автордың кітабын онлайн тегін оқу  Hayratul-abror (nasriy bayoni)

Алишер Навои

Alisher NAVOIY

 

HAYRAT UL-ABROR

 

(nasriy bayoni)

 

 

I

 

«Bismillohir-rahmonir rahim»[1]. Ushbu jumlada eng qimmatbaho durlar bir ipga tizilgandir. Bundagi har bir dur jon javharidan, qimmatiga ko‘ra esa, ikki jahon narxidan ham ortiq. Bunda ip ikki jahonni bir-biriga bog‘lab, ikki jahonnigina emas, jon hayot iplarini ham tutashtirib turgandek.

Kimki boqiylik xazinasiga erishishni o‘ylar ekan, shu dur, shu ipni o‘ziga tasbih qilib olmog‘i kerak. Chunki bu oddiy ip emas. U shunday ajoyib sirtmoqdirkim, din va davlatni ovlash - qo‘lga kiritishda u bo‘g‘ov vazifasini o‘tay oladi. U bo‘g‘ov ham emas, hech qachon bo‘g‘ovlik qilmagan. Bu - jannat bog‘idagi kiyiklarni qo‘lga kiritish uchun arqon.

Uni jon suvi oqadigan ariq, yo‘q, jon suvi oqadigan ariq emas, balki tiriklik suvi desa bo‘ladi. Bu suv yoqasida alifdek bo‘lib daraxtlar o‘sishi bilan birga, shivitga o‘xshash xushbo‘y o‘tlar, daraxtlar ustida mevalari.

Shu bilan birga o‘sha gavhardek qimmatbaho iplar Ilohiy xazinaga ajdahodek talabgor yoki boshqacha qilib aytganda, bular hammasi osmonning eng yuqori qismida o‘rnatilgan qandildir. Balki aniqlik kiritish uchun bu qandil orasiga u yerda yagonalik bog‘ining qumrisi o‘ziga uya qurgandir.

Yo‘q, balki bu, yagonalik xazinasiga olib boradigan yo‘ldir. Yo‘llikka yo‘l-u, lekin qanday yo‘l - eng yaqin yo‘ldir!

Biroq bu ham mashaqqatli, ham xavfli yo‘l bo‘lib, bundan, deyish mumkixki, har qanday voqiflar ham uni bilishdan ojiz. Bu dashtu sahroni bosib o‘tishga mayl ko‘rsatgan kishilar ikki ioifa - qabul qiluvchilar va rad etuvchilarga bo‘linadilar. Rad etuvchilar uni bosib o‘tishga qadam qo‘yar ekanlar, muvofiqlik raxbaridan madad ololmagach, «Bo»si iboga chorlab nido qiladi[2]. «Yo» deyilar ekan, bu balodan boshqa narsa emas. Bundagi «Sin» nahang balig‘ining orqa umurtqa suyagi ustidagi parrasi arradek ekanini, har bir qirrasi yuz kemaga ofat ekanini anglatadi. «Sin» bilan «Mim» harflari oralig‘ida mashaqqatlar ko‘p bo‘lib, yo‘li mashaqqatdan iborat bo‘lsa, yeli issiq shamoldan iboratdir.

«Mim» ilon nafasidek o‘t sochib, yo‘l boshida og‘zini ochgan xolda yotadi. Bu jumladagi uch «alif» va uch «lom» g‘avg‘o ko‘tarib, olti tomondan qilich tortib kelmoqda. «He»lari esa qatl ishida mohir bo‘lib, har bin nayzaning uchidek qonxo‘r. «Re»lari to‘qnashishga rag‘bat bildirar ekanlar, bundan cheksiz zarar kelishi aniq. «He»si xalok etish uchun qarmoq vazifasini o‘tayotgandek, xavf-xatar markazida turib changak solmoqda.

Xalqni qo‘rqitish uchun «Nun» kamondek tortilgan, yanada to‘g‘rirog‘i, abadiy dehqonchilik uchun o‘rog‘i shay. «Yo»si dushmanlarga qarshi nido belgisi. Ya’ni bu, mening uchun oldimda hayotingni fido qil! - demakdir.

Yo‘l-yo‘lakay bir qancha nuqtalar bo‘lib, ular bamisoli toshlar bo‘lib, ularni toshlar emas, kesilgan boshlar, desa ham bo‘ladi. «Mim»lar u yerda tugun-tugun bo‘lib, niyatlar esa jingila-jingila.

Har yerida undosh harflar takror-takror keladi va buning sanog‘i ko‘p. Shiddat bilan o‘qilganda, kishilar buni darxol sezadilar. Kimning maqsadi nimaligini kuzatib turgan nazarlar qancha ko‘p bo‘lmasin, yaxshiroq ko‘ruvchilar ularni rad etar edi.

Lekin u yo‘lni bosib o‘tishni xulq-atvori yaxshi kishilar niyat qilar ekanlar va u yerga qo‘nar ekanlar, «Bo»si avvalo bashoratdan darak bersa, belgilar ichkariga kirishga ishoradir. «Sin»i salomatlik yo‘lining zinasi, yo‘q, zinasi emas, balki saodat oynasidir. «Mim»i maqsad manziliga yo‘l, yanada to‘g‘rirog‘i, bu manzildagi buloq boshidir. Bundagi har bir «alif», odatda (arabiy alifboda) «jon» so‘zining o‘rtasida kelsa, bu yerda beg‘ubor kechaning sham’i vazifasini bajaradi.

«Lom»lari zafar bayrog‘i o‘rnida bo‘lib, unga zafar quchish orzusi jilva berib turibdi. «Ho»sida mohiyat jilvagoh bo‘lib, «Lom»i bilan «Podshohlik uningdir», deyilgan.

«Ro»lari jannat bog‘ining eshiklaridir. «Ho»lari esa vahdat g‘unchalariga beshikdir.

«Mim»i «nun»dan nixoya topib, o‘z jonini cheksiz qiynaydi.

Karam dengiziga g‘arq bo‘lish uchun «yo» bilan «mim» o‘zaro qo‘shilib, daryolikni namoyon etdilar. Bunda nuqta va undoshlarning ortishi yuz berib, chaqmoq va toshga aylandi.

Bu esa «alif»ning sham’idan yorug‘lik chiqishiga olib keldi.

Bunday qaror ko‘ngil bo‘yniga xalqa solib, nuqta esa boqiylik durrini jon qo‘yniga joylashtirdi. Mazkur harakatlardan yordam yuz berib, maqsadga yetishmoq uchun intilish yanada kuchaydi.

Ham to‘xtash osoyishtalik oshkor qilib, bunda tek turishga yo‘l ko‘rsatildi. Qachonki sayr etuvchi yurishga qadam qo‘yar ekan, uning oyog‘idan ko‘tarilgan chang atrofga jonlar sochayotgandek edi. Bosh-oyog‘i boshidan-oxirigacha jon bo‘lib, boshdan-oyog‘i jon bo‘ldigina emas, jonon bo‘ldi.

Bu yurishda ul qavmga issiqdan dog‘ ustiga dog‘ yuz berib, bu yo‘lni bosib o‘tishda bu guruhga bog‘ ustiga bog‘ uchradi. Buning hikmatli tomoni ham qaxrda, ham lutfda bo‘lib, bu bilan ushbu ikki mehmonxona (jahon) to‘ldi. U (Alloh) ulug‘vorligi bilan o‘t yoqsa, jamoli lutf bilan jamoliga suv sepishi mumkun edi.

Ey xasta Navoiy, sen navo istab, shunday bir yo‘lga otlanadigan bo‘lsang, yo‘l yomon, yaxshi deb tashvish chekma. «Bismilloh!» - degin-u, qadam bos. «Yaxshi sanolar bo‘lsin karamga!» Uning karamidan odamlar hurmatdalar-ku!

 

 

II

 

Barcha yaratilgan jonli va jonsiz narsalarni tasavvur etish uchun qalamining san’atkorligi chehrasini ochgan va hikmatli qalami jamolini orttirish hamda har bir ko‘ngul g‘unchasiga bir husn guli tomon uning shavqi zanjiriga bog‘liklikni va har ko‘zining yulduziga bir koshi hilol bilan muhabbat ipi orqali payvastalikni yuzaga keltirgan ul Xoliq hamdi

 

Hamd bo‘lsin Allohgakim, aslda bu Unga farzdir. Olamdagi har bir zarra Unga hamd aytadi. Uning zotining yagonaligi quyoshdek ma’lum. U zarradan ko‘p-u quyoshdan ham yorug‘. Jism osmonini sayrgohga aylantirgan Udir. Rux quyoshini yorug‘ qilgan ham Udir. Osmonning firuza gulshanini baland qilib yaratgan ham U. Gullari (yulduzlar)dan quyoshga guldasta tutamini yaratgan ham Uning o‘zi.

Osmonning har tomonida yulduzlar timsolida gullar ochilib, uning bu guldastasidan ko‘k bo‘ylab sochilganlari ham mavjud.

Mintaqa jihatidan lojuvard osmon san’atkorlik bisotida ikki taxtadan iborat nardning o‘zi. Osmon tosiga solish uchun Alloh oy bilan quyoshdan ikkita soqqa yasagan. Munaqqash osmon unga taxta o‘rnida bo‘lib, ikki oltilik o‘n ikki burj uning hisobida. Tunu kun yulduzlar bilan sadaf taxtada soqqabozlik o‘yini namoyishi. Dunyoda yuz bergan savob va

qusurning barcha rang-barang ko‘rinishi shu nardda zuhur etgandek. Bunda azizlar ham, xasislar ham o‘z xunarini namoyon etish payida, ikki dushman - tasodif va taqdirdek.

Erta tong o‘zining gul yuzini ochishi bilan tun sunbulini yuziga zulf qilib olgandek. Ul yuz butun olamga oppoq yorug‘lik taratar ekari, u zulf esa, tepadan mushk sochayotgan bo‘ladi. Shu tarzda oqu qaro shuhrat tutib kecha va kunduzdan mushk va kofur tarqala boshlagan.

Inson aqlining hujrasi yasalar ekan, Alloh aqldan u hujraga shamchiroq yoqdi. Bu shamchiroqqa inoyat piligi qo‘yilib, undan haqiqat nuri shu’la bera boshladi. Undan ko‘ngul maskani nur olsa, ishq shabadasi bilan u o‘chirilar edi. Alloh ishq yelini kuchaytirganda va tezlashtirganda, bundan aql chaylasi parcha-parcha bo‘lardi. Bu yel har qanday toat-ibodat va parxezkorlik xirmanini uchirib, har qanday sabr va osoyishtalikni sovurib yubora oladi. Aql bog‘ining yosh novdasini xashakka aylantirib, balo dengizining mavjlaridan to‘lqinlar yuzaga keltirdi. Dard va balo o‘tini yanada tezlashtirib, tezlashtiribgina emas, charx (taqdir) uni o‘z dushmani qildi. Visol bulutlarini yomg‘ir. yog‘adigan qilib, buni esa o‘sha o‘tlarni o‘chiradigan etdi.

Husn quyoshini hammayoqni kuydiradigan qilib, uning yorug‘lik ta’sirini esa olamni yondiradigan etdi.

Buni quyosh dema - mamnuniyat bog‘i degil. Uni bog‘ ichidagi ochilgan gul deyish ham mumkin. Har bir jilvasi jon gulshanining oroyishi bo‘lib, uning nazariga tushish ko‘ngilga osoyish bag‘ishlaydi.

Uning zoti asosida lutf va safodan o‘zga narsa bo‘lmagan esa-da, lekin vafoning isi unga begona. U vafo rangidan xoli bo‘lgani sababli, vafo ahllari joniga zulm qiladi. Kimgaki vafo ta’mini bilish nasib etilgan ekan, oradan bir nafas o‘tmay, uning ko‘zidan yosh oqqani oqqan. Kimki hayotida vafodan boshqa ish qilmagan xolda, buning evaziga nasibasi jafo chekishdan boshqa narsa emas. Ishqni jon ipiga bog‘lab, vaslni ko‘ngil ipiga payvand etib, hajr vodiysiga ko‘p xatarlar solib, tikan va giyohlarini nishtarga aylantirib, lolalaridan oh shu’lalari, ko‘katlaridan zaharli o‘tlar yasadilar. Lola bilan sabzasi bu nav manzil bo‘lsa, shabadasi xalokatli shamoldan boshqa nima bo‘lishi mumkin! Bu yel - shabada emasdir, bu - biyobon o‘tidir! Bil, bu biyobon o‘ti - xijron o‘ti!

Kimniki bu shu’la bilan kuydirishsa, uning kulini ushbu yel ko‘kka sovuradi. Bu xalokatli shamol uni kulga aylantirsa, dardu balo ko‘zgusi bu kuldan jilo topadi.

Qachonki ul ko‘zguda iliqlik va nur paydo bo‘lsa, unda ishq uning yuziga ham shu xususiyatlarni baxsh etadi.

Doira bundan boshqacha qilib tuzilmasdan hamda tartib-qoidalar bir-biridan uzilmasdan, bekatlar bir-biri bilan yaqinlashmasdan silsila silsilalar bilan yaxshi bog‘lanmaydi. Shunday bo‘lgandagina Yer kurrasi tinib-tinchib, aylana falaklarni sayr etaveradi. Dengizlar falaklar bilan birlashib ketsa ham, buning hammasining markazi Yer kurrasidir. Alloh lutfi tufayli barchaga mavjudlik bo‘lsin! Uning qaxridan esa hamma narsa yo‘q bo‘lib ketishi mumkin.

 

 

III

BIRINChI MUNOJOT

 

Alloh birinchi bo‘lib, aql uning ikkinchisini bilmaydi, hatto birinchi va oxirgi insonlar kimnidir yoki nimanidir maqtamoqchi bo‘lsalar, bunga loyiq boshqasi topilmaydi va dunyodagi bo lishi mumkin bo‘lgan gulshandagi gullarning yo‘qlik kechasidan borliq gulistoniga kelmog‘ining sifati va koinot bozoridagi durlaming maxfiylik bulutidan zohirlik dengiziga tushganining ma’rifati

 

Ey Tangrim, dunyo boshlanishidanoq qadim abadiy bo‘lib, qadimliging, ulug‘vorligingning so‘ngi ham bo‘lmagan. Senda ibtido ham bo‘lmagan; oxirda tugallanish ham yo‘q. Avval ham o‘zing, oxir ham, o‘rtalik ham. Barcha-barchaga yaratuvchi bo‘lganingdek, banning ko‘zi, ko‘z qorachig‘i ham o‘zingsan.

Qachonki bu dunyo nihoniy bir xolatda edi, «Nihon»ning o‘zi ham jahondek yashirin edi. Hali kunning yuzi yosmin yaproqlarini sochmagan, kechaning soch o‘rimlaridan Xo‘tan mushkining bo‘yi kelmas edi. Ko‘kda ham lolalar shafaq ochmagan, na yulduzlardan ularga shudring to‘kilmagan edi. Na yer bor edi, na yer yuzida biron kishi. Ko‘kning ham, yerning ham jabr-zulmdan boshqa ishi yo‘q edi.

Husn o‘ti ham biron yig‘inni qizitmas, ishq egalariga ham kuyib-yonish uchun asos yo‘q edi. Koshonalar ham sham’ o‘ti bilan yorimas, binobarin, parvona ham uning ishqida kuymas edi. Haligacha gul ochilib nozik jilvalar ko‘rsatmagan, bulbul ham unga xonish qilmas edi.

Nargisning ko‘zi yumilib turganidan uni o‘lgudek mast, deb o‘ylamaslik lozim. U yo‘qlik gulshanida chuqur uyquda. Mayxonada xali xumning og‘zi ochilmagan. Taqvodorlar esa may uchun jandasini garovga qo‘ymagan. Mayni quyib ishva bilan uzatuvchi bola zohidlarni mayning quyqasini ham ichib qo‘yishga o‘rgatmagan bir davri.

Hali u dengizmisol Zot tinch va orom olar, o‘zining mumkin bo‘lgan mavjlarini ayon qilishga kirishmagan edi.

- Ey Xudo, sen bor eding-u boshqa bir narsa mavjud emas edi. O‘z husning o‘zingga jilva qilar edi, xolos. Sening husning g‘oyib narsalarni aks ettiruvchi oynada zohir bo‘lar edi. Unda shu bilan birga sirli xayolot jilva qilardi. Bunda ko‘ruvchi ham o‘zing eding, ko‘rinuvchi ham. Ishqing o‘zingga yoqib, o‘z husningdan o‘zing mag‘rur eding. Birlik (1) bor edi-yu boshqa sonlar yo‘q edi. «Bir»dan o‘zga yagonalik mavjud emas edi. Hali o‘zing bilan bog‘liq ilmning asl mohiyatining qisqacha ifodasi, shuningdek, martabalar va xolatlarning tafsilotlariga mone’liklar ham yo‘q edi.

Biroq o‘sha oshiqlarni yondiradigan, har bir shu’lasi ufqlarni kuydiradigan chehra o‘zi zohir bo‘ladigan yerda zuhur bo‘lishni, uning ushbu husni kamolining bundan ham mukammal bo‘lishini xayol qilardi. Allohning husni jilvasiga chek yo‘q edi. Uni ko‘rish uchun son-sanoqsiz ko‘zgu kerak bo‘ldi. Bu rang-barang gulshanni ochganda esa unda har bir gul o‘zi xitoyi ko‘zgu ekani bilindi. Bu husn jilvasi ravshan ko‘rinishi uchun ushbu ko‘zgu paydo bo‘lgan edi.

Ushbu vositani sen to‘la amalga oshirganing tufayli to‘qqiz osmon taxta (lavh)si tiniq oynaga aylandi. Osmonning sof yuzida har bir yulduz seni o‘zida aks ettiruvchi bir ko‘zguga aylandi. Quyosh yuzini ham oynarang qilding. Quyosh tutilishi esa uning zanglagani belgisidir. Ko‘kni zangori varaqqa o‘xshatib, o‘sha sahifani esa ko‘zguga aylantirding. Dunyoning bog‘chasini toza bir varaqqa aylantirib, unga yasalgan panjara olti tugunli bo‘ldi. Sening kuch-qudrating tufayli konlardagi gavharlar rang-baranglik kasb etdi. Sening buyrug‘ing bilan qimmatbaho toshlarni tog‘ beliga kamar qilib bog‘lab olgandir.

Yomg‘ir iplari sof dengiz suvlari bilan tutashgandan so‘ng yelning nozik barmoqlari ikkisidan ipakli shoyi to‘quvchiga aylandilar. Qora changlarni sen shamol bilan omuxta qilganingdan keyin, u charxdek dunyo bo‘yicha kezib yuripti. Sen bu kabi qancha g‘aroyib narsalarni yaratgan bo‘lsang, ularning barchasi jamoling oynasida aks etgan narsalardir.

Sening xazinangda bunday boyliklar juda ko‘p edi. Lekin ularning barchasini yaratishdan kuzatilgan asosiy maqsad inson edi. Sen qanday ajoyib gap gapirsang - u to‘la tushunar, yashirin siriaringni esa ichida saqlar edi. Uning ko‘nglini o‘zingga yaqin xazina bilib, uning jismini xazinangga tilsim etding.

(«Qur’on»da) uni maqtab, boshqa hamma maxluqlardan ortiq ko‘rib, «Mukarram qildik!» deyilgan. «Eng go‘zal qad-qomat unga munosib», deyilgan. Kim sening sifatlaring bilan bog‘liq bilimlarni bila olmayotgan bo‘lsa, uni ushbu ma’rifatni biladigan qilding.

Allohni bilish uchun shaxslardan guruhlar tuzding. Uning mohiyatini bilishga olam ahlini yo‘naltirding.

Ey Xudo, o‘sha xazina, qandaydir mavxum xazina emas, faqat insongagina aniq bo‘lgan, boshqaga nasib bo‘lmagan xazinadir.

Ey Xudo, meni avvalo shunday odam qilib yaratki, men shu (Alloh) haramining maxrami bo‘la olay! Qancha siring bo‘lsa, meni ishonchli qil! Boshqa yana nima qilsang, O‘zing bilasan!

 

 

IV

IKKINChI MUNOJOT

 

Alloh yaratgan go‘zal narsalarning jilvalari zuhuri haqida lekin bundan o‘sha ashyolarni yaratganning o‘zining ulug‘ dargohiga biron foyda yetmaydi va u mavjud go‘zallar bilan bog‘liq buzug‘liq hodisalari to‘g‘risida bo‘lib, bundan donolarning Yagonasi saroyiga biron kimsa zarar yetkazishni xayoliga ham keltirmaydi

 

Ey, dunyoda bor mavjudotga vujud bo‘lgan, vujud ahliga saxovat fayzini bergan Alloh! Sirli yo‘qlikdan nima paydo bo‘lgan bo‘lsa, bari senga sajda qiladi, sen esa ularga sig‘inish asusisan. Kimki oosni sajoada bo‘lsa, uning masjudisen. Kimning yuzi qiblada bo‘lsa, sen uning topinadigan Tangrisisen. Falaklarning muncha tez aylanishining sababchisi ham yoki Yerning qadimdan sekin aylanishining sababchisi ham Sen bo‘lib, ularning junbushga kelishi ham, tinchligi ham, shuningdek, yaralishi ham, yo‘q bo‘lib ketishi ham Sendan. Havorang gumbaz bilan Osmon toqidagi yulduzlar - sha’m, Quyosh esa - naqshinkor qubba. Bularning hammasini aql muhandislari ko‘zdan kechirar ekan, buni.idrok etishga xislari ojizdir.

Bunday me’morlikni yuzlarcha kishilar havas qilgan. Biroq ularning ustozlariga ham bu qiyin bo‘lgan. Masalan, bu qurilmaning buzilishini xohlar ekansan, buning uchun Sen qaxringni namoyon etsang, shuning o‘zi kifoya. Sen xosil etgan bir bo‘ron oldida bular hammasi bir siqim tuproq, yoki shamol qarshisida bir tutam xashak misolidir. Sening qaxring go‘yoki bir pahlavon toshyo‘narga aylanib, tog‘lar bulutlar kabi kuchli na’ra tortgandek bo‘ladi. Osmon bir etak kul kabi sovurilib ketishi, yulduzlar bir xovuch guldek qo‘zg‘alishi mumkin. Zuxal esa yelkasidan qo‘ng‘iz singari pat chiqarib, adam dashtiga mayl ko‘rsatishi mumkin. Mushtariy o‘z hayotini tugagan hisoblab, o‘ltirgan minbari taxta va tobutga aylanishi turgan gap. Bahrom[3] ham o‘zini o‘ldirish uchun tig‘ tortib, o‘z ahvoliga dod solib yig‘lagani yig‘lagan. Bunday qora kunda yorug‘ quyosh qorayib, kuygan kulchaga aylanadi. Zuxra esa chirmanda va changini sindirib, taqdirga mos kuy tuzib, Atorud qo‘lida na qalam, na raqam - ularning o‘rnida «jaffal-qalam» oyati[4] raqam etiladi. Oy abadiy yer osti shu’lalari bilan yo‘qlik ahllari shomiga zulmatini oshirgani oshirgan. Rahmsiz shu’lalar olov purkab, yulduzlar bilan osmonni o‘rab oladi.

El Osmon bilan Yerni xarob qilib, binobarin, mazlumlar oh tortishda. Dengizlarni to‘lqinlar egallab olgan, undan sachragan suv qatralari yulduzlarning yuziga uriladi. Yer joyidan qo‘zg‘alib, atrofga hamla qilar ekan, lcjuvard osmon unga yiqilib tushganday. Bu paytda odamiylik shunday yo‘qlikka yuz o‘giradiki, odamda ham vafo va karamdan nishon qolmagan bo‘ladi.

Yer balandga ko‘tarilgan, falak esa quyiga tushib ketgan, goh u yuqori ko‘tarilsa, bunisi pastga tushib ketadi.

O‘t dengizda g‘avvoslik qilayotgan bo‘lsa, tog‘ osmonda raqqoslik etadi. Bulutlar osmon bilan urilib to‘qnashganda jin urganlar devni ko‘rgandek yig‘lashadi. Shu sababli tog‘larda ham, falaklarda ham taraqa-taraq, bu taraqa-turuqlardan - «Alvido!» degan ovozlar eshitiladi.

Bir necha vaqt hamma shunday to‘s-to‘polonda - to qattiq shamol esa boshlagunga qadar. U yangidan esa boshlab, eskirgunga qadar - ma’lum bir fursat orasida «Qur’on»da «bo‘lgani bo‘ldi», «bo‘lmagani yo‘q!» deyilganidek, Tangrining o‘zi doimiy qolib, boshqa istiqomat qiluvchilar yo‘q, vor abadiy nolib, ag‘yor qolmagani ma’lum bo‘ladi.

Yeru osmonning borligi yoki yo‘qligidan, barcha odamlarning o‘zini mahfiy tutishi yoki dili ochiqligidan Uning buyukligiga hech qanday foyda, na Uning kuch-qudratiga hech qanday ziyon yo‘qdir.

«Mulk kimniki?»[5] degan ibora o‘sha damda Uning og‘zidan chiqqan bo‘lib, mamlakat kimniki bo‘lsa, o‘shanga bo‘ysunadi.

Ey Xudo, o‘sha kunga aniq yetsam yoki o‘sha tomonga borishga oldinroq azm qilsam, o‘sha damda imonimni menga hamroh qil! Ko‘nglimda boshqa xudoga sevgimni maxv et! Barchaga bo‘lgan rahmatingni menga nisor etib, hammaga yo‘naltirilgan lutfingni ham yor qil!

 

 

V

UChINChI MUNOJOT

 

Olam va odamni vujud koshonasidan yo‘qlik faromushxonasiga solmoq vujudi mutlaqdin o‘zga vujud turmasligi haqida bo‘lib, bu ma’nodagi fikrni vujud ahli (moddiyunlar) boshqa vujudga mutlaqo yaqin keltirmas va isyon zulmatida nazardan qolganlarga Olam yakunining shafoati yordam ko‘rsatur va o‘sha shafoat ko‘rsatganlarga olam va odamni yaratgan shafoat tilagay

 

Ey, qahr etishni ham, lutf qilishni ham o‘ziga odat qilib olgan! Borni yoq hamda yo‘qni bor etding. Hech narsa avvalda yoq edi - bor qilding. Ularning hammalariga aql-zakovatni do‘st etding. To‘qqiz osmonni ham keng qilib yaratding. Yer yuzini ham yoyiq qilding. Sen yaratgan falakiyot bo‘ladimi, unsur (suv, havo, tuproq, olov) bo‘ladimi, ularning barchalari eng qimmatbaho javohirlardir. Kon bo‘ladimi, hayvonot yoki o‘simliklar dunyosi bo‘ladimi -ularning har biri eng oliy sifatli gavharlardir. Ularning har birini garchi latif qilib yaratgan esang-da, ammo hammasidan ham Insonni eng sharofatli qilib yuzaga keltirding. Bir qatra suvdan tortib to‘la dengizgacha, zar sochuvchi quyoshdan zarragacha - unisini bunisiga, bunisini unisi bilan bog‘lab, ularning hammasini bir-biriga payvand qilib, bunga vositalar qatma-qat, tuklar-tuklar bilan tutashgandir. To bu oliy borgoh (Olam) tikilguncha, undagi ulug‘ korgoh - dunyo qurilishi ham muhayyo bo‘ldi. Bu dunyo keng va go‘zal yaratilgan bo‘lib, hatto unda ortiqexa soch tolasiga ham o‘rin qolmagandir.

Biroq agar Sen bularning barchasini buzmoqchi, boshidan-oxiriga qadar ostin-ustun qilmoqchi bo‘lsang - aql uchun ham bu qo‘rqinchlidir! Lekin bu Sening uchun osondir. Sen o‘z qudratingni ko‘rsatmoqchi bo‘lsang. undan biron nishon qoldirmasliging mumkin.

Endi-chi, saxovat dengizi junbushga kelgan ekan, yo‘qlikdan jismlarni paydo qila boshlaysan. Kimningdir qachon o‘lganini hisob qilib, bunga o‘n bir ming yil bo‘lgan bo‘lsa ham, tanasining daftari bo‘lak-bo‘lak bo‘lib, bo‘laklarga bo‘linmaydigan bo‘ladi. Bunday xolatda («Qur’on»dagi) «Qabrda nima bo‘lsa, sochiladi», «Ko‘krakda nima bo‘lsa ochiladi» iboralari jilva qiladi. Alloh yaratgan o‘sha kuni - «O‘sha bir kuni kishi o‘z birodaridan qochur»[6].

O‘sha ohu nadomat kuni qanday kun bo‘ldi?! Uni ohu nadomat kuni emas, qiyomat kuni desa ham bo‘ladi! Oldin o‘tganlar ham, keyin o‘tganlar ham chorasiz, bandi xolida, har biri o‘z ahvolidan afsus va pushaymonda. Bunisi o‘z dardi uchun voy-voylasa, unisi o‘zi chekayotgan qiyinchilikdan xoy-xoylab yig‘lagani yig‘lagan.

Ularning ohlari maxshar kunidagi betoqatlikdan bo‘lib, bu yig‘i emas, balki buyuk daxshat sodir bo‘lgan soatdir.

Nomai A’mollar yozilgan qog‘ozlar odamlar orasida uchib yurar, ularni ko‘rib, hammaning yuragi qon edi. Ularning barchasida o‘zboshimchalik bilan badxo‘yliklar, badxo‘ylikkina emas, yuzqaroliklar yozilgan edi. Onasi qiziga qaramasdi, otasi o‘g‘liga. Hammalarining og‘zida xasrat nidolari!

Qayoqqa qaramang, guruh-guruh gunohkorlar. Ularning gunohlari esa tog‘-tog‘ edi.

Ularning har biri qo‘rqinchli bir ko‘rinishda bo‘lib, xalqa va zanjirlar bilan bog‘langan. Ularga yana do‘zax o‘ti g‘avg‘o solib, buni ko‘rganlarning so‘ngaklari mayda-mayda bo‘lib ketardi. Boshqa bir tomonda esa jannat gullari jilva qilib, ularga bu do‘zax o‘tidan ham battar ta’sir etar edi.

Kun qizig‘idan bosh qaynar, qiyomat ahlining dod-faryodlari osmon-falakkacha chiqar edi. U yerda xayol toridek ko‘prik ham bo‘lib, lekin bu xayol amalga oshishi qiyin bir xayol edi.

Bu yerda panja va bilak kuchga to‘lgan bo‘lib, uni adolat tarozusining tartib-qoidasi ushlab turardi.

U yerda odil hukmdor (Alloh) hukmronlik qilar, binobarin, «uning podsholigi doimiy bo‘lsin, hukm chiqarish va sha’n-shavkat uning qo‘lida»dir.

Zulm shu’lasi avjiga minib, qaxr dengizi mavj ura boshlaydi. Bunday, lahzalarda avliyolar ham o‘ylanib, payg‘ambarlar ham hayratga botishlari turgan gap. Bundan arablardan chiqqanigina (Muhammad s.a.v.) mustasno bo‘lib, faqat u xalqni ximoya eta oladi. Goh u sirot ko‘prigi ustigacha chiqib, bir necha lahza (savob va gunohlarni tortuvchi) tarozu oldida yelib-yuguradi. Goh uning buyuk himmati og‘ziga kuch berib, o‘zining mayin tovushi bilan: «Ey mening ummatlarim, xoy mening ummatlarim!» - deydi.

U faqat gumroh ummatlarini emas, balki Alloh nimani yaratgan bo‘lsa, hammasini chaqirib so‘zlashardi. Payg‘ambar nima desa, Tangri hamma deganim qabul qilar, uning mayli qaysi maqsadga qaratiigan bo‘lsa ham, uning istaklari Alloh hisobidan bajarilardi.

Ey Xudo, uning qanday haqqi bo‘lgan bo‘lsa, sen nasib etib, u Senga do‘st bo‘lishdek martabaga ham erishdi. Shu bilan birga bu sifat g‘amli anjumanda, g‘am emas, motam yig‘inida uni butun Olamga shafe’ etib, so‘zlariga esa lutfingni tobe’ etgaysen.

Kelgusida gunohkor bandalarni so‘roq qilish vaqtida uning istagiyu O‘zingning karamingni egizak qilgaysen! Uning ummatlaridan biron guruh oldingga kelsa, hammasiga jazo - choh va do‘zax bo‘lsa, umrida qo‘lidan bir ish kelmagan, bundan tashqari yo‘l qo‘ygan xatosi dinga xalal yetkazish bo‘lgan, g‘am-andux o‘tidan jonlari tashvishda qolgan, itoatsizlik tufayli yuzlari qaro bir qavmini u jazodan xalos etishni istasa, uning ko‘ziga men - osiyni ham uchratgaysen!

 

 

VI

TO‘RTINChI MUNOJOT

 

Vasf karam daryosi haqida bo‘lib, inoyat nasimi esgach, mavjga kirsa, itoatsizlik xas va xashaklarini qirg‘oqlarga chiqarib tashlaydi va gunoh tog‘idan langar tashlaganlarning sust yuradigan kemasini bir dona pat yoki somon parchasidek maqsad sohiliga yetkazadi

 

Ey Alloh, karaming oldida gunoh tog‘i bir dona pat yoki somon parchasidek yelga uchgaydir. Somon tog‘-tog‘ qilib uyulgan bo‘lsa ham, yel oldida qanday qilib maqtanishi mumkin! Butun dunyo xalqi agar bir xatoga yo‘l qo‘ysa, yoki bir aybli ish qilib, taqdirini qora qilsa, .taqdirini oq qilish Senga oson bo‘lib, amringda biron nuqson bo‘lishi mumkin emas.

Tun tun bo‘yi o‘zicha o‘yin xangomasini ko‘rsatib, dunyo kishilarining a’mollarini ham qora qiladi. Lutf quyoshi chiqishiga izn berganingdan keyin mehring bilan bor zulmatni nurga aylantirding. El adovatidan sanam yasadi. Gulni mushkin sunbulidan yashirdi. Elni yuzdagi pardani tez uchirib ketuvchi qilib, kecha qorong‘ilig‘ida Oyni ravshan qilding, itoatsizlik tunida biron gunoh qilmasa, afv chirog‘i qachon yorug‘ yonishi mumkin?! Agar jinoyat o‘ti kuchli yonmasa, ehson bulutlari qachon o‘z tomchilarini to‘kadi?! Xirqa kiygan darvesh kiyimining etagi kir bo‘lmasa, dengizdagi iliq suvga unda xojat bo‘lmaydi. Agar may kimlarningdir boshini aylantirmasa, kishidagi caxovat qo‘li kimga yordam berishi mumkin? Zohidlik yo‘liga kirib, ba’zilar taqvodorlikka beriladilar. Shu bilan birga buning uchun haq talab qilishlari ham bor.

Kishi xayr yo‘lida bir ish qilar ekan, maqsadi buning evaziga u dunyoda jannatni sayr qilishdir. May bilan labini hech xo‘l qilmagan odam u dunyoda o‘sha kuni kavsar xovuzi suvlarini talab qilar ekan, bu dunyoda biron go‘zal bilan birga bo‘lishni istamagan kishi esa u yerda hurlar jamolini havas qiladi. Chet bir vayronaiarda kun kechirgan kishi bezatilgan qasrda orom olishni xohlaydi. O‘z xolicha yeb-ichib yurgan odam haqqini yuz xissa ortiq olmoqchi bo‘ladi. Xudojo‘yman deganlar hamma haqni olib qo‘ysa, peshonasi sho‘r kishilar nima qiladi? Ularning xatolari bo‘lsa, xatolarini afv etganing qani? Bundaylarga saxovat ko‘rsatib, ularga ataganlaring qani? Lutf va ehson dengizi to‘lib-toshib turganda, ba’zilarning tashnalikdan og‘izlari qurib, ularni shu xolatda o‘ldirsang yoki bu dengiz yoqasidan nariga surib tashlar ekansan, shunday ishga yo‘l qo‘yish mumkinmi? Hamma ishni qilishing mumkin, lekin buni emas. Har bir odam qancha osiy va gunohkor bo‘lmasin, u shuncha afv hamda muruvvatga loyiqdir. Agar taqvodorlarga mukofot behisht bo‘lsa, isyonchi esa do‘zax o‘tlarida tanasi kuysa! Unisi jannat bog‘ini topib, farog‘atda bo‘lsa! Bunga esa do‘zaxda dard chekib, kuyib-yonish bo‘lsa! Ixtiyoringdagi lutf va karam xazinasini nima qilasan? Uni marhamat qilib kimlarga berasan? Yuzlari gunohlari tufayli yegan shapaloqlardan qoraygan muhtojlar, asirlar hamda tilanchilar dasturxoningdagi ne’matlardan totinmasa! Nahot sening lutfu karaming shunday bo‘lsa!

Sen, axir, dasturxon yoz ochlarga! To‘qlar ortig‘ini yeya olmaydilar, aks xolda qorinlari shishib ketishi mumkin. Axir bulutlar chanqab, qurib yotgan ekinga yog‘may, dengiz ustidan o‘tayotganda yog‘adimi - bundan nima foyda! Kimki och bo‘lsa, luqma uning nasibasidir. To‘nni kim yalang‘och bo‘lsa, o‘sha kiygani durust-ku!

Bu gaplarimning hammasi afsonasifat gaplardir. Kimki Senga umid bog‘lagan bo‘lsa - u xotirjamdir.

Ey Tangrim, Sening karaming dengizi jo‘sh urib turarkan, o‘sha muhtojlar to‘dasi oh-fig‘on chekib turgan chog‘larida garchi ularning gunohlarining xaddu poyoni bo‘lmasa-da, Sening ularga rahm qilmasligingning ham imkoni yo‘qdir. Lutfingning shohona pardasini tortib, ularning qilgan-qilmagan gunohlaridan kechganingda barchalari navozishing bilan hurmatga sazovor bo‘lganlarida, bundan Navoiyni ham maxrum etmagaysen! Unga, ya’ni Navoiyga hur ham kerak emas, jannat ham. Uning uchun Sen o‘zing bo‘lsang, unga shuning o‘zi yetadi.

 

 

VII

BIRINChI NA’T

 

(Mazkur madh) ul hazrat (Muhammad s.a.v.) paydo bo‘lgan turning qadimiyligi haqida bo‘lib, eng avvalgi harakatlaridayoq bu bebaho durning yolqini mahfiylik ipini uzdi va u yagona gavharning porloq nuri shu’la ko‘rguzdi va durjdan durjga ko‘chib, safiyulloh (Odam a.s.)dan Abdulloh[7]gacha yetdi

 

Sening miring shu’lasi zuhur qilganda, ungacha na soya bor edi, na nurning o‘zi. Ikki dunyo paydo bo‘lguniga qadar Sening nuringga tob bera oladigan hech narsa yo‘q edi. Jism (tana) qismlari (burchak)iga yig‘ilgan, har narsaning asl Zoti(dan namunalar) joylashtirilgan tokchaga ruh sham’ yoqdi. Azal subhi bazming chirog‘ini qo‘lga kiritganda, boshqa yuz minglarcha chirog‘lar ham charaqlab ketgan bo‘lsa ajab emas. Odam Ato Senga nisbatan avvalgiday, aslida u senga o‘g‘il bo‘ldi, so‘ng insonlarga ota.

