiq va taptortmay nafratlanayotganini tushunish uchun shuning o‘zi kifoya.
Doktor barmoqlarining qaltirog‘i bosilguncha kutib turdi-da, keyin stolga o‘tirib, mahkama raisiga xat yozdi: «Hurmatli Lev Trofimovich! Agarda mazkur xatni olish bilan mahkamangiz feldsher Smirnovskiyni bo‘shatib va menga o‘z yordamchilarimni o‘zim tanlash huquqini bermasa, unda meni bundan buyon N kasalxonasining vrachi deb hisoblamasligingizni (pushaymon qilmayman, albatta) va o‘rnimga boshqa kishi topish to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilishingizni so‘rashga majburman. Lyubov Fedorovna va Yusga mendan salom. Hurmat bilan G. Ovchinnikov». Doktor bu xatni o‘qib chiqib, uni juda qisqa va bo‘sh yozilgan deb topdi. Buning ustiga, ishga taalluqli, rasmiy xatda Lyubov Fedorovna va Yusga (raisning kichik o‘g‘lini shunday deb erkalatishardi) salom aytish mutlaqo o‘rinsiz edi.
«Bu yerda Yusga balo bormi?» deb qo‘ydi ichida doktor va xatni mayda-mayda qilib tashlab, yana qaytadan bosh qotirib qoldi. — «Muxtaram janob...» deb o‘yladi ochiq deraza oldida o‘tirib tashqariga qararkan; shu choq tashqarida bir to‘da o‘rdaklar bolalarini ergashtirib lapanglashib va qoqila-suqila hovuz tomonga yugurishayotgan edi; bitta o‘rdak bolasi yo‘lda allaqanday bir ichakni topib oldi-da, yutolmay, qattiq chiyillab yubordi; keyin boshqasi yugurib borib, uning og‘zidagi ichakni tortib oldi, u ham yutolmadi... Hu narida, devor oldida, yosh lipa daraxtlari olachalpak soya tashlab turgan o‘tloqda oshpaz xotin Darya imirsib yurib, sho‘rvaga solish uchun shovil termoqda... Har xil ovozlar eshitilardi... Qo‘lida yuganchasini ushlab turgan izvoshchi Zot bilan kir fartuk kiyib olgan kasalxona xizmatchisi Manuylo ikkalasi saroy oldida turib, bir narsalarni gaplashib kulishardi.
«Ular feldsherni urganim to‘g‘risida gaplashyapti... — deb o‘yladi doktor. — Bu janjalni shu bugunoq butun uezd biladigan bo‘ldi... Shunday qilib: «Muhtaram janob! Agar sizning mahkamangiz feldsher Smirnovskiyni...»
Doktorning shunga ishonchi komil ediki, mahkama hech qachon uni feldsherga alishmaydi va butun uezdda bitta feldsher qolmagan taqdirda ham Ovchinnikovday e’tiborli odamdan ajralishga rozi bo‘lmaydi. Ehtimol, Lev Trofimovich bu xatni olishi bilan uch otlik izvoshga o‘tiradi-yu, g‘irillab doktorning oldiga keladi-da, aytadi: — Ey otaxon, nimalar deyapsiz? O’zi nima gap, azizim? Xudo xayringizni bersin! Xo‘sh? Bu qanday bo‘ldi? Qani u? Firibgarni bu yoqqa keltiring! Haydang! Albatta haydab yuboring! U iflosning ertagayoq bu yerda nishoni ko‘rinmasin!» — keyin u doktor bilan birga obed qiladi, obeddan keyin esa manavi malina rang divanda chalqancha yotadi, yuzini gazeta bilan bekitib, xurrak otadi; uyqidan turgach, choy ichadi-da, keyin doktorni uyiga olib ketib shu kecha olib qoladi. Nihoyat, pirovardida shunday bo‘ladiki, feldsher ham kasalxonada qoladi, doktor ham iste’fo bermaydi.
Doktor esa ko‘nglida voqianing bunday tamom bo‘lishini istamasdi. U, feldsherning xolasi yutib chiqishini va shu bilan mahkama, uning sakkiz yillik halol xizmatiga ham qaramasdan, so‘zsiz va hatto jon-dil bilan iste’fosini qabul qilishini istardi. U, o‘zi o‘rganib qolgan kasalxonasidan qanday ketishini, «Vrach» gazetasiga xat yozishini, uni o‘qib o‘rtoqlari achinib qanday nomalar yozishini o‘ylab ketdi...