O‘z nasliga ko‘ra har bir odam u bilan payvand, farzandiga barcha farzanddirlar. Kimki bunga xujjat da’vo qilsa, «Qur’on»dagi «Men payg‘ambarman» iborasi yetarli xujjatlardir. Tabiati nosog‘ biron kishi yana boshqa bir dalil talab qilsa, bunga «Odam» so‘zidagi «alif», «dol» va «mim» harflari borligi yetarlidir. Chunki bu harflarning hammasi «Ahmad» so‘zida ham qadr-qiymat topgan bo‘lib, o‘g‘lida (otasida bor) uch harf otadan belgidir.

«Ho»si senga muhabbat nasib bo‘lganini anglatib, Alloh seni o‘ziga «Habib»[8] dedi. Alloh yuzida nima yashiringan bo‘lsa, ular hammasi habibi yuzida ham namoyondir. Bu ko‘zguni unga guvoh qilib, u ne qilsa, uni ko‘zgu aks ettirib turar edi.

Tuproqdan bo‘lgan odam zuhur etgandan keyin unga ul pok nur o‘z yolqinini joylashtirdi. Uni nur emas, abadiy yashin, yashin ham emas, Ahmad[9]ning oldindan ma’lum bo‘lgan zo‘r shu’lasi deyish ham murnkin.

Odam Atoga shunday shu’la yashiringandan keyin, ichida nihon, biroq yuzida aniq ko‘zga tashlanib turadigan bo‘ldi. Shunday qilib, uning yelkasiga shon-sharaf to‘ni yopilib, boshidan sharaf toji o‘rin oldi. Shu yo‘l bilan (Allohga) elchilik taxtida u shoh, farishtalar guruhiga esa panoh boidi.

Shundan keyin u Havvo bilan birlashish payiga tushdi. Shu yo‘sinda bu nur Havvoga ham ko‘chdi. Havvoning yuzini u poklab, Xudoning nuri hurlarning yuzini chiroyli qilgandek bo‘ldi.

Bu xususiyatlar Shisga[10] ko‘chgandan so‘ng, uning yuzi hatto Oyni uyaltiradigan darajaga yetdi. Avlodlari ipidan bir dona gavhar kamaysa, qornidan yana boshqa bir gavhar o‘rin oladigan bo‘ldi. Otadan ota, onadan onalar yuzaga kelib, shundan keyin bunaqa Ona boshqa paydo bo‘lmadi. Shu ravishda Muhammad (s.a.v.) elchilik durrining xazinasi, yanada to‘grirog‘i, payg‘ambarlik gulining gulshani bo‘ldi.

Dur paydo bo‘luvchi sadaf yangi bir durga pardapo‘sh (ikki-qat) bo‘lganda, jahon dengizlarida g‘ulg‘ula va shovqin-suron ko‘tarildi. Uning yuzidan niqobni olinganda, boshqa bir bunday Oftob tug‘ilmagani ma’lum bo‘ldi. Tun qorong‘iligini nur egallay boshladi. Bu Yer yuzini esa behishtga aylantirdi.

 

 

VIII

IKKINChI NA’T

 

Uning[11] hayotining yosh niholi jahon gulshanini yashnatib, undan qirq yilgacha hayo va adab gullari ochilib, so‘ngra u payg‘ambarlik mevasini bergani, shuningdek, shoxi va barglari jannat daraxti shoxidan ham yaxshi o‘sib, bundan ikki olam ahli uning marhamati soyasiga kirgani

 

Ey tug‘ilishdanoq yangi chiqqan Oydek ko‘ringan Zot! Yo‘lingning bolalik chog‘i qadimiy osmon odaticha edi. Insonlarning ham, farishtalarning ham joni, jononasi! Ikki dunyoning yakkayu yagona gavhari! Sening beshiging firuza rang taxtadan ishlangan bo‘lib, to‘xtamay tebratib turilardi.

Sen kabi toza bir yaprog‘ni bu Olam gulshanida ko‘pni ko‘rgan bu falak umrida ko‘rmagan edi.

Tashqi ko‘rinishdan bola, lekin aqlli daho, so‘zlaganingda bahodirlikdan boshqa narsa gapirilmasdi.

Tole’ yulduzing tuqqan kechasi esa Osmon o‘zi unga sajda qilgan edi. Bu kufrning buyuk tog‘iga shikast yetkazgan bo‘lib, shunda butlar ham, butparastlar ham yerga tiz cho‘kkan edilar.

Shunda Makkada dinimiz ahlining kuch-quvvati ortib, Uzzo va Lot butlari uzlatga chekingan. Quraysh ahli ziddiyatli bir ahvolga tushib, ba’zilari qayg‘uga botgan bo‘lsalar, ba’zilari aysh-ishrat qildilar. Agar sen otadan bahramand bo‘la olmay qolgan bo‘lsang, buning taajjublanadigan yeri yoq. Sen o‘gil bola bo‘lsang, senga kim ota bo‘lishi mumkin? Asl gavharing sadafsiz qolsa, buning qo‘rqinchli yeri yo‘q. Sadaf tark etilgan bo‘lsa ham undan eng qimmatbaho dur chiqdi-ku! O‘zining aslida bu dur sharafga ega bo‘lgan. U sadafdan or qilsa ham, buning ajablanadigan yeri yo‘q. Garchi bir sadafdan mingta dur chiqsa ham, mingta dur bitta dur bilan faxrlanadi. U qanday dur? Bu vafo qutisining gavharidir. Gavhar -qaysi gavhar? Bu hayo burjining yulduzidir.

Bunday yulduzdan Quyosh ham o‘zini baxtiyor xis etadi. Unga toiin Oy ham, yangi Oy ham xizmat qilishga tayyor. Quyosh uning amriga mute’ bo‘lib, undan namuna olsa, to‘lin Oy hilolga aylanishga tayyor.

U garchi tijorat ishlari uchun dastmoyaga ega bo‘lsa-da, ganj oldidagi qora tuproq misoli edi. U topgan foydaga el ko‘z tutib, ko‘zlari kundan-kunga ochilar, foyda va tijoratda unga ergashar edilar. U minib ketayotgan tuya bundan ham xursand, go‘yoki farishta ustiga nur yog‘ilayotganday. Shundan kelib chiqib savdo ahli unga «Amin»[12] laqabini berib, shu sababdan u Jabrailga hamdam bo‘lib qoldi.

U cho‘ponlikni o‘z kasbi ailib olib. echkilar arslon yashaydigan to‘qaylarni o‘zlariga vatan etdilar. Unga aql piri emukdosh bo‘lish bilan birga sutining mazasi shirinlikda o‘ta ta’mli bo‘lardi.

Lekin zulm zahri uning piyolasiga ko‘p ezilgan bo‘lsa ham, bu uning og‘ziga sut va shakar ta’mini berar edi. Bir necha achchiq-achchiq yig‘latadigan qiyinchiliklar yuz bergan. Ammo bularning hammasini u shirin muomala bilan daf etgan. Necha bor o‘zaro ixtilof tarafdorlari tunda urush-janjal qilib, uning boshiga yulduzlar miqdori qadar toshlarni yog‘dirdilar. Lekin u erta tongdek tabassum qilib, yaxshi duolar bilan odamlarga pand-nasihat qilar edi.

«Alloh uning qadrini ko‘tardi» - bu qanday ulug‘ axloq ifodasi.

«Uning yuzi munavvar» - bu naqadar o‘zlikning olijanobligi! «Uning iqbol baxti bizga yo‘l boshlovchi!» «Unga va uning uy a’zolariga salavot ayting!»

 

 

IX

UChINChI NA’T

 

Ul payg‘ambarlik Kuyoshining soyasi yo‘qligining darajasi, to‘g‘rirog‘i, Quyosh bo‘lmoq uning soyasi ekanini va besh barmog‘ida qalam ushlamagan holda yetti iqlimni qo‘lga olgani, hatto barcha dinlarning daftarlari varaqlariga ma’n etish qalamini chekkani haqida

 

Ey sharaf ko‘kida yuzi quyosh sham’i bo‘lgan, u sham’ga ko‘k osmon soya singaridir! Agar senda soya solish odati bo‘lmaganda, oyog‘ing ostiga tushib yotarmidi! Sham’ing darajasining buyukligidan bu soyadan sen or qilding.

Chehrangdan Quyoshga ham nur taralib, uning atrofida soyasi yaqin kelolmay, ajralib yuradi. Alloh senga bundan yuz xissa ortiq nur bergan bo‘lib, agar sen soyadan nafratlansang ham ajablanarli yeri yo‘q.

Soya sening shaxsingga yor bo‘lmasa ham, ammo butun borliq sening qadring soyasidadir. Sham’ing oldida qadimiyat nuri - qorong‘ilikdan iborat bo‘lib, nimaiki unga hamsoya bo‘lsa, o‘sha nurdir.

Barcha o‘tgan payg‘ambarlar senga soya sifat bo‘lib, bu dega-nim - ular Sening Quyoshingdan chiqqan ziyolardir. Olijanob Quyosh o‘z husnini turlicha namoyon etganda uning dag‘al jussasi o‘sha soyaga sababchi bo‘ladi.

Sening zoting eng oliy nasabning javharidan bo‘lgani sababli Yer soyasi bilan birlashmadi. Sening qo‘ling umrida qalam tutmagan, buning uchun u qanday qilib qog‘ozni qora qilishi mumkin! Sen qalamning uchini o‘zing ochmagan bo‘lsang ham, lekin barmoqlaring Oyning qalamini yorgan-ku!

Ushbu qalaming qog‘ozga bir nuqta qo‘ymagan bo‘lsa ham, boshqa dinlarni bekor etish masalalari bo‘yicha ko‘p narsalami bitdi. Kimki sen xatingda ko‘rsatgan yo‘ldan chiqqan bo‘lsa, qalam kabi ular o‘zlari o‘z yuzlarining qoraligini fosh etdilar. Kimki sen ko‘rsatgan yo‘ldan bir qadam chiqqan bo‘lsa, qalam o‘rnida jazo tig‘i boshini kesdi-ku.

Agar qalam yo‘qolib ketsa, bundan tashvishlanishga xojat yo‘q. Chunki jahon senga bo‘ysunib bo‘lgan. Sening xatingga Ajamdan boshlab Arabgacha bosh egdi. Shunday bo‘lgach, Sen qo‘lingga qalam tutmasang, bunga ajablanishning o‘rni yo‘q. Qalam yig‘lab turib qo‘lingni o‘pmagan ekan, bu alamli voqea uni bir umr azador qildi. Kim yuzini qora qilib, g‘amda ekan, bu - uning yuzi yorilganini emas, yoqasi chok ekanini bildiradi. Qalamni qo‘lga olmaganing sababi shundaki, bu qalam ko‘p taqdirlarni qora qilgan edi.

Qog‘ozlarni qora qilishga berilib ketdik. Lekin baxti qoralarning ximoyachisi o‘zingdirsen.

Sening qalaming xat yozishga hech yaqinlashmadi. Qalaming bo‘lmasa ham, sening nomalaring Allohga qaratilgan. Sen Allohning qadimiy va abadiy marhamati, baxti qaro bo‘lgan odamlarning umidisen.

Kimning umid-istagi baxtsizlikka yuz o‘girgan bo‘lsa, Sen ularning baxtsiz joniga ora kiruvchisan.

Kimki tole’i past kelib adashgan bo‘lsa, uni faqat shariat qoidalarini tuzuvchilar qutqara oladi. Kimda kofirlik zulmati to‘plangan bo‘lsa, (bu qonun-qoidalar yozilishidagi) har bir «alif»[13] Islomni sham’dek yoritib turadi.

Sening olijanobliging barcha dinlarga nisbatan bo‘lib, «Lom» va «t»[14] dan har bir dinga zarar bordir.

«Lot»dan dinga doim turli balolar yuz berar edi. Sen uning oyog‘ini sindirib, «Lo»[15]si qoldi, xolos. .

Kofir xalqining «Manot» degan buti bo‘lib, sen uni bo‘ynidan sindirganingdan so‘ng u «mot» bo‘ldi - yengildi. Sen kufr boshini kesish bilan o‘z qaxringni ko‘rsatding. Boshi shukuhdan ajralganidan keyin, gavdasi boshsiz qoldi.

Xasta Navoiyni nazaringdan chetda tutmagaysen. Unda kufr va xudbinlik bo‘lsa, buning chorasini o‘zing qilgaysen. Bunday inoyating bilan uni Islom jamoasiga kiritgaysen.

 

 

X

TO‘RTINChI NA’T

 

Muxammad s.a.v.ning payg‘ambarlik osmonining yuksakligi va butun Olamni Osmondek o‘z, ichiga qamrab olishdagi kuch-qudrati va uning sahobalari haqidakim, ularning har biriga Osmonda bir yorug‘ yulduz sadoqatda bo‘lgan hamda «mening sahobalarim bamisoli yulduzlardir» deyilgani shu mazmunda aytilgan

 

Ey nafasing mo‘jizalaringga dastmova bo‘lgan, muqaddas ruhlar har gapingga sirdosh bo‘lgan! Gaplashgan chog‘ingda fasohat bilan so‘zlaysan. She’riy nutqing esa hayron qolarli darajada tartibli. Ma’noli va qoidali gapirishingda senga fasixlik xos bo‘lib, bunga «Menda fasohat!» - degan da’vo senga yarashadi. Sog‘lom hukm chiqarishda so‘zlaring to‘g‘ri, fasohat yerida so‘zlaring chiroyli. Gapirganingda sendagi mo‘jiza ayniqsa yaxshi ko‘zga tashlanadi. Bunday paytda har qanday fasohat egalari o‘zlarini ojiz sezadilar. Sening asling javohirlarga boy dengiz bo‘lib, so‘zlashganda bu dengizning kafi gavharlar sochadi. Bu kaf ham emas, besh shoxdan iborat baxr bo‘lib, yetti osmonni yetti pufakchani yutgandek yutib yubora oladi.

Beshvaqt namozga navbat kelganda, Islom panjasi yanada kuchayib ketdi. Kufrning qo‘lu panjalari esa dardga uchrab, bu dardning sababchisi o‘sha - Islom panjasi edi, - deyish mumkin. Muhtojlikda qolib, u barmoqlar dard chekar ekan, lekin haqiqatda esa bu Islom uchun qo‘lga kiritilgan besh xazina bo‘ldi.

Islom panjasi tobora mustahkam tortib borar ekan, kufrning yetti qo‘rg‘onidan beshdan bir soliq olar edi.

Buni oddiy qo‘l dema, u bamisoli bir tig‘ bo‘lib, bitta barmog‘i bunga ishora bo‘lganda Oyni ikkiga bo‘lgan qo‘l edi[16].

Ajab emas, uning mo‘jiza ko‘rsatuvchi qo‘llari bir ishora bilan oyni ikkiga bo‘lgani. Payg‘ambar minib yurgan tuya yerbo‘ylab qadam tashlab borar ekan, uning har bir izi o‘sha «Oyning ikkiga bo‘lingani»ni yeslatar edi.

Payg‘ambarning buyrug‘i bilan yosh ko‘chat chiroyli harakatga kelar, go‘yo o‘jar sanam yurib ketayotganday bo‘lardi.

Dushmanlar tufayli u g‘orga berkinganda g‘orning og‘zidagi o‘rgimchak’ uni parda to‘qib to‘sgan. O‘sha parda shamolda uchib ketmasligi uchun qushlar o‘sha pardaga o‘z tuxumlaridan tugma qilgan edilar. Pardaning iplari jon rishtasidan to‘qilgan bo‘lib, tugmalari go‘yo shohona gavhardan edi.

U shu taqlidda tuzoq qo‘yib, g‘or oldiga esa don sochib, qarang, qanday baxt qushlarini ovlay oldi. G‘orda hushyor do‘sti (Abu Bakr Siddiq) bilan berkinib turar ekan, go‘yo ular tog‘ qatida yotgan oltin bilan kumush edilar.

Kofirlar bayrog‘ining balandligi vaqtincha ortgan paytda u dini g‘alaba qozonishini duo qilar ekan, ikki tandan biriga toj muyassar bo‘lishini tiladi. Bularning biri Abu Jahl bo‘lsa, ikkinchisi Umar edi. Abu Jahlning taqdiri oxiri azob-uqubat, ikkinchisi haqidagi duolar esa mustajob bo‘ldi. Xudoning kitobi - «Kalomulloh» esa Muhammad s.a.v.ga nasib bo‘ldiki, dunyoda bundan ortiq’mo‘jiza yuz bermagay.

Suralar hali (to‘la ma’noda) sura emas, «Qof», «Nun» yoki «Sod» harflariga oid qismlar bo‘lib, bular turli harflarga oid qoralamalar edi. Ular Payg‘ambarning sochlaridek tarqoq edi. (Hazrati Umar)«Qur’on» boiaklarini yig‘ib jamlagan to‘plovchi bo‘ldi. U Muqaddas Makkani butxonadan ajratib, qilichining suvi bilan uni butparastlardan tozaladi. Ko‘rinishdan butlar tamom olib chiqib tashlangach, Payg‘ambar Haq uyida butlarni sindiruvchi sifatida o‘rin tutdi. Uning yetigining na’li sharaf toji sifatida yeng yuqoriga qo‘yilgan bo‘lsa, Ali bu na’lga yelkasini tutdi.

Payg‘ambarlik dengizining duri - payg‘ambar ruh bo‘lsa, to‘rt rafiqi uning tanasining to‘rt unsuri bo‘ldi. U o‘zi (do‘kondagi) qimmatbaho boylik bo‘lsa, Ali uning sotuvchisi, go‘yo ayriliq vodiysida yurgan bir muhojir edi. Kofirlar tomonidan dinga darz yetkazilganda, bu to‘rt kishi g‘alaba yo‘lidagi devor bo‘ldilar. Ularning odamlarini, avlodlarini, uning qo‘l ostida bo‘lganlarni, ulug‘lari, nevaralari va do‘stlarini Alloh qoilasin! Ular Tangri taolo karamiga yaqin bo‘lib, qiyomat kunigacha ularga yuzlarcha minnatdorlik tuhfalari boisin!

 

 

XI

BYeShINChI NA’T

 

Me’roj kechasi ta’rifida; olijanoblikdirkim, «Ul zoti pok» sadoqatli bo‘lib, o‘z bandasi (Muhammad s.a.v.)ni bir kechada Haram[17] masjididan Aqso[18] masjidiga olib bordi va buning isbotiga ikki sodiq guvoh bordir

 

Kechalarning birida koinotni qorong‘ilik bosib, quyosh obi hayot bulog‘idek yashiringan edi. Garchi u buloq ko‘zga ko‘rinmasa ham, Xizr ko‘k uzra undan qatralar sochardi. Tun changlarini anbarga aylantirgan, ularni jannat shabadalari Yer uzra tarqatar edi. Yer yumaloq shakldagi xushbo‘y idishga aylanib, tun qorong‘iligidan unda anbar tayyorlanayotgandek edi. Yer idishi ostida Quyosh o‘t yoqayotgan, idishni esa Osmon o‘z yetagi bilan yopib turgandek ko‘zga tashlanardi. Orom va tinchlik yomg‘iri yog‘ib, yuz berayotgan hodisalar to‘zonini pasaytirishga intilardi.

Shu kecha do‘stlik gulistonining sarvi do‘stlik xonasining sham’ini yanada ravshanroq qildi. Uchrashuv xayoli bilan ko‘ngli xursand bo‘lib, dengizdek jo‘sh urib hayqirdi. Shu payt oliy maqomli sayyoh yetishib, qo‘lida esa qushdek uchadigan otning jilovini ushlab turardi. Bu ot ko‘kda sayr yetishdan orom olib, unga Yerdan osmongacha chiqish bir qadam bo‘ldi. Allohning pok xabarchisi unga salom qilib, Alloh nomidan unga ma’lumot berib dedi: «Ey shavqli sirlarning xazinasi! Alloh seni ko‘rishga o‘z shavqu istagini bildirmoqda. Chunki payg‘ambar jonon xabarini topgan ekan, uning jonon xabarini topgani yangidan jon topganidir».

Xabarchi unga yordam berib, otga mindirib, otni o‘zi kelgan tomonga qaytarib olib ketdi. Shu ravishda bu olijanob, ochiq yuzli otliq sayr qilar, tole’i baland oti qushdek uchar edi. Bu tez chopishga o‘rgangan ot chang ko‘tarib, aql ko‘zini ko‘rmaydigan holatga solardi.

turardi. Bu ot ko‘tarilib ko‘k osmonga yetganda, Oy o‘tish uchun unga tuynuk vazifasini o‘tadi. Qalam yegasi Atorud bunda hurmat qozongan, buqalamunlig‘ - ikkiyuzlamachilikka yo‘l qo‘ymayotgan edi. Zuhra[19] xursandchilik barbatini[20] sozlab, u (Payg‘ambar)ni zamzama bilan qo‘llay boshladi.

Quyosh o‘z soyasi bilan uning jamolini to‘sib turar, hilol esa shu’la ostida berkingandek edi. Mehrida Bahrom (Mirrix) birso‘z bo‘lib, sharaf tig‘i yuziga ko‘zgu kabi edi. Unga yaqin yurishdan Mushtariy yanada martabasi ortib, yo‘lidagi bir zina unga minbar bo‘ldi. Zuhal sham’i qorong‘ilikni yoritib, (Payg‘ambar)ning zangi (negr)dek qora otini oq qilib ko‘rsatdi. Unga Hamal ham, Savr ham jonlarini berayotgandek, tog‘rirog‘i, ikkisi ham jonini qurbon etishga tayyor edilar.

Ham oldida Javzo kamarini tortib bog‘lagan, ham Saraton o‘zini tik tutib, jilva qilar edi. Sher (Asad) yo‘lidan bir go‘shani egallab, Sunbula uning otiga yo‘l ozig‘i bo‘ldi. Palla yo‘li gardini qimmatbaho iksirday o‘lchar, Aqrab orasida ichkizish, davolash, (nina) sanchish, og‘ritish ishlari olib borishmoqda. Qavs esa chillaga o‘tirib, duo qilish payida. Jady (tog‘ echkisi) unga yetishi uchun (ozig‘ bo‘ladigan) birinchi sutini keltiradi. Dalvga Yusuf kabi nazar solmay, Hutda Yunus kabi to‘xtab o‘ltirmadi.. U yeldek hamma burjlarni kesib o‘tdi va Osmonning Arsh qismiga ko‘tarila boshladi. Unga poyandoz Arsh hamda Lavxu Qalam bo‘lib, uning oti naq o‘shalarga qadam bosishi kerak edi.

U endi Rafrafga minib, hamrohi va yo‘lovchi bilan xayrlashdi. Endi borayotgan yo‘lida hech qanday makon qolmadi. U yo‘qlik (lomakon)’dashtini o‘ziga makon etdi. Bunda u olti jihat[21] bandidan tashqariga chiqib, to‘rt gavhar[22]ni tark etish unga toj kiyishdek bo‘ldi. Yo‘qlik oyog‘i bilan qadam bosar ekan, aslida yo‘l ham yo‘q edi, qadamning o‘zi ham.

O‘zligidan na naqsh qolgan edi, na bir ko‘rinish, hatto bu aytilgan narsalardan biron asar ham. Shu yo‘l bilan u o‘zini o‘zidan xalos qilib, shu ravishda o‘zini izzat pardasiga xos, loyiq deb topdi.

U yerga yetib qarasa, ro‘parasida hech narsa yo‘q edi. Qancha qaramasin, boqiylik ko‘zgusini ko‘rar edi. Ko‘zguga boqqanda unda suratga o‘xshash bir narsalar ko‘rinar edi, xolos. Nima o‘tkinchi (fano) bo‘lsa, tashqarida qolgan edi.

Uning yulduzi shuncha baland ko‘tarilganda, marhamat dengizida mavj paydo bo‘ldi. U Alloh tilidan ummatlacining hammasini istay boshladi va, Allohdan barcha murod-maqsadiga erishdi.

Allohga tuproqdan bo‘lgan tana hamrohlik qildi. Agar: «Shunday bo‘ldi!» - deyilsa, shunday, bunga ajablanmasa ham bo‘ladi. Chindan ham uning tani boshidan-oxiriga qadar jon edi. Lekin uning joni Jononga yetishgan edi. U ikki dunyo rahmatini qo‘lga kiritgan bo‘lib, nimaga erishgan bo‘lsa, hammasini o‘zi bilan birga qaytanb olib kelgan edi. Uning yuzidan u - Ilohiy dargoh qanday yorug‘ bo‘lgan bo‘lsa, oyog‘idagi changlarni bu dunyo ham o‘ziga surma qildi.

U (Payg‘ambar) Arshga g‘uncha bo‘lib borgan bo‘lsa, Yerga toza guliston bo‘lib qaytdi; zarra bo‘lib borgan bo‘lsa, porlagan Quyosh bo‘lib qaytdi.

Uning Me’rojga chiqqani va qaytib kelgani bir onda yuz bergan bo‘lib, aql bunday tadbirdan hayronlikda! Qayda ajoyibotlar va mo‘jizalar ko‘p bo‘lsa, ularni idrok etishda aql ojiz bo‘ladi. U (Payg‘ambar)ning chiqishi va qaytishiga ketgan vaqt kichikning kichigi bo‘lib, bu fursat tahlilga arzimaydi.

Bu baxtli safar shunday tugab, qutlug‘ yo‘lboshchi ruxsat oldi. Olam podshohi taxtida o‘ltirib, Olam ishini intizomga solishda davom etdi. Shariat tili ko‘chirilgan daftarni o‘qib, tiriklik suvi esa kufr qoraligini yuvar edi.

 

 

XII

 

She’riyat mulkida o‘zining zabardast bilagi panjalari bilan naqd tilla va gavharlardan iborat besh xazinani qo‘lga kiritgan xazrati Shayx Nizomiy madhida va o‘sha gavharu tillalar umidida uning panjasiga panja urgan Amir Xisrav ta’rifida

 

U so‘z san’atkorlarining boshidagi toj, hatto bahosi xazinaga teng o‘sha tojning gavharidir. U fazilat konidagi gavharlarning qo‘riqchisi, kamolot daryosining qimmatbaho injusidir.

Uning ijodxonasi suvoqlaridan anbar hidi keladi. Xohaning to‘rt tomoniga esa sakkiz jannat yashiringan. Garchi uning uyi ko‘ngil kulbasidek ixcham bo‘lsa ham, unda ikki jahon jilvalanadi. Baland osmon uning masjidiga qandil, nur sochuvchi quyosh esa o‘sha qandildagi sham. Ka’ba uyidan doim unga bir eshik ochiq; namoz vaqtida unga bu eshik mehrob vazifasini o‘taydi.

Ganja - uning vatani, ko‘ngli boyliklar koni bo‘lib, fikri xazinasi, tili esa o‘sha boyliklarni ulashuvchidir. Uning fikr tarozusi «Xamsa»ni, «Xamsa» emas, balki «Besh xazina»ni o‘lcharkan, unga Osmon tarozusi pallasi, Yer kurrasi esa botmon tosh bo‘ldi. Aql xazinachisi yuz avlod umri davomida tarozuda tortsa ham bari bir, uning kichik bir qismini tortib ulguradi, xolos.

Uning so‘zlari latofat dasturxonida yoyig‘liq; tili esa ma’no durlarini ipga tizgani tizgan. U bebaho so‘z durlarini tartibga solgani uchun taqdir unga «Nizomiy» degan taxallusni munosib ko‘rdi. Unga nisbatan «Uning sirlari pok bo‘lsin!» deyishning xojati yo‘q, chunki poklik ruhining o‘zi uning fayzidan nishonadir. Besh harf bilan yoziladigan va chiqariladigan son hisobi bilan hisoblasang «ming bir» uning ismini bildiradi[23]. Shu hisob bilan uning gavharga teng nomi Xudoning ming bir ismiga hamohang bo‘ldi. Bunda alif harfi uning o‘z ismini bildirsa, qolgan harflar uning bir ming sifatini anglatadi.

U sochgan durlar yer yuzini qoplab, hatto osmon qutilari ham limmo-lim to‘ldi. U so‘zga shunday pardoz berdiki, boshqalarga bu sohada qiladigan ish qolmadi.

Undan keyin hind chavandozi ham hindiy xanjari bilan so‘zni saralab, xanjarining chaqmog‘idan uchqunlar sachratib, mingan oti ham o‘tday tez harakat qilib, qayoqqa o‘zini o‘tdek tez va qattiq urmasin, hamma yerda to‘polon ko‘tardi. Bu mamlakatda qanday so‘z obodonligi bo‘lsa, imkoni boricha ularni o‘z qo‘liga kiritdi. Uni shunchaki hind chavandozi deb bo‘lmaydi, uni hind sultoni deb atash kerak. Uning qalami uchi hind mamlakatining ko‘rkidir. She’riyatidagi har bir doston Hindistonning bir o‘lkasiga tengdir.

Ganja podshosi (Nizomiy) boyliklarni sochuvchi, u esa unga ergashuvchidir, so‘z iqlimida u shoh bo‘lsa, o‘z nomi bilan bu ham xusrav (podshoh)dir. Xusrav bo‘lib, mamlakatni obod qildi. Uni Xusravgina emas, Farhod deb atasa ham bo‘ladi. Uning xunari mehnat-mashaqqat tog‘ini qazish; bunda tog‘ uning she’riyati, tesha esa uning tilidir. Uning joni ishq o‘tining o‘txonasidir, g‘am dengizi esa uning ko‘zidan oqqan yoshlardir. Sham’ kabi u bazmlarga nur sochadi, bazmlarni yoritadi-yu, o‘zi esa kuygani kuygan.

Ganja quyoshi bayroq ko‘tarib, so‘z mamlakatini bir hukmronlik ostiga birlashtirganida, bu ham ko‘z tikmagan, qo‘shin tortmagan mamlakat qplmadi. Qaysi bir mayni ichib, u kayf qilgan bo‘lsa, bu ham o‘sha mayni ichib mast bo‘ldi. U qaysi maskanga yo‘l olgan bo‘lsa, bu ham o‘sha yerda bazm qurdi. Borgan yerini u «Maxzan ul-asror»[24] bilan bezagan bo‘lsa, u yerni bu «Matla’ ul-anvor»[25] bilan yoritdi. U masnaviy yo‘lini o‘ziga bo‘ysundirgan bo‘lsa, bu ham unga ergashdi, unga monand ish tutdi.

Ko‘p kishilar ularga o‘xshatmalar yozishni havas qilishdi, biroq ular sarv bilan gul qarshisiga xas keltirishdi. Ulardan faqat bir kishi[26] bundan mustasnoki, bunday odamni ko‘hna falak shuncha aylangani bilan boshqa yarata olmadi.

 

 

XIII

 

Yuksaklikning uzun soyasi, shodlik jomining sof sipqoruvchisi mavlono Nuriddin Abdurahmon Jomiy vasfikim, vasfga sig‘mas, ta’rifikim, ta’rifga to‘g‘ri kelmas va ul xazrat iltifoti quyoshi qora kunga kolgan men ojizning ahvoliga nur sochganining bayoni, ul quyosh tarbiyasidan bu tuproqda oq gullar, oq gullargina emas, rang-barang rayhonlar nishon bergani va «Tuhfat ul-ahror»[27] tuhfasi mutolaasidan g‘amgin ko‘ngulning xursandchilik topgani va «Hayrat ul-abror»ning la’l va javharlarini nazm ipiga tizmoqning sababi

 

U bugungi kunda so‘fiylik maslagining dahosi, haqiqat sirlarining kashf etuvchisidir. Uning ko‘ksi - haqiqat durlarining xazinasi, ko‘ngli esa ma’no yuzlariga oina.

Uning o‘rni yetti qavat osmondan ham yuqorida: yetti osmonning mushkul ishlari esa -uning oldida xal. Uning maskani - soflik madrasasi; uning uchun eng tinch joy - do‘stlar xonaqohidir. Uning jilva qilib qarab turadigan joyi yuksak osmon gulshani; suv ichadigan chashmasi esa aniqlik manbaidir.

U qurgan so‘z qasri shu qadar balandga ko‘tarilganki, unga hatto osmon ham sirtmoq sola olmaydi. Bu qasrda shaytonlarning xas-xashagi ilinib qolishi imkoni yo‘q, chunki unda farishtalar to‘dasi qanot qoqib yuradi.

Go‘yo jahon osmon gumbazi ostiga yashiringanday, u o‘z hujrasining gumbazi ostida yashirinib o‘ltiradi; uni sen jahon ham dema, katta olam deb ata, Allohi taoloning qudratidan nishona deb bil. Uning ustidagi darveshlik xirqasi oddiy kalta to‘n bo‘lib, bu to‘n uning tani, jismi esa uning jonidir. Xirqa o‘rniga bunday to‘n kiyishining sababi, o‘z tanini riyokorlik libosidan xalos etishdir.

U boshini o‘ychan quyi solib, dildan Xudoga yuzlanganida, ravshan ko‘ngil bilan chaqmoqday sayr etadi. Bu sayrda u falakni xijolatga soladi, yer yuzini esa xat varaqlari aylanganday aylanib chiqadi.

U xat yozar ekan, uning siyoxi vaqt quyoshini qora parda bilan bulutdek to‘sib qo‘yayotganday bo‘ladi. Bu pardani u yashirin xolatlarni berkitish uchun yasagan; sahifalar ham shu xolatlarni sir tutish uchun to‘ldirilgan. Uning davoti bor zulmatni o‘ziga jamlab olgan; ma’nodorlik esa unga hayot suvidir. Uning bir qatrasidan bahramand bo‘lgan odam, shubhasiz, abadiy umrga erishgan bo‘ladi.

Uning nazmi jahondagi barcha mintaqalarni tutgan, nasri esajon o‘lkasini egallagan. Uning asarlari shohu gadoga ham birday yoyilgan; shohu gado unga xizmat qilish bilan faxrlanadi.

Lekin mening unga nisbatan ojiz va muhtojligim hamma odamlarnikidan ham ortiqdir. Chunki olam quyosh nuri bilan to‘la bo‘lsa ham, lekin ularning orasida bir zarra shu quyosh mehri bilan mashhurroq bo‘lishi mumkin. Bog‘da turli-tuman qushlar ko‘p bo‘lsa ham, bulbul bilan gulga e’tibor boshqacha. U biron asar ustida qalam tebratsa, uning yozganini mendan oldin boshqa birov ko‘rmagan. Aau lug‘uan quyosn ko‘tanla boshlaganida ham uning nurlari avval tuproqqa tushadi. Gulning shoxlarida anvoi gullar ochilar ekan, ularga ham avval tikan hamdam bo‘ladi.

Kunlarning birida bir yig‘ilishda u yuzida nur balqib o‘ltirar edi, har tomondan har xil ajoyib voqealarni gaplashar edik. Gap ustoz va izdoshlar haqida borar ekan, Nizomiy bilan Xusravga ham navbat yetdi. Ularning qalami tufayli paydo bo‘lgan ikki «Xamsa» olamga qanday xayajonlar solmadi! Lekin bu ikki «Xamsa»ga kirgan o‘n go‘zal doston ichida oldingi ikkitasi yaqqol ajralib turar edi.

Ha, «Maxzan ul-asror»ga teng keladigan gavhar bormi?! Ha, «Matla’ ul-anvor»dek yulduz (sayyora)ni qidirib topib bo‘ladimi?!

Dostonlarning boshqalari ham yomon emas, barchasining husnida majoziy bezaklar jilva qiladi. Ammo biz aytgan bu ikki dostonning biri gavhar sochib turganday; gavharning nurida azizlik, poklik nishoni bor. Uning ikkinchisi ham porlab turadi, yorug‘ida esa haqiqat shu’lalari ko‘zga tashlanadi.

Fikr haqiqat o‘tidan bahramand bo‘lgan bo‘lsa, u toshni ham suv qilib eritib yubora oladi. Biroq fikr haqiqat gavharidan uzoq bo‘lsa, unga ip topish to‘g‘risida so‘zlamagan ham yaxshi. Ipni topsangu o‘rish-arqog‘i bilan keltirsang-u, yaxshi dur bo‘lmasa, uning chiroyli rang va naqshidan ne foyda?!

Shunday qilib, oradan bir oy o‘tdi, ikki oy o‘tdi. Kunlarning birida baxt va aql menga yo‘l ko‘rsatib, uni ko‘rgim kelib, xuzuriga bordim. Uning qo‘lida bir necha bo‘lak qog‘oz ko‘rdim. U kishi kulib, menga imo qilib, «Tuhfa»[28]ni yozib bitirganini aytdi.

- Ol-da, boshidan-oxirigacha ko‘rib chiq, boshidan-oxirigacha har bir varag‘ini ko‘zdan kechir! - dedi.

Darxol oldiga kelib, unga jonimni sadaqa qildim, qo‘lidan dostonni oldimu o‘p’ib, darxol ichini ochdim. U boshidan-oxirigacha shohona dur edi. Yana qanaqa dur deng? «Tuhfat ul-ahror» dostonining o‘zginasi edi. Baxramand bo‘lishni istaganlar undan naf topar, u oldingi ikki dostondan xajm jihatidan kichikroq bo‘lsa ham, foydasi ko‘proq edi. U ikkala dostonda bor gapni bundan topsa bo‘lar, ammo bundagi xadyalarning ko‘pi ularda yo‘q edi.