Yo‘lda Rusalka ko‘rinib qoldi. U bedana yurish bilan ko‘ylaklarni shildiratib, oyna oldiga keldi-da, so‘radi:
— Grigoriy Ivanovich, kasallarni o‘zingiz qabul qilasizmi, yoki o‘zlari qabul qilishaversinmi?
Qizning ko‘zlari go‘yo: «Sen qizishib ketgan eding, lekin endi o‘zingga kelding, mana hozir uyalib o‘tiribsan, ammo men mardlik qilib bunga parvo qilayotganim yo‘q» deyayotganday edi.
— Yaxshi, men hozir boraman, — dedi doktor.
U yana fartugini kiydi, belini sochiq bilan bog‘ladi-da, kasalxonaga jo‘nadi.
«Uni urgandan keyin, chiqib ketganim yomon bo‘ldi... — deb o‘yladi doktor, yo‘l-yo‘lakay. — Xuddi men izza bo‘lganday, yoki qo‘rqqanday bo‘lib chiqdi... Yosh boladay bo‘lib qoldim... Juda noqulay bo‘ldi-da!»
Doktorning nazarida palataga kirganda kasallar unga qarashga hijolat tortadi-yu, o‘zi ham uyalib ketadiganday tuyildi; lekin u kasalxonaga kirganda kasallar krovatlarida jimgina yotishaverdi, unga uncha e’tibor ham berishmadi. Sil bo‘lib yotgan Gerasimning yuzida butunlay beparvolik aks etar va go‘yo: «U seni oyoq osti qilolmadi, sal es-hushiga keltirib qo‘yding... Busiz iloji yo‘q, azizim» deyayotganday bo‘lardi.
Doktor, qip-qizil bo‘rtib yotgan qo‘lning ikki yeridan yiring topdi-da, unga povyazka qo‘ydi, keyin xotin-qizlar bo‘limiga bordi, u yerda bir xotinning ko‘zini operatsiya qildi, Rusalka doktorga ergashib yurib, go‘yo orada hech narsa o‘tmaganday, bemalol unga yordamlashib turaverdi. Obxoddan so‘ng qatnab boqizadigan kasallarni qabul qilish boshlandi. Doktorning kichkinagina qabulxonasida derazalar lang ochiq edi. Deraza tokchasiga o‘tirib, xiyol egilib qarasa, bir oz naridagi ko‘m-ko‘k maysani ko‘rish mumkin edi. Kecha kechqurun momoqaldiroq bilan qattiq jala quygani uchun o‘tlar bir oz egilib, yaltirab turardi. Xiyol nariroqda soyga boradigan so‘qmoq yo‘l xuddi yuvilganday va ikki tomonida sochilib yotgan siniq-mertik dori shishalari ham xuddi yuvilganday, quyosh nurida tovlanib, ko‘zni qamashtirguday yaltirab yotardi So‘qmoq yo‘lning narirog‘ida ko‘k libosga o‘ralgan yosh archalar tizilishib ketgan, undan narida tanalari qog‘ozday oppoq qayinlar turibdi, shamoldan yengilgina silkinib turgan ko‘m-ko‘k qayin shoxlari orasida esa bepoyon moviy osmon ko‘rinib turadi. Qarab tursang, so‘qmoq yo‘lda dikillab yurgan chug‘urchuqlar goh oyna tomonga tumshug‘ini burib: qo‘rqsakmikan yo yo‘qmi? deb o‘ylab qolishar va qo‘rqib, birin-ketin chug‘ullashib, xuddi doktor ucholmayotgani uchun uni yupatayotganday tepasidan o‘tib, oq qayinlarning uchiga chiqib ketishardi...
Iodoformning achchiq isi orasidan bahorning sof va xushbo‘y hidi sezilib turardi... Havo qanday yaxshi! Nafas olish yengil.
— Anna Spiridonova! — deb chaqirdi doktor. Qabulxonaga qizil ko‘ylakli yoshgina juvon kirdi-da, ikonaga qarab cho‘qinib qo‘ydi.
— Qaeringiz og‘riydi? — deb so‘radi doktor. Juvon bir oz hadiksirab, o‘zi kirib kelgan eshikka ko‘z qirini tashlab qo‘ydi-da, keyin aptekaga chiqadigan eshik oldiga, doktorga yaqinroq kelib turib:
— Bo‘yimda bo‘lmayapti! — deb shivirladi.
— Yana kim yozilmay qoldi? — deb qichqirdi aptekadan Rusalka. — Kelib yozilinglar!
Doktor juvon
...