Shavqiga naq ko‘ksimni yordim, ko‘nglimni esa jildi uchun g‘ilof qildim. Uni obdon o‘qib bo‘lganimdan keyin ko‘nglimda bir havas paydo bo‘lib, bezovta qila boshladi:

Ular[29] hammasi bu yo‘ldan yurgan ekanlar, men ham bir necha qadam yurib ko‘rsam qanday bo‘larkan?! Ular axir o‘z asarlarini forscha yozdilar; men esa turkiy til bilan boshlasam; ularning asarlaridan forsiy xalqlar xursand bo‘ldi; turkiy xalqlar ham mening yozganimdan baxra olsa; oldingi ikki muallif riixiga fotixa o‘qib turib, bu (Jomiy) menga ham bu ishga bir fotixa bersa. U ikkalasi ichdan menga qarshilik ko‘rsatmasa, tashidan bu menga yordam berib tursa, men bir narsani talab qilib chiqar ekanman, qalamni qo‘lga olib, umid qilamanki, bu yo‘lda Nl’zomiy yo‘lga yo‘llar ekan, Xusrav bo‘lmaydi! - deb ayta olmaydi. Kattalarga bir kambag‘al panoh so‘rab murojaat qilsa, ular buni qabul qilsalar, bu ham ularga qo‘shilib, kattalashib ketishi mumkin. O‘zi terining ichida paydo bo‘lgani uchun mushk hech teridan or qilmaydi. La’l ham tosh bo‘lgani uchun xarsang toshning ozorini sezmaydi. To‘rt unsur[30] bog‘i juda ko‘ngilochar bo‘lsa ham, uni o‘rab, saqlab turgan devor oddiy loydan. O‘t, suv, havo qancha yoqimli bo‘lmasin, ularning orasida tuproqning ham o‘z o‘rni bor. Sarv, gul va lolaga, odatda, xaridor ko‘p. Lekin o‘tinning ham bozori bor. Ipak va atlasdan xashamli kiyimlar bo‘lganidek, namat to‘qimalari ham itning ustini yopish uchun kerak-ku? La’l, yoqut va durlar odatda yuksak baholanadi. Lekin kaxrabo somonni o‘ziga tortadi. Shoh musaffo maydan uch qadah ichdimi, mayxo‘rlar uning quyqasini ham qoldirmaydi.

Men o‘zimni it kabi past baholab, o‘zimni ulug‘lar ushlagan arqonga bog‘ladim. Ular yo‘qlik dashtiga yo‘l olgan ekanlar, men ham soya kabi ularga hamqadam bo‘lay. Ular mangulik g‘origa kirib g‘oyib bo‘lsalar, men ham ularga to‘rtinchi yo‘ldosh - iti sifatida qo‘shilay[31].

 

 

XIV

 

Odamzod vujudi osmonining jahonni yoritar yulduzlari va inson zotiga xos bo‘lgan konning behisob javharlari bo‘lgan so‘z ta’rifida va baxt yulduzlarining bir-biri bilan yaqinlashishi yaxshi belgi ko‘rgazgani hamda qimmatbaho javharlarning bir-biri bilan yaqinlashuvi yoqimli tuyulganidan nazm tarkibini nasr tartibidan ortiq ko‘rish haqida

 

So‘z gavharining sharafi shunchalar yu’ksakki, gavhardek qimmatbaho narsa ham unga sadaf bo‘la olmaydi. To‘rt sadaf[32] ichidagi gavharga quti ham shu so‘z, yetti qavat osmon yulduzlarining burjlari ham shu so‘zdir.

Inson ko‘ngli qaysi tomonga boqmasin, jahon bog‘chasida yuz xil yangi gullarni ko‘rarkan, ular barchasi bir vaqtlar sirli yo‘qlikning gulshanida yashiringan, g‘unchalar ham hammasi ochilmagan xolda edi. Azaliyat tog‘idan mayin shabada esa boshlashi bilan jahon bog‘idagi shuncha gullar ochilib ketdi. Bu oddiy shabada emas, gullar sochuvchi shabada bo‘lib, u na’matak va undan to‘kilgan gul yaprog‘iga o‘xshab ketadi. Shu ikki narsani donishmand odam bir-biriga yopishtirsa, «kofu nun» xosil bo‘ladi[33]. Dunyodagi hamma bir-biriga bog‘liq va bog‘liq bo‘lmagan narsalar - barchasi shu «kof» va «nun»ning bolalari, o‘shandan oavdo bo‘lganlar. Bu bolalar yana hisobsiz bolalar ko‘rib, bola o‘zi ham ota, ham o‘g‘ilga aylandi. Uni so‘z bilan qanday maqtash mumkin? Axir, nima deyilsa ham uning o‘zini o‘zi bilan maqtalgan bo‘ladi-da!

So‘z jon bo‘lib, ruh uning qolipidir. Tanida ruhi bor odam doim unga extiyoj sezadi. So‘z dunyoda bor barcha ko‘ngillarning qutisidagi javhar, hammaning og‘iz qutisidagi qimmatbaho gavhardir. Agar til bamisoli bir po‘lat xanjar bo‘lsa, so‘z unga qadalgan injulardir. Til shu chamanning ochilgan lolasi bo‘lsa, so‘z durlari unga qo‘ngan shabnamlardir. So‘z o‘lgan odamning tanasiga pok ruh bag‘ishlaydi. So‘zdan tandagi tirik ruh xalok bo‘lishi mumkin.

Yaxshi so‘z bilan oiganni tiriltira olgani uchun Iso payg‘ambar o‘zini «Jonbaxsh» degan laqab bilan atagan. So‘z tufayli Xalil o‘zini o‘tga tashlagan; Jabrail ham so‘z yukiga hammol boigan. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga ko‘targan ekan, uni so‘zlash qobiliyatiga ega boigani uchun hayvonlardan ortiq qilib yaratdi.

G‘uncha og‘izlik, shirin lab jonon gapirmasdan labini yopib turib olsa, uning mayday totli la’li lablari aqlni mast qilsa, mastlik u yoqda tursin, mayparast qilib qo‘ysa ham, tashqi ko‘rinishi bilan osmondagi’oy bo‘lsa ham devordagi surat bilan uning ko‘rinishi o‘rtasida farq yo‘q.

Chiroyda yuzi oyning rashkini keltirmasa ham, la’lga o‘xshash lablari shakardon bo‘lmasa ham, g‘amzasi bilan birovlarga o‘q otmasa ham, shunday qilib kipriklari safini kamaytirmasa ham, o‘z go‘zalligi bilan talonchi va tannoz emas esa-da, unda faqat to‘g‘ri husn bilan noz bo‘lsa, lekin po‘pisa bilan so‘zlayotgan chog‘ida, tili achchiq bo‘lsa ham, javobi shirin bo‘lsa, o‘zicha fitnalar qilsa, turli va’da va xabarlar keltirsa, dashnomlar berib, aqlni mast qilsa, shunday malohat ustiga yana yolg‘onchilik qilsa, yolg‘onchiligi yarangga tuz sepib tursa - bunday alangalarda kim yonishni istamaydi?! Va bunday yaraga kim ham davo qila oladi?!

U o‘z husni bilan ibodat qiluvchini ham yo‘ldan ozdirsa, husniga shirin so‘zligi zeb berib tursa, shu husnu malohat bilan gapirib, o‘tkir so‘zligini qoida bilan bayon etsa -bunday go‘zal butun odamzod jinsiga o‘t yoqadi, butun odamzodni emas, butun olamni yondiradi. Har lahzada odamlarni o‘ldirib, kuydiradi, inson zoti borki, hammasini o‘rtaydi.

Bazmda har qanday sozanda dilkash kuylami ijro etib, kuyda qancha yaxshi takrorlar, mashqda qancha yaxshi naqarotlar bo‘lmasin, tushungan odamlar undan to‘la qanoatlanadilar. Kuy ijrosi cho‘zilib ketsa, ularga malol ham keladi. Bu kuy orasida joyini topib, Navoiy so‘zi bilan bir g‘azal ashula qilib aytilsa, so‘zlar olov purkab, tinglovchilar qalbini mung bilan ezsa, u vaqtda sen bazmdagi to‘polonni ko‘r! Mayxonadagi g‘avg‘olarni tomosha qil! Yoqa yirtish qanday bo‘lishini ko‘r, fig‘on tortib, o‘zini o‘ldirganlarga boq!

Durning bir donasi bilan bog‘liq gapga ishonma, so‘zni jahon dengizidagi haqiqiy durdona deb bil.

Qalam so‘zni sharxlab yozgan shuncha gaplar nasrga oiddir. Nazmdagi so‘zning xossasi bundan ham boshqacha. Oddiy so‘zlashuvda yolg‘ondan e’tiborsiz narsa yo‘q. Lekin nazmdagi yolg‘on (mubolag‘a)ni donolar ham ma’qul ko‘radi. O‘z joyida tizilib turgan tishlar durday yaxshi ko‘rinadi. Ular sochilib ketguday bo‘lsa, qanday qimmatga ega bo‘lishi mumkin?!

Gul va daraxtlar bog‘da soiim ko‘rinadi. Tog‘da esa ular hammasi o‘tin hisobidadir. Nasrda sochilib yotganligi kishini noxush qilsa, she’rda mavjud tartib-qoida ko‘ngulni xursand etadi. Bandalarini kechiruvchi Xudo ularni xilma-xil qilib yaratar ekan, ularning har qaysisini boshiga bir-biridan farq qiladigan toj bilan paydo qilgan. Shoh gulshanda bazm qurib, shodlik yo‘lini tutadi. Har kishi o‘z darajasini bilib o‘tirsa, yig‘inda tartib-intizom bo‘ladi. Bordi-yu ichkilik aqlini yeb, shoh o‘z yoniga eshik og‘asini tortsa yoki qul o‘z begi bilan adi-badi aytishadigan bo‘lsa, unday bazmda tag‘in qanday xalovat bo‘lishi mumkin?!

Shohmot taxtasiga donalarni to‘kkan odam bir necha yog‘och parchalarini uyadi. Birov ikki tomonga u donalarni ikki qatordan qilib tersa, u chiroyli ko‘rinadi. Shohmotning ikki tomonidagi ikki qator xuddi ikki misra she’rga, to‘rt qator esa she’rning ikki matlaiga o‘xshab ketadi. Bundagi har dona ajoyib muammo bo‘lib, ularning zimnida otlar ham paydo bo‘ladi. Odam qancha to‘g‘ri fikr qilmasin, bunda ozgina parishonlikka yo‘l qo‘ysa, otning yurishi tufayli mot bo‘lib qolishi mumkin.

She’r daftari ham bir-biriga bogiangani uchun uning varaqlari gulzordagi gulday toza. Daftarning ipi so‘kilsa, uning varaqlarini shamol har tomonga uchirib yuboradi. Gulshanda

gullarning saf tortib ochilib turishi, bu - nazm; ularning yerda sochilib-to‘kilib yotishi esa nasrdir. Nazm bu qadar yuksak e’zozlanmasa, Tangri So‘zi[34]da she’r bo‘lmas edi.

Nazmda ham asosiy narsa ma’nodir, uning shakli esa har xil bo‘lishi mumkin. Yaxshi mazmunga ega bo‘lmagan she’r tushungan odamlar tomonidan yaxshi baholanmaydi. Ham yaxshi shaklga ega bo‘lgan, ham go‘zal ma’no asosiga qurilgan she’r - haqiqiy she’r.

Ey Xudo, xuddi shunday she’rlar xalqning muhabbatini qozonsin. Xasta Navoiyga ham shuni nasib et!

 

 

XV

 

Bir necha so‘z shu mazmundakim, so‘zning ma’nosi uning jonidir, usiz so‘z qolipi jonsiz qolipdir va buni qanday qo‘lga kiritishni hech kim bilmavdi. Hatto uni qo‘lga kiritgan odamning o‘zi ham yo‘q, vaysaqilarning noinsofligiga tan bermoq, balki o‘z behudago‘yligiga iqror bo‘lib ulardan uzr so‘ramoq

 

Kimda ma’no gavhari bo‘lsa, o‘sha odam so‘z daryosining g‘avvosidir. Ma’no mash’ali kimning yuzini yoritgan bo‘lsa, fayz haramida jilva etish o‘shanga nasib bo‘ladi. Kim ma’no durining sadafidan o‘ziga jom qilgan bo‘lsa, so‘z mayini o‘sha odam to‘la simiradi.

Bu shu qadar ajoyib va mazali sharobki, ko‘ngulning eng qorong‘i joylarini chiroq bo‘lib yoritadi. Osmon xumi ham shu sharob bilan labigacha to‘latilgan; u xumning og‘zi esa quyosh g‘ishti bilan berkitilgan. Dunyodagi barcha odamlar bu dengizga g‘arq bo‘lgan; so‘z latofati ularni ko‘zdan yashirgan. Kimki undan bir qatra ichgan bo‘lsa, kayfidan xum singari qaynagan. Uning fayzi bilan olam qancha to‘lmasin, uning dengizidan kamaygan bo‘lsa bir qatra kamaygan xolos.

Men shu mayning kayfidan mast bo‘lsam ham, lekin o‘tkinch dunyoning odamlariga qo‘ldoshman. Mening dimog‘im nihoyatda qizib, chirog‘im ham o‘sha so‘z shu’lasidan yongan. Haqiqat jomi qo‘limga tekkan bo‘lsa-da, ko‘p vaqt sukut saqlashni afzal ko‘rdim.

Ammo bir vaqt qo‘limdan ixtiyor ketib, may ixtiyorimni olib olam sahniga sabodek borsam, obod va buzuq yerlarni quyoshdek axtarsam; yer.yuzidagi hamma narsani qo‘lga kiritishning hisobini - faqat bu dunyoda emas, eski toqqa yega bo‘lgan to‘qqiz qavat osmonda ham qilolmay, ulfat sifatida bir bazm qurib, bu mayni ichishga azm qilsam; she’riyatning buyuk taxtiga chiqib o‘tirsam, ming-minglab nazm ahllari oldimda turishsa; bazmda musiqiy asboblarni shohona qilib tayyorlasam, nimtarkni[35] chakkamga qo‘ysam; so‘z mayidan oldimda chuqur daryo paydo bo‘lsa-yu, qo‘limda qayiqsimon ajoyib jom bilan har lahzada shu jomni to‘ldirib olib, gulrang bodadan sipqarib tursam, turkiy ohangga qo‘limni o‘ynatib, «hay tulugim, hay tulum!» deb kuylasam; birov menga hamovozlik qilolmas ekan, loaqal qo‘shiq aytib, quvvatlab tursa; men ichgancha ichishga jur’at qila olmasa, loaqal bir-ikki qultum ichib tursa.

Lekin yuksak falak maqsadim bazmiga bunday tuhfalarni munosib ko‘rmadi. Bu xil mayni ichishni o‘ziga kasb qilgan kishi burun bo‘lmagan shekilli. Yoki bo‘lgan bo‘lsa ham, hammasi hayotdan ketgan, men kelishim bilan bazmni tark qilgan ko‘rinadi.

Bu kimsasizlik menga yetmaganday, yendi har tomondan odam nomiga isnod keltiradiganlar paydo bo‘lyapti. Ularda so‘z aytish qobiliyati bo‘lmasa ham, ular so‘z aytish payida; nag‘malari sozlanmagan bo‘lsa ham, kuy chalish ishtiyoqida. Ular she’rda tuyuq vaznini tushunmasalar ham, tuyuq u yoqda tursin, oddiy qo‘shiq vaznini bilmasalar ham, yozganlarining so‘zlari bemaza, tarkibi sust, mazmuni ham oddiy, sayoz, yozilish uslubi noto‘g‘ri bo‘lsa-da, ularnmg hammasida bama’nilik da’vosi. Durust odamlar ulardan qutulolmay garang.

Menga rang-barang nazm bog‘i nasib yetgach, Chin sanami menga qancha duch kelmasin, ta’bim pardozchisining doimiy ishi she’rlarimning husniga oro berish bo‘ldi. Sunbul sochlariga taroq urardim, nargis ko‘zlariga surma tortardim. Ko‘zlarimning qonli yoshlari bilan yuzini qizil qilardim, ko‘zim qorachig‘idan betiga xol qo‘yardim. U sho‘x sanam kiysin deb so‘zdan xilma-xil liboslar tikardim. Kelishgan ipak ko‘ylak kiydirib, unga yuzlab qimmatbaho durlar qadardim. Jonimni boshdan-oyoq unga bag‘ishlab, noz pardasida xiromon yurishini istardim.

Lekin bir to‘da jafogarlar kelib, uning[36] ipak kiyimlarini talon toroj etishdi, zo‘ravonlik qilib, qiynab, yig‘lagudek ahvolga solib, ustiga yeski qora shol yopishdi. Qizig‘i shuki, tag‘in buni she’r deb atab, ta’rifini ko‘klardan oshirishdi. Undan ham qizig‘i shuki, tanib qolishimni bilib turib, Xudodan uyalmay, yozganlarimni mening o‘zimga ko‘rsatishdi. U (she’r)lar menga sal-pal yoqayotganini ko‘rgach, mendan yehsonlar, tahsinlar istashdi.

Shunday qilib, ular ko‘nglimga ko‘p jafo tig‘ini urdilar, faqat ko‘ngilgagina emas, hatto jonimga ham tegdilar. Endi menda xarsang toshlar topib, qal’a yaratishdan boshqa bir chora qolmadi; men topgan tog‘ juda baland, tepasi keng, shu tog‘ning ustiga shunday bir yuksak bino[37] qursam; uning suvgacha bo‘lgan qismi toshdan, ko‘kkacha ko‘tarilgan qismi po‘lat bo‘laklaridan bo‘lsa[38], devorlarining tagiga shunday chuqur xandaqlar qazisamki, uning qa’riga qarayman degan kishi qo‘rqib, aqldan ozsa! Uning ostidan lahm kovlash imkoni bo‘lmasin; uning devoridagi kunguralarga ham hech qanday arqon yetmasin. Unda faqat parizodlar yashasin, ular har qanday xavfdan xoli bo‘lishsin. Yovning badanini teshish, boshini urib uchirish uchun men u yerga ko‘p o‘q va tosh to‘plab qo‘yaman. Bu toshlar jonni qiynovchi taqvodorlikdan, o‘qlar esa shoirning sahardagi ohidandir. Nogoh bu binoga biror beadab yaqinlashsa, tosh va o‘qdan o‘z jazosini topadi.

Yo Alloh, bu deganlarim qanaqa afsona? Bu xil afsona deganning o‘zi devonadir! Men ko‘p dag‘dag‘a soldim, mastga o‘xshayman yoki telbalik oyog‘imni kishanladi. Mast bo‘lmasam, bunchalik lof urishimning sababi nimada? Bu telbalik bo‘lmasa, muncha ko‘pirdim! Men ba’zi odamlardan shikoyat qilgan bo‘lsam, buni men o‘zim tushunmasdan gapirdim. Hammasining gaplari rang-barang, nazmlari ham dilkash va shirin. Haligi gaplarni aytgan vaqtimda men o‘zimda yo‘q yedim; yo‘q-yo‘q, ular hammasi yaxshi, mening o‘zim yomon. Navoiy, tebran, navoni bas qil, aytish kerak bo‘lmagan gapni gapirma. Kuying boshdan-oyoq havoyi; tur, ularning boshlaridan o‘rgil, oyoqlarini o‘p. Hamma gadolarning oldida gado bo‘l, shundagina Xudo seni shohga yaqinlashtiradi.

 

 

XVI

 

Sultonlar guruhining sarafrozi va xonlar mamlakatiga boylik bilan oro beruvchi, saltanatni, dunyoni va dinni e’zozlovchi Abulg‘ozi Sulton Husayn Bahodirxonning davlatini va podshohligini yaxshiligi va ehsonini olamga yoyilishi madhi va uni burro til bilan aytmoq qiyinligi, xususan, qalam tilining bunda lol ekanligi

 

U olampanoh shohni qanday shoh desang, butun olam va odamlar unga mamlakat va sipoh bo‘lgan shohdir. Uning qasri yetti aylanma gumbazdan iborat bo‘lib, yetti otasigacha xon bo‘lib o‘tgan.

Otasi xon bo‘lishi bilan birga uning dovrug‘i ham bo‘lib, ko‘proq shuhrati bilan faxrlangan.

Amalda esa turk, mo‘g‘ul xonlari uning qullari bo‘lib, ular mamlakat berib, mamlakat oladiganlar bo‘lishgan. Buning (qul darajasida) kamtarligi boshqa xonlarga ibrat bo‘lib, Sulton Husayn xonlar va shohlar ustidan shoh bo‘lgan.

Shoh Abulg‘ozi Quyoshdek ravshan fikrli bo‘lib, bayrog‘ining yarim oy shaklidagi belgisi esa Quyoshdan balandda tasvirlangan bo‘lgan. Baland osmon uning taxti uchun munosib joy. Quyoshsimon to‘garak naqsh kiygan tojiga bezak. Kaftlari dengiz bulutlari kabi dur, javohir sochsa, tig‘i bu daryo suvini to‘latuvchidir.

Uning belidagi kamarida yoqut bo‘lib, uning yonidagi xanjar esa baliq[39] shaklidadir. Uning xanjari baliq bo‘lmasa, nima bo‘lishi mumkin? Dastasini gavhardan yasalgan Mushtariy[40] desa ham bo‘ladi.

Naykamalak go‘yo uning yoyi bo‘lib, o‘z shohlik yorlig‘ini uning yordamida falak toqiga osib qo‘ygan.

Falak turki, ya’ni Mirrix sayyorasi goho uni quvib yetsa ham, lekin qancha kuchanmasin, uni qimirlata olmaydi.

Aylana osmon o‘zi unga qalqon vazifasini o‘tar ekan, qubbasi yargiroq Quyoshdir.

Bu qalqon yuzida Somon yo‘lidek bir narsa ko‘zga tashlanar ekan, bu qin bo‘lib, uning bezakdor qilichidan belgidir.

Nayzasi osmonda uchib yurgan uchar yulduz emas, balki yoyining ustidan toza kumush suvi yurgizilgani alomatidir. Ostidagi la’l nuqralar shafaqni eslatsa, rangi, bo‘yog‘i quyosh zarvaraqlaridan darak beradi.

Bu shohning jahli chiqqanda dushmanga aylanib, rahmdilligi shabadasi esganda esa xalq siylanishda bo‘ladi.

Hammayoqni kuydiradigan xanjaridan o‘t chaqnaganda, qadahining shu’lasi olamni yoritib yuborishi mumkin.

Saxovat vaqtida qo‘li zar sochsa, lutf qilgan chog‘ida mehribonligi tutib, gavharlar sochishi mumkin.

Uning ko‘ngli bilim gavharlaridan xazina ko‘targan, qo‘li saxovat katidan ganj ulasnadi. Lekin qaxri olovi alanga olgan vaqtda afv bulutlaridan qatralar toma boshlashi ham hech gap emas.

Urush kunlari bo‘lsa temirga burkanib olib, oyog‘idan boshiga qadar zirxda. Xuddi xazon barglari suv ichida suzayotgandek, yoki ko‘zguda dushmanning chehrasi ko‘rinib turgandek.

U temir panjasida tig‘ni tutib turgandek va tig‘i go‘yo temirdan yasalgandek.

Tig‘idan taralgan shu’lani paykon uchi deb ham o‘ylama. Uni o‘sha o‘t tilini cho‘zdi! - deb qo‘ya qol.

U (Husayn Boyqaro) yo‘llagan nayza dushmanning boshiga tegar ekan, o‘sha lahzada urilgan balo chaqmog‘iga o‘xshab ketardi.

Bu uning qo‘li kaftidagi bulutdan chaqilgan chaqmoq bo‘lib, bunda uning uchun bir to‘da kul bilan tog‘ning o‘rtasida hech qanday farq yo‘qligini bildiradi.

U mingan otning rangi ham chaqmoq rangida bo‘lib, rangini qo‘y, chopganda ham xuddi yashindek qadam tashlar edi.

Uning oyog‘i mato bilan o‘ralgan, oldingi qoi-oyog‘ida shamolni ushlab turganday bo‘lib, shuning uchun ham bu otni «Bodpo»[41] deb atashar edi. Bu tez va asovni har qayoqqa minishar ekan, falak oti - Quyosh esa uning oldida kesmas pichoqdek bir narsa edi. Uning yonida osmon o‘z otini ko‘rib, u xo‘kiz bo‘lib xirmonni yanchayapti! - deyish mumkin edi. Agar u xirmondagi xo‘kiz bo‘lmasa, nima uchun doim bir joyda aylanib, to‘g‘ri keta olmaydi?

Agar sen o‘sha xirmon va xo‘kizning belgisini ko‘rmoqchi bo‘lsang, o‘sha Sunbula[42] va Somon yo‘li bunga belgi bo‘la oladi. Ularning bu doiradan sakrab tashqariga chiqib ketishga xaddi yo‘q. Undagi har gumbaz olam gumbaziga tengdir.- U yo‘rg‘alab yurish vaqti oyoq qo‘yganda, xushovoz tog‘ kakligiga o‘xshab ketadi. Lekin yugura boshlar ekan, ming yog‘och undan oldinga oyoq tashlay olar edi.

Jang kunida shoh bu raxshga minib, javlon urib, dushmanning yuz ming askarlarini pachoqlab tashlay olardi. Jang ishlari maydonda tamom boiar ekan, ishrat uchun ayvonga yuz tutar edi.

Otdan tushsa-da Rustam[43] kabi sayr qilib yursa. Taxtdan o‘ziga Jamshid singari o‘rinni egallasa. Shu bilan birga boshidagi oltin tojini olib qo‘ysa. Belidagi bezakdor kamarini ham yechib qo‘ysa. Jangda kiyiladigan harbiycha kiyimi va sovut ostidagi to‘nidan ham qutulsa-da, xursandchilikda kiyiladigan ipak va kanopdan to‘qilgan kiyimlarini kiysa, Bog‘i Eram saxnida bazm qilsa, toza va kuchli sharoblardan ichishga kirishsa.

Sozandalar rud ohanglarini chalib, xofizlar dilkash qo‘shiqlardan aytishsa. Gulchehra soqiylar juft qilib qadahlarni tutsalar-da, bazm ahlini xushlaridan ayirsalar. Bundan odob bilan shohlar yerga qarar ekanlar, hech narsa so‘rashmasa, beglarga bir narsa deyish imkoni qoladimi!

Uning o‘ltirishlar qiladigan gulshani osmon bo‘lib, unda Quyosh misoli qadahlar mayga toidirilar, Zuxra qo‘shiqlaridan davlatli bo‘lar, toiin Oy bu majlisda zikr tushardi. Suhayl yulduzi esa musiqachilar xomiysi Atorud kabi maqtovga mayl ko‘rsatib maqtagani madx adosi bilan band edi.

U tuzgan bazm yashil rangdagi gulshan kabi, gazak uchun foydalanadigani har yerdagi yulduzlar boiardi.

U o‘zi (podshoh) esa taxtida xuddi Jamshiddek, yo‘q unday emas, Osmon tepasida Quyoshdek o‘ltirar edi.

Bu bilan u xalq ko‘zini yorug‘ nuri bilan ravshan, hatto qora tuprog‘ni gulshan etardi.

Saxovati bilan davlatmand odamlarning boshlarini silar, davlatmandlarninggina emas, barcha shohu gadoni ardoqlardi. Xazon yelidek tilla pullarni sochib, bahor bulutlari singari gavharlarni ham sochgani sochgan edi. Bu xazon yeli qizarib zarxal rangga aylanmaguncha, bahor bulutlari o‘z gavhar (yomg‘ir)larini sochmaguncha davom etardi.

Falak dengizidan bular senga xiroj o‘rnidagi gavharlar bo‘lib, asl zoting gavhari esa butun Olamga toj bo‘lsin! Tojingdagi bezaklar abadiyat bezaklari bo‘lib, eng tepasida esa boqiylik daryosining gavhari porlab tursun!

 

 

XVII

 

Ko‘ngul ta’rifidakim, ko‘nguldagidek ta’rif qilish qiyin va uning sifatlarini sof ko‘ngulli kishidan boshqa odam bilmaydi; g‘amgin qalamkash qalamini ishga solmoq va shu qalamning qora yozuvlari bilan ko‘ngulni xushlamoq

 

Qudratli dehqon (Xudo) ilk tongda loydan bino bo‘lgan odamni o‘z qudratining gulistoni qilib yaratdi. Bu guliston tomon tayin bir shabada esib, sunbul, sarv, gul va rayhonlarni yelpiy boshladi. Bu rayhonlar u shabadaning hukmiga kirganda, tan gulshaniga xuddi ruh kirganday bo‘ldi. U shabadaning maqsadi gul emas, faqat ko‘ngulni qo‘lga kiritish edi, xolos.

Ko‘ngulning maqtovini bayon qilayotgan, ey shoir, ko‘ngulni nima deb o‘ylaysan? Agar vujuding gulshanida gul g‘unchasi ochilsa, sen ko‘ngul g‘unchasi shu, deb o‘ylama. Bu g‘uncha emas, bu qonli ko‘nguldir yoki qonga bo‘yalgan yoy o‘qidir. Bu rang va hiddan iborat bir shakl ham emas, bu o‘zi bor bo‘lsa, boshqa hammasi topiladi. Bu narsa kimning, nimaning joni bo‘lsa, tanida g‘unchaga o‘xshash qoni bo‘lsa, o‘shanda bo‘laveradi. Bu dajjolda ham bor, payg‘ambarda ham bor, desak, unda Isoni uning eshagi bilan tenglashtirib qo‘ygan bo‘lamiz. Agar bir odam katta savdogar bo‘lsa, aqlu xushi doim, u qaysi ko‘ngli bilan o‘zini ahli dil[44] deb hisoblay oladi? Sen jazm qilgan ko‘ngul bu emas. Agar ko‘ngul shunday bo‘ladigan bo‘lsa, sen undan voz kech.

Bu «ko‘ngul» deb atayotgan narsang aslida yurakdir; yurakni «ko‘ngul» deb ham ataganlari uchun bu ikki so‘z nomdagina o‘xshash, xolos. Aslida ko‘ngul sirlar bo‘stonining bulbuli bo‘lib, poklik haramida jilva qiladi. A’lo darajadagi jannatning isi ham shu ko‘ngul; Ilohiy jilva chirog‘ining nuri ham shu ko‘ngul!

Boshqalarni (Ilohiy) yo‘lga boshlovchilar uni «eng baland osmon», so‘fiylar esa «ulug‘ olam», deb atashdi. Lekin tiniq oinada bu katta jahon (ko‘ngul) dunyodagi barcha odamlar ko‘zidan yashirindir.

Butun dunyo qiblasi bo‘lgan Ka’baning ham qadri ko‘ngilchalik emas. Chunki u Ka’ba odamlarning oddiy sajda qiladigan joyi; bunda esa Yaratganning jilvasi zohir bo‘lib turadi.

Bu sirlar to‘la xazina - ko‘ngulni qo‘lga kiritgunga qadar yo‘l boshlovchi qilgan ko‘p ishlarni qilmoq kerak bo‘ladi; buning uchun Ka’ba yo‘llarini ham, rindlarning mayxonasiga olib boradigan manzillarni ham bosib o‘tish kerak. Xudoga munojot qilish bilan yashaydigan odamlar orasida ham bo‘lish zarur; mayxonada ham bo‘lish kerak. Goh xonaqohda shayxning gapi bilan toat-ibodatga yuz tutganlar yoniga chekinish kerak, goh yo‘qlik mayxonasiga mast bo‘lib kirib, mug‘bacha oldida butparastlik qilish zarur, goh sham’ atrofida parvonadek aylanish, goh biron pari ishqida devona bo‘lish, goh visolga erishib, aysh qilish, goh firoq o‘tida kuyish kerak. Agar kumush badan, injiq bir ma’shuqaga uchrasang, u goh shirin xanda qilsa, goh sho‘ringni quritadigan qiliqlar qilsa, dardu balo tog‘ida Farhod bo‘lish kerak, tirnog‘larni po‘lat teshaga aylantirish zarur. Yoki oy yuzli shunday bir dildor uchrasaki, u malohat dashtidagi Layliga o‘xshasa, uning ishqida falakday sarson-sargardon bo‘lib, dard biyobonida Majnun bo‘lish ham kerak. O‘tda samandar kabi chidab turish, suvga esa gavhar kabi sho‘ng‘ish ham kerak. Gavhar sochadigan bulut havosiga g‘arq bo‘lib, xazinadek tuproq ichida ko‘milib yotish lozim. Bunday odam bormagan, tariqat yo‘lini rivojlantirmagan vodiy qolmasin.

Kamolot kasb etmagunga qadar bunday odam hamma xolatlarni boshidan kechiradi. Dunyoda hamma narsani ko‘rib, uni egallaydi, shundan so‘nggina u «olami kubro» laqabiga sazovor bo‘ladi. Shu olam sari kimga yo‘l ochilgan bo‘lsa, o‘sha odam dunyoda haqiqiy «ahli dil» sanalishi kerak. Mexribonlik xazinasi kimgaki nasib bo‘lgan bo‘lsa, xalifalik ham o‘sha odamga tegishlidir. Safo taxti uning o‘ltiradigan joyi bo‘lib, uni sofko‘ngil so‘fiy deb atash lozim. Uning yo‘lida jonu ko‘ngulni fido etish, jonu ko‘nguldan unga topinish zarur.

Agar uning etagini ushlash imkoni bo‘lmasa, u vaqtda uning etagidan bittagina ip Navoiy tomon tushsa nam yetarlidir.

 

 

XVIII

BIRINChI HAYRAT

 

Ko‘ngulning nomavjudlik tunidan qutulib, mavjudlik tongiga xamnafas bo‘lib, malaklar olami bahoristonining rang-barang ko‘rinishi yuz berganda, xilma-xil daraxtlarini tomosha qilishi va ularning «Sabbaha ismi rabbikal - a’lo» amri bilan haqiqiy Qayyum tasbihiga mashg‘ul ekanini bilib dimog‘i bog‘ida hayrat gullari ochilgani va u gullar atri dimog‘iga urilib, bexush yiqilgani

 

Ey soqiy, tong otdi-ku, quyosh chiqdi, bir mehribonlik ko‘rsatib, menga quyoshdek keladigan qadah tut. Tong qushi tong otganini xabar qildi, bir-ikki qadah sahargi may ichay. Tongda safolik mayidan mast bo‘lib, nola qilayotgan tong qushiga jo‘r bolay.

Saharning ipak pardasidan oltin iplar tarala boshlashi bilanoq tun pardasining iplari chidash bera olmay ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Falakning toqiga taqdir qalami «Vash-shams» va «Vaz-zuho» oyatlarini[45] yozdi. Shu payt tong so‘fisi ham paydo bo‘lib, osmon bo‘ylab nurdan joynamoz yoydi. Qora tuproq tun qoraligi qoldiqlarini tong supurgisi bilan supurib tozaladi. Osmon shu lahzaga qadar yer yuziga qora mushk zarralarini sepib kelgan bo‘lsa, endi e’sha mushk ustiga hidli oq zarralarni sepa boshladi. Nilufarrang osmon tepadan shabnamlar yog‘dira boshlaganda, sahar bog‘ida sarig‘ lola ochila boshladi (ya’ni quyosh chiqa boshladi). Obnusdan[46] yasalgan panjara oq so‘ngakka aylanib, sarig‘ manqaldan o‘t sochila boshladi (ya’ni tong yorib, quyosh nuri tarala boshladi). Quyosh o‘tida zulmat to‘ni kuyib, yulduzlar uchquni havo bo‘ylab uchib ketdi. Tun tovusidan jilva yo‘qolib, uning gullari oynasi ham yiltirashdan to‘xtadi.

Shu payt yo‘qlik shomidan Xoja ko‘z ochib[47], tong yeli yetkazgan xabardan jon topdi. Mavjudlik shabadasi dimog‘iga urilib, yo‘qlik shomini tutundek haydab yubordi. U o‘ziga ham begonadek edi, devonalarcha yuzini har tomonga urardi. U har nafas tongdek sarg‘ayib, tong yelidek o‘zidan ketib turardi. Dunyodagi yuz ming xil ajoyib narsalarni tomosha qilar, ularning sirini bilishni orzu etardi. Fikr qilib, qancha ko‘p o‘ylasa, bu orzuga yetish shuncha mahol tuyulardi. Qancha ko‘p toat-ibodat qilsa ham, bu pardadagi sirlar ochilmadi.

Shundan keyin Inson siniqlik hararmga kirib, joylashib oldi-da, o‘zining ojizligini va hayratini namoyon qilishga turdi. U ma’ytislik bilan o‘z ojizligiga tan bergandan, keyin g‘oyibdan ovoz beruvchi unga shunday nido qildi:

- O‘rningdan tur, bu gulshan bo‘ylab sayr et, gurkiragan sabzalarga bir nazar sol!

U o‘rnidan turib, bir-ikki qadam yurgan edi hamki oldida Eram bog‘i[48] paydo bo‘ldi. Bu qanaqa Eram deng, havorang gulshan. Havorang gulshan ham dema, jannat bog‘ining o‘zginasi. Har bir daraxti sidraga[49] boshini qo‘ygan, shoxlari esa shoxlariga chirmashib ketgan. Barglarining rangi moviylikda osmonni uyaltirardi. Uning soyasida esa hatto quyosh salqinlasa bo‘ladi. Undagi sarvlar bo‘ydor va zangor rang, har biri bamisoli osmon saroyining bitta ustuni. Chinorlarining zulmidan quyosh azobda, panjalari quyosh panjasidan zo‘r. Shuning uchun bu qiyinchilikdan uning rangli sariq, issiq ohlari bilan uni kuydirgani kuydirgan. Sandalining[50] muattar hidi Iso nafasini eslatadi. Undan o‘lik ham Iso tiriltirgan odamday tirilib ketadi. Uning isidan suv gulobga aylanadi, soyasi esa tiiproqni toza mushkka aylantiradi. Teraklarning oppoq tanasi kumushga o‘xshaydi; g‘ir-g‘ir esib turgan shabada unga gard ham qo‘ndirmaydi. Oqterak tanasining kumushsimonligi yosmin tanasining oqligiday, yaproqlari esa havorang tangalarga o‘xshaydi. Sanubarlarning shoxi osmonga yetgan, tugmalari bilan yulduzlarni qalpoqchalardek berkitgan, sarv va oqteraklarning safi uzilmay, cho‘zilib keta beradi. Oqteraklar sarvlarning qomatini ko‘rib (o‘z qomatining norasoligidan) xijolatda.

Qizig‘i shuki, sarvning boshida gullar ochilib, hatto to‘kilib, taglariga sochilib yotibdi. Bunda o‘sgan ko‘katlar rangi zumradga, tuk bilan qoplangan tugmalari esa zabarjadga o‘xshaydi. Har tomonda bitta shisha rang xovuz, lekin bu xovuzlarning oinasini namlikdan chang bosmagan, tiniq. Ularning oynasida jon surati jimir-jimir etib jilva qiladi; unga oqib kelib quyiladigan ariqni esa shu oynaning dastasi desa bo‘ladi. Bu ariq suvidan inson ruhi oziq oladi; ostidagi mayda toshlari xuddi la’l va yoqutga o‘xshaydi. Suv go‘yo gulning oyog‘iga bosh qo‘yganday, boshini emas, kichik toshlarni uning oyog‘iga xalqa qilib taqib, bularning hammasini uning uchun xuddi bezak sifatida qadab qo‘yganday.

Gul g‘unchalar parda orqasida qizlarday; ularning baxt ipi tugunlari xali yechilmagan. Gullarning eng go‘zali hamma ko‘rishi uchundir. Bunday gulni xon ham shodlikka erishish niyati bilan uzadi. Shabnamdan durlar paydo bo‘lib, shabada esishi bilan gul barglaridan kumush tangalar to‘kiladi. Go‘yo ko‘zguda ma’shuqaning yuzi va sabza tuklari ko‘ringanday, suv yuzida ko‘katlar va gullar aksi ko‘rinadi.

Gulga shabnam qo‘ngach, har gul yaprog‘i mahbubaning terlagan nurli yuziga o‘xshaydi. Undagi sunbullar zaharli ilonday chirmashgan; g‘unchalar esa uning nish urishidan ozor chekadi. O‘sha zahardan o‘z rangi yashilga aylanib, g‘uncha tepasida bulbul afsungarlik qilgani-qilgan. Odamlar tugma deb gumon qilgan narsa oyoqni zaharlovchi zahar bo‘lib chiqdi. Tikonning nishiga chidayolmagan bulbul tumshug‘i bilan istagini izhor qiladi. Sarv tagida tovus xiromon; bu xolda tovus shu’la bo‘lsa, sarv undan ko‘tarilgan tutunni eslatadi.

Tovus mast xolda har tomonga jilva qiladi; shu ravishda gul va gul tuplarini sindiradi. Yangi novda va yangi barglari tolni sochlari o‘sib, paxmoq bo‘lib ketgan devonaga o‘xshatib qo‘yibdi. Bu bog‘ tabibi xiyla va makr bilan suvdan tol oyog‘iga zanjir solgan. Nargis kasaldan tuzalmagan, hamon oriq, ko‘zlari sarig‘ kasaliga uchragan odam ko‘ziday sap-sariq. Rangi siniqib, ko‘zini doim suvga tikib, undagi ko‘katlarni baliq deb o‘ylaydi[51]. O‘zidan atrofga oltin rangini sochib, o‘sish-unish xabarchisiga hamisha bahorni bildiradi.

Lola mayxo‘r qimorbozdek xayajonda, tosidagi ikki dona shudring uning oshig‘i. Gul ham uning o‘yiniga havasi kelib, cho‘ntagidagi hamma pullarini yutqazib qo‘ydi. Shudring tosh bilan binafshaning boshiga urib, uning boshini ko‘k ro‘mol bilan bog‘lagan.

Momaqaldiroq bulutlar orasida chaqmoq chaqadi; u yerdan tushgan bir qatra yomg‘ir esa Xizr chashmasidek ruhbaxsh. Shabada o‘lganlarni tiriltirish uchun hammaga Isoning nafasini yetkazmoqda. Bu yerning bir qatra suvi kavsar suvidan ham ziyoda, tuprog‘i esa jannat gulidan ham toza.

Inson bularning hammasini aylanib ko‘rib, bexol bo‘lib, xushidan ajrab, till lol bo‘lib qoldi. U bog‘ning qaysi tomoniga qaramasin, ko‘zga tashlangan g‘aroyibotlar birga ming bo‘lib ko‘rinardi. Uning ko‘zi qanchalik qiziq tomosha ko‘rishni istamasin, ajoyibotlari ustiga bundan ham ajoyiblari namoyon bo‘lardi. Fikri u yerdagi ko‘rganlarining ipining uchini topishga qiynalardi. Hayratiga esa yangidan hayrat qo‘shila borardi.

Ma’yuslik, umidsizlik uning aql ishlarini telbalikka olib bordi; vasvasalar xushini oldi. Axir shu gulistonning o‘zi bir jahon-ku! Balki undagi har bir gul ichida ham bir dunyo yashiringan. Lekin bir dehqon[52] bo‘lmasa, uning o‘z-o‘zidan ko‘karib turishi mumkin emas.

Bu hayrat uning a’zoyi badaniga hayqiriq soldi va shu hayrat ichida turganda xushxabar yetkazuvchi farishta: «Bunday foydasi yo‘q hayratning kimga keragi bor? O‘zingga ham bu hayratdan foyda yo‘q. Haqiqat sirridan bahramand bo‘lib sen, yaxshisi, hammasiga ko‘ngul ko‘zi bilan boq!» - dedi.

Bu so‘zlar uning qulog‘iga dur bo‘lib yetgach, haqiqat nuridan ko‘zini ochdi. Tog‘ kaptaridan, qumridan tortib bulbulgacha, daraxtlarning yaprog‘idan tortib har bir gulgacha hammasi o‘z Yaratganini eslar va har biri unga shukr aytar, undan minnatdor bo‘lar edi. Shamol ham, suv ham o‘zicha kuy kuylarkan, Yaratgan ularning har biriga o‘ziga mos bir sirni xos etgan.

Shu hayrat ichida u shunday o‘tli bir hayqiriq soldiki, shundan keyin bor narsalarning bari biyron-biyron gapirsa ham, u xomush bo‘lib qoldi. Bu xomushlik uning dimog‘iga - oh-voh bulutlari bilan ta’sir etib, uni behush etib qo‘ydi.

Ey soqiy, yana badanimda issiq bor, may suvidan yuzimga gulob sep. Toki men yana xushimga kelib, gapimni o‘nglab olay; so‘ng so‘z chamanida bir kuy kuylay.

 

 

XIX

IKKINChI HAYRAT

 

Sharaf qanotli ul qush (ko‘ngul)ning narsalar olami gulistonidan farishtalar olami shabistoniga uchib, u keng manzilning sham va mash’allarining so‘zlovchi tili bilan asl Yaratuvchi yodiga mashg‘ul ekanini bilib, hayratdan bu olamdan boshqa bir olamga borgani va bu hayrat yana uni behush qilgani

 

Xo‘tan go‘zali o‘z zebo jamolini yopgach, shamol shabadasi yer yuziga qora mushk sepishga kirishdi[53]. Anbar hidli nafasni shabada dimoqqa olib kela boshladi. Nargis hidini beruvchi varaqlarni shamol yopdi. Jahon gullarining shoxlaridan sariq barglar to‘kilishi bilan falak bog‘chasidagi oq gullar[54] ochila boshladi.

Ha, quyosh Chin qo‘g‘irchog‘iday yuzini o‘girib olib, endi sochini yoyib, qora mushk socha boshladi. Yezilgan mushkning yoqimli hididan tun yulduzlarining dimog‘i qaqradi. Bu qaqrash unga shunday ta’sir etdiki, ko‘zlarini yumib, uyquga ketdi. Bulduruq qush egnini qisib, parda yopinganday o‘ltirib oldi: ko‘rshapalaklar parda qanotlarini ochib, ucha boshladilar. Osmonga qarab yo‘l olgan boyqush doira shaklidagi oyni o‘ziga childirma qilib oldi. Ko‘k o‘lanlar atrofida rang-barang atirgullar yulduzlardan tizilgan lojuvard doiraga o‘xshardi.

Bu kecha ham Xoja[55] yuz xil mashaqqatlar chekdi; bu qiyinchiliklarning biri ikkinchisidan qiziq edi. Nayrangbozlikni o‘ziga kasb qilib olgan falak har nafasda bir yangi tilsim ko‘rsatardi. Osmon go‘yo bu masxaraboz uchun bir chodir edi. Yulduzlar esa uning kumushtan qo‘g‘irchoqlari edi. Somon yo‘li o‘zining cho‘ziq ko‘rinishi bilan osmon sayri uchun unga yo‘l edi. Falak ayvonida ko‘zga tashlangan chiziqlar xat emas, osmon qorong‘iligining yo‘l ko‘rsatuvchisidir. Osmon bog‘iga shu qadar ziynat berilganki, har bir yulduz bir gul bo‘lib, quyosh ham rashk etardi.

U muqaddas qush (ko‘ngul) yana o‘ynagisi kelib yana ham balandga havolab uchdi. Uning tuproqdan iborat vujudi yerda qolgan edi. O‘zi falak yulduzi bo‘lib, osmonga ko‘tarildi. Rux qanotli qushga aylanib, tun qorong‘iligida sayr qilardi. Ushbu jannat bog‘ining qushi birinchi chaman (osmon)ni aylana boshladi. Bu chamandagi oy yaxlit bir javhardan iborat bo‘lib, olam uning markazi, o‘zi esa uni o‘rab turgan dengizday edi. Bu oliy javhar xalqa bo‘lib aylanar, uning uzuk ko‘ziga o‘xshash ko‘zi eng quyi bir nuqtaga joylashgan edi. Yo‘q, u xalqa ham emas, balki aylana lagan edi; uning sham’i esa majlislarning mash’ali edi. Bu hajr maskanining mash’ali, gadolarning buzuq kulbasida sham’ vazifasini o‘tar edi. Uning nuri buzuq kulbaga farog‘at sham’idek, sham’ ham emas, shamchirog‘ gavhar o‘rnida edi[56]. Uning ko‘rinishi doira monand bo‘lib, Xudoning nomini kuylab, tasbeh o‘girayotganga o‘xshaydi. Goh muttasil Xudoni madx etish uchun uning butun vujudi til ko‘rinishiga kirardi.

U (ko‘ngul) yana bir (osmon) bog‘iga kirib, joy oldi. Unda kumush badanli bir mahbuba turardi[57]. Uning qoshlari fusungar, ko‘zlari tannoz bo‘lib, biri ishva ko‘rsatsa, ikkinchisi noz qilardi. Sochlarining jingalaklarida yuzlab tugunlar bor edi. Yuziga esa mushkdan sovut yasatib olgan edi. O‘zi ham mahbuba, ham musiqachi, ham soqiy, ham ashula to‘quvchi edi[58]. Uning yuzi yigitlik mayidan qip-qizil, sherigi esa bir qari chol[59]. Kasallik uning suyaklarini chiqarib qo‘ygan, hatto badanidagi tomirlar ko‘rinib turardi. Bu mutrib-tabib uning tomirlarini chertib ko‘rar, tomirlar esa qon yo‘g‘idan nola chekar edi. O‘zi’ham u tomirlarga jo‘r bo‘lar, bu kuydan tomirlar ham, tomir ko‘radigan ham xursand bo‘lardi.

U (ko‘ngul) yana bir hujra (osmon) ga qadam qo‘ydi. Unda eng nodir donishmand bir xattot o‘ltirar edi[60]. Bu hujrada uni munshiy (xattot) deb atashardi. U xat yozishga kirishganda durni ipga uzganday qilardi. Uning ta’bi mumday yumshoq va yoqimli, naqshni esa eng chiroyli uzuklardan olardi. Suv olmoqchiday oldidagi har siyoxdonga murojaat etar, o‘zini ham o‘sha idishga hamrang qilgan edi. Uning qalamidan qog‘oz qoraymasdi. Chunki u Xudoning madhidan boshqa narsani yozmasdi.

U yana bir boshqa gulshan (osmon)ga ko‘chdi: undagi har bir chamanni kezdi. U yerda shunday bir pari paykar o‘ltirardiki, u - osmon qutisining eng qimmatbaho gavhari edi[61]. Uning javhari jon manbaidan ham yorug‘, dunyodagi hech bir narsa undan yorug‘ emas edi. Uning vujudi dunyoni o‘zida aks ettiruvchi oinaga o‘xshardi; oy ko‘zgusi undan nur olardi. U osmon bo‘ylab malaksifat parvoz etardi; porloq nurlar unga har tomondan qanot edi. Uning chashmasini Isoning o‘zi topgan bo‘lib, toza nafasidan o‘luk tirilardi. Chashmadan u obi hayot suvini ichar edi. Kecha qorong‘iligi esa uning uchun obi hayot yashirilgan zulumot edi. Uning vujudidan chashma suvi oqib chiqib, atrofga ariqlar porloq nurdek taralar edi. Yo‘q, bu chiziqlarni boshidan-oxirigacha tillarga o‘xshatsa ham bo‘ladi; uning har bir tili Xudoning yodidan so‘zlardi.

U (ko‘ngul) yana o‘rnidan turib boshqa maydon (osmon)ga xallosladi; unda qo‘liga nayza ushlagan bir pahlavon jangchi turardi[62]. Uning qaxri kelib, g‘azab tutuni ko‘tarilsa, har bir uchquni yuz yilgacha dumli yulduzdek osmonda uchib yuradi. Uning ishi hamma olamlarga qaxr sochish bo‘lib, achchig‘langanidan butun vujudi zaharga aylanib ketgan. Achchig‘idan har tomonga tig‘ soladi, tig‘idan esa qon emas, zahar tomadi. Uning may ichadigan kosasi odamlarning boshidan; ichadigani esa may o‘rniga qon. Qorong‘i kechada u otgan o‘qlar yulduzday uchadi; qilichi kesgan yer yangi oyga o‘xshaydi. Nayza va o‘qlari, hatto tig‘i ham Xudoga shukr aytishga kelganda tilga aylanadilar.

U (ko‘ngul) yana bir manzil (osmon)ga o‘tdi, uning saxnida bir xushbaxt kishi joylashgan edi[63]. O‘zi farishtasifat, kiyimi ipakdan, bu kiyimni darveshlarning ridosi desa ham bo‘ladi, oddiy yopqich desa ham. O‘zi olti zinali minbarda o‘ltiribdi, yuzidan uning zuxd-toatda ulug‘ligi bilinib turardi. Kechalari yuzini ochib ko‘rsatish uning odati, saodat nurlari unga mash’al edi.

Uning zebo jamoli doimiy baxtga, baxt, omad bilan to‘la taqdiri yetuk aqlga o‘xshardi. Nur va safo chegaralarigacha uning mamlakatidir. Yozgan yozuvlari esa Xudoga hamdu sanodan iborat.

U (ko‘ngul) yana bir cherkovga (osmonga) kirib, sayr qildi. Butxona piri bir hindi ekanini ko‘rdi[64]. Har ishda uning istagi sabr edi; sabr qilib, biron ishni bajarishga hech shoshmasdi. Uning peshonasi mehnat-mashaqqat kuniday qora, oyog‘i esa ayriliq kechasiday cho‘loq, juda sekin yurardi. U yaxshi ishlashini kuzatib turar, o‘zi esa o‘rdakdan battar sust harakat qilardi. O‘ttiz yilda Makkani bir ziyorat qilganday, atrofini zo‘rg‘a bir aylanib chiqadi. Qo‘liga tasbeh tutib, uni o‘girib, tilida doim tirik qodir Xudoni zikr etadi.

U (ko‘ngul) yana bir baland tepaga ko‘tarilganda, uning atrofi mustaxkam devor bilan qo‘rg‘on shaklida o‘ralganini ko‘rdi[65]. Etti osmon unga borib tutashgan. «Qur’on»dagi «Ko‘o burilar» haqidagi gap ham shu osmonga tegishli. Undagi xandaqning tagi shunday chuqurki, o‘lchash qiyin. Atrofi o‘n ikki burj bo‘lib, birontasining darvozasi yo‘q. Har burjning orasida tepalik bo‘lib, bu tepalikning ustida bir ajoyib go‘zal (yulduz) jilva qilib turadi. Qizig‘i shuki, bu go‘zallar doim sayrda, lekin ularning sayri shu o‘n ikki joydan chetga chiqmaydi. Ular xudojo‘ odamlar tili bilan so‘zlaydi, mehribon Xudo madxini ko‘klarga ko‘taradi.

Shundan keyin u (ko‘ngul) eng yuqori osmonga bayroq tikdi, eng yuqori osmon zinasiga qadam qo‘ydi[66]. Bu yerda naq bir butxonaga ko‘zi tushdi. Undagi har butning[67] ko‘rinishi durdonaga o‘xshardi. Unda boshliq ham yo‘q edi, biron barahman ham, lekin undagi butlar barchasi kumush tanli edi. Har bir but shu butni yo‘nganga berilib ravish qilar, butga sajda qila berib, butparast bo‘lib qolgan odamga o‘xshardi.

U (ko‘ngul) shuncha qiziq narsalarni aylanib chiqar ekan, ularning hammasiga ibrat ko‘zi bilan qarar edi. Ularning hammasining zikr va sajdada ekanini, Ilohiy ma’rifatni egallaganini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.

Shu payt unga yana g‘ayrat kirib, uning hayrati birga ming bo‘ldi. Ular hammasi zikr qilardi, faqat u o‘zi gung va lol edi; ular hammasi o‘zaro jipsu bu o‘zi yolg‘iz parishon ahvolda. Uni yana sonsiz-sanoqsiz hayratlar aqlini olib, bexud qildi.

Ey soqiy, mening vujudim ham o‘sha (ko‘ngul) singari bo‘shashgan, hatto nafas olish ham menga qiyin. Og‘zimni qadahga olib borishga ham madorim yo‘q, yaxshisi, u mayni paxta bilan og‘zimga tomiza qol.

 

 

XX

UChINChI HAYRAT

 

U parishonxol sayyoh (ko‘ngul)ning farishtalar olami shabistonidan (inson) badani mamlakatining ko‘rg‘oniga tushgani va u mamlakat odamlari (a’zolari)ning ham «Meni eslanglar, men ham sizlarni yodga olaman» buyrug‘i bilan mislsiz qudrat (Xudo) yodida ekanini bilib, hayrat o‘fining alanga olgani, vujudi u o‘tdan kul bo‘lib, yo‘qlik yeliga tamomila sovurilish bilan ikkinchi yo‘qlik o‘rniga erishib, shundan so‘ng, Xudodan unga to‘kis-tugal boqiylik yetib, ko‘ngul egasining[68] o‘sha mamlakatda xalifalik taxtiga o‘tirgani

 

Quyosh Sharqqa o‘z bayrog‘ini tikib, jahon mamlakatlarini egalladi. Osmon otiga minishni ixtiyor etib, ufq tomonidan u otni sakratib chiqdi. To yuqoriga ko‘tarilgunga qadar uni tezlatdi, o‘z harorati bilan olamni isitib yubordi.

Inson hamon hayrat mayidan mast edi. Mastlik uyqusiga berilib ketgandi. Quyosh issig‘i miyasini qizdirishi bilan seskanib ketib, o‘z xushiga keldi. Shunday achchiq may bilan mast bo‘lib, hatto uning qiziq o‘tidan issig‘i chiqdi. Har lahza yana sayoxat etish havasining o‘ti ko‘ngulga shu’la sochib, o‘ziga bir doimiy vatan topish xayoli esiga tushdi. Ko‘ngul yana safar qiyinchiliklarini bo‘yniga olib, maqsad manzili tomon yo‘lga tushdi.

Ko‘ngul bu dunyo saxnidan zavqlanib turganda, uning oldida ajoyib bir shahar[69] paydo bo‘ldi. U shaharning har tomonida mavjud ajoyibotlarning ham hisobi yo‘q edi. Yaratuvchi (Xudo) ning qo‘li uning loyini yasaganda, uning shaklini alohida bir lutf bilan yaratgan edi. Uning vujudini ikki ustunning ustiga o‘rnatdi, uning ichiga juda ko‘p qiziq narsalarni berkitdi. Uning gavda tuzilishiga tartib berayotganda, uni to‘rt javharni (o‘t, havo, suv, yer) bir-biriga qo‘shib yaratdi. Bundagi ikki javhar (o‘t, havo) eng yuqori sifatlisi, qolgan ikki javhar (suv, yer) esa quyi sifatlisi edi. Bu to‘rt bir-biriga zid narsalar o‘zaro shunday tenglashdilarki, bularning qo‘shilganidan bir butunlik yuzaga keldi.

Uning ichida masjid, bozor, mahallalar bor, ko‘chalar, bog‘lar, mayxonalar bor. Unda yongan o‘tning Muso yoqqan o‘t yorug‘icha yorug‘i bor; yeli Iso nafasidek jonbaxsh. Suvlari jannat suvidek muloyim, tuprog‘i gul bo‘lib, anbar isini beradi.

Mamlakatning o‘rtasida bir taxt ham bor. Shu yerdan podshoh mamlakatni boshqaradi. Taxtda bir xol yuz bersa, bu hamma iqlimga ta’sir ko‘rsatadi. Taxtda tinchlik bo‘lsa, boshqa hamma joyda ham tinchlik; tinchlik bo‘lmasa, hammasi - notinch.

Uning eng tepasida bir qasr bo‘lib, uni qurgan me’mor o‘zining yaratuvchilik pargori bilan uni alohida ajratgan. Bu qasrning tuzilishi har qanday nozik aqlni hayron qoldiradi; uning loyixasi Chin naqqoshlarini ham lol etadi[70]. Bu qasrning usti oliy bir gumbaz bilan yopilgan; bu gumbaz osmon gumbazi bilan teng[71]. Osmon gumbazida nima yozilgan bo‘lsa, ularning barchasi bu xushbichim gumbazda ham yozig‘liq.

Bu qasrga ajoyib bir eshik ochib qo‘yilgan; ovozidan (har ochilib yopilganda) durru gavhar sochiladi[72]. Bu eshikning ikki tabaqasi ham la’ldan, uning dandanalari toza durdan[73]. Palosi yoqut bilan to‘qilgan, durlar yoqutning orasida qolib ketgan.

Nimaiki yeyish va ichishga tegishli bo‘lsa, nimaiki yeyish va ichish uchun yoqimli bo‘lsa, hammasi bir yo‘l bilan boradi; kechayu kunduz shahar aholisi shundan oziqlanadi[74].

Ortiqcha, kerak emaslarini daf etish uchun ham bunda ikki yo‘l bor.

Bu yo‘llar past tomondan o‘tadi[75].

La’l eshikning tepasida ikki tuynuk[76] bo‘lib, bunday tuynuklarning bo‘lishi ham yaxshi va yoqimli. Ular orqali nafas olib, chiqarib turiladi. Bu tuynuklarning ustidan kumush suvi yuritib qo‘yilganday.

Ustunlar ustidagi gumbazga chiqish yo‘li ham bo‘lib, bu yo‘l shaharning umumiy yo‘lidan ajratilgan. Shamol shabadasi ushbu yo‘l orqali esib, shahar aholisiga tinchlik, orom bag‘ishlaydi. Bu shabada shoh[77] saroyigacha o‘tib boradi, uning bazmiga yuz ming shodlik yetkazadi.

Shohning aqlli bir yordamchisi bor. Uning ishi mamlakat atrofini aylanib yurishdir. Atrofga diqqat qilib, nimani fikr etmasin, mavxum bir nuqtani yuz bo‘lakka bo‘lib tekshiradi. Shoh uchun uning fikri qo‘llanmadir. Mamlakatini shunday adolatli yo‘l tutish bilan obod etadi.

Yuqoridagi qasrda baxtli vazir o‘itirib, xalq ishi yuzasidan farmonlar beradi. Qasrda beshta saxn tayyorlangan bo‘lib, u yerdan hammayoqni tomosha qilish mumkin. Lekin bu besh saxnda beshta ishbilarmon bor. Ularning biri ikkinchisidan tajribali. Ularning har biri bir saxnda joylashgan: har qaysi o‘z sohasining tengi yo‘g‘i. Biri ko‘rish ilrnini egallagan, safo ko‘zidan o‘z nazarini pok qiladi. Boshqa biri biron tovush kelsa, uni diqqat bilan eshitadi. Yana binning ishi ta’m bilish - xoh u hayot mayi bo‘lsin, xoh o‘lim zahari. Tag‘in bittasining ishi hid bo‘yicha gulni tikandan ajratish, sovuqni, issiqni sezish. Ko‘rish, eshitish, sezish, ta’m bilish, hid bilish - hammasi beshta. Dunyodagi hamma narsalarni shular orqali bilish mumkin. Tushungan odam bunga shubha bildirmaydi.

Dahlizi Chin naqshlari bilan bezatilgan qasrning maydonida beshta ishonchli odam o‘ltiradi. Besh xis bo‘yicha nimaiki yuz bersa, ular har qaysisi o‘z sohasi bo‘yicha uning tagiga yetishga harakat qiladilar. Barcha yig‘ilgan javhar (ma’lumot)larni ular xaligi xazinador qo‘liga topshiradilar. Undan ikkinchisining oldiga o‘tadilar. Uning xazinadori esa xayoldir. So‘ng uchinchi xazinachi ham bor. Uning ishi boylik qo‘lga kirsa, saqlashdir. Yana birovining oldiga kirishsa, uning ishi doim boyliklarni egallashdir. Uning qo‘li nimagaki yetsa, hammasini qonunga bo‘ysundiradi.

Ravshan aqlli noyib bularning barini vazir mamlakat boyligini qo‘lga olganday olarkan, u baxt saroyiga yo‘l olib, yuzini maqsad ostonasiga qo‘yadi. Hamma narsani u mamlakatga adolat bag‘ishlovchi - podshohga arz qiladi. Shoh bu xazinalarning ustida xozir bo‘lib, diqqat bilan barchasini ko‘zdan kechiradi[78]. Rad etadigan narsani u rad etadi. Maqsadga mos tuhfalarni alohida ajratadi. Qabul qilingani haqida ovoz kelgandan keyin, u tuhfalar o‘z o‘rnini topadi. Bu bilan u shoh najot yo‘lining raxbari, kattalik talashishni yo‘qotgan bo‘ladi.

Ko‘ngul egasi Inson bunday jahonni, zarrada butun borliq, qatrada esa daryo yashiringanini ko‘rgandan keyin fikr nahangiga yana yem bo‘ldi, hayrat dengizida yo‘qoldi. Fikr o‘tining tutunlari ko‘kka chiqdi. Butun vujudi hayratidan tugadi. Chunki bu hayratda ranj va uqubatlar bor edi. Yo‘qlik insonni foniylikka olib ketdi. Xudo unga yangi vujud ato qildi. Bu toza vujudda mushohada etish qobiliyati bor edi. Boqiylik sham’i uning ko‘zini yoritib, o‘zini o‘sha podshohlik ichida ekanini angladi. O‘sha mamlakat, o‘sha yurt unga bo‘ysundi, faqat u yurt emas, butun jahon bo‘ysundi. O‘zi ham mamlakat, ham taxt, ham shoh edi, hammasi o‘zi va o‘zi hamma narsadan ogoh edi. U o‘zligidan har bir mo‘yigacha xabardor bo‘lib, «O‘zini bilgan Xudoni ham biladi» degan gap foyda berdi.

Soqiy, yoqimli may to‘ldirilgan qadahni keltir, men uni xaligi insonday birdan ko‘taray. U qizil rangli maydan bir-ikki qadah ichib, inson madhida bir necha so‘z aytay[79].

 

 

XXI

 

Xoja Bahouddin Naqshband sirlari muqaddas bo‘lg‘ay, shunday zotki, san’atkorlik naqqoshi (Alloh) o‘zining xikmat qalami bilan zamon sahnasida uning vujudi naqshini islomiy bichim bilan chizdi va to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish kayfiyati bilan kofirlar ko‘ngli varag‘idan xitoiy va farangiy[80] naqshlar (o‘chib) ketti va Xoja Ubaydulloh (Alloh u kishini salomat qilg‘ay)g‘a iltijo arzimiz shundan iboratkim, u kishi xazrat (Xoja Bahouddin Naqshband)ning mutlaq o‘rinbosari, balki haqiqiy xalifaning o‘zidir

 

Baland osmonning naqqoshi - osmonning har sahifasiga naqshlar yasar ekan, Xoja ham ko‘pdan-ko‘p varaqlarga rasmlar chizdi. Uning chizgan naqshlari esa nihoyatda yoqimli edi. Uning naqsh chizadigan qalami naqshlar chizar ekan, uning naqshlari kabi dilbar naqshlarni hech kim chiza olmagan edi.

Uning ko‘nglida esa saxovat naqshi mustaxkam o‘rin tutgan bo‘lib, u sahifada vujud naqshi barham topgan edi. Uning naqshlariga Xitoy naqshlari teng kelolmay, o‘zlarini maxv etgan, olamning o‘zi bularning qo‘lida naqshli uzukka aylangandi.

Bunday uzuk naqshiga esa o‘zining ajoyib naqshlari bilan devu parilar ham bo‘ysunar edi. Naqshlarga to‘la osmon ham qancha harakat qilmasin, naqqoshlikdagi san’atini izhor etmasin, naqshlarini namoyon etmasin, oddiy devor sahifasiga chizilgan rasmday edi.

Naqshband esa joniga ranju mashaqqat naqshini chizar, maqsad bu orqali dunyoning, hayotning foniylik naqshini chizish edi. Uning joni o‘sha naqsh makoni bo‘lgani sababli unga naqshdan boshqa hamma narsalar foniy edi.

Ajablanadigan tomoni shunda ediki, u naqshga ko‘z solmas, jonida esa baqolik naqshidan boshqa narsa qolmagan edi. U ko‘nglida naqsh solingan maskanlarda sayr qilar, bu sayrda esa ko‘nglida naqshdan boshqa narsa bo‘lmasdi.

Munaqqash bu osmon bo‘ylab u sayr etar ekan, kafining naqshlari zarli lavhalarga tegib turganday bo‘lardi. U bosgan iz naqshiga peshonasini surtib, naqshni tushunadigan falakning ko‘zi bundan ravshan tortardi.

U (Bahouddin Naqshband) jannat bog‘iga yo‘l olar ekan, bu (Xoja Ahror) uning o‘rnini olgan edi.

Cheksiz olamda bu toq bo‘lib, toq emas, butun dunyoga yo‘l boshlovchidir. U bulim osmoni dargohining supuruvchisi, supuruvchisi ham emas, balki peshonasi bilan xas-xashaklarni tozalovchidir. Shohlar uning qullug‘iga o‘zi kelar, bazmlarida har qanday xushyor kishilar o‘zlarini yo‘qotib qo‘yishardi. Unga xizmatda har qanday odam ogoh bo‘lib turar, o‘zi gado bo‘lsa ham, ma’niligi jihatidan shohdek edi. Oldiga kelib egnini qancha taqqoslama, surishtirma, ma’rifat xazinachisi kafidan olgan yuzta libosi bor.

U kiyimini aldash maqsadida o‘zgartirmaydi, ipakni oddiy palosdan farq etmaydi. Uning suhbatida hech shak-shubhasiz allaqancha ko‘zga ko‘rinmas go‘zal ra’nolar ham bordir. U o‘zi xilvat go‘shalarda o‘ltirmas, o‘zini hech kimdan yashirmay, oshkora yurar edi.

Osmon atlasi bilan mingta bezak-xasham to‘rqa to‘ni ostidagi ko‘k astardek edi. Lekin o‘sha to‘rqa to‘nining har bitta ipi faqr masalasida[81] yuzta o‘zaro bog‘lanish uchun zanjir bo‘lishi mumkindir.

Jahon mamlakatlarining dalalarining bu dehqoni dehqon emas, balki o‘sha mamlakatlarning nigohboni edi.

Mamlakatlardagina nigohbon emas, balki u barcha sultonlar ustidan sulton edi.

U yozgan xatlar biron podshoh qoshiga yetib borsa, podshohning vazifasi uni o‘pib, boshiga qo‘yish edi.

Podshohlar buni boshidagi toj deb tushunib, uning har bir yozgan so‘zi tojga qadalgan eng qimmatbaho durdek edi.

Ammo u xursandchilik vaqtida podshohlargagina toj bag‘ishlovchi bo‘lmasdan, balki gadolarga ham toj kiydiradigan zot edi.

Alloh so‘zlarini odamlarga talqin qilib berar ekan, uning uchun shoh ham, gado ham teng edi. Uning sha’niga nog‘oralarni chalish navbati kelganda esa, navbat bilan shohlar uni ziyorat qila boshlar edilar.

U jahonni o‘z nurlari bilan yoritadigan Allohni eslaydigan paytlarda, eng yuqori sharofat yulduzlari bo‘lgan (olim)lar unga hamsuhbat bo‘lar edilar. Ularning har bittasi bir olam xalqiga raxnamo, bir olam ahli dema, balki ko‘kdagi farishtalarga ham raxnamo edilar. U kishi barcha tariqat kishilariga raxbar bo‘lib, (yo‘lda ketayotgan) musofirlarga kechalari yulduzlik qila olar edilar.

Ko‘zi yaxshi ko‘rmaydiganlarga nur va issiqlik bag‘ishlar, natijada bundan ularning har biri o‘zi yulduz yoki uchar yulduz xolatiga ega bo‘lib qolar edilar.

(O‘z vaqtida) U kishi tijorat ishlari bilan ham shug‘ullangan bo‘lib, bir mamlakatda (muqim) o‘ltirib qolmasdilar. U kishining (oladigan yoki sotadigan) yuklari oddiy yuk emas, fano tillasiga teng tuhfalar bo‘lib, uni sotib olgan odamlarning har biri bu oltin tufayli boy bo‘lib ketishni istar edi.

U kishining kumushlarining barchasi ham fano konidan qazib olingan bo‘lib, durlari esa yo‘qlik Ummoni suvidan olingan edi.

Har qaerga keltirgan narsalari (odamlar uchun) najot mollari bo‘lib, koinotning to‘rt tomoni to‘lib ketardi.

Alloh jahon ayvonini Ubaydulloh[82] nog‘orasining dabdabasidan bo‘sh qoldirmasin. Xudo u kishining himmatidan bizni ham faqr (tasavvuf) yo‘lida badavlat hamda imonga boy qilsin!

 

 

XXII

BIRINChI MAQOLAT

 

(Mazkur bob) imon sharxi(dan iborat) bo‘lib, «Allohga, farishtalariga, kitoblariga va payg‘ambarlariga imon keltirgan har bir kishi (dedi): (Har kimning) qilgan yaxshi amali o‘zi uchundir va yomon amali ham o‘zining bo‘ynigadir»[83] deyilishidan maqsad (imon shundangina iborat) degan gap emas va agar (masalaga yuzaki qaraydiganlar) imon degani shudir, desa, tushungan odamlar (bunday) demaydilar va (shu munosabat bilan) mohiyat daryosida o‘z ojizona suzishimni namoyon etmoq va farishtalar uchgan havoda biroz qanot qoqmoq va kitoblarning sahifalari yuzasidan bir necha so‘z aytmoq va payg‘ambarlar yurgan ko‘chada bir necha qadam chopmoq va qiyomat ko‘tarilganda tik turmoq va taqdir xususida o‘ziga yarasha iqtidor bilan kuy kuylamoq

 

Kimki dunyodagi insonlar orasida (chin) inson bo‘lsa, buning belgisi uning imonidir. Kimki chegara va qoidalarni bilib ish tutsa, bu hayvoniy bilan insoniylikni farq qilganidir. Bu ikkisi torn ma’noda insonlar guruhining (o‘ziga xos) yurish-turishini anglatadi. So‘zlash (xususiyatiga ega bo‘lgan) inson bilan hayvoniylik ularning so‘zlay bilishi va so‘zlay bilmasligi bilan belgilanadi.

Sen biron insonni (haqiqiy) inson deb hisobladingmi, bilki, u doim inson bo‘lib, hayvon esa hayvonligicha qoladi. Buni inson yaxshi farq qiladi. Tangri kalomi («Qur’on») ham bu haqda xabar bergandir. Hayvondan farq qilmagan odam ham odam deb atalsa, yaxshi bilan yomonning o‘rtasidagi farq qaerda qoladi?

Qusurli odam bilan komil inson bir-biridan farq etilmas ekan, unda olim bilan johil o‘rtasidagi tafovut nima bo‘ladi? Bu sifat insondagi topilmas bir najot yo‘li bo‘lib, odati bo‘yicha takallumli bo‘ldi.

Sen shunday odamni to‘g‘ri, riyosiz deb bilgin, qachonki u sabr bilan, shukru hayo bilan ish ko‘rsa. Hoshimiy Payg‘ambarimiz (ummatlariga) shunday buyurdilarki, imonli bo‘lish uchun uch narsa lozim bo‘ladi:

Inson deb atalish shunday odamga ravodirkim, uning ishlari qachonki imon bilan maqsadga olib borsa.

Ey sen, imonning nimaligini sharx qilib bergan kishi, eshit, endi men senga imonni sharx qilib beray!

Shariatda har bir mo‘minga kerak bo‘lgan, u e’tiqod qilishi lozim bo‘lgan narsaning soni oltitadir. Ularni shu oltitaga olib kelib, ish tutsa, bu bilan u olti tomondan o‘zini qo‘rg‘on bilan o‘ragan bo‘ladi. Kim shunday xisordan o‘ziga makon tutsa, uning butun boyligi o‘g‘ridan tinch bo‘ladi. Bu bilan u o‘z boyligini yoiini bilmasdan, gumrohlikda qolishdan, bundan boshqa ko‘p qo‘rqinchli yo‘llardan ham sog‘-salomat olib o‘tib, bu sohada malomatga qolishdan omon qoladi. Bu bilan asl maqsadga yo‘l olib, (Allohga) yaqinlikning xos manzilidan ham o‘rin tutgay. Bularning qisqacha sharxini tushunding. Endi buning har birining tafsilotini eshit.

Oltidan birinchisi (bosh) maqsad bilan bog‘liq bo‘lib, bu mavjud Haqni bilmoqdan iboratdir. (Shunchaki) bor, deb ham aytma, negaki bu vujud (dunyoda) nimaiki mavjud bo‘lsa, ularga fayz in’omini beradi. U vujud zotiga sababchi bo‘lib, (har qanday) nuqs uning kamoli tufayli o‘z nixoyasini topadi.

Tanazzul ham, yuksalish ham U tufayli yuz berib, quyi ketishning ham, balandga ketishning ham ixtirochisi Uning o‘zidir. Uning qadimiyligi daryosi ham toshgandan-toshgan, bir yonida azaliylik boisa, bir yoni abadiylik (me’yoridan ham) oshib ketgan. Nimaiki tik bo‘lsa, U O‘zi abadiy (tik turuvchi) bo‘lib, boshqa hammasi yo‘q bo‘lib ketgan taqdirda ham, U (doim) bo‘lg‘usidir.

Butun dunyo xalqiga Uning Zoti yashirin bo‘lib, Uning ismlari (hammaga) ayon, sifatlari esa bir olamdir. (Xohlasa), barchani yo‘q qilib yuboruvchi ham O‘zi, hamma ketib, bor bo‘lib (doim) qoluvchi ham O‘zidir. Ikki dunyo Unga tobe’ bo‘lib, boshqa bir dunyo ham bo‘lsa u ham Unga tegishlidir.

Oltitaning ikkinchisi deb farishtalarni bil. Hammasi ularning borligini tasdiqlaydi. Ular (doimiy ravishda) falaklarni ziyorat qilish bilan shug‘ullanib, (insonlarga xos) nafs bulg‘onchlaridan pokdirlar. Ularga har bir parranda tovus ko‘rinadi, ko‘ngillariga eng yaqin narsa esa tasbeh donalaridir. Muhabbat harorati chog‘ida bu qanotlar o‘tni yanada ko‘tarish uchun yelpig‘ich kabidir. Ularning qanotlari bitta bilan cheklanib qo‘ya qolmay, birining ustiga ikkitadan, uchtadan, hatto to‘rttadandir.

(Allohning) amrisiz ular na qadam qo‘yadi, na nafas oladi. Borlig‘ining avvalidan boshlab yo‘q bo‘lib ketgunlariga qadar ularning barchasi shundaydirlar.

Ularning hammalarining asli shunday pok va yalang‘och bo‘lib, tuproq, suv, yel va o‘tdan xolidirlar. (Shuning uchun) ular behisht bog‘laridagi qushlar kabi zavqli, bo‘yinbog‘lari bor. Biroq bularning orasidagi bir qush bu zavqni topolmay qumridek bo‘yinbog‘likdir.

«La’n» («la’nat») so‘zida ko‘rinib turganidek, uchta harf yaqqol ko‘zga tashlanar ekan, uning har birining etagi xalqasimon bo‘lib, ularning har birining xalqasi tutash. U tuban qush bo‘yinbog‘i mal’unlik belgisidir.

Uchinchisi - bu osmondan tushgan kitoblar bo‘lib, ulardagi hamma so‘zlar hech shubhasiz Allohning so‘zlaridir. Ularning har bin kitob emas, bepoyon dengiz bo‘lib, uning har bir so‘zi katta bir durdir.

Uni baxr dema, u ajoyib bir kon bo‘lib, boshdan-oyoq la’l va gavharlar makonidir. Agar uning bir uchi uchta sham’dan yorug‘ bo‘lib turgan bo‘isa, lekin ulardan biri Sharq mash’alidir. Uning uchtasi jonsiz tabiat, o‘simlik va hayvonot bo‘lsa, bu yettitasi otalarining ishlarini bajaruvchilardir.

Balki yetti otasi bunga kitoblar onasi bo‘lib, undagi yetti oyat esa buyruq tusini oldi. Yo‘q, yetti buyruq ham emas, har bir surasi o‘lkani obod etuvchi davlat va dinini chegarasidir.

Boshlanishidan har bir sura oltin harflar bilan yozilgan bo‘lib, ichida bezaklar bilan tartib berilgan. Har sahifasidagi gulshanga o‘xshash sahifa uning bog‘i, xat chiziqlari atrofida tiniq, toza suvlar mavjud.

Bu oddiy bog‘ emas, balki osmon, osmon ham emas. Satrlari - saf-saf malaklar. Balki uning har o‘n oyati bir lojuvard samodir.

Allohning so‘zlarining har bo‘lagi varaqdan varaqqa o‘tgan bo‘lib, ulardan barcha haqiqatlar mavjud va barchasi to‘g‘ridir. Ularga monandi yoki o‘xshagani yo‘q bo‘lib, uning aytuvchisi qadimiylik qancha bo‘lsa o‘shancha qadimdir.

Bilgilki, yana biri payg‘ambarlar guruhi bo‘lib, ularning har biri safe gavhari to‘la dengizdir. Ularning barchalari Allohning amri bilan (odamlarni) yaxshi ishga buyurish va yomon ishdan qaytarish bilan shug‘ullanib, xalqqa Xudoning to‘g‘ri yo‘lini ko‘rsatganlar. Tushunmagan kishilar buning uchun ulardan xujjat talab qilishsa, buning uchun ular mo‘jizalar ko‘rsatishgan. Ularning barchalariga so‘zning haqiqati zohir bo‘lib, yolg‘on bilan bog‘liq nuqsonlarning yuz berish extimoli bo‘lmagan.

Ularning hammalari garchi payg‘ambar deb atalsalar ham, ammo ko‘rinishlari uch qismga bo‘lingan. Anbiyolar birinchi guruhga oid bo‘lib, ularga vaxiy kelgan va (g‘aroyib) tushlari tufayli yetakchi bo‘lganlar. Shundan keyin Allohdan (qanday xabar) bo‘lsa, ularning hammasini xalqqa yetkazib turganlar, keyinchalik sabot-matonat bilan janglar qilib, kishilarni dinga da’vat etib, (zarur bo‘lsa) urushga ham buyurganlar. Ularning ichida eng kattasi va fasohatlisi bilki, Abtaxalik[84] payg‘ambar (Muhammad s.a.v.) bo‘lganlar.

Uning ko‘ngli Alloh yuborgan xabarlarni biladigan bo‘lib, dini esa boshqa payg‘ambarlarning dinini inkor etishga qaratilgan edi. Lekin kofirlikning qorong‘iligida qolgan har bir payg‘ambar o‘z dini bilan (hammayoqni) mash’aldek yoritgan edi.

U (Muhammad s.a.v.)ning shariati Quyoshi zuhur qilgach, (oldingi payg‘ambarlar yoqqan) mash’allarning nuriari so‘nib (Allohga) elchilik udumlari barham topib, din deganda uning Islom dini tushuniladigan bo‘ldi - vassalom!

Hisob-kitob kuni (ya’ni qiyomat) beshinchi bo‘lib kelgan. Uni hisob-kitob kuni dema -azob tortish kuni de!

Qiyomat bo‘lishiga, kishilar qilmishlaridan pushaymon bo‘lishlariga sidqidildan ishonmoq. Shodlikka erishgan do‘stlar(ning nomlari) o‘ng tomonga yozilib, sahifalar yuzida yozishga joylar yetishmay qoladi. Shimolda yashovchilar orasida esa mojaro ko‘tarilib, (gunohlari yozilgan) xatlar esa yuzlari singari qora bo‘ladi. To‘g‘ri tortadigan tarozining ikki boshi bo‘lib, bir tomonida gavhar tursa, ikkinchi tomonida tosh turadi.

Pulsirot ko‘prigi bo‘ylab odamlar xavfda - undan o‘tish biriga qiyin bo‘lsa, boshqa biroviga oson bo‘lishi mumkin.

Do‘zax o‘ti bergan azobning nixoyasi yoq: u kishilar xalokati uchun ajdaho kabidir. Uning yettita boshi aylana gumbazni eslatsa, yettita og‘zining har birisi g‘orga o‘xshaydi.

Uni yettita eshigini ochib turgan do‘zax deb o‘ylama, u yetti og‘zidan o‘t (alangasi) sochib turadi.

Jannat gulshanida noz-ne’matlar shunchalik ko‘pki, ularning orasidan yengil shabada o‘tish uchun yo‘l topolmaydi.

Undagi hurlar rasmda chizilgan arvohlarga o‘xshasa, ularning qaddi va lablari (chiroyli) tubi daraxti va kavsar suvi kabidir. (Nimanidir kutib) tinch o‘ltirganlar baqo jomiga umidda, baqo ham emas, balki (Alloh) jamolini ko‘rish umididadirlar.

Oltinchisi qismat haqligi haqidagi so‘zdir. Bilginkim, azaliy yoziq - qanday yaxshi va yomon narsa bo‘lsa, o‘shalarning hammasidir.

Azaliyat jomi sof va to‘la bo‘lishligi uchun, u maydan abadiyat ahli ichib mast bo‘lishlari uchun bu majlisda paydo boigan usullarni va undan kelib chiqadigan shoxobchalarni tushunish kerak. Biron mast yoqimsiz tovush chiqarsa, sozanda esa dilkash navo chalsa, birov Ka’ba sari yo‘lolsa, ba’zisi mayxona ichida o‘ltirib, bazm tuzsa; birov cho‘lda yuz qiyinchilikni ko‘rib azobda bo‘lsa, boshqasiga fano mayxonasi maskan bo‘ldi.

Mayparast mug‘bacna mast bo‘lib chiqib, yaxshi odamlarni nam mast qilib, rasvo etdi. May quyqasini ichib yuradigan ketib, nima bo‘lgani bo‘lgan bo‘lsa, xirqapo‘sh darvish kelib, fosiqqa aylandi.

Ularning barchalari Haq ilmidan ma’lum, lavhayi maxfuzda (faoliyatlari) yozib qo‘yilgan edi. Lekin ular o‘zlarining yaxshi amallari orqasida na bexistga erishdilar, yomon fe’llari ularni do‘zaxga ham solgani yoq.

Bir odam ming yil Tangriga sajda qilsa-da, doim baxtsiz bo‘lib qolsa, bundan qanday foyda bor! Dayrda mug‘bachalar xalok etgan abadiy baxtiyor bo‘lsa - buning xavfli tomoni qayda?

Kimdaki bu olti narsaga e’tiqod bo‘lar ekan, ham shu ravishda bu haqda yozar ekanman, uning yozig‘i qancha qora bo‘lmasin, u gunoh daryosiga qancha g‘arq bo‘lmasin, ajab emas, agar unda afv umidi paydo bo‘lib, abadiylik rahmati uning qo‘lidan tutsa!

Lekin bu dardning o‘tlari jonni qiynovchi bo‘lib, ushbu azoblar ichida sir egalari kuyib-yonishlari mumkin. Unday paytda bu birisi o‘z xoliga motam tutsa, unisi butun olamni tark etish yo‘lini tutgan bo‘ladi. Men bunday buyuk martabani bayon qilar ekanman, bunday martaba kimga yetib-etmasi ayon emas. Biror kimsaga yetishi ham aniq cheklanmagan, yelmasligi ham qat’iy va barhaq emas. Yo kofirmi, yo mo‘minni umidvor etay desang, na unisi umidvoru, na bunisining ko‘ngli tinch.

Toki kim o‘zining baxtsiz yoki baxtli ekanini bilgunga qadar odamiarni bunday xavf ham, umidvorlik ham kuydirgani kuydirgan. Najot topish barchaning niyati bo‘lib, lekin unga erishish irodaga bog‘liqdir.

 

 

XXIII

 

Bilimdonlarning sultonini g‘amgin xolda ko‘rib, muridda savol tili ochilgani va qoniqarli javoblarni eshitib, anduxlik ko‘nglini bo‘shatgani

 

(Kunlarning birida) Boyazid[85] xafa holda o‘ltirgan edi, buni ko‘rib bir muridi uning xafachiligining sababini so‘radi.

- «Ey (doim) osmoni falakning ustida yurgan, Arsh fazosiga ham qadami yetgan ustoz! Ko‘ngling qanday bir ishdan bu qadar ezilmoqda? Bunday qiynalishingga nima sabab bo‘ldi?»

Pir ko‘zidan yosh to‘kib, hatto o‘tli bir oh tortib, dedi: «Bu shunday g‘amki, meni ado qildi. Bu g‘ala-g‘ovur bilan to‘la dunyoda odamlar ko‘p-u, ammo hech kim yo‘qdek. Har kishining ko‘ziga o‘zining ishi yaxshi ko‘rinib, boshqa bir odamni yo‘qlagan haqiqiy bir inson yo‘q! Bu atrofda bunday kishi borligini aniq bilmayman. Bo‘lsa ham, dunyodan o‘tib ketgan kishilar orasida bo‘lishi mumkin.

Bu javobdan savol bergan iztirob chekib, yana dedi: «Ey Quyoshdek olijanob zot! El orasida bunday odam yo‘q deyar ekansan, o.’shanday (buyuk) kishilar doirasiga o‘zing mansub emasmisan?»

Shayx javob berdi: «Ey (doimiy) ishi gumrohlik bo‘lgan, (bo‘layotgan) ishlarning sirlaridan ham ogohligi bo‘lmagan inson! Men o‘zim ham o‘zimga o‘xshagan yuz ming sarson-sargashta yurgan, ko‘zining yoshlari bag‘rining qoni bilan qorishib ketganlardan men. (Agar bu dunyodan) kimki imon bilan ketmasa, bilgilki, bundaylarni odam deyish mumkin emas.

Olamda qanchadan-qancha katta va kichik menga o‘xshagan, senga o‘xshagan har xil odamlar bo‘lib, hammamiz shunday tashvish tig‘idan jarohatda, barchamiz shunday motamga giriftormiz.

Kimning ichi bunday g‘ussadan qon bo‘lmagan? Bu gapning ma’nosi kimga ayon emas?

Biron kishi joni bilan vidolashar ekan, uning imoni bo‘lmasa, demak, uning (u dunyoga o‘zi bilan ketadigan) hamrohi ham yo‘q. Qachonki jahon ahlining barchasida ahvol shunday ekan - buyog‘ida savolga o‘rin yo‘q».

Savol bergan murid bunday durga o‘xshash ma’noli gaplarni qulog‘i bilan eshitar ekan, og‘zi sadaf og‘zidek xomush boiganicha qoldi.

Yo Xudo, narigi dunyoga olib boriladigan tuhfa (imon)ni Navoiy bilan hamroh qilgaysen va shu kifoya. Uning imonini xizmatingga maxkam’qilib, va’dasini imonidek qil!

Soqiy, o‘lmoqdaman, imon mayini keltir! Vujudimga imon mayidan jon bag‘ishla! Sen bugun jomimga davron mayini quyma! Uning o‘rniga jonimni ol-u, og‘zimga imon mayini quy!

 

 

XXIV

IKKINChI MAQOLAT

 

Islom xususidakim, «Alif»lari tinchlik bog‘ining sarvlari durur va «Sin»i saodat qasrining kungurasi va «Lom »i latofat gulchehrasining sunbuli zulfi va «Mim »i muhabbat mash’alining nuri va ul sarvlar soyasida yer tutmoq va ul qasr kungurasiga talab tuzog‘ini qo‘ymoq va zulf sunbulini qattiq ipga aylantirmoq va ul mash’al nuri bilan ko‘zni yoritishning targ‘ibi

 

Olamdagi xalqlarni Pok Parvardigor najot ahli va xalok guruhiga bo‘ldi. Ulardan bu birisini sanamlarga sig‘inadiganlar deb, ikkinchisini Islom jamoasi deb bil. Shuning oqibatida kufr eli malomat yo‘lini tutdi, Islom jamoasi salomatlik, sog‘lomlik bo‘yicha ketdi. (Shuning uchun) u biriga do‘zax o‘ti maqom bo‘lgan bo‘lsa, Islom eli salomatlik uyini tanladi.

Islom mamlakatlari sanoqli bo‘lib, ularning xalqi qancha ekanligidan qat’i nazar, ularning hammasi boshidan-oyog‘igacha musulmon emas. Kim haqiqiy musulmon bo‘lsa, buni yolg‘on deb ayta olmaydi.

Musulmonchilikning bir qancha shartlari bo‘lib, buni omiy kishilarning birontasi ham bilmaydi. «Kimki sog‘-salomat muslim bo‘lsa», o‘sha musulmondir. Yuz, qo‘l va til bu masala talqinida ojizdir.

Boq - bu ish kimning qo‘lidan kelishi mumkin? Yoki bu so‘z kimning tilidan chiqadi?

Bunday paytda aql tilni lol qolgan xolda topadi. Faqat til emas, qo‘l ham shol xolatda.

Bu shartlarning imkonlari bo‘lganidek, bu shartlardan ayricha uning tayanchi, ustunlari ham mayjud. Ularni Tangri taborak beshta qilib yasagan. Buni muborak beshlik desa ham bo‘ladi.

Bu besh ustunning birinchisi hech shubhasiz «lo iloh» bilan «Illalloh»dir. Yana biri Muhammad (s.a.v)ni uning elchisi deb bil. Unga guvohlik berib, uni qabul ham et.

Yo Alloh, yo Alloh, bu ikki so‘z qanday so‘zlar bo‘ldiki, ular tufayli ikki olam tartibga keldi! Taqdir kitobiga qalam avval buni yozib, jannat eshigiga ham shu xat yozilgandir.

Baland osmon uzuk xalqasi kabi bo‘lib, u so‘zlar uning yuziga naqshdek muxrlab qo‘yilgan, yo bo‘lmasa, bu xatlar uzukka bezak sifatida yozilgan hamda osmon uzugining og‘irligidan bukilgandir.

Inkor ahli o‘zlari biladigan narsalardan boshqalarini hammasini rad etishga harakat qiladilar.

«Illalloh» - buning isboti bo‘lib, ayni shu vujud uning aslini ham anglatgusidir. Muhammadning Allohga elchi bolganligi natijasida unga abadiy iqbol yuzlandi. (Allohning) buyruqlari va (ma’lum narsalarni) man’ etishini bayon qilish, Uning (ma’lum sabablar bilan) qaxrga kelganligini ayon etish uchun payg‘ambarlarning yaxshi bo‘lishi -Tangrining istagi bo‘lib, ular nima-nimani yetkazsalar hammasi rost gaplardir.

Ustunlarning ikkinchisi namozni qanday ado etish (masalasi) bo‘lib, lekin buning bajarilishida ma’lum qiyinchilik bor. Buning uchun avval tahorat qilish kerak. Shu bilan birga tahorat qanday bo‘lishi kerakligini bilish zarur. Tahorat degani suvni yaxshi ko‘rib, bir necha a’zolarni suv bilan yuvishdan iborat, degani emas. Bunday tahoratni har qanday xafsalasiz qilishi mumkin. Bundan boshqa latif tahorat ham bor. Buning uchun poklik chashmasidan zavqlanib, avval ko‘ngul lavhasini (yomon o‘y-fikrlardan) tozalashing zarur. Tanani mahorat bilan yuvish bilan birga ruhni ham poklash kerak bo‘ladi. Ruxni ham shunday tozalash kerakki, yuzda kichik bir nuqtacha ham kir qolmasin. Ko‘zni ariqdan tiniq ko‘z yoshlari oqib ketgandek qilib, ko‘ngulni ham yaxshilab bo‘shatish zarur.

Shundan keyin o‘z yashab turgan uyingni (shar’an) foydalanishga noloyiq deb topib, Xudoning uyi (masjid) tomon yo‘l olishing kerak. U yerga avval o‘ng oyog‘ingni bosib kirar ekansen, Xudodan boshqani ichkariga kiritmagaysen. Bu vaqtda uy egasi bo‘lsayu sen bo‘lsang - shu yaxshiroq ham. Uyning chetroq yeridan o‘rin tutilsa. Ustunga o‘xshab tik tursalaringiz. rukuaa borar ekansiz, egilish qoidasiga rioya qilinsa.

Sajdada xayajon bilan yerga bosh qo‘yar ekansiz, sizning chehrangiz Quyosh sarg‘aygandek bo‘lsa. (Namozning) vojib va farz (qoidalariga) rioya qilinsa, sunnat ham to‘laligi bilan ado etilsa.

Shunday yaxshi sajda hamda pok yuz bilan namoz o‘talsa, (o‘lganingizda ham) yerga Quyosh kabi (pok yuz bilan) kirasiz. Qiyomat tongida qanday zuhur etsangiz, boshdan to oyog‘ingizgacha Quyoshdek nurga g‘arq bo‘lursiz!

Uchinchisi zakotning bajarilishi majburiy ekanligidir - Alloh senga mol va yer-suv kabi nimaiki bergan bo‘lsa, shular yuzasidan. Bunda ham ikki xil yo‘1-yo‘riq mayjud bo‘lib, ey do‘stim, uning birisi eng asosiysi bo‘lsa, yana biri unga tutash qismi yoki shoxidir.

Bunisi shunday qismki, tashqi tomoni Payg‘ambar shariatiga, qanday izohlansa ham qabul qilsang bo‘laveradi. Zakotni beruvchi o‘z mablag i (boyligi)ning haqiqiy egasi bo‘lsa, har qirq diramdan bir qismini hisoblab ajratishi kerak. Unga dehqonchilik va do‘kondan, shunga o‘xshaganlardan ham, hatto xizmatchilari, yuk tashiydigan hayvonlari (ot, eshak va x.z) ham shu hisobga kiradi. (Uyida) qancha matolari bo‘lsa, shariat yo‘li bilan ish ko‘rilib, hammasiga zakot berarlar. Bunda g‘allaning miqdori ham aniqlanib, qanchaligi, qanaqaligiga qarab ochiq belgilanadi. Doimiy ravishda sakkiz kishi sarf-xarajatni shariatdan kelib chiqib, so‘zlab tushuntiradi. «Far’» zakotning, aytib o‘tganimizdek, bir qismi bo‘lib, u asosiy qismidir va bu narsalarning har qaysi faslda o‘ziga xosligi bor. Asl maqsadga muvo‘fiq ishga kirishib, nima bo‘lsa ham orqaga qaytmaslik. Borini berib, bunga shukr ham qilish kerak. Berish uchun so‘ralgan narsa topilsa, bu yana ham yaxshi.

(Uy egasi, xo‘jayin)ning zaxira qilish ko‘nglida bo‘lsa, unga faqirlik va fano ganji o‘zi yetarlidir.

Uning ko‘nglida pulning naqshi o‘z dog‘ini qoldirmagan bo‘lsa, u o‘ziga durning porloq nurini shamchiroq qilmoqchi bo‘lmasa, bag‘rini la’l g‘ami bilan qon qilmasa, dur tashvishida ko‘zidan yoshlar oqmasa, mingtani topib, bittasini ham olib qolmasa, nima kamchilik bo‘lsa, o‘z bo‘yniga olsa, boylik topib, biron vayronaga olib borib berkitmasa, birovga berganini minnat qilmasa, har narsani yetarli berib, uni birovdan berkitmasa, buning ustiga yana suyunchi ham bermoqchi bo‘lib, boshqa narsa topolmasa - kimki ehson qilsa - shunchalik qilar, boylikka erishsa, tayyorgarlik ko‘rish ham shuncha bo‘lar!

Buning to‘rtinchisi ro‘za bo‘lib, bundan qochmagil. Uni tutginu, inkor etishga og‘iz ham ochmagil. Oshqozoningni bo‘shliq bilan to‘ldirgil. Unda qancha bo‘shliq bo‘lsa, xursandchilik bilan to‘lat.

Ro‘za bilan bog‘liq hadisda bu haqda lo‘nda qilib Alloh «As-savmu li» («Ro‘zaga») degan, deyiladi. Nisbat berish yo‘li bilan bu muloqotni o‘zi bilan qildi, yo‘qsa uning o‘ziyoq buni man’ etishi mumkin, buyruq bo‘lib, Xudo sifatida jazolamoqchi bo‘lib, ro‘za o‘ttiz kun emas, yil-o‘n ikki oy! deyishi ham mumkin edi. Shuncha (ya’ni o‘n ikki oy) tutsang, bu Unga loyiqdur. Bilsang jazo senga qarab yo‘naltirilgan edi.

Bu ro‘za emas, u (insonga) mashaqqat ham keltiruvchi, (Ilohiy) xabarda esa «Ana ajzo bixi» («Mukofotini o‘zim beraman») - bo‘lib keldi.

Bu ham uch qismga bo‘lingan bo‘lib, uning birinchisi ijrosi quyidagicha rasm bo‘lgandir. Sahar chog‘ida Quyosh nurlarini namoyon etib, o‘z ruxsorini ko‘rsatmaguncha ro‘za tutgan kishi ovqat va ichkilik (suv) iste’mol qilmaydi. Lekin ikkinchisini ichmaslikka alohida e’tibor berish zarur.

Bunday ro‘za tartibi bitilar ekan, bunga ham bir qancha qo‘shimchalar bo‘lishi mumkin. Boshqa a’zolarga xalal yetmasligi, shariatga xilof ishlarga qo‘l urmaslik lozim. Har kim o‘z ishiga berilganda, man’ etilgan narsalarga qarshi jiddi jahd bilan kurashmog‘i kerak. Bormas yerga bormaslik, ko‘rish kerak bo‘lmagan narsani ko‘rmaslik, ushlash kerak bo‘lmagan narsani ushlamaslik, aytish kerak bo‘lmagan narsani aytmaslik, eshitish kerak bo‘lmasa eshitmaslik, yurish kerak bo‘lmasa yurmaslik kerak.

Lekin uchinchisi shundan iboratki, ko‘ngul yuqoridan tushadigan barcha nurlarning makonidir. Uning havosi pok va rohatbaxsh.bo‘lib, osmoni ham fayz jilvagohidan iboratdir. llohiy sirlar xazinasi ham uning o‘zi, shohona chehra oynasi ham uning o‘zidir. Kir xayollarni daf etib, bu oynani extiyot qilib asrash darkordir. Chunku unda do‘stdan boshqasi zuhur etmaydi, uning xotirasidan boshqa bir narsa ham. Hech bir surat uning naqshiga kuch-quvvat bera olmaydi. Boshqalar esa bu ne’mat yordamida ro‘zalarini tutaveradilar. Ushbu xol sahardan to shomgacha emas, sahar va shomni ham qo‘y - davomlidir.

Beshinchisi, har bir musulmon qiblaga qarab qadam qo‘yib, baytul-haram (Ka’ba) ziyoratida bo‘lmog‘i kerak. Bunday saodatga yetishgan odamlar dashtu cho‘lni ikki tarzda bosib o‘tadilar.

Biri shundayki, u boy odam bo‘lib, unda yuqori amal ham bor, uni suyab turgan boylik ham. Uning uchun yo‘llar tinch bo‘lib, biron baxtsizlik unga mone’lik qilmasa. Buning uchun yo‘lda kerak bo‘ladigan barcha asbob muhayyo qilinsa, unga mehribon bir hamroh topishsa. Farzni ado etishni o‘ziga muqarrar qiladi-da, farzni ado etadiyu orqasiga jo‘nab qoladi.

Ikkinchi xili - bu fano ahliga oid kishilar bo‘lib, ular o‘ziga faqirlikni boylik deb biladi. Vayrona ko‘ngliga do‘sti (Alloh) tushsa, shavq, talab uning joniga o‘t soladi. Faryod qilib, u darxol fil kabi yo‘lga chiqar ekan, aqldan ozgan odamlar ahvoliga tushadi. Ming yog‘och masofani yurib o‘tar ekan, birinchi qadamdayoq xaj kiyimini kiyib oladi. Na uning yonida farzandi bor, na oti, na ulovi, na birga borayotgan karvoni. Dasht unga gulshan bo‘lsa, oq xushbo‘y gul-tikan. Yonida mug‘ilonzor[86] - bamisoli chaman. U yerda har xil garmsel esib. rangni qizartirsa, qancha gul va lola bo‘lsa, ularni shamol uchirgani uchirgan. Shunday garmsel ichida qolsa ham u sog‘lom, go‘yo gulzor orasida shabada esayotgandek.

U yerdagi chamanning daraxtlari tikonli bo‘lib, quyunlari esa - sollanayotgan sarvlar edi. Alloh bularning hammasiga muruvvatni dalil qilgan, shu’lani esa Xalilning[87] gulzoriga aylantirgan edi. Toki bunday ahvol unga dalil bo‘lib, asosini Xalil qurgan o‘sha uy (Ka’ba)gacha uni yetkazdi.

U sidq va safo bilan tavof qilar ekan, barcha shatrlarni bajo keltiradi. Do‘st (Alloh) uyida mehmon bo‘lib turar ekan, unga nima kerak bo‘lsa, mezbon xozir qildi. (Aslda) bu mehmonni o‘zi olib kelgan, boradigan uyigacha unga hamroh bo‘lib, yetkazib kelgan edi. Bir odamni saodatga bunchalik sarafroz etgan narsa fano va niyoz edi.

Kimki foniy bo‘lib, yolborsa, Tangri uni sirlarni kashf etuvchiga aylantiradi. Cho‘lni kezish boylik egalariga farog‘at bag‘ishlaydi, Fano ahllarining cho‘lni bosib o‘tishida boshqa bir (sirli) xol mavjud. Unisi nozu ne’matlarga ega bo‘lgan bo‘lsa, undan ortiqrog‘iga bu rnuxtojlik bilan erishdi.

 

 

XXV

 

Ibrohim Adhamning Ka’baga namoz o‘qish bilan borgani va Robiyai Adviyaga esa Ka’baning o‘zi unga muhtoj bo‘lib kelgani

 

Qachonki Ibrohim Adham[88] o‘rinbosarlikdek yuqori mansabini tark etar ekan, Alloh fano tojini uning boshiga kiydirdi. Uning podshohligi va dabdabalarini fano yeli uchirib (Ka’baga olib boradigan) dashtni bosib o‘tish uchun qadam qo‘ydi. Masjidni qo‘yib o‘z xolicha namoz o‘qir, har qadamda ikki rak’at namozini o‘qishni qo‘ymasdi. Shu tarzda u o‘n to‘rt yil yo‘l yurdi. Uni madx etish uchun har bir tikan va giyohlar tilga kirdi.

Makkani tavof etish uchun u kirib kelar ekan, Baytul-haram (Ka’ba ziyoratgohi) o‘z o‘rnida yo‘q edi. «Bu ne xol, ey Xudo!» - deb fig‘on solar ekan, g‘oyibdan ovoz keldi: «Ey yo‘lovchilarning piri! Bir qariya ayol cho‘lni bosib o‘tar ekan, (Allohga bo‘lgan) shavqu muhabbat yuki og‘irligidan qaddi bukilibdi. Zaiflikdan u shunday kuchsizlanibdiki, (endi) Ka’ba o‘zi uni ziyorat qilishga ketdi!»

Bu voqea Adhamni hayron qoldirdi. U qarab turar ekan, Robia kelayotganini ko‘rdi. U dedi:

«Ey sayrgohing Arsh bo‘lgan zot! Ka’ba o‘zi seni tavof etish uchun yo‘lga chiqibdi! Qaraki (o‘z ishlaring bilan) sen dunyoga qanday ovoza solibsan!»

Robia unga javob berib dedi:

- Oshirib yuborma! Butun olamga ovoza solgan sen bo‘lasan! Dashtni bosib o‘tishuchun o‘n to‘rt yil yuribsan! Ibrohim dedi:

- Ey pok qadam, sen farishtalardek, Osmonni ham kezib chiqishga qodirsen! Ammo ayt-chi, nima uchun men shuncha yo‘l yurib azob chekdim, azobni men chekdimu xazina senga tegdi?

Robia unga dedi:

- Tushun! Bir necha yil cho‘lda barcha yo‘llarni bosib o‘tar ekansen, sening ishing namoz o‘qimoq bo‘ldi, xolos! Men esa Unga istagimni aytdim, ishva, noz qildim, yalinib-yolbordim! Namoz o‘qib, riyo qilib, erishgan xosiling shudir. Menga esa yalinib-yolborishim va o‘zligimdan kechganligim shu mevani berdi.

Ey Navoiy, noz ahliga boqma! (Alloh oldida) o‘zini muhtoj tutganlarga arzi niyoz qil! Ey soqiy, ko‘p noz qilma, qadahni olib kel! Boq - senga muhtojlar naqadar tashna! To‘latib ber, - uni har bir ulfat, xususan, ulardan eng zaifi - men ham ichaylik!

 

 

XXVI

UChINChI MAQOLAT

 

Sultonlar haqida; eng yuksak va maqtovlarga sazovor Tangri ularning hukmdorlik boshiga podshohlik dubulg‘asini shuning uchun kiydirdiki, ularning adolatlari ko‘zining chashmasidagi zilol suv mamlakat bog‘ini qondirsin, toki bu bog‘da tinchlik va farog‘at gullari ochilsin. Ular zulm bog‘ida may ichib, gul sochganlarida esa u maydan har lahza o‘zgacha gullarni gullatadilar

 

Ey, ulug‘vorligi falakning avjidan ham yuqori ko‘tarilgan odam, oy va quyosh sening sha’ningga nog‘ora bo‘lib chalinadi. Sening taxting mamlakat uchun abadiy baxt belgisi. Chodiring soyasida mamlakat quyoshi porlaydi. Boshing tufayli tojning martabasi yuqorilashdi; taxt esa sening oyog‘ingdan azizu mukarram bo‘ldi. Pulga noming chekilgani uchun u hurmat topdi. Sening obro‘yingni bildiruvchi tangalar osmon yulduzlaricha ko‘pdir. Sening amaldorlik xutbangni Mushtariy sayyorasi o‘zi o‘qigani uchun to‘qqiz zinali osmon Kursisi unga minbar bo‘ldi.

Quyosh o‘zi senga soyabon bo‘lishga intiladi. Oy yuzidagi muxr sening uzuging o‘rni. Sulaymon davlatida sen ishrat qilasan; humo qushidan boshqa narsa senga soya solmaydi. Sen podshoh Jamshid o‘ltirgan joyda o‘ltiribsan, qo‘lingni qadahdan boshqa narsa o‘pa olmayapti. Adolat uzugingga baland osmon «Rostlik - xaloslik» degan so‘zlarni naqshlagan. Baland martabang xutbasini esa u «Adolat bilan amringni yurgiz!» - deb yozgan.

Xudo senga mehribonlik soyasini solib, hukmronlik taxtini ravo ko‘rdi. Ne-ne buyuk odamlarni oldingda past qilib, dunyodagi qancha zo‘rlarni senga bo‘ysundirdi. Sening oldingda xalqni ham notavon qilib, hammasiga hukmingni o‘tkazdi. Xizmatingga elni majbur etib, oldingda qomatlarini egdi.

Lekin sen shuni bilki, sen ham bir bandasan, aslida ularning ko‘plaridan ojizsan, quyisan. Ular tuprog‘u, sen toza nurdan emassan: aslida sen va ular qora tuproqdan yaratilgansizlar. Hamma a’zo va tan bo‘laklarida, tashqi ko‘rinishda ham, tuzilish moddasi e’tibori bilan ham tengsan. Lekin xunar bobida, aqliy yetuklikda, yaxshi xulqda, chiroyli so‘z so‘zlashda, adolat bilan ish tutishda, insofda, yumshoqlikda, hayoda, boshqa sifatlarda -shariat yo‘lida, ibodatda, Xudo yo‘lida qattiq turishda - to‘g‘ri yo‘ldan sen ancha chetdasan. Bu sohada ularning ko‘pi sendan yaxshi yuradi.

Senga Tangri shunday imtiyoz berib, saltanat osmonida baland qilib qo‘ygan ekan, taxtni sening shaxsingga joy qilib, hukmingni mamlakat bo‘ylab o‘tkazib qo‘ygan ekan, munda ham u o‘z qudratini, o‘z hikmati bilan qatrani daryoga aylantira olishini namoyish etmoqda. O‘zining haqligini odamlarga bildirib, o‘zining qudrati mutlaq ekanini tushuntirib qo‘ymoqda.

Lekin bunday baxtning ro‘parasida, bunday buyuk martabaning qarshisida u senga bir necha vazifani topshirgan, bir necha san’atlarni ham senga nasib etgan.

Birinchi vazifa uning bergan ne’matiga shukr qilishdir; kimki shukr qilsa, Xudo unga bundan ham ko‘pini beradi. Agar sen shukr qilib, zulm qilmasang, o‘zi: «Albatta, ne’matingizni orttiraman!» degan.

So‘ngra u senga xalqni omonat sifatida topshirgan; shuning uchun ularni xurram tut, chunki bu haqda o‘zi ham g‘am yeydi. Garchi uning buyruqlari ko‘p bo‘lsa ham, ammo ularning hammasi ham biru, bunisi ham bir.

Xalq poda boisa, sen cho‘pon; u mevali bog‘ boisa, sen - bog‘bon. Qo‘yni agar oy-yillar davomida cho‘pon asramasa, ularning hammasi och bo‘rilarga yem boiadi. Dehqon o‘z gulzoriga tunu kun qaramasa, ko‘klam daraxtini o‘tin deb hisoblayver. Bo‘rini podadan uzoqlashtir: bog‘ni ham suv berib, obod qil. Poda to‘g‘risida qayg‘ursang, u senga ko‘p foyda keltiradi. Bog‘ ham gul va nafli mevalar beradi. Poda qirilib, daraxtlar qurisa-chi, sening o‘zingga ham hech qanday naf va foyda boimaydi.

Xudo topshirgan topshiriqlarini so‘rab qolsa, o‘ylab ko‘r, sen u vaqtda qanday javob berasan? Agar sen o‘zing yoi tanigan odam boisang, ko‘zingni och, ish tutishingni uning aytganlariga qiyos qil. Sening qaramog‘ingdagi bir odam zulmingdan bechora xolga kelib, ezilib, obro‘si, mol-dunyosi boimasa ham, lekin insoniy qadr-qimmati senikidan ortiq. Nimaga desang, qiyomat kuni eng yuqori turgan Xudo zolimlarni ham, mazlumlarni ham savolga tutadi. Shunda unga bu dunyoda chekkan zulmi uchun mukofot, senga esa sharmandalik boiadi. U buyuklikka, sen tubanlikka sazovor boiasan. Uning tili poiat xanjardek uzun boiadi, savsandek tik ochiladi. Sen esa gunafshadek qaddingnii bukib turasan, uyatdan bosn ko‘tara olmay, mag‘lub xolda qolasan. U xursandchilikda, sen esa g‘am-anduxda; sen xozir qanday boisang, u o‘sha vaqt senday boiadi. Qilgan xatolaring hisoblab chiqilgandan keyin, har bittasiga yuz azob tortasan. U vaqt Tangri bu dardingga davo qilmaydi. Agar birovdan tortib olganing siniq igna boisa ham u yerda olmos xanjar bo‘lib bag‘ringga qadaladi. Agar mazlumning o‘zi gunohingdan o‘tmasa, sening joying doim do‘zaxning ichi bo‘lib qoladi. Agar sen uning kechirishiga umid tutmasang, bilki, abadiy do‘zax o‘tidasan. Kimgaki bu dunyoda bir tikan kirgizibsan, u sening ko‘ksingga yuzta o‘tkir tig‘ uradi. Kimgaki bir uchqunni tekizgan boisang, buning badaliga butun bir do‘zax o‘tini olasan. Kimga bir qilcha ziyon yetkazgan boisang, u ipni o‘z oiiming uchun ilon deb bil.

Evohki, baxt sening qoiingni quvvatli qilgan edi, lekin sen esa undan zulm yo‘lida foydalanding. Sening xaloyiqqa qilgan zulming kamaymas ekan, bu bilan sen o‘zingga ham zulm qilgan bo lasan. Zulm qilish o‘zing uchun ham buzuqlik-ku, ey xushyor odam, agar xushing joyida boisa, uni yo‘q qil.

Sen xursandchilik bazmiga yoi olar ekansan, ayshu farpg‘at yoiida bazm qilarkansan, bazming uchun tayyorlangan qasr jannat monand qilib jixozlangan. Lekin uning pardalarining iplari xalqning jonidan, qizil toshlari va qizil. bo‘yoqlari odamlarning qonidan, shipi xalq molini talash hisobiga oltinlangan, xalqning dur vaiailari bilan naqshlangan. G‘ishtlari masjidlarni buzib keltirilgan, toshlari odamlarning qabrlaridan tashilgan.

Sen shunday joyda taxtda oitirib, shaxanshohlik qilasan, xursandchilik qadahi uchun ishtaxang joyida. Bazmda soqiylar kulib, jilvada; sozandalar turli-tuman soz chalib, qo‘shiq aytmoqdalar. Unda ko‘ngul nimani xohlasa, bir emas, minglab topiladi. Og‘izlaridan chiqqan gaplar gapiradigan gaplar emas; shunday ishlarga ko‘z tushadiki, qarash mumkin emas. Quloq shovqin-surondan boshqa narsani eshitmaydi. Maqsadlari qo‘lga qadahdan boshqa narsani olmaslik.

Bunday xursandchilik kuning, hay-xuning ko‘pligidan hech kim so‘fining azonini eshita olmay qoladi. G‘azalxonlik, gap-so‘z, kuy bilan bo‘lib, hamma o‘sha kungi namozdan qoladi. O‘sha oitirishdagi bor-yo‘q taqvodorlar: beli bukik chang - ruku’da, shisha esa sajdaga bosh qo‘ygan edi. Ular ham bu xil «toat-ibodat»lari bilan rasvo bo‘lib, tasbeh donalarini meva o‘rnida gazak qilishdi. Quyosh gardishidan nurlar sochila boshlagunga qadar ayshing xilvatida shu xil tirikchilik.

Shorn jahon sahifasini qora qilib, zulmat pardasini xalq ustiga yopganidan, naq yarim kechagacha shu ahvolda boiasan. Sening ham, odamlaringning ham ahvoli shu. Bunday ahvolingga may qadahi qon yig‘laydi, sham’ kuyub, ko‘zidan yoshlar to‘kadi. Sanj[89] chapaklar chaladi, nog‘ora na’ra tortadi, xo‘roz osmonga qarab nola va afg‘on chekadi. Kayfing oshib, xilvatga o‘zingni olganingda esa ko‘nglingga kelgan ishlarni qilasan.

Bazmda qolganlar, xoh qari bo‘lsin, xoh yigit, ichkilikdan har bittasi bir telba itga aylanadi. Jahlda ular qoplondan ortiq bo‘lsalar ham, lekin nafs itining qo‘lida mag‘lub bo‘lganlar. Ularning har biri yuzlab xomtama’ bo‘lib, butun islom mamlakatiga yoyilishgan. Har tomonda ular mast ahvolda orom izlashadi, bir gulyuz go‘zaldan maqsadlarini xosil qilmoqqa intiladilar. Mastlik uyqusi hujum qilganda esa bu shum to‘dadagilarning barchasi o‘lukdek yotadi.

Tong o‘z nurlarini zohir qilib, har tornonga o‘z porloq yuzini ochganda, kun yoyilib, choshgoh bo‘lganda esa sulton va uning odamlari, askarlarihamon uyquda. Ko‘zlaridanuyqu ketgandanso‘ng ularning har biri bir zulm bilan mashg‘ul bo‘la boshlaydi. Ular xalqqa zulm qilish eshigini ochib, xursandchilik asboblarini tayyorlay boshlashadi. Asboblar tayyorlangandan keyin shodlik bazmida yana g‘avg‘o, shovqin boshlanadi.

Bu faqat shu zamon podshosining odati bo‘lmay, kattadan-kichik - hamma o‘z xolicha shu xilda ish tutadi. Har kuni kechgacha ularning ishi shu, har kechani shunday g‘aflat bilan kunga ulashadi.

Ey xalifalar taxtida o‘ltirgan podshoh, o‘z ishingga, ularning ishiga bir qara, axir. Qoida degan shunaqa bo‘ladimi, gapir! O‘z ishing nima bo‘lishi mumkinligining g‘amini ham esang-chi! Xudo seni adolat qil, deb sulton tayinlagan edi, sen bo‘lsang zulm etib, xalqni xonavayron qilyapsan. U seni toat-ibodat ishlariga buyurgan edi, sen bo‘lsang nuqul o‘yin-kulgini odat qilding. Bu o‘zini bilmaslik necha oy, necha yil davom etishi mumkin? Agar sen o‘zingga kelmasang, oxir o‘zingning ahvolingga voy! Umr shunday ishlar bilan o‘tib ketadi, o‘lim qichqirig‘i boshingga yetib keladi, esda tut! Bu xashamat, bu odamlardan ham ayrilasan, so‘ng bu qilmishlaring bilan nima qila olasan? Qo‘lingdan tutadigan biron yaxshi ishing bo‘lmasa, azob chekayotganingni ko‘rib turib, hech kim yordam qilolmaydi. Sen zulmni tark ayla, adolat qil, o‘lim kuningni ham eslab qo‘y. Kunduzi butun zulm bilan shug‘ullanib, kechasi bilan buzuqchilik qilasan: axir bu zulm, bu buzuqchilik qachongacha davom etadi? Goh-goh pushaymon kunini, pushaymon kuninigina emas, qiyomat kunini ham o‘ylab qo‘y! Insoh ayb va gunohdan xoli emas; undan butunlay qutulish qiyin. Xatosiz ish tutish Xudoga xos, xolos. Xato qilish inson tabiatida bor narsa. Lekin xatong uchun qo‘rquv bilan uzr so‘rashing kerak; afsus qilib, zulmdan tavba etishing zarur. Kimga adolatsizlik ko‘rsatgan bo‘lsang, unga adolat qilib, qo‘lidan tut. Fikring bilan zulmatni yoritishing, lutfing bilan olamni o‘zingga qaratishing kerak. Birovga quyoshdek tig‘ solsang ham, orqasidan mehr-muhabbat izhor et.

Shohlarda bunday sifatlar kam bo‘ladi. Shoh G‘oziygina[90] ularni to‘la egallagan.

 

 

XXVII

 

Shox G‘oziy qahrining garmseli bir qaysar boshoqni barbod etgani, adolatining suvi esa o‘sha boshoq bitgan buzuq ekinzorni obod qilgani

 

Saodatli Shoh G‘oziy podshohlik toji uchun kurashib, taxt talashib yurgan vaqtda - yonida yuz, ikki yuzcha odam bilan ko‘chib yurar, goh Xorazm yerida bo‘lardi, goh Adoqda. Otgan o‘qlari dushman yuragini qon qilib, tig‘i yov boshini uchirar edi. O‘zi asli zotida loyiq bo‘lgani uchun Xudo unga oxiri hukmdorlikni berdi. Xalqqa u adolat eshigini ochib qo‘ydi. Taxtga chiqib o‘ltirdi-yu, adolat ko‘rsata boshladi. Imoratlar qurib, vayronalarni tuzatdi, zulmni adolat yo‘li bilan bartaraf etdi. Bid’at va fisq-fujur ahllari yo‘qolib, shariat adolatining qo‘lini kuchaytirdi.

Bir kuni u aylanish uchun chiqqan edi. Shunda bir devona kampir uning etagidan maxkam tutdi. Nolayu afg‘on chekib, oh tortib, u dedi:

- Ey, shariatpanoh shoh! Agar adolat bilan ish ko‘riladigan bo‘lsa, men sen bilan shariat bo‘yicha da’volashaman. Shart shuki, jahling chiqmaydi, savollarimga shariat maxkamasi - qozixonada javob ber.

Shoh javob berdi:

- Agar sen jonimni talab qilsang ham, agar talabing shar’iy bo‘lsa, aybimga jonim bilan iqrorman.

Shu aytilgan gap bo‘yicha kelishdilar, islom qozisining xuzuriga bordilar. Ular bir-biriga yonma-yon o‘ltirishdi; atrofdagi odamlar xayajon bilan turardilar. Ikkisi go‘yo katta ma’rakada Zol bilan Rustam[91] turganday edi, ularning boshida esa butun olam to‘plangandek. Qariya dedi:

- Shoh qazoqlik qilib ko‘chib yurarkan, tig‘ solib, har yoqqa askar tortardi. Men tulning birgina jigarim bor edi, u jigarim ekinzorining yagona boshog‘i edi. U bog‘imda bitgan qomati raso sarv, yana to‘g‘rirog‘i, qurigan shoxirnning mevasi edi. Shoh qilichi bilan ko‘ksimni yorib, jigarporamni xalok etdi. U tig‘i bilan jigarimni kesib, jigarim qonini yerga oqizdi.

Qozi aytdi:

- Hukmimga shubha bo‘lmasligi uchun ikkita guvoh olib kel. U javob berdi:

- Agar ikki guvoh kerak bo‘lsa: bular - shohning o‘z adolati va insofidir.

Shunday qilib, yaxshi niyatli podshoh aybiga iqror bo‘ldi. Adolat dargohining odami bo‘lgan qozi xun puli to‘lash kerakligi yoki qasos olish haqida hukm chiqardi. Shoh dedi;

- Shariat shunday hukm qilgan ekan, payg‘ambar shariatining hukmiga jonimni fido qilaman.

U qiyiq bilan bo‘ynini maxkam bog‘ladi; katta hamyonning esa og‘zini bo‘shatdi. Kampirning qo‘liga qo‘rqmasdan tig‘ berdi, bu tomonga esa oltin, kumushlarni to‘kib qo‘ydi. So‘ng, u dedi:

- Qasos olaman desang, mana, boshim; maqsading tirikchilikka pul olish bo‘lsa, mana, pul. O‘g‘lingni o‘ldirish haqida buyruq berganimda, boshqa ilojim qolmagan edi. Mana, nima qilsang qil, ixtiyor senda!

Shohning adolat va zo‘r insof ko‘rsatishi tig‘ni g‘amgin kampirning tishlaridek o‘tmaslashtirdi. U uzr so‘rab shohning oyog‘iga yiqildi va dedi:

- Ey yulduzlarcha askarga ega bo‘lgan podshoh! Agar bolam sening yo‘lingda qurbon bo‘lgan bo‘lsa, men qariya ham senga jonimni berishga tayyorman. Agar seni iztirobga solgan bo‘lsam, yaxshilikcha kechir, men yengildim.

Vax, bu odamni qanday xijolatga solish bo‘ldi? Bunisi qanday lutfu adolat o‘zi?! Kampir o‘zining da’voyu dostonidan kechib, hatto o‘g‘lining qonidan, o‘zining jonidan ham o‘tdi. Qizig‘i shuki, odil podshoh uni o‘sha vaqtda boy ham qildi. Yulduzlardek ko‘plab oltin-kumushlar uni ko‘hna falakdek yashartirib yubordi. Kumushning kuchidan u kumushdek boidi. Xalq unga «Tilla kampir» deb laqab qo‘ydi.

Falak shum kampiridan qancha alam ko‘rsang ham, shoh adolat qilsa, ey Navoiy, nima g‘am.

Ey gulyuz soqiy, adolat jomini keltir, qara, adolatning orqasidan qanday gullar ochilishi mumkin. Adolat qadahini tutki, shodlik bilan ichay, zamonning odil kishisini yod tutib ichay.

 

 

XXVIII

TO‘RTINChI MAQOLAT

 

Xirqa kiygan riyokor shayxlar xususidakim, ularning oldida haqiqiy libos degani hiyla-nayrang kiyimidir, avom xalqqa o‘rgatadigan haqiqat va bilimlari esa ahmoqlik; haqiqiy mayxo‘rlar tog‘risidakim, ularning vujud kiyimlari yo‘qlik qo‘lining zarbasidan yirtilgan va Iso nafasidek jonbaxsh nafaslari esa muqaddas ruh kabi pok va ziyorat joylari falakning sahnidir

 

Ey, qalloblik bilan janda kiyib olgan shayx, shomu sahar zikr aytib, g‘avg‘o qilasan. Jandangning hamma tomonlariga yamoq qadalgan, bu yamoqlar hammasi soxta xudojo‘ylik va riyo iplari bilan tikilgan. Aylanma quroqlar bu kiyimingda ko‘p bo‘lib, ularning ostiga pullarni berkitib qo‘yish oson. Uning to‘qimalari ham yolg‘on ipidan to‘qilgan. Iblisning mo‘ylabi esa igna vazifasini bajargan. Yashil to‘n ustidagi yamoqlar nayrangboz falakning nans yulduzlaridir. Ushbu falak ham shuning uchun ertalabda rido kiyadi, yolg‘on tong esa uning bayrog‘idir. Uning eski sallasi chulg‘angan bo‘lib, ichida egrilikdan boshqa hech narsa yo‘q. Uning hassasini hassa dema, xiyla uyining ustuni de: qani endi shu ustun sinib, bunaqa uy yer bilan yakson bo‘lsa.

Tasbehini tasbeh dema, buttarosh but yo‘nayotganida chiqindilardan uning donalarini yasagan. Bu toshlarning uchidagi so‘fisi kofirning may idishiga o‘xshaydi, tasbehning ipi esa zunnorning ipini eslatadi. Tish tozalagichi so‘lagi tegishi bilan nopok bo‘lgan. U misvok yomon xabar bitilgan o‘rog‘liq maktubga o‘xshaydi, shunday narsani u go‘yo o‘pish uchun og‘ziga olib borayotganday. Ikki oyog‘idagi ikki kavushi xazilkashlar uchun o‘yinchoq - ermak. Osilib turgan ajib soqoli kishining kulgisini qistatadi; o‘ltirishi minbarga chiqqan echkining o‘zi.

Lekin tutgan ishida echkining ishidagicha ham to‘g‘rilik yo‘q, chunki u o‘g‘rini tutadi, bu esa o‘zi o‘g‘rilik qiladi[92]. Echki o‘z toifasiga yaxshilik istaydi; poda ming qo‘ydan iborat bo‘lsa ham peshvo. O‘zini hammasiga mehribon tutib, yo‘l boshlab, to‘g‘rilikka amal qiladi. Tunu kun tog‘u toshda podani boshqarib yurib, ularni xavfli so‘qmoqlardan o‘tkazadi.

Shayx ham o‘z odamlariga yo‘l ko‘rsatadi, lekin u ko‘rsatgan yo‘l to‘g‘ri do‘zax o‘tiga olib boradi. Zulmat vodiysida bu ajab toifa yo‘lidan adashib, o‘zini o‘tga uradi. Ular fisq-fasod qaynagan joydan panoh topib, unga goh «ibodatxona», goh «xonaqoh» deb ot qo‘yadi. Xonaqohga shayx bo‘yralar solgan; bo‘yraning rangi - xiyla, hidi -riyodir. Masjidining ustunlari har xil bo‘lib, qibla tomoni qiyshaygan. Eshigi mayxo‘r otashparastning daraxtidan, mehrobi buzuq tarso[93] qizining qoshiga o‘xshaydi. Shayx shu mehrob orasida toat qilarkan, shayton nima desa o‘shaning gapiga kiradi. Tag‘in qancha odamlar unga murid. Lekin ular hammasi unga loyiq, mos muridlar.

Shayx qaddini «nun» harfi kabi egib, bir burchakda Zunnun[94] singari o‘ltiradi. To‘g‘ri yo‘lni tutmoqchi bo‘lganlarga ilmdan so‘zlab, bunisi rost, unisi bilag‘on, deb gap sotadi. Bexuda gaplarni ko‘paytirib, xudojo‘y odamlarni murid qilmoqchi bo‘ladi. Ularning birini xilvatnishin bo‘lishga zo‘rlaydi; boshqa xirovini esa kuch bilan uzlatga chekintiradi. Yana birini nafsini tiygan odam deb ataydi. Boshqa birovi bo‘lgan-bo‘lmagan tushlar ta’birini aytib laqillatadi. Birov unga yolg‘on bir tushni so‘zlab bersa, bu unga qancha yolg‘on ta’birlarni qo‘shadi. Xilvatda u o‘zini odamlarga eng yaqin do‘st deb, o‘zini Xizrga hamdam bo‘lgan deb ko‘rsatadi. Maxkam qilib nasha tugib qo‘ygan latta nashaning rangi urib, yashil bo‘lib ketgan. Uning otini shayx «Xizr payg‘ambar» («Yashil payg‘ambar») deb ataydi, bema’ni xayollarini esa bashorat tushi qilib ko‘rsatadi.

Bunday xilvat uning ahligagina xos bo‘lmay, bunday «xizr»(nasha) shayxning ham ajralmas do‘sti. Nashani chekib olib, u o‘zini martabada eng yuqori o‘rinda deb biladi; osmon ham, unga qolsa, uning uchun eng past joy. Xayolida u ko‘tarilmagan daraja qolmaydi, uncha-muncha karomat ko‘rsatganini pisand ham etmaydi. Nogoh uning qulog‘iga nayning bir kuyi eshitilsa, o‘zini Ilohiy may ichgan odamdek mast qilib ko‘rsatadi. Tashqaridan kelgan nag‘ma ohangi juda yoqimli bo‘lsa, o‘rnidan sakrab turib, o‘zi ham qo‘shilib, ashula ayta boshlaydi. Oyoqlari bilan yerni depsib, fildek bo‘kirib, nafs changagi oldida xoru zor bo‘ladi. Unga ergashgan «xudojo‘ylar» ham shu xilda harakat qilib, uning atrofida doira bo‘lib aylanib, bema’ni xayollar bilan o‘zlarini so‘fiylik kayfiyatiga soladilar; shayx atrofida fonus atrofida aylangandek aylanadilar. Jazavasi tutganda muridlarining har biri piridan qolishmaydi: bemazalikda hammasi birdek. Bexuda so‘zlarni so‘zlashda biri chirildoqqa[95]o‘hshasa, ko‘p aylanishda boshqa biri pirildoqqa o‘xshaydi. Biri o‘zini yo‘qotib, tilsiz qolsa, boshqa birovi nola qila berib, xolsiz yiqiladi. Bunisi unisini ko‘z qiri bilan kuzatib tursa, unisi shunisi ham kamoli o‘zini yo‘qotishga qiyos etadi. Munofiqlik o‘tidan har biri do‘zaxga o‘xshaydi, lekin asl tabiatlari sovug‘lig‘idan esa yaxga. Har biri o‘zini shuncha ko‘p urintiradiki, natijada yiqilsa, tura olmaydigan xolga keladi.

Ularning hammasining maqsadi - katta amaldorlar shayxning va xonaqohning bu ahvolini ko‘rsa, shayxning pirlarga xos namozxonligini, uning muridlarining ham zikrini, o‘z vazifasiga amal qilishini bilib, ularning faqirlik va qanoat orqali bu martabaga erishib, Xudo ishqi va mutasavviflik xolatidan bahramand bo‘lganlarini kuzatsa. Shundan keyin ularning hammasini avliyo deb hisoblab, ularning so‘fiylik xoliga kirib, o‘zidan ketishlarini ham chin deb o‘ylab, shayx oldida yalinib-yolborib, kamchiliklarining chorasini ko‘rsalar. Ish oxir shunga borsaki, mamlakat podshosi va lashkarboshisi ham xabar topib, ko‘p duolar qilib, iltimos bilan unga murid bo‘lsa, martabasini doim ko‘tarib tursa. Unga xadyalar, tuhfalar tortsa, mol ham bersa, g‘allakor yer, kent[96] va suyurg‘ol[97] bag‘ishlasa. Shunday narsalar bilan bahramand bo‘lsa, shundagina ularning nafsi orom, shodlik topadi.

Yo Xudo, bu qanday pastkash nafs o‘zi?! Bu nafs emas, o‘zi uchun ham katta azob-ku! Kun o‘tkazish uchun shuncha nayrang! Mansab uchun shuncha yolg‘onbozlik!

Shunday ekan, bu toifa odamlari yomonlarning yomonidir; dunyoda ulardan o‘tadigan yomonni topish qiyin. Ularning tashqarisi yaxshi, lekin ichlari fasod bilan to‘la; ularning tashi joynamozu ichida odam yoziladigan joy. Ular nafs oldida ruhni qulga aylantirganlar, toza ipakni esa dajjolning ustiga yopganlar. Ularning ichida dev bilan shayton qaynaydi, tani esa maloyiklardan to‘kilgan pat bilan pardalangan. Ko‘ylagidan mushku anbar hidi keladi, ichida esa yuzta it o‘lib badbo‘ylik bilan to‘lgan. Usti oltinlangan soxta pullar bo‘lsa ham, o‘tga solib, bulg‘onchdan oltinni ayirib olish mumkin. Lekin bu bulg‘onchlarga do‘zax ham hayf, chunki bu yaramas to‘da odamlariga o‘tni havo ravo ko‘rib bo‘lmaydi. Hamma odam odatda o‘tdan azob ko‘rgan bo‘lsa, bulardan o‘t azob tortadi.

Mana, qara, odam bilan odam orasida qancha tafovut bor: bunisi Tangri deb butni tanlagan, unisi qiblani. Birontasi «jannat» so‘zini og‘ziga ham olmaydi, shuning uchun ularning birontasi kuyishga ham noloyiq.

Ey, ko‘ngul, shunday odamlarga jahonlar fido bo‘lsinki, ularga jahonlar emas, jonlar ham fido bo‘lsinki, bunday odamlar ikki dunyoni ham tark qilib, ikki jahonnigina emas, jonini ham tark etib, firib daftarini yelga uchirib, nomus xirqasini o‘tga yoqib, masjidu mayxonani ham yoqtirmay, mayxonaga ham, Ka’baga ham boqmasdan, elning yaxshi-yomoniga yeng silkib, odamlarning boru yo‘g‘ini birdek ko‘rib, jonni ham, jahonni ham tuproqcha ko‘rib, butun borliq va u joylashgan makonni xashakcha bilib, dunyodagi hamma narsalarni o‘tkinchi hisoblab, o‘zini esa shu yo‘qlik o‘ti ichidagi kul deb, bu xayollar bilan o‘zini tamom kuydirib, shu kul bilan tozalangan oina uning yuzini yoritadi! Bunday ko‘zguda begona hech narsa yo‘q, unda maqsad yuzigina jilva qiladi. Yanada to‘g‘rirog‘i, bu yuksak xayollar, xayollar emas, zarralar unga har bittasi boshidan-oyoq bir ko‘zgu bo‘lib, uni maqsad ma’shuqasi (Xudo) ga ro‘para qiladi. Har tarafda ko‘zgu va jononlar ko‘rinadi; ko‘z yomon degan narsaga tushmaydi. U qayoqqa boqmasin, Xudoni ko‘radi; bularni yaratganni esa mutlaq yaratuvchi deb taniydi. To‘g‘ri yo‘l bilan ular vodiylarni kesib o‘tadilar. Yo‘ldan toyganlarga ular haqiqiy yo‘lboshchidir. Kimki xijron zulmatida qolgan bo‘lsa yoki umidsizlik vodiysida adashib yurgan bo‘lsa, unday odamlarga u Xizrdek qo‘lini uzatadi, maqsad manziliga yetish uchun unga yo‘l ko‘rsatadi. Ogohlik rashki mone’lik qilmasa, ular Xizrga ham hamrohlik qilishlari mumkin. Zulmat ular yoqqan o‘tning bir oh degandagi tutuni, Xizr esa ularning har qadamida uchraydigan yashil giyoh[98]. Ularning ko‘zidan tomgan bir qatra yosh Xizrga yuzta hayot suvi chashmasi bo‘ladi. (Qadamlaridan ko‘tarilgan) changlari ko‘zga to‘tiyo, ularning amri bilan oddiy mis kimiyoga aylanadi. Adolatsiz osmon bilan uning yulduzlari ularning qaxrlari o‘tidan chiqqan tutun va uchqunlardir. Bir kunda qanchadan-qancha manzillarni bosib o‘tuvchi quyosh bilan oy ularning marhamat gulshanidagi ikki yaproqdir.

Ular qayoqqa ulug‘ safarga chiqmasin, yuzlaridagi har qatra ter chuqur bir dengizdir. Ular qaerniki maqtab to‘xtar ekanlar, ularning maqtovlaridagi har bir harf tog‘cha ma’noga ega. Shaxsan ularning o‘zlari bir parcha yer ustida yashab turgan xolda, falak gulshanida sayr qiladilar. Shariat iqlimida yo‘llari yorug‘ bo‘lib, uning chizig‘i har qanday mavxumlikdan toza. Sayrda ular shunday maydonda yuradilar, shunday maydonda javlon qiladilar. Ularning har biri joni boricha toat qiladi, imkoni boricna jonlarini qiynaydilar. Har ishda payg‘ambar (Muhammad) odatiga amal qiladilar. Unga jon-dillaridan minnatdorlik izhor etadilar. Ketma-ket qancha ishlarni bajarishmasin, hech narsa ko‘rmaganday, hech ish qilmagandaylar. Bir tomondan oldilariga kelishi mumkin qattiqchiliklarni jiddiy tushunishga harakat qilsalar, ikkinchi tomondan doim o‘z ojizliklarini tan olib, tavba qilib (Xudodan) uzr so‘raydilar. Negaki nima yuz bersa bu uning amridir, shunda jannat umidi qolib, do‘zax xa vfi ketadi. Qiyin vaqtda kim boshqa yerni eslasa, demak, bunday odamga sevgi haqida so‘zlash noravodir.

Ey, bu sevgi gavhariga joy qidirgan odam, bilki, buning asl joyi kondir.

 

 

XXIX

 

Allohning yaqini Xoja Abdullohi Ansoriy so‘zi shundaykim, egasi tariqatning oxiridan xabar berdimi, u o‘z tariqati tugaganidan xabar bergan bo‘ladi

 

U kishini Hirot ahli, Hirot ahligina emas, balki butun koinot uni qibla (Ka’ba) deb hisoblardi. U imoni komillarning yo‘l boshlovchi xulq-atvorlisi bo‘lib, lining ismi Abdullohi Ansoriy edi. U: «Mening ishim toat qilish va Tangrining buyruqlariga bo‘ysunishdan iborat! - der edi. - Mening maqsadim (odamlarni) do‘zax o‘ti bilan qo‘rqitish ham emas, (toatlar) evaziga jannat va’da qilish ham. Kimki qo‘rqqani uchun Xudoga ibodat qilar ekan, u nafsi tilagan narsadan xalos bo‘lish yo‘lini qidirib ish tutgan bo‘ladi. Kimki umid bilan bechorahol yashar ekan, uning tilagi jannatda osudalikka erishishdir.

(Unda) uni ham, muni ham haqiqatdan uzoq, deb bil. Ikkalasiga pul topish uchun mardikorlik qilish, deb qara. Mening ishim doim sig‘inishdan iborat bo‘ldi. Men qo‘rqish va umidvorlik - ikkalasini o‘zim uchun harom deb bilar edim. Bandalik amrlarini bajarish bilan (ahvolimni) yaxshi deb bilib, tunu kun ishlarim shunday ekan, buning uchun men uzrliman.

Toat-ibodatim buning uchun loyiq darajada bo‘lmasligi mumkin, lekin bir soatim busiz ham bo‘lmasin!

(Alloh) qil dedimi, mening odatim qilishdan iboratdir. Buni u qabul qiladimi yoki rad etadimi, bu bilan ishim yo‘q. Jannat zohidga, do‘zax yengiltaklarga bo‘laqolsin! Yor orzusi bo‘lsa, Navoiyga shuning o‘zi yetarlidir.

Soqiy, u jannat suvini to‘xtovsiz tutki, dolzax o‘ti ham u yerda xozir! Yor yuzini eslab shod bo‘lay! Do‘zax bilan jannat tashvishidan esa ozod bo‘la qolay!

 

 

 

 

XXX

BYeShINChI MAQOLAT

 

Karam - xayru ehson vasfidakim, teskarisi diram margi[99]dir, balki rahmat daraxtining bargidir; baxillik saxiylik yuragidan uzoq bir narsa bo‘lib, inson uchun cheksiz balodir; saxiylik ko‘rsatmaslik muruvvatdan bexad xoli bo‘lishlikdir, har tomondan qaraganda cheksiz ofat bo‘lgan isrofni rad etish va ko‘p harfli «lof»ni bildiruvchi itlofni[100] xajv qilish

 

Ey egniga xayru karam kiyimini yopingan kishi, sening qo‘lingda pulning qiymati yo‘q. Oltin-kumush sochish uchun ochilgan panjang Sharqdan qaraganda ham, G‘arbdan qaraganda ham xuddi quyoshga o‘xshaydi. Pul bilan qo‘ling o‘rtasida adovat bo‘lib, pulning umri qisqa, qo‘ling esa saxovat orqasida barhayot. Kafting oltinlarni chaqmoqday sochganda, chaqmoq ham hayodan terga g‘arq bo‘ladi. Boshingga kiyganing ehson va saxovat tojidir, tojning ustidagi esa xayru karam gavharidir. Saxiylikdan zotning gavhari shuncha sharaf topdiki, yetti osmondagi eng qimmatbaho toshlar unga sadaf bo‘ldi. Natijada sening jamiyatdagi qadring osmon ko‘kining qadriday yuksaklashdi, sochgan durru gavharlaring yulduzlarga tenglashdi. Boshingda baxt yulduzi porlab, «farq» so‘zi[101] boshida yozilgan «f» harfi ustidagi nuqtadek jilva qilib turibdi. Sharofatli boshing ustida karam bayrog‘i «bosh so‘zidagi[102] alif harfidek bayroqdir». Ikki qo‘ling saxiy Qulzum va saxiy Ummon[103]ning o‘zi; ikkisi ham imkoni boricha saxiylik qiladi. Kaftlaringning odati birovga bir narsa berish bo‘lib, Hotam ham, Barmak[104] ham unga quldir.

Senga Tangri ato qilgan bu narsa ikki qism - karam va saxiylikka bo‘linadi. Tanangdagi har bir tuk bir til bo‘lib, Xudoga shukr va minnatdorchilik bildirganda ham hammasini ayta olmaydi. Yehson va saxovat ko‘rsatish vaqtida baxillik qilma, Xudoga shukr bildirish chog‘ida ham tanti bo‘l. Baxillik insonda bor sifatlarning eng pasti, lekin saxovat javhari esa eng nafisi. Saxiylik pnga odat bo‘lib, boshing shu saxiylik duri bilan porlab turadi. Shuning uchun bu mo‘l-ko‘l durni xor qilma, uni baxillik bilan almashtirma.

Lekin saxiylik qanday maqtovga loyiq sharafli xususiyat bo‘lmasin, uni orttirib yuborsang, bu - isrofga aylanadi. Aql insonga xos sifatlarni ta’riflab kelib, isrofgarchilikni baxillik bilan teng deb qaraydi. Ko‘ngulni juda ham keng tutib, nega endi durni eshakmunchoq bilan barobar qilib yuborish kerak? Yehson va karamning o‘z qoidalari bor; har xil sharoitga mos shakllari ham bor.

Ey odam, Tangri senga yuksak amal nasib ettirib, karam qilishing uchun kerakli boylikka ega qilgan. Shuni bilki, kim saxiylik qilishga haqli ekan, kim pul ulashishga munosib ekan, nom chiqarish uchun gavharni xovuchlab sochish, maqtanish uchun etaklab pul berish aqlli ish, deb hisoblanishdan iuda uzoa Bunday saxovatdan baxillik yaxshiroqdir. Bunday ishni yo mast odam qiladi, yoki jinni. Mast va jinnini esa qanday qilib odam deyish mumkin?

Kimki ketma-ket qadah ko‘tarsa, u mast bo‘ladi, may ham tugaydi. Agar dev yoqimli maydan ichib olsa, Sulaymon davlatini sochqi qilib yuborishni istaydi. Agar jinnilarga oltindan band qilib, uni la’l va asl durlar bilan bezalsa ham, harakat qilib u bandni oyog‘idan yechadi-da, uni Qorun[105] chaqirsa ham, tashlab qochadi. Kumush tovushidan vaxshiy va yirtqich hayvonlar ham hurkar ekan, shunga ham saxiylik yoki karam deb ot qo‘yamizmi? Kuchli shamol lola va gullarni sovurarkan, unga ham saxiy deb ot qo‘ya olamizmi? Xudo «Qur’on»da dedi: «Englar, ichinglar!» Yonida yana dedi: «Lekin isrof qilmanglar!» Demak, ma’lum bo‘ldiki, bu - saxovat emas, saxiylar ham buni saxovat deb atamaydi.

Shunday kishilar ham borki, hech isrofga yo‘l qo‘ymasalar ham, bunday odamlarni saxiy deb bo‘lmaydi, birovga ehson berishda ular me’yorga e’tibor qiladilar-u, lekin ehson berilayotgan odamning ehsonga qanchalik muhtoj ekanligiga qaramaydilar. To‘q odamning oldiga dasturxon yozadilar, egni but odamga esa to‘n kiygizadilar. Yuzta yilqisi bor odamga ot tortiq qiladilar, yuz yillik boyligi bor odamga kumush beradilar. La’l chiqadigan Badaxshonga la’l yuboradilar, ziraning koni bo‘lgan Kirmonga zira keltiradilar, Xizrni[106]uchratib qolsalar, obi hayot tutadilar, Misr shakarchilariga novvot bo‘laklarini yuboradilar. Shamni kuni bilan yoqib qo‘yadilar; bu bilan quyosh yorug‘iga qo‘shimcha yorug‘ bermoqchi bo‘ladilar. Har kun kechasi o‘rinsiz mushk sepadilar; bu bilan tun sochini yana ham qoraytirmoqchi va xushbo‘y qilmoqchi bo‘ladilar. Och, muhtoj yuzlarcha odamlar non so‘rab turadilar, lekin ularga bir burda ham bermaydilar, to‘qni qidiradilar. Ular qaqrab yotgan bog‘ning ustidan yog‘may o‘tib, yomg‘irni toqqa to‘kkan bulutga o‘xshaydilar. Mayning tagidagi loyqasini ichadigan odam uning bir qultumiga jonini bermoqchi, may sotuvchi esa idishning tagini yana kupga[107] ag‘daradi. Vaboga uchraganlar ajal qadahini ichib, qirilib ketmoqda, ular esa yoqut, javharning koniga yoqut, javhar bekitish bilan ovora. Bu ikkalasi ham saxovatning bir turidir; ularning o‘rtasida kichkinagina tafovut bor.

G‘oyat tama’gir kishilarni ham saxiylikka muhtoj deb hisoblama. Ular xalqning narsa va ashyolariga ko‘z olaytirib, nimani ko‘rsa, o‘shani tama’ qila beradi. Ular xoh zulm, xoh zo‘rlik, xoh bir bahona yo‘li bilan, xoh va’da, xoh tilxat, xoh yolg‘on dalil bilan, nima qilib bo‘lsa ham, asosiy maqsadi odamlardan narsa olish, shu sochgani ham tashlandiq narsalar, olgani ham; olishi ham yolg‘ondakam, berishi ham. U yillar davomida qiynalib chuqur qaziydi; shu tuprog‘ni solish uchun yana bir chuqur qaziydi. Birovga bir narsa berish uchun boshqadan bir narsani tortib oladi. Bu ham oldingi aytib o‘tilgan ikki narsaga o‘xshash bir kasallik. Chunki tortib olishi ziyondan boshqa narsa emas; qizig‘i shuki, berishi ham foydasizdir.

Birov o‘zi so‘ramaguncha unga hech narsa bermaydigan odamlar ham bor. Bunday odamlarni ham saxiy deb bo‘lmaydi. U odam o‘sha narsaga qancha muhtoj boimasin, o‘zi so‘ramaguncha unga bir chaqa ham bermaydi.

Ey birodar, kimni saxiy deb chaqirishsa, bilki, bunday odam saxiy bo‘lib axiy[108] qatoriga qo‘shilib qolmaydi. Qara, ko‘zbo‘yamachi avrash bilan ilonning kuchini ketkazib, og‘zidan zaharini ola biladi. Kimki tilini metin qilib cho‘zib, o‘t yoqsa, xarsang toshdan olmos va yoqut olishi mumkin. Sham tilini chiqarib, yona boshlashi bilan tun mamlakati ustiga o‘z bayrog‘ini tikkan bo‘ladi. O‘tning tili nimaligi hammaga ma’lum; temir, tosh ham uning nafasidan mumdek eriydi. Tong o‘zini maqtab qancha gapirmasin, baribir, u quyoshning oltin nurlaridan ko‘zini yoritadi.

Ey xushyor odam, sen shunday odamni saxiy deb bilki, baxt-davlat uning boshini yuqori ko‘tarib, ahvoli yaxshi bo‘lsa ham, yomon bo‘lsa ham birovdan molu amal tama’ qilmasa. Bunday odam Xudo nima bersa qanoat etadi, nimani buyursa, bo‘ysunadi. U qanday mulohaza yuritmasin, qo‘lida bor narsa bilan qo‘li qisqa odamni xursand qiladi. Dengizning oldida tursa ham, undan bir tomchi suv so‘ramaydi; birovning yarasini ko‘rsa, malhamni ayamaydi. Muhtoj odam bir narsa so‘rasa, qo‘lidan kelganicha unga xayr beradi. U so‘ramasa ham, uning ahvolini tushunib, extiyojini va kambag‘alligini e’tiborga oladi. Hojatmandlar uning boshiga tig‘ urgan bo‘lsalar ham, u qo‘lida bor narsasini ulardan ayamaydi.Chunki u o‘z tig‘ini konga urgan, kon unga o‘z gavharini bag‘ishlagan metinga o‘xshaydi. Bosh yalang bo‘ladimi, boshida toj bo‘ladimi, baribir, extiyoji bor odamga xayr qilaveradi. Karam ahllari yuz mingni ham, bir so‘mni ham xayr-ehson yo‘lida o‘z joyiga sarflangan bo‘lsa, bir xil baholaydilar. Xudo yo‘lida qo‘lida qancha mol to‘plangan bo‘lsa, birovning yomon ahvolga tushganini bilsa, unga hamma foyda va sarmoyasini sarf qiladi, shunday qilib, uning murodini xosil etadi. U o‘zining xayr-ehsonigagina emas, yaxshiligi yuzidan bildirilgan minnatdorchilikka ham jonini beradi. Xayr-ehson el-xalqqa avvalo bosh sababchi - Xudodan kelishidek bir nozik hikmatni u xatosiz tushunadi. Bu karam, xayr-ehson unga odat emas ekan, o‘sha oraliq yerda sababdan o‘zga emas.

Ey saxovat ko‘chasida tentirayotgan odam, sen oltini telba va mast odamdek sochmoqdasan. Oltin-kumushni endi guldek sovurma, g‘unchadek uni o‘rab, tugib ham qo‘yma. Bu sahifalarda qanday odatlar haqida gapirilgan bo‘lsa, barchasi saxovat ahllariga tushunarlidir. Pul solingan xaltachani g‘uncha kabi tugib qo‘yma; nimani bugun tukkan bo‘lsang, ertaga ertalab baribir sochasan-ku! Baxillik qilib sadaf durni yutgan bo‘lgani uchun, durni olishda uning ko‘ksini teshishadi. Quyosh oltinini berkitgani uchun jahon osmonning yuzini kechasi qora qildi. Quyosh go‘zali yulduz kumushlarini yashirgani uchun qara, osmon uni, boshi bilan yerga ko‘mdi. Kuz kelib, qo‘li bilan oltin varaqlarini sochgani uchun, qara, har bir yaprog‘ quyosh rangida.

Ey yashirin xazina ustida ajdaho bo‘lib yotgan odam, tushunginki, bu boyliging qoning bahosidadir. Seni o‘ldirish uchun falak Bahromi nogahon tig‘ tortib, bu mahfiy boylikni oladi. U seni qiynab, zulm bilan qoningni oqizib, u boylikning ichiga harakat qiluvchi la’l - qoningni quyadi. Sening qonli dushmaning qotil falakning o‘zi bo‘ladi; shu boylik ustida vayron bo‘lasan.

Demak, o‘z qoning bilan qo‘lingni yuvmoqchimisan? Nima, o‘z joningga o‘zing qasd qilmoqchimisan? Boshqa konlardagi boyliklarm’ orzu qilib, naqd joning gavharidan ajramoqchisan. Shu joning yo‘lida xazina eshigini och, bor boylikni olib, joy-joyiga soch. Anbarga to‘kilgan har bir don chirib ketishdan yuz xavfda. Yehson ekinzoriga sochishni odat qil; shunda bittasining o‘rniga Tangri yetti yuztasini beradi. Bu odamlarga ulashib berayotganing ekin bo‘lmasa ham, arpa, bug‘doy sochdingmi, albatta, xosil o‘rasan. Bugun nima eksang ham yaxshi, ma’qul. Ertaga u, albatta, xosil beradi. Bu yerda ekilgan ekinlar o‘rtasida farq bor. Ularning ichida eng yaxshisi xayru saxovatdur. Tama’ni tark qilsang - saxiylik shudir. Xayru ehson yo‘lida sarf-xarajat qilki, haqiqiy xadya shudir. Berish uchun olish ishidan yiroq bo‘l, beraman deb olmay qo‘ya qolganing yaxshiroqdir.

 

 

XXXI

 

Hotami Toyi hikoyasikim, u himmat va saxovat kishilariga peshvo edi; uning mehmondorchiligiga ta’zim bilan bosh urmagan bir gadoning himmatini ko‘rib, Hotami Toyining u gadoga tan bergani

 

Hotami Toyiga bir ko‘ngli ochiq odam dedi:

- Ey, himmatda erkin tabiat kishi, saxiylik kaftingga odat bo‘lganidan buyon o‘zingga o‘xshagan kishini hech ko‘rdingmi?

U dedi:

- Bir kun men hamma uchun yig‘in qildim. Unga o‘sha cho‘ldagi odamlarning hammasini chaqirdim. Pishirish uchun yuzta tuya qurbon qilindi; so‘yilgan qo‘y-qo‘zilarning nam son-sanog‘i yo‘q edi. Bazm bo‘lib turgan vaqtda birpas havo olgim kelib, dasht tomonga chiqdim. Aylanib yurib, mehnatda ezilgan bir qari cholni ko‘rdim. U orqasiga bir quchoq tikon-o‘tin ortgan edi. Gavdasini u yuk egib, vujud uyiga hassadan ustun tirkagan edi. Har qadam tashlaganda, birpas to‘xtab, har dam olganda ma’lum bir fursat o‘tardi. U chekayotgan azob o‘ti ko‘nglimni yondirib, rahm-shafqat bilan unga shunday xitob qildim:

- Ey qaddini mashaqqat yuki bukkan, tanasida g‘am tikanlari o‘rnashgan odam! Dashtda yurib xabaring bo‘lmadimi? Nega Hotamning uyiga bormading. U hammani o‘zining uyiga chaqirib, yaxshi-yu yomonni bugun mehmon qilinoqda-ku. O‘tinni tashla, izzat gulshaniga bor, mashaqqat chekib o‘ltirmay, tur, chaqiriqqa bor!

U mening uning ahvolidan iztirob chekkanimni tushunib, bosh ko‘tarib kuldi-yu, shunday javob berdi:

- Ey, oyog‘ini ochko‘zlik band etgan, bo‘yniga g‘araz va qizg‘onchiqlik sirtmoq boylagan, ey g‘ayrat vodisida qadam bosmagan, himmat qal’asiga bayroq tikmagan odam, sen ham bu tikan tashish azobini tortib ko‘r. Hotami Toyi minnatini esa torta berma. Qiynalib, mashaqqat bilan bir tanga topish birov bergan xazinadan yaxshiroqdir.

Uning so‘zlari shunday o‘rinli ediki, shuning uchun ham uning himmati menikidan ortiq edi.

Ey Navoiy, agar senda himmat bo‘lsa, Hotami Toyi ham senga quldir.

Ey soqiy, karam izhor qilib, bir qadah tut, xayru ehson nimaligini Hotamga ko‘rsatib qo‘y. Bizda may sotib olish uchun pul kam; bizda yetishmovchilik ekan, sendan karam bo‘lsin.

 

 

XXXII

OLTINChI MAQOLAT

 

Adablilik odati to‘g‘risidakim, kichiklarga baxtiyorlik sababi, ulug‘larga esa yuksak martabalilik boisidir; tavozu’ vasfidakim, «dol»dek qaddini xam qilgan qadamini baxtning boshiga qo‘yadi va hayo nuri haqidakim, biron kishi buning ichiga kirsa rahmat yomg‘irlari bilan serob bo‘ladi

 

Ey talab uyidan joy olgan, qaddini xizmat yuki past qilgan odam! El yo‘lida dard chekib, gardga aylanding, o‘sha gard bilan kibr ko‘zini ko‘r qilding. Sen qiyinchilik tortib, ko‘z yoshlaringni har tomonga sochib, u bilan nafsu havo o‘tlarini o‘chirding. Sadoqat yo‘lida ohu nadomat chekib, yolg‘on yuzini ohing o‘tidan chiqqan tutunlar bilan qora qilding. Sadoqatda har issiq nafas olishing bilan ayyorlik va riyokorlik xirmonini kuydirding. Sen o‘zing uchun biron foydani ko‘zlamaysan; doim safar kamarini bog‘lab, xizmatdasan. O‘zingda kuchli g‘ayrat shamolini bunyod etib, hirsu tama’ asbob-anjomlarini barbod qilganing qilgan. Sen shunday yo‘lni tanlab, eng asosiy tilaging ko‘chasiga kirding.

Lekin bu yo‘lni bosib o‘tishning talab etadigan bir sharti, bilki, tavozu’ bilan adabga ega bo‘lishdir. Qachonki yangi chiqqan oy tavozu’ saqlab, qaddini xam qildi, u kun sayin kamol topa boshladi. Yoy tavozu’ sifatiga ega bo‘lgani uchun qadri oshib, «Qur’on» ustidan joy oldi. Osmon ham tavozu’ga rioya qilib egilgani uchun butun olam uning amriga bo‘ysunadi. Yoyga o‘xshash qoshlarga ham sharaflar bo‘lsinki, odamlar uning uchun jonlarini qurbon qildilar. Amaldan, o‘z nasabidan kishilar sharaf topmagan. Lekin haqiqiy sharaf hayo va adabdan keldi. Yomg‘irning ham manbai hayodir; uning bir qatrasi tuprog‘ni kimiyo qiladi. Adabsiz kishilar hech qachon e’tibor qozonmaydilar. Doim baland osmon (taqdir) bunday odamlarni pastlatib yuradi.

Adabsizlikning biri kulgidir. Kulgi adabsizlikning belgisidir. Kaklik qaxqaxa solib kulgani uchun bu kulgi tufayli uning boshiga balo keladi (ya’ni ovchilar ovozidan bilib, ovlab oladi). G‘uncha kulib, ochilib ketgandan keyin o‘z-o‘zidan sochilib ham ketadi. Chaqmoqni’ o‘z kulgisi tog‘ning ichiga qulatadi, hatto yerga pastlatib, tuproqqa kiritib yuboradi. Tong ham shunaqa odatni yaxshi ko‘radi. Shuning uchun quyosh o‘ti uning durlarini isiriqqa aylantiradi.

Kulgi o‘z me’yoridan oshib ketdimi, bundan yig‘lagan ancha yaxshiroqdir. Sham har kecha yig‘lagani uchun tobora ravshan yonadi; g‘unchani esa kulgani uchun shamol uchirib ketadi. Bulut yigiab, ko‘z yoshi to‘kishi bilan dur sochuvchi bo‘ldi; chaqmoq esa kula-kula pastlashdi, yerga

kirdi. Mast ham yig‘lab-yig‘lab, o‘zini bilmay qoldi, lekin kechirim so‘rab yig‘lagani gunohdan pok etdi. Adabli odam kuxsh uchun og‘iz ochmaydi, lekin hayo buluti tomchisiz emas. Qaxqaxa bilan xazil bir-biriga do‘st; ikkisi ham qurbaqaning tovushi va yurishiga o‘xshash kulgili narsalardir. Kimki hindu (masxarabozi) bo‘lib, kuldirish uchun xazil qilsa, avvalo o‘shaning yuziga qora surtish kerak. Ko‘zbo‘yamachining so‘zlagan so‘zlari yolg‘on bo‘lgani uchun, qara, o‘z tilini o‘zi kesmoqda[109]. Engagiga yolg‘ondakam soqol bog‘lab, birov odamlarni kuldirar ekan, bunda soqol tufayli odamlar uning o‘zining ustidan kuladi. O‘zining ko‘rkini orttirib ko‘rsatish uchun maymun boshiga bo‘rk qo‘yib olar ekan, odamlar uning tepasiga kulish uchun kelarkan, ular faqat uning boshigagina kulmaydilar, uning o‘zidan ham kuladilar. Odamlarni kuldirib tirikchilik o‘tkazishga o‘rgangan masxaraboz ulardan bir pul olguncha ikki shapaloq yeydi. Boyqushning qiyofasi masxaraboznikiga o‘xshaydi, shuning uchun barcha qushlar uni talagani talagan. Lo‘li xazil qilib qo‘lini yerga tirab, oyog‘ini osmonga qilib turganda, u boshini yerga qilib, o‘zini o‘zi sharmanda qilgan bo‘ladi.

Bu xil pastliklar biri biridan qiziq bo‘lib, hayo va adab yo‘li bilan daf bo‘ladi. Quyosh bayrog‘i jilva sochib, kecha qorong‘iligi yer ostiga kirgach, masxaraboz mast xolda baqirgan, chaqirgan; aqlli odamlar esa gapni shoshmasdan gapiradi. Tulkii va it (har xil qiliqlari bilan odamlarga) kulgi eshigini ochadi; u odamlar sherni ko‘rsa, uyidan qochadi.

Bu aytganlarimizning oti tavozu’dir, tavozu’ning sifati esa adabdir. Aql uning haqida maqtovdan boshqa so‘z aytmaydi, lekin u hammada bir xil mavjud emas. Tavozu’ni har kishining ahvoliga loyiq ko‘rsatish kerak; ko‘rsatgan tavozu’ing uning ahvolining ko‘rinishiga muvofiq bo‘lsin. Qulga bek ortiqcha tavozu’ ko‘rsatsa, o‘ziga azob-uqubat iplarini orttirgan bo‘ladi. Gadoning oldida sajda qilish marhamat emas, unga bir tanga bersang, bu unga nisbatan marhamat ko‘rsatishdir. O‘rindan turib, bolaga joy berish ham adabdan emas; keksalar bu ishni adab hisoblashmaydi. Bunday ahvolda u mutakabbir hisoblanib, sen yengiltaklik qilgan bo‘lasan. Ayt, bu ikki ishni odamlar nega qilishi kerak?

Garchi adablilik shartlarini saqlash juda zarur bo‘lsa ham, ammo buni har bir odamning darajasiga qarab bajarish kerak. Bir kishi sendan martabada past bo‘lsa, uni sen o‘zingga tobe’ xolda ko‘rsang, garchi u o‘zi senga tobe’, bog‘liq bo‘lsa ham, ko‘nglung uning qayg‘ulariga sherik bo‘lsin. Farz va sunnat qoidalari shunday ma’qulki, ularni hammaga o‘rgatish majburiydir. Senga tobe’ kishilardan biri bunga xilof ish qilsa, uiarxi tekshirib turish sen uchun farzdir. Qiyomat kuni seni chaqirganlarida, nima savol bo‘lsa, sen javob berasan. Ularga g‘amxo‘rlik qilish sening bo‘yningdadir; tirikchilik yozuqlari ham sening qo‘yningda. Barchasiga do‘stlik qilish senga vojibdir. Yaxshi-yomon ishidan xabardor bo‘lib turish ham.

Tavozu’ sifatiga ega bo‘lish umidi bilan u dunyo xavfidan qo‘rqib, shul qo‘l ostingdagi jamoatga shuncha ta’zim qilding. Agar bolalaring va xotining bo‘lsa, ularga ham shu ishni qilishing kerak. Yosh bolaga nisbatan eng zarur ish, bilki, uni kichkinaligidan parvarish qilishdir. Qatrani sadaf tarbiya qilgani uchun odamlarning boshiga chiqib sharaf topdi.

Tarbiyaning biri bolaga yaxshi ot qo‘yish bo‘lib, uni oti bilan chaqirganlarida u uyaladigan bo‘lmasligi kerak. Ismda tafovutlar ko‘p paydo bo‘ladi; birining ismi Husayn bo‘lsa, boshqa biriniki Yazid[110]. Tarbiyaning yana biri unga ilmu adab o‘rgatish uchun muallim chaqirishdir. It yetuk ta’lim olgani sababli u tishlab kelgan ov xalol hisoblanadi. Yuvgan bilan toza bo‘lmaydigan it olim bo‘lgan ekan, o‘giing bilimsizligicha qolib ketsa, ajab kamchilik bo‘ladi. Unga sening shafqat qilishing foydalidir, lekin buning ortiqchasi zarar. Voqe’ bo‘ladigan balolardan uni o‘z mehring bilan asrashing bolang oldida sendagi tavozu’ni bildiradi.

Xotining uyda o‘ltiradigan bo‘lgach, shariat yo‘li bilan uni hurmat qil. Nafaqa bilan o‘zingni undan ayama; joningni ham ortiq darajada qiynab yuborma. Kiyadigan kiyimini ham ortiq darajada rang-barang qilib yuborma. Kiysa ham hujrada, vaqti bilan kiysun. O‘z xolicha bir yoqqa otlanganini bilsang - sen haqiqiy er bo‘lsang - uning otini atama! Do‘stlar oldiga ham yuborma, dushmanlar oldiga ham. Yasantirib ko‘ chaga ham chiqarma, bozorga ham. U uydan chiqib ketib, yana qo‘yningga kiradigan bo‘lsa, sen taajjublanadigan bir ishni bo‘yningga olgan bo‘lasan.

Upa-elik surtib, yuzini qizartirdimi, u, bilsang yuz qarolik fikriga berilgan bo‘ladi. U sochbog‘ini yeshib, sochini o‘ra boshlar ekan, bu - nafs va havoyilik uning bo‘yniga o‘z tuzog‘ini solganidir. U o‘sma qo‘yishga berildimi, bu uning fitna bilan o‘ralishganidir.

Muncha qabohatni ko‘rib turib, uning otga minishiga ijozat bersang - g‘ayrat va erkaklik, rashk va or-nomus shumi? O‘sha kuni u ketsa, uni o‘z xoliga qo‘y, unga zo‘rlik qilma - uydan chiqib ketdimi - vatani go‘r bo‘lmaydimi!

U shariatdan chekinib nima qilmasin, uni (yana) qabul qilishing odobdan emas.

Tarbiyaning yana biri ota-onani hurmat qilish; buni bajarish uning uchun majburiyatdir. Bu ikkisiga xizmatni birdek qil, xizmating qancha ortiq bo‘lsa ham, kam deb bil. Otang oldida boshingni fido qilib, onang boshi uchun butun jismingni sadaqa qilsang arziydi! Ikki dunyong obod bo‘lishini istasang, shu ikki odamning roziligini ol! Tunu kuningga nur berib turganning birisini oy deb bil, ikkinchisini quyosh. Ularning so‘zlaridan tashqari bir narsa yozma, ular chizgan chiziqdan tashqariga bir qadam ham bosma. Hamma xizmatni sen adab bilan bajar, «adab» so‘zidagi «dol» kabi qomatingni xam qil.

Bundan so‘ng rahm in’omini o‘zingga qarz deb bil; o‘sha toifadagi odamlarga rahm qilishni farz hisobla. Yurgan odamlar ichidagi kattadan-kichigigacha, yoki oraliqdagi o‘rta martabalikka ham, kimki katta bo‘lsa, uning xizmatini qilish kerak, kimki kichik bo‘lsa, unga shafqat ko‘rsatish kerak.

Kimni o‘rta yosh deb xayol qilgan bo‘lsang, uning hurmatini ham me’yorida asra. Xizmatini qilib, uni ortiqcha ulug‘lab ham yuborma, yomon munosabatda bo‘lib, taxqir ham qilma. Uni hurmat qilib, «hamma ishning o‘rtachasi yaxshi» degan ma’noli qoidaga amal qilishing zarur. Uning izzati me’yordan kam bo‘lsa ham, xaddidan ortib ketsa ham yaxshi emas.

Yoki seni baland osmonning aylanishi (taqdir) shoh xizmatini bajarishga loyiq ko‘rib qolsa, garchi shoh tomonidan tashkil etilgan bazmlar yoqimli bo‘lsa ham, unga borishdan tortinish zarur. Yoqimli bo‘lib ko‘ringan bu marhamning ichida yuqadigan yaralari bor, boli ichida qadaladigan nayzalari bor. Gul ko‘rinsa, yonida yuz tikani bo‘ladi, bir maishat bo‘lsa, orqasidan ming ozori bo‘ladi. Telba odamlar o‘tnixg yonish shaklini ko‘rib guliston deb o‘ylaydi. Lekin uning ichiga tushib ketsa, qachon qutulish imkoni bor? Bola ilondagi naqshdor chiziqlarni ko‘rib, unga mahliyo bo‘lib qoladi, lekin uning zahari odamni o‘ldirishini bilmaydi. Dengizda quyosh rangida katta dur ko‘rinsa, bu nahangning og‘zi bo‘lib, g‘arq bo‘lish belgisidir. Shohga xizmat qilishni shu qonunlardan kelib chiqib tushun; buning maishatidan ko‘ra g‘am va mehnati ortiq. Bu xizmatdan qancha uzoq tursang, shuncha foydalidir; agar bu xizmatga umuman kirmasang, bundan ham ajoyib va yaxshi bo‘lardi.

Yo‘qlik (fano) xazinasidan kim ogoh bo‘lsa, unga qanoat mamlakatining podshohligi nasib bo‘ladi. Agar bunday xizmat sening bo‘yningga majburiy tushib qolsa, senda uni bajarmaslikka ixtiyor yo‘q. Qisqacha qilib aytay, lo‘ndasini eshit, buning qanday bo‘lishini ochib tushuntiray. Senga shoh xizmatini qilish nasib bo‘lsa, to‘rtta ishni o‘zingga saylab ol: oldindan niyatingni uning niyati bilan rostla, boshqa niyatlarni ko‘nglingdan chiqar. Yana biri, xizmat qilishning vaqtini bil, xizmat qil, lekin qilmagandek tur. Yana biri, yaxshi-yomon so‘z og‘zingdan chiqmasin: odamlarning yaxshi-yomoniga ham qarama (gapini e’tiborga olma). Yana biri, bu xizmatdan qiynalsang ham, azob cheksang ham, adab shartiga ko‘ra, hamma yaxshi-yomonga chida. Bu xizmatdan tashqari tursang, buning ahvoli boshqa; podshoga yaqinlashsang, bu yaqinlikning ham turlari bor. Bu ishlarning hammasi senga muyassar bo‘lsa, sening yulduzing baxt bilan yorigan bo‘ladi. Lekin bular hammasi, ey ojiz odam, gapning bir qismidir. To‘lasi shuki, agar nogahon sen boylik to‘plash odatidan or qilib, faqirlik uyiga yo‘l olsang, ayniqsa shunday ahvolga tushganda tavozu’ ko‘rsatishing shart. Xudoning naq ro‘parasida unga umid bog‘lab tura bilish kerak. Agar senga osmonning kuch-qudrati nasib bo‘lsa ham, yer yuzida sen kamtarlikni tanla. G‘am-g‘ussa yuki seni tog‘dek ezib tursa ham, uning ostida sen tuproqdek tura ber. Boshingga toshlar yomg‘irdek yog‘ilsa ham, binafsha kabi boshingni yuqori tutib tura ber. Tavozu’ vaqtida vafo qilish, adab qoidasiga ko‘ra hayoli bo‘lish kerak. Ana shu vositalar bilan ma’qul bo‘lib, asl maqsad tomon yo‘lga tushgan bo‘lasan.

 

 

XXXIII

 

No‘shirvonning hayo bog‘ida nargis ko‘zidan ko‘zining nargisi uyalib, nargis ko‘zlik gulrux yorini quchoqlashni istamay, o‘zini chetga olishni istagani

 

No‘shirvon valiahdligi chog‘ida bir qizning ishqi bilan notavon ahvolga tushib qoldi. Ko‘ngli g‘uncha singari to‘la qon edi, lekin g‘am sirlarini pinxon tutardi. Unga visol muyassar bo‘lgunga qadar cheksiz azob-uqubat va tashvishlarni boshidan kechirdi.

Bir kun u chamanzordan xilvat joyni tanlab, gulrux yori bilan suhbat qurdi. Baxtiyor shahzoda yorini quchmoqchi bo‘lgan edi, gul’uzor ham bunga rozi bo‘ldi. Dilbar hamdami tomon u qo‘lini uzatganda, bir tup nargisga shahzodaning ko‘zi tushib qoldi. Shunda ahvoli o‘zgarib, u qo‘lini tortib oldi. Sumanbar yori hayron bo‘lib, so‘radi:

- Qo‘lingizni uzatganingiz nimasi-yu, yana tortib olganingiz nimasi? Adabli shoh bunga shunday javob berdi:

- Shunday bir visol damida menga mone’lik qilgan narsa nargisning shahlo ko‘zi bo‘ldi. Hayo ko‘zi bilan olijartoblik bu ishda unga kuch bermadi. Uning nargisdek ko‘zlari yoshga

to‘lib, o‘rnidan turdi-da, bu ishdan voz kechdi. Oxirida uning bu sof niyatliligi, shunday hayochanligining xosiyati uni butun olamga shoh qildi, adolati esa olamni panohiga oldi.

Aysh, ey Navoiy, qancha dilkash bo‘lsa ham, lekin adab bilan hayo undan yaxshiroqdir.

Ey soqiy, adab shartlariga xozir bo‘l, oldimda to‘qqiz bor ta’zim bilan boda tut, toki men uni «o‘zing ich!» deb, senga qaray, bir tomchi tomdirsang to‘qqiz marta, to‘ksang o‘ttiz marta qo‘shimcha ichkazay.

 

 

XXXIV

YeTTINChI MAQOLAT

 

Qanoat haqidakim, «jo‘»(ochlik) so‘zidan so‘nggi harf «ayn»[111] ajratilsa, «jo‘» (ariq) qolib, najot bulog‘i, hatto hayot chashmasi sari uchish qanoti bo‘lib xizmat qiladi, «tama’» so‘zi har qanday shaklda yozilganda ham undagi xorlik zahrining ta’mini totishga olib boradi; qanoati odamning ochlikdan ko‘zida qon mavj ursa ham, izzati bor; tamagir odam oltin taxtdan joy olgan bo‘lsa-da, xorlikka uchraydi

 

Kimki qanoatni o‘ziga kasb qilgan bo‘lsa, bilki, qanoat uni boy qiladi. Oltin, kumush bilan zebu ziynatlarni boylik deb bilma, balki haqiqiy boylik qanoat xazinasidir. Qanoat oltini hech qachon yo‘qolmaydi. Ana shu oltinni qo‘lga kiritib, shu orqali boyishga harakat qil. Kulbada qanoat qilib o‘ltirgan darvesh tamagir podshohdan afzaldir. Chunki tama’ qilish gadoylarning ishidur. Bilki, tama’ etgan kishi gadodir.

Shoh tamagirlik qilsa, u luqmaxo‘r bo‘ladi; qanoat qilgan darvesh esa podshohdir. Boshiga toj kiygan odam shoh bo‘la bermaydi. Hech narsaga extiyoj bildirmagan odamni shoh deb bil. Qushlarning ichida anqo shoh hisoblanadi. Bunda malum bir ma’no bor. Agar fikr bilan voqif bo‘lishni istasang, «qone’» va «anqo» so‘zlarining yozilishida harflar bir-biriga muvofiqdir[112]. Hudxud[113] ovqatga o‘ch bo‘lgani uchun garchi boshida toji bo‘lsa ham elchi bo‘lib qoldi. Boshiga toj kiygan hind o‘yinchisining xoliga boq, tama’uni chaqa pulga zor qilib qo‘ygan. Arzimagan bir odamning qo‘lidan ozgina pul chiqadigan bo‘lsa, toj deb atagan narsasini osmonga otadi. Shoh boshining sharofati tojdan emas; kimki muhtoj bo‘lmasa, o‘shani shoh deb tushun. Muhtojni ham shoh deb atash mumkin bo‘lsa, harf nuqtai nazaridan «muhtoj» so‘zida ham «toj» bor-ku! Kimning toj kiyganini ko‘rib, shoh deydigan bo‘lsak, u vaqtda, shu sababga ko‘ra, muhtojni ham shoh deyishga to‘g‘ri keladi.

Boshiga oddiy qalpoq kiygan odamni shoh deb bilki, u xayr-ehson vaqtida butun jahonni berishga tayyor. Bir narsasi bo‘lmasa ham u shukr deb, qanoat qiladi; xayr-ehson qilish bilan o‘z nafsini tiyadi. Kimning qanoatdan xujjati bo‘lsa, uni yaxshi-yomon deb o‘ltirishning xojati yo‘q, u bunga muhtoj emas. Kimki qanoat sari yo‘l topgan bo‘lsa, xuddi shu taqdir bilan o‘sha shoh bo‘ladi.

Boylik bilan o‘zingni katta deb bilma; qanoat boyligi bilan boshingni ko‘tarib yur. Butun bir osmon bitta non[114] bilan kun kechiradi; oyning gardishini esa ko‘ksiga tosh qilib boylab olgan. Shuning uchun

Xudo uning tuzilishini nodir qilib yaratdi, nima qilay desa, shunga qodir qildi. O‘z yog‘i bilan qovurilgan sham atrofida osmon ham fonusdek aylanadi. Ko‘z doim shuning uchun ravshanki, u mehrob[115] ostida turib, ikkita bodom bilan oziqlanadi. Og‘izning ishi ovqat yeyish bo‘lgani sababli chaynash uchun Xudo ikki qator tish ham yaratdi. Zebu ziynat va tama’dan yiroq turgan kishining tinchligi yaxshiroq bo‘ladi.

Bilki, durru gavhar quloqqa ozor beradi; quloq uchun eng yaxshi dur deb so‘zni bil. Isirg‘a oltindan bo‘lsa, quloqni og‘ritadi; zarxal etik esa oyoqni og‘ritadi. Yaxshi gapni quloqning bezagi bil; etik keng bo‘lsa, oyoq osoyish topadi. Kishi cho‘lda tiniq buloqni topib olsa, oltin qadah qidirib o‘ltirmasdan, sopol idishda ham suv icha beradi. Suv sopol idishda yaxshi turadi; oina kul bilan toza bo‘ladi. Ko‘zguning dastasi oltindan bo‘lmasa ham, uning yuziga nafas tegmasa bo‘ldi. Tashna odam suv bilangina xursand bo‘ladi; bunday vaqtda u oltin qadahni xayoliga ham keltirmaydi. Ootgan nonni suvga to‘g‘rab, ivitib yeyayotgan odamga quyoshning gardishi, hayot suvi haqida o‘ylashning nima keragi bor?

Chiroyli bo‘lsin, deb kim oshiga sabzi va sholg‘om o‘rniga oltin, kumush, no‘xat o‘rniga qimmatbaho dur, mayda lavlagi o‘rniga toza la’l solgan?! Ovqatning yuzida zarrin nur sochuvchi quyosh, tovoq ustida esa non o‘rniga oy kulchasi, non ustidagi ko‘k o‘rniga zumurrad, dasturxon ustida bodring o‘rniga ko‘k tosh bo‘lsa, Xudo haqi, kel, o‘zing insof bilan ayt, och odam bu narsalarni qanday qilib yeydi?!

Bular orasida ajoyib narsalar bo‘lsa ham, lekin durlari tishlarni sindiradigan ofat; chaynaganda tishga ozor yetib, yutaman desang, bo‘g‘uz jarohatlanadi. Hashamat uchun qilingan bu osh yeyiladigan bo‘lsa, u osh emas balki bir necha bo‘lak toshdir. Bu osh oshqozonga yuborilar ekan, ayt-chi, uni oshqozon qanday xazm qiladi? Oshqozon mayda toshlarni emas, o‘ziga muvofiq oshni xazm qiladi. Ularni sen yeyish munkin bo‘lgan ovqat deb hisoblama; ular boshdan-oyoq odamni o‘ldiradigan zahardir. Kimki bu narsalarning bahosini sanaydigan bo‘lsa, o‘zini o‘ldirib, xunining bahosini berishi kerak. Ular xazm bo‘lgan taqdirda ham, insofing bo‘lsa, boq, bu qanday xaddan oshish va isrofdir.

Kimki Qorun xazinasiga ega bo‘lib, Jamshid mamlakati, Faridun[116] toji uniki bo‘lib, xayr uchun butun bir xazinasining eshigini ochmasa, foydasiz durru gavhar sochmasa, o‘rinsiz karam ko‘rsatmasa, bitta xayrga yuz minglab diram bermasa, ochga ovqat bersa, yalang‘ochga to‘n, yuz so‘m so‘raganga ming so‘m, bir so‘m so‘raganga o‘n so‘m bersa, qancha boyligi bo‘lsa shunga qanoat qilsa, Tangri oldida ham, xalq oldida ham uning ayblari doim kechiriladi.

Shunday odam ham borki, o‘zining hech boyligi yo‘q bo‘la turib, qilayotgan sarfi bilan qanoatlanmaydi. Bunday odam o‘rinsiz sarf-xarajat qilishga o‘rgangan kishini ko‘rib, o‘shaning qilganini qilishni orzu etadi. Uning xazinasiga qo‘li yetmay turib, o‘shaning ehson va isrofgarchiliklarini havas qiladi. O‘zining oddiy xashagini sarv bilan yonma-yon qo‘yadi. Xarob otini Raxsh[117] orqasidan choptirmoqchi bo‘ladi. O‘zi kiyish uchun ustiga palos topa olmaydi, lekin birovlarga naqshli liboslar bergisi keladi. Kimning o‘y-fikri shunday bo‘ladigan bo‘lsa, oldinlari uning birovdan qarz ko‘tarishga zarurati tug‘iladi. Qarz ko‘tarishdan boshqa xunar topa olmagach, oladi-yu, lekin qaytarib bergani tanini topa olmay qoladi. Olingan mablag‘ni u qora yer bilan barobar qilib sarflaydi; va’dasining vaqti yetib, qarz bergan odam qarzini qistay boshlaydi. Qarz ko‘tarib, sarf qilib sovurib, isrof tufayli hamma narsasidan ajraladi.

Shundan keyin u odamlar orasida sharmanda bo‘lib, terga botadi yoki boshini olib, bir yoqqa qochib ketadi. U shuncha, yana yuz shuncha alamlar tortadi, lekin bular hammasi unga yana yuz xissa kam. Qanoatni tark etish uni vatanni tark etishga olib keldi; boshiga esa yuz ming balolarni keltiradi.

Kimki qanoatni maxkam ushlagan bo‘lsa, uning ahvolida bu xil qiyinchiliklar yuz bermaydi. Mehnat qilib, ikki chaqa pul topish shoh in’om qilgan xazinadan yaxshiroqdir. Xotirjamlik bilan ichilgan qatiqsiz ugra osh birovning minnat bilan bergan shirin kulchasidan afzalroqdir. Kuni bilan qiynalib mardikorlik qilib, kechasi o‘z uyini ma’mur qilish tama’ toqini balandga ko‘tarib, mardikorlikni yuz bor pastga urishdan yaxshidir. Yo‘qchilikni bo‘yniga olib, unga ko‘nikkan odam eng yaxshi odamdir. Qanoat mulkidagi saroydan joy olishni mo‘ljallagan odam yaxshilarning yaxshisidir.

Bunday odamning ko‘ngliga bog‘ni sayr qilish fikri kelsa, osmon gulshanini tomosha qilish bilan kifoyalanadi. Go‘yo osmon gumbazi uning uyining nilufar rang gumbazidir. Bog‘ining saxni esa ko‘k rangdagi osmonning o‘zidir. Osmon aylanasi go‘yo uning uyining toqidir; nur sochayotgan quyosh esa uyining toqidagi to‘garak shaklli naqshdir. Kun uning gulistonidagi gul, oy uning xonasidagi shamdir. Kechani qo‘riqlayotgan yulduzlarning sabru qarori qolmay, shu shamning atrofida parvonaga o‘xshab aylanishadi. Osmon va shafaq uning bazmini qizil fonusdek yoritib turadi; yangi chiqqan oyning o‘rog‘i esa uning naqsh soladigan asbobiga o‘xshaydi.

Ha, shunday xayollar bilan u qanoat qiladi; nafs istaklarini man’ etadi. Bunday odam o‘z tasavvurlariga berilib xursand, yaxshi narsalarni eslab, shundan bahramand bo‘ladi.

Agar bunday kishining himmat oti tezlik qilib, hayotda bundan ham kattaroq qadam tashlashni orzu qilib qolsa, kul ichidagi bir qancha cho‘g‘ni buyuk osmon va uning yulduzlari deb hisob qilsin! Butun jahonni bir xovuch tuprog‘cha, jannat daraxtlari va mevalarini bir tutam xashakcha ko‘rsin! Osmon qasriga u o‘z vayrona uyini alishmasin, falakning toqiga esa qiyshaygan ayvonini bermasin! Uning bir parcha yuragi unga ovqat, hatto xursandchilik qilishi uchun yoqut bo‘lsin! O‘zi xor, qamishning ildizi bilan kun ko‘rsa ham, lekin bu ildiz unga guldan olingan shakarning ta’mini bersin! Tovonlarining hamma tomoni yorilib ketsa ham, u yoriqlar yer yuziga ibratomuz kulayotgan bo‘lib ko‘rinsin! Chakmonining yirtiq choklarini madad gulshanidan esgan shabadaga yo‘l deb bilsin! Pastni yuqori bilan aralashtirib, teng qilmasin; oddiy sholni ipak mato bilan barobar ko‘rmasin! Uning kulbasi oy shamidan yorisin; yelning qo‘li eshigini doim ochiq tutsin! Egnidagi ko‘k chakmoni, uning oq yamoqlari ko‘k osmon va oq tongday yoqimli bo‘lsin! Vayrona uyining har tomonida teshiklar bo‘lsa, ularni o‘rgimchaklar o‘z pardasi bilan berkitsin! Dam olish uchun boshini toshga qo‘ygan ekan, bu boshiga boshqa hech narsani, hatto humo patini ham istamasin! Qish kuni unga sovuq ta’sir qiladigan bo‘lsa, gulxanning kuli po‘stin bo‘lib, sovuqni daf etsin! Yoz kuni issiqdan panoh izlaydigan bo‘lsa, ko‘prik soya berib, unga yotoq bo‘lsin! Faqirlikdan u o‘ziga Qorun xazinasi, ochlikni Faridun mulki hisoblasin! Qanoat qilish odati uni dunyoda odamlar orasida boylarning boyiga aylantirsin!

Shunday qilganda bu dunyoda tamagirlik el ko‘zi oldida uni hech xor qilmaydi. Qiyomat kuni ham azob undan ketib, ko‘nglida «hisob kuni»ning daxshati bo‘lmaydi. Faqirlik uning asosiy sarmoyasi bo‘lib, quyosh tik kelganda, uning soyasi quyoshga tushadi.

Kimki Xudoning bergan ehsonidan xursand bo‘lsa, bu dunyoda ham, u dunyoda ham baxtli bo‘ladi. Kimki qanoatni tark etishni shior qilgan bo‘lsa, bu tama’ uni el ichida xor qiladi. Izzat tilar ekansan, qanoatni tama’ qil. «Qanoat qilgan»ning joyi izzat taxtidadir.

 

 

XXXV

 

Qanoatli juvonmard bilan tamagir jahongashtaning hamroh bo‘lgani, birining qanoat azobini chekish tufayli farog‘at boyligiga erishgani, ikkinchisining farog‘at boyligiga berilganidan xorlik azobiga qolgani

 

Fors o‘lkasidan ikki o‘rtoq Chin mamlakati tomon yo‘l oldilar. Biri azaldan berilganiga qanoat qilardi; ikkinchisi esa undan ortiqni tama’ etardi. Ular qanchadan-qancha yo‘llarni bosib borarkanlar, yo‘l bo‘yida bir oddiy tosh uchrab qoldi. Uning yarmi yerga kirgan, yarmi tashqarida bo‘lib, tashqaridagi qismiga ajoyib bir gap o‘yib yozilgan edi. Yozilgan xatni ular o‘qishdi:

- Kimki qiyinchilikka bardosh berib, toshning orqa tomonini ag‘darsa, unda bir afsona yozilgan. O‘sha afsonaga ko‘ra, shu atrofda bir vayrona bor. Vayronaning tagida esa ajoyib bir xazina bor. Mashaqqatiga chidagan o‘sha xazinaga ega bo‘ladi. Kimki bu mashaqqatdan yiroqlik istasa, sabru qanoat hammadan yaxshiroqdir.

Tamagir buni o‘qigach, besaranjom bo‘lib, tamagirlik tomirlari qattiq ura boshladi. Xazina havasida tishlari g‘ijirlab, toshning tagini qazishga tushib ketdi. Qanoat qiluvchi uning bu ishini ko‘rib, parvo qilmasdan o‘tib ketdi. U dedi:

- Bu naqadar mashaqqatli mehnat! Qanoat xazinasi mening hamrohimdir. Kimga Tangri ehson bermoqchi bo‘lsa, tosh o‘z-o‘zidan yorilib, uning ostidagi ehson o‘z egasini topishi mumkin.

U yo‘lga tushib, tong otguncha yurdi, ertalab qarasa, bir shaharning chetiga kelib qolibdi. Shaharga kiradigan yo‘l ko‘p ekan. Lekinu shu shaharga birinchi bo‘lib kirdi. U darvozaga yaqinlashib borganida, har tomondan odamlar chopib kela boshladi. Bu yer aholisining rasmi

bo‘yicha, podshoh mangulik yurtiga safar qilgan bo‘lsa (o‘lsa), shahar xalqidan buni sir tutishar ekan. Sahar vaqtida kim shaharga oldin kirsa, uni taxtga o‘tqazib, boshiga toj kiydirib, qo‘liga uzuk taqishar ekan. O‘sha rasm bo‘yicha, uni ham davlat kishilari va askarlari mamlakat va sipoh ustidan podshoh qilib ko‘tardilar.

Boshiga mashaqqatni ortib olgan do‘sti bo‘lsa, boylik havasiga berilib, mehnat bilan o‘z jonini rosa qiynadi, toshni boshqa tomoniga aylantirdi. U yerda yozilgan xatga qarab, uni o‘qidi:

«Kim xomtama bo‘lsa, u dunyoda doim azobda», deb yozilgan ekan.

Uni qanoat mamlakatga podshoh qildi; buni tamagirlik azobi xor-zor etdi.

Ey Navoiy, birovdan uch pul tama’ qilma: o‘zingda bor bo‘lsa, uni boshqaga bersang, shu -karamdir.

Ey soqiy, men sening bodangdan tama’ qilaman, xolos. Bu ozod odamdagi ochko‘zlik va tama’ni yo‘qotadi. Uning bir qultumi bilan meni yo‘lga boshla; qanoat mulkiga shoh qil!

 

 

XXXVI

SAKKIZINChI MAQOLAT

 

Vafo haqidakim, «vafo» so‘zining «vov» harfi[118] «semurg‘» so‘zidagi «sin» harflning o‘ndan bin son e’tibori bilan «vov» - 6 ga teng bo‘lgani kabi yashirindir, «fo»si Qof tog‘i ostidagi «fo»dek ayon va «alif»i «kimiyo» so‘zining oxiridagi «alif»ning o‘zidir; nuqta esa dunyodagi eng aziz (nomi boru o‘zi yo‘q) o‘simlik (mehrigiyo) chanog‘idagi (kamyob) urug‘dir; ushbu vafoga yetishishni istagan kishining ishi suv ustida yugurishdek va tuprog‘ ustida kema haydashdek bo‘lmagan ishdir

 

Osmonning to‘qqiz qutisi bo‘lib, hammasi zar bilan ishlangan; ularning ichida yuz minglab qimmatbaho durlar bor. Undagi har bir durning yorug‘ligi farog‘at sham’idir, oddiy dur ham emas, sham ham emas, kechani yorituvchi durdir. Uning har bittasining qiymati butun bir konning bahosidan, konningina emas, butun borliq va makonning bahosidan ham ortiq. «Osmonlar» deb nom qo‘yilgan bu narsa pok gavhardek yuz minglab yulduzlarga ega. Ularning birontasi boshqasidan pastroq deb fikrlashga aql ojizlik qiladi.

Bunda xayol qilish mumkin bo‘lgan javharlarning hammasi.bor bo‘lib, aql javhari shunday savol beradi:

- Ha, bu konda bitta dur desang yuztasi topiladi; bu ummondan yuzta desang mingtasi topiladi. Lekin bularning orasida shundayi borki, u butun jahonni yoritib turadi. Bu dengiz ostidagi eng noyob dur o‘shanisidir. O‘sha dur agar o‘z jamolini ko‘rsatadigan bo‘lsa, unga yana bir shunaqasini qo‘shish imkoniyati yo‘q. Sofdil odamlar u javharning otini so‘rasalar, oh chekib, «Vafo gavhari!» deb javob ber.

Ha, bu noyob dur vafomikan? Vafo bo‘lmasa, mehrigiyomikan? Yo‘q, uni mehrigiyo ham dema, anqo deb ata, javharning yolg‘iziyu durri yagona deb ata. U quyosh yuzidagi chiroyli xatga, tun sochining o‘rimidagi mushki totorga ham o‘xshab ketadi. Birovning qo‘liga durning kattasi tushib qolsa, bu uning joni javhariga xavf bo‘lgani kabi, kimda vafo gavhari bor ekan, doim azob-uqubat unga yordir.

Bunday odam kimni ko‘rsa o‘zini unga do‘st deb biladi; unga o‘zining mehrini, gavhardan qimmat vafodorligini izhor etadi. U kishi yaxshi odammi, yomon odammi, baxti kulganmi, yo‘qmi, bundan qat’i nazar, unga beixtiyor shafqat ko‘rsatadi. Bunday odam bamisoli ko‘zlarga nur bergan quyoshga o‘xshaydi. U ko‘zlarni yoritadiyu, lekin buni u o‘zi anglamaydi. Bunday odam go‘yo o‘z dur qatralarini yo‘l-yo‘lakay sochib ketayotgan bulutga o‘xshaydi. Lekin u bu qilmishi tufayli gul ochilishidan bexabardir.

Gul o‘zining bog‘ni bezab turganini, isi dimog‘ni muattar etishini qayoqdan bilsin. O‘t ham o‘zining hamma narsani yondirishidan bexabar. Ichkilikning ham odamni mast qilgani bilan nima ishi bor? Kimda-kim shu gavhardan boshqa gavharga ega bo‘lmasa, shunday ishlarni qila beradi-yu, lekin o‘zining xabari bo‘lmaydi.

Bu vafo gavhari qancha sharofatli bo‘lmasin, unga bir qancha g‘aliz sifatlar ham xos. Qaysi bir kishida bu gavharning boriigi ma’lum bo‘lsa, uning boshiga gavhar o‘rniga toshlar yog‘iladi. Kishi birovga birorta yaxshilik qilgan bo‘lsa, evaziga ming jafo ko‘rsa ham, jafodan qutula olmaydi. Mevali daraxtning shoxi qancha meva bermasin, tergan kishi unga shuncha ko‘p tosh otadi. Kon qancha ko‘p pok gavhar bersa, konchi uning ko‘ksini shuncha ko‘p chok qiladi. Sham uyning ichu tashini qancha yaxshi yoritsa, uy egasi uning boshini shuncha ko‘p uzadi.

Bu davr shunday o‘ziga xos bir davrki, muhabbatning qo‘li bilan panjalari orasida butunlay majaqlandi. Quyosh ham boshdan-oyoq mehrdan iborat bo‘lgani uchun har kecha osmon uni yerga kirgizib yuboradi. Qalam vafodan baxs olib borgani uchun falak muftisi uning yuzini qora qildi. Tezkor osmon choh boshida aylanadi; quduq esa unga tomog‘idan bo‘g‘ib, dushmanlik qiladi.

Evohki, osmon yengiltaklik bilan aylanishni odat qilgandan buyon bu dunyo uning oldida cho‘loq bir cholday turadi. Mexr ahliga javr qilish odatmi? Qoida o‘zi shunaqami? Lutfu vafo yo‘lida kim o‘zini gardga aylantirsa, buning evaziga unga darddan boshqa narsa yo‘qmi? Kimki vafo yo‘lida boshini bersa, nahot unga to‘lov dakki bo‘lsa! Yoki bu zamon odamlariga birovning asalini olib, uning og‘ziga zahar quyish asosiy o‘lchov bo‘ldimi? Birovga birov butun bir jannat gulshanining rang va bo‘yiga ega bo‘lgan hamda yangi ochilgan gul sovg‘a qilsa, buning evaziga u tikandan boshqa narsa bermayotir. Berganda ham bir emas, yuzta tikan bermoqda.

Xalq shu taqlidda ish tutar ekan, bir odamni topish ishi juda qiyinlashadi. U odam qanday odam desangiz, u odam shunday odam bo‘lsaki/u bilan do‘stlik ishini tuzish mumkin bo‘lsa, taqdirdan bir kishiga sitam_etib, dard tikanlari qadalsa, xaligi odamga bu bir nafas o‘z dardlarini izhor qila olsa, bir odam zamon xanjaridan yarador bo‘lsa, xasratlashib, xaligi odamdan bir chora tilay olsa; hayotdan bir kishi biron malollik ko‘rsa, xaligi odam bilan gaplashib, ko‘nglini bo‘shata olsa!

Har qanday odamning boshiga taqdir bir g‘am solsa-yu, lekin uning bir hamdard do‘sti bo‘lmasa, sirini saqlash uchun tikib qo‘ygan lablarining ipini so‘ka olmasa, ko‘nglida bor gaplarini birovga to‘ka olmasa, dard uning tanasidan chiqqan shu’lani alangalatib, tutunini osmonning naryog‘iga o‘tkazib yuboradi. Balo tig‘i ko‘ksini yorib, dard uni bir nafasda xalok qiladi. Osmon g‘am shamoli bilan joniga urib, umrining xirmonini ko‘kka sovuradi.

Bas, shunday ekan, insonga yaxshi umr yor bilan; umr degani yori vafodor deganidir. Vafo rasmini qilmagan yor ziyosi yo‘q shamga o‘xshab ketadi. Shamda yonish ozig‘i bo‘lmasa, muz sumalagi kabi yonmasdan tura beradi. Haqiqiy yor bo‘lsa, unga vafo ham yor deb bil; umrni ham yori vafodor deb bil. Kimki olamda yorsiz bo‘lsa, u shunday bir sadafki, yaxshi duri yo‘q. Kishi yolg‘iz o‘zi bo‘lsa uning xunari ham yo‘q; yolg‘iz odam - odam qatorida sanalmaydi ham. So‘qqabosh odam orzusiga yetolmaydi; axir, bir qoidan ovoz chiqqanini kim eshitgan?!

Yorsiz kishilarning ohlari g‘am bilan qoplangan. O‘tun ham bir dona bo‘lsa, yonmay tutagani tutagan. Toq odamning maishat uyi ham, bilki, doim qiyshaygan; axir, bitta ustun butun uyni qachon ko‘tarib tura olgan? Burgutning egnidagi bir qanoti sinsa, qancha tez uchsa ham, bir dam ucha oladi, xolos. Nard taxtasining tosida to‘piq-suyak bitta bo‘lsa, o‘yinchi o‘yin boshlay olmaydi. Tosh bilan chaqmoqtosh bir-biriga urilmasa, bir-biridan uzoq tutilsa, ularning orasidagi masofa - firoq ularning ikkalasini ham qorong‘ida tutadi. Ular bir-biri bilan bir lahza ko‘rishsa ham, ulardan chiqqan o‘tdan butun olam ravshan bo‘ladi. Qalamning ikkiga bo‘lingan uchidan bir tomoni sinsa ham, kotib xat yoza olmay qoladi. Yo bo‘lmasa, jayron bir o‘zi tinch bir joyni ko‘zlab ketayotgan bo‘lsa, kamonkash ovchi, bilki, uning payiga tushadi. Dur aybdan qancha uzoq (yagona) bo‘lsa ham, lekin yonida la’l ham bo‘lsa yomon bo‘lmaydi. Kimki gadoy bo‘lsa, yonida bitta yori bo‘lsa, u dunyoga shoh bo‘lishdan or qiladi. Lekin shoh bo‘lsayu, yonida yoru hamdami bo‘lmasa, uning ichidagi dard yuki og‘ir bo‘ladi. Birov birovga hamnafas bo‘lib, do‘stlik qilsa, kishi har qancha g‘amni ham yengil o‘tkazadi. Yor shunday bebaho bir gavharki, unga shoh ham muhtoj, gado ham.

Lekin bu sifatlari yozib o‘tilgan yor, afsuski, bu davrda yo‘q. Bo‘lsa ham, uni topish oson emas; xususan, odamzod orasidan topish imkoni yo‘q. Malaklar to‘dasida bo‘lishi mumkin. Lekin ularni qo‘lga kiritish uchun osmonga ko‘tarilish ham qiyin-da. Parilar ham bu sifatdan xalosdirlar; chin inson bo‘lishni parilar qayoqdan bilsin! Agar senga bu so‘z qorong‘i bo‘lsa, ayt-chi, qaysi bir pari chehrada vafo ko‘rding? Uni topish garchi qiyin bo‘lsa ham, odamlar orasida bor bo‘lishi mumkinmi? U yorning vasli kimgaki nasib bo‘lsa, uning sha’niga «Qur’on»da «g‘alaba yaqindir» oyati yozilgan.

Kimki o‘zining bir yori bilan ko‘ngli shod ekan, malaklar to‘dasi unga: «Ko‘z tegmasin!» -deydi. O‘z yorining vaslidan kimki bahramand ekan, kuygan jonim uning boshiga isiriq bo‘lsin!

Kimki vafo ko‘rib, bunga javoban jafo qilmagan bo‘lsa, uning oldida vafodan boshqa ish qilmagan bo‘lsa, ey sabo, jonimni men senga topshirayin: sen ibo qilmay, uning oldiga olib bor. Quyun bo‘l, boshidan aylanib-o‘rgil, mening jonim esa qo‘yningda xasday bo‘lib, mendan unga arzi duo yetkazgach, jonimni uning yo‘lida fido qil! Uning chamanidan bir dona barg olib kel, demayman. Uning yo‘lining changidan ko‘zimga olib kelib surt. Agar senda uning xizmatida qolishga kuch topilsa, mening ahvolim haqida arz qilib bo‘lganingdan so‘ng, avval oyog‘iga yiqilib, past bo‘l, yo‘lida tuprog‘ bilan barobar bo‘l. Tong nasimi kabi xomush bo‘lma; kechki shamol kabi qichqiriq

«Ey boshdan-oyoq pok ruh odam, butun sening jisming o‘zi ruhki, «ruhim senga fido bo‘lsin!» Sening visolingni qancha orzu qilib, intizor bo‘lay? Firoqingga yana qancha giriftor bo‘lishim kerak? Bag‘rim balo tog‘ining lolasi bo‘lib, ko‘zimdan har tomonga laxta-laxta qon oqmoqda. Hajring tufayli jonim dardmand bo‘lib qoldi; ajal tomirlari unga qayishdek chirmashgan. Seni istab shuncha ko‘p qadamlar bosdimki, izlay-izlay oyog‘imdan ajraldim. Seni tilab, har qancha azob bo‘lsa tortdim; visoling ganjini tilab, dardu ranjdan boshqa narsaga ega bo‘lmadim. Maysani qidirdim, lekin menga tikonlar sanchildi; la’l dedim, lekin cho‘g‘larda kuyib o‘rtandim. Lola istab, ko‘ksimda dog‘lar ko‘rdim; gul qidirib, ko‘nglumdan tikonlar topdim. Kimdan men jonimni ayamagan bo‘lsam, u menga imkoni boricha javrini ayamadi. Kimning oyog‘iga bosh qo‘ygan bo‘lsam, boshimga toshni do‘ldek yog‘dirdi. Ey voh, yuzta toshning orasida qolgan yolg‘iz boshim! Charx mening boshimni yuzta deb o‘ylabdi. Xuddi shu nafasda rahm etib, boshimga yetib kelsang-chi. Men o‘lib ketgandan so‘ng kelishingdan nima foyda?!»

Mening bu istagimni qabul qilib, u quyosh mendek xarob bir odam tomon yura boshlasa, joyingda turib qolmasdan darxol oldimga kel, men uchun bu xabarni Xizr hayoti haqidagi xabar bilan teng deb bil. Uni kutib olishga chiqib, yuz bor afg‘on qilay, fig‘on emas, balki jonimni unga fido etay! U jononaga ko‘zim tushar ekan, yig‘lay-siqtay; shukronasi uchun uning oldida jonimni beray! Shunday darmon bilan jonjmdan dardni olsin. Oxirgi vaqtda men armon bilan (hayotdan) ketmay.

Agar menga bu maqsad nasib bo‘lmasa, uning diydorini ko‘rish baxti muyassar bo‘lmasa, u vaqtda fano dashti tomon yo‘l olganim yaxshi! Yo‘qlik mamlakatidan joy egallaganim durust!

Har kim ham vafo jomi’dan ichar ekan, muhabbat mayidan ko‘ngli jo‘sh urarkan, bu ishda menga taqlid qilsin!

Bundan kelib chiqib men shunday umid qilamanki, u yorga kim butun dunyosini fido qilsa, uning muhabbatida hatto jonini ham ayamasa, uning to‘qqiz osmon og‘irligidagi yuklarini ko‘tarib tursa, bunday vaqtda yor ham loaqal bir zarra mehr bilan javob berishi kerak! Uni vafo konining gavhari desin; vafo konigina emas, vafo jahoni desin. Unga mirtnatdorchiligini tilida takror-takror aytsin; ko‘nglini uning muhabbatiga makon etsin. Bunday baxtli vaqtda umid qilamanki, unday odamga mendan ham sadaqalar bo‘lsin! Bunday jononaga u jonini fido qilsin, minnatlarini jon deb qabul qilsin. Vafo agar ikki tomondan bo‘ladigan boisa, ularning hayoti shuncha shodlik topadiki, buning ta’rifi varaqlarga, varaqlarga emas, ufqlarga ham sig‘maydi.

 

 

XXXVII

 

Ikki vafodor yor bir-biriga vafo qilib, boshlaridan kechgani, ularning sharofati bilan yuz ming bosh qilichdan va qilich qindan qutulgani, hatto qayta qingaga kirgani

 

Eshittimkim, baxtli podshoh, to‘rt ulusning xoni Temur Ko‘ragon iqlimlarni fath etishga kirishganda, Hindistonda qattiq jang bo‘ldi. Unga g‘alaba yuz ko‘rsatib, taqdir dushman lashkariga shikast soldi. Dushmanlarning hammasi dinsiz bo‘lgani uchun (Temur) bek: «Hammasini qilichdan o‘tkazinglar!» - dedi. O‘liklarning ko‘pligidan dashtlar to‘lib ketdi. Qizil qon Nil bo‘lib oqdi. O‘sha soy toshicha kallalar uchdi; har kishi o‘zboshimchalik bilan bosh oldi. O‘tkir tig‘lar har tomonda qon to‘kib, butun olamga g‘avg‘o soldi. Shu payt ikkita bechora sevishgan nogoh ushbu qotillarga duch keldi. Shohning jazosidan omon qolish uchun askarlardan biri ularning birini chopmoqchi bo‘lib otidan tushdi. Uni o‘ldirish uchun askar yonidan tig‘ini chiqargan edi, unisi o‘z sherigini tig‘ ostida ko‘rib, uni ximoya qilish uchun qotilga o‘z boshini tutdi.

- Agar sening maqsading bosh olish bo‘lsa, uni qo‘y, uning o‘rniga bu boshni ola qol! -dedi u.

Askar uning boshini olmoqchi bo‘lgan edi, unisi ham xuddi shu so‘zni aytdi. U qaysiga o‘z zulmini ko‘rsatmoqchi bo‘lsa, boshqa biri o‘sha gap bilan oyog‘iga yiqilar edi. Burgut panjali qotilning jahli chiqib:

- Paysalga solmay ikkalangizni ham chopaman! - dedi.

U qaysi birini o‘ldirishga oshiqsa, ikkinchisi toqatsizlik bilan der edi:

- Tez bo‘l, oldin meni o‘ldira qol, to men o‘lguncha loaqal u tirik tursin!

Ular bir-birlariga o‘z boshlarini in’om qilardilar. Boshlarini kesdirish uchun tig‘ni talashar edilar. Shu munosabat bilan orada birpas xayallash yuz bergan edi, birdan xaiq’orasida omon-omon bo‘lgani haqida nido ko‘tarildi. Chunki bu ikki yor bir-biri uchun jonidan kechgan edi, shoh ham xalqning gunohidan o‘tdi. Bu ikki yor do‘stlik, sadoqat tuyg‘ularini namoyish qilib, elni ham, o‘zlarini ham xalos qildilar. Ey Navoiy, Xudo senga ham yor bersa, sen ham unga boshingni va joningni fido et. Ey soqiy, mehru vafo shartlariga sodiq boisang, chin do‘st bo‘lsang, bir qadah keltir. Jonim xalqumimga keldi, menga davo qil, qachongacha va’da berasan, endi va’dangga vafo qil!

 

 

XXXVIII

TO‘QQIZINChI MAQOLAT

 

Ishq o‘ti ta’rifidakim, uning shu’lasi balo sahrosining lolalaridir, cho‘g‘i baloga duchor bo‘lgan ko‘ngulning qon bo‘laklaridir; mehnat-mashaqqatning qaro shomi uning tutuni, bu shomning kuyik yulduzlari uning uchqunlaridir; yor husnining nurlari haqidakim, uning alangasidan ko‘tarilgan bir yolqin bunday o‘tning chiqishiga sababchi, uning quyoshdek yuzidan tarqalgan bitta nur bunday haroratga asosdir

 

Yer yuzida endi hayot boshlanib, inson vujudini ruh mayi bilan mast qilganlarida, uning tuproqdan iborat jismini hikmat qo‘li bilan xuddi Eram bog‘iga o‘xshatib tuzdilar. Yo‘q, uni Eram bog‘i ham emas, jannat bog‘iga, bog‘ ham emas, hurlar jilva qilgan joyga o‘xshatib tuzdilar. Har lahzada qushlari yuz afsona kuylashadi, har kim iltimos qilsa, yana kuylashadi. Uning saxni osmon bog‘idek bezatilgan; har bir guli xuddi to‘lin oyning o‘zi. Uning gulgun yuzi yangi ochilgan gullardir; uning upasi gulga gulgunlik bag‘ishlaydi. Tik savsan, balki to‘g‘ri sarv va shamshod unga qomat bo‘lgan. Mushk hidli sunbul unga zulf; lola va oq gul unga yuz va yonoqdir. Yuzidagi terlari quyosh chashmasiga o‘xshaydi; bag‘baqasi o‘sha suvning ustidagi ko‘pikdir. Ko‘zidan fitnagar nargislar paydo bo‘lgan; labi xuddi kulib turgan g‘unchaning o‘zi. Labidagi tuklar xurram sabzazofu, sabzadagi shabnam uning terlaridir. Husnu jamol unda o‘ylaganingdan ham ko‘p, qancha ko‘p o‘ylasang, o‘sha o‘ylaganingdan ham ortiq.

Lekin dilni tortadigan narsa uning husni emas, elning sabr-toqatini olgan ham bu jamol emas. Ishq bulbuli o‘z dostonini kuylay boshlaganda tomosha qilish uchun bu boqqa kirdi. Uning nazari gulga tushishi bilan zor bo‘lib, shavq o‘tidan joniga xabar yetdi. Gul shoxiga o‘ltirib, joy tanladi; undagi otashin (qizil) gullar uning joniga o‘t yoqa boshlashdi. Jonining ichi ishq o‘tidan o‘rtanib, g‘am shu’lasidan ko‘ngliga iztirob tushdi. Ishq uning sabru qarorini talon-toroj etdi, gul esa unga firib bera boshladi. Gul unga jilva qila boshlagach, endi unda sabr qilish imkoni qolmadi. Kuyib-yonib, u shunday qichqiriq soldiki, buning o‘tidan chamanning ichi qizib ketdi.

Shunday kuyish va kuydirish yuz bergach, shunda oshiqlik va ma’shuqlik namoyon bo‘ldi. Ishq tug‘yon solib, rivojlanishi bilan oshiq parishon ahvolga tushib qoldi. Husn yana yoqimli jilvalar qilib, zulfning qo‘liga balodan tuzoq topshirdi. Jahon mamlakatining boshiga ishq g‘avg‘osi tushib, zamon ahli ishqning taloniga uchradi.

Ishq degani bu qanday o‘tki, u hujum qilganda uning tutuni va uchqunlaridan osmon va yulduzlar yaraldi. U tutundan malaklar pashshadek qochdilar. Falak osmonda oddiy bir fonusdek bo‘lib qoldi. U tufayli aql peshonasi qoraydi. Rux ko‘zidan ham u yoshlar oqizdi.

Ishq shunday narsaki, mayxonada ham uning haqida baxs to‘xtamaydi: Ka’baning libosi ham shu tufayli qoraygan. May o‘ti butning[119] yuzini qizartirib, bayroqqa aylantirgach, shu’lasi «Qur’on»ni ham kuydirdi. «Qur’on»ning varaqlarini kuydirayotgan chog‘da o‘t yoqaman deb rahlni[120] ham sindirdi. Butxona deb masjidni haqorat qildi; imonni kufrga almashtirdi. Taqvo libosini itning ustiga yopqich qildi; yopqichning har yerdagi yamoqlarini bezak uchun solingan gul deb hisobladi. Dinsizlikni o‘rganish uchun kitob ochib, har qanday xudoga ham sanam deb xitob qildi. Masjidning ichida isyon bodasini sotib, mehrob burchagiga may xumini o‘rnatai. Gulshanning ichida guldan o‘t yoqdi, mayxona burchagini sharob bilan yoritdi. Bu gulning qanday gul ekanidan bog‘ning nima xabari bor? Ichidagi mayning qanaqa may ekani bilan xumning qanchalik ishi bor?

Rux bu gulning tikaniga oyog‘idan ilingan, jon ham shu may isidan mastdir. Uning tufayli sarosima aql ishi turli ixtiloflar bilan to‘la: ixtilofgina emas, poyma-poy.

Poyma-poygina emas, uni ablaxu nodon, deb ayt, nodon ham emas, biyobondagi telba deb hisobla.

Qaydaki ishq o‘ti shu’la sochib turgan bo‘lsa, u o‘t ustida aql misoli bir xashakdir. Kuyib, bu o‘tga ko‘ra bo‘lgan ko‘ngulning obod o‘lkasi bunga kirmaydi. Chunki qaysi ko‘ngulni ishq makon qilgan bo‘lsa, uni ishq o‘z o‘ti bilan la’l koniga aylantirdi. Ishq bo‘lmasa, ikki jahon ham bo‘lmasin; ikki jahongina emas, jon ham bo‘lmasin! Tan ishqsiz bo‘lsa, uning joni ham bo‘lmaydi; kishi husnni nima qiladi - u oniy bir narsadir. Ishq o‘ti mamlakat podshohiga uncha nazarga ilinmas oshiqni boridan orttirib, shirin qilib ko‘rsatadi. Ishq dur bo‘lib, ko‘ngul unga qutichadir; hatto ishq quyosh bo‘lib, ko‘ngul unga burjdir. Quyosh ham emas, u bazmdagi yonayotgan o‘tdir; shunchaki yonayotgan o‘t emas, kuydirayotgan o‘t. Inson tanasi suyaklarning tuzilishidan tashkil topgan uy bo‘lib, ishq agar o‘t bo‘lmasa, uni kuydirmas edi. Yor husnining ishi oshiqdagi ishqni yuzaga chiqarish bo‘lib, bu xol odamning sham’ bilan o‘tinni o‘t oldirganiga o‘xshaydi. Husn qancha dilni o‘ziga qattiq bog‘lasa, ishq o‘ti ham odamlarning ko‘nglida shuncha tez yonadi. Gulda lutfu tarovat qancha ko‘p bo‘lsa, bulbulning xasratida ham g‘ufg‘ula shuncha ko‘p boiadi. Ko‘ngul yarador bo‘lsa, u oh chekadi; o‘tni kovlasang, alanga ham shuncha balandga uradi. Ishq uchun jonni o‘rtash mushkul emas; o‘tga ham butun jahonni yondirish qiyin emas. Alanga har qanday toshni suv qilib yuborganday, ishq ham zolim aqlni eritib yubora oladi. Zohidlik dunyosini yondirib yuborish uchun bitta uchqun yetarlidir! Tikon va xashak qancha ko‘p bo‘lmasin, yashinga bas kela olmaydi-ku! Ishq agar filga o‘z kuchini ko‘rsatadigan bo‘lsa, fil filning oyog‘i ostida qolgan chumolidek bo‘lib qoladi.

Lekin oshiq o‘zini oshiq deb atasa, u oshiq emas; har kim ham ishqda sodiq bo‘la bermaydi. Kimki kezib yurib husn tanlasa, so‘ng ko‘nglini bu husn egasiga bog‘lasa, unday ko‘ngulni ko‘ngul dema, u bir parcha toshdir. Sham ham o‘z o‘ti bilan xarsang toshni qizdira olmaydi-ku! O‘zini kishi ko‘ziga g‘amgin ko‘rsatib, motami bo‘lmasa ham yoqasini yirtar ekan, bunday odamning tashi xiylakorligi orqasida malakka o‘xshaydi; ichi esa iblis bilan birlashgan, zohiri sadoqat bilan bezangan, ichi esa fisq-fasod bilan bulg‘angan!

Unday odam yoridan o‘z xohishining ushalishini talab qiladi: gap-so‘zidan esa auabsizxgi bilinib turadi. Goh yonning la’l labidan jon tama’ etadi, bitta jon emas, imkoni bor hamma narsani so‘raydi. Goh u yorning gul hidli badanini, taninigina emas, tanasining har bir a’zosini vasf qiladi. Jimjimador xatlari xazil kitobiga o‘xshaydi: uning mazmuni faxsh, yolg‘on va firibdan iborat. Ko‘zbo‘yamachining shishasidek usti sofu lekin zimniga yuz xil makru xiyla, yolg‘on joylashgan. Shu ham oshiq hisoblanadigan bo‘lsa, uni o‘ldirish, boshdan-oyoq vujudini kuydirish kerak.

Haqiqiy oshiq deb sen shuni bilki, u dard bilan yashaydi; uning tili ham, dili ham, ko‘zi ham pok bo‘ladi. Ishq uni o‘z «men»idan pok qilib, hatto fano o‘tiga xashak qilgan bo‘ladi. Yuzini sariq qilib, dardini yashiradi; ko‘zini ariq qilib yosh oqizadi.

Uning kasalmand, ozg‘in tani qilga o‘xshaydi; bu qildagi har tuguni uning bo‘g‘inlaridir. U orqasida ishqning yuz g‘amdan to‘plangan yukini orqalagan; har bir tugunda bitta g‘amning oyog‘i boylangan. Dard yukidan uning qaddi xam bo‘lgan, «dard» so zidagi «dol» harfi qaddining xuddi o‘zi. Badani osmonning badaniga o‘xshash butun dog‘; har dog‘ uning qora tundagi azobidan nishonadir. Ko‘ksining yorig‘idan chiqib turgan o‘t shorn balosiga sahar bo‘lishidan nishon beradi. Ko‘ylagida parcha-parcha dog‘larning o‘rni; bebaxt chakmonining tevarak-atrofi yamoq. Ko‘nglidan boshqa odamning xayolini butunlay chiqarib yuborgan; ko‘nglini sevgilisining xayollari bilangina to‘ldirgan. Ma’noli gaplarga o‘rgangan tili har qanday so‘zni ayta bermaydi; uning ko‘nglida jononining g‘amidan boshqa g‘am yo‘q. Yor yuzini ko‘rib, ko‘zida hayrat; yor qarashi uning ko‘nglini o‘rtagan. Ko‘nglida yor g‘amini chekib, uning rashki tufayli har tomonga ko‘z yoshlari qon bo‘lib sochiladi. U qaysi tomonga nazar solmasin, unga yorining go‘zal jamoli jilva qiladi. Hatto o‘zini ham butunlay unutadi; qayoqqa ko‘z tashlamasin, ko‘ziga faqat yori ko‘rinadi.

Kimki shunday ishqning qo‘lida mag‘lub bo‘lsa, bundan boshiga nima tushsa ham uni yaxshi deydi. Ishq kimning ko‘nglidan shunday o‘rin olgan bo‘lsa, uni o‘zligidan ham forig‘ etib, mast qiladi. Bunday kishiga xos yer zohidlar uyi emas; uning ko‘ngli ishq o‘tidan xalos boimagani ma’qul. Sog‘lom fikrli kishilar unikiga yig‘ilib, uni qiynab, malomat qilishsa, jannatni va’da qilib ovutishsa, ko‘nglini esa ishq o‘tidan sovutishsa, (ishq yo‘lidan) aynib, yana u toat-ibodatga berilsa, shu toat bilan qanoat qilsa; ishq balosidan orttirgan yaralarini tuzatsa, mashaqqat o‘qlaridan paydo bo‘lgan yaralarni bitirsa; tanasining qushiga so‘fiylik xirqasini tuzoq qilib, tasbehining donalari bilan u qushni o‘ziga rom etsa! Xilvatda o‘tirib-o‘tirib, tomog‘i qurib, biroz havo olish uchun u dam olgani chiqsa. Ko‘chalar, xiyobonlar tomon borib, u Musallo bilan Maydon tomonga ham o‘tsa. Dasht tomonidan to‘p-to‘p otlig‘lar ko‘rinib, ular hammasi maydonda javlon qilishga otlangan bo‘ladi. O‘shalarning orasida nogoh husnu malohat mayidan kayf qilgan bir go‘zal ko‘rinib qoladi. May o‘tidan yuzida yuz gul ochilgan, bu gullarning bittasi dastoriga qistirib qo‘yilgan. Husni o‘tining alangasi gulzor bo‘lib, bu gulzorning har tomonida gulnor ochilib yotibdi. Xoli har qanday baloni daf etuvchi; uning o‘tida ko‘z qorachug‘i yonib, hammayoqqa isiriq bo‘yini tarqatadi. Qoshlari oy yuzining ustidagi xushbo‘y yangi oy; uning ikkalasi ham aqlni devona qiladigan darajada chiroyli!

Yanada to‘g‘rirog‘i, bu qoshlar oshiqlarni o‘ldirish uchun o‘zaro maslaxatga o‘ltirib, boshini boshiga qo‘shgan. Husnini namoyish qilish uchun u qoshida (jingalak) tugunlar yasagan. O‘ziga zeb berish uchun «nun» harfiga o‘xshatib yasalgan bir tugunning ustidagi nuqta shamraning[121] urug‘iga o‘xshaydi. Sunbul sochlarida tugun ustiga tugun, bu tugunlar tugun emas, xalqa ustiga xalqalardir. Uning zirak taqqan quloqlari safni yorib o‘tuvchi turk askarlariga o‘xshaydi; go‘yo u o‘limni o‘ylab, ustidan temir sovut kiyib olgan. Chaqnagan ko‘zi noz bilan har tomonga boqadi; bu bilan zohidlar va taqvodorlar xirmoniga o‘t yoqadi.

Bu o‘tning tutuni kipriklar safining orasidan o‘tganda, ularning hammasini qoraytirib qo‘yadi. Uning ko‘zlari surma qo‘ymasa ham qop-qora, fusunkor; jahon bu ko‘zlar tufayli surma rangiga kirgan. La’li labida bir qatra ter dumaloq bo‘lib turibdi; u mangulik chashmasidan tomgan bitta jonga o‘xshaydi. Lab tuklarining har bittasini hayot maysasi deyish mumkin: ular Xizr turgan qorong‘i zulmatdan o‘sib chiqqan. Kishilarga orzu bo‘lgan baqbaqasida qatra-qatra suvlar ko‘rinadi; bu baqbaqa chuqurchasiga suv o‘sha chashmadan sizib tushgan. Har mo‘yi jon tomiridan tortib, kofir zulfi esa imon tomirlarini ham yulib oladigan. Uning gulrang ipak libosdagi qomati guldor kiyimga o‘ralgan sarvga o‘xshaydi. Uning chopqir oti yashinday tez qadam bosadi; sayr qilib yurib, yashin-day chaqnaydi. Uning oti yashin bo‘lib, ustiga mingan o‘zi quyosh bo‘lgandan keyin uni ko‘rib el-xalq kuysa, yig‘lasa, ajablanmasa ham bo‘ladi. Gul singari etagini beliga qayirgandan keyin, to‘nining etagidan uning savsan rangidagi ko‘ylagi ko‘zga tashlanadi. Ro‘molining rasmlari gul ko‘rinishida bo‘lib, savsan va gullar ustidan gul sochayotganga o‘xshaydi. Dastoriga bitta gulni qistirib qo‘ygani sarv va terakka gulni payvand qilganlarini eslatadi. Bu qanday go‘zal manzara, o‘zi, ey ko‘ngul! Bu Xalil o‘zini urgan gulistonmikan[122], ey ko‘ngul?!

Chaqqonligi aqlni kuydiradi; nozikligi ruhni titratadi. Maydonda turgan kishining boshiga u to‘polonda shuncha balolar yetsa, tuproq bo‘lib ketishdan o‘zini saqlay olmaydi. Axir, butun zaminu zamon ham u go‘zalning oti oyog‘i ostida-ku!

Uning devsifat oti qayoqqa qadam qo‘ymasin, odamlargina emas, malaklar ham bezovta. Uning ustidagi chavandoz qotil mahbubi esa odamlarni devonavor o‘ldirishdan tinmaydi. Bu yerda agar Shibliy bo‘lsa ham, Zunnun bo‘lsa ham[123], ular nam parishonxol bir telbaga o‘xshab qolardilar. Din ularning motamida oh-voh chekkan bo‘lardi; aql piri yosh boladek og‘zini ochib qolardi. Har qanday irodali ruh unga boqqanda, og‘zidan so‘lakayi oqib turib qolardi.

Bu vaqtda aql ketib, xalq ham ibodatni unutadi. «Taqvo va aql degani o‘zi nima?» - deydi hamma. U go‘zalni ko‘rmagan odamlargina bu o‘tdan omon qoladi, lekin uni ko‘rib, kul bo‘lish ham yomon emas. Nimaiki iflos bo‘lsa, o‘tga tushib toza bo‘ladi, poklar esa bu o‘tda yana ham pokroq bo‘ladilar. Bunday kuyishni kim odat qilgan bo‘lsa, u dunyo, bu dunyo saodat unga yordir.

 

 

XXXIX

 

Shayxi Iroqiy Shomda husn gulining sham’ini ko‘rgach, parvonadek tutagani va (bu ishq) shu’lasi inkor tikanlarini kuydirib, inkor etuvchilar boshidan oshib ketgani

 

Fano ko‘yida boqiy turgan odam zamon faxri - Shayxi Iroqiy edi. Uning ko‘ngli ishq sirlarining xazinasi bo‘lib, uning gaplari ishqning (yomg‘ir o‘rniga) gavhar yog‘diradigan bulutlarini eslatardi. Uning (insonning) tabiati ishq o‘ti bilan yo‘g‘rilgan, «ishq» so‘zining harflari esa uning, peshonasiga yozib qo‘yilgandek edi. Lekin bu ishq o‘tining davosi unda bo‘lsa ham (kishilar ko‘ziga) taqvo pardasi bilan yopib yurardi.

Bir necha vaqt u Misrni o‘ziga makon qildi. (Kunlarning birida esa) ertalab o‘rnidan turib, Shomga yo‘l oldi. Bu vaqtda Shomda bir odam taxtrii egallab, xokim bo‘lib turar ekan, u tun mamlakatida to‘lin oydek edi.

Hokim Shayxning bu tomonga kelayotganining (ma’nosini) tushundi va buni o‘z ahvoli, mavqei uchun sharaf deb bildi. U mamlakatdagi yaxshiyu yomon - hamma kelayotganini eshitgan zamon uni qarshilash uchun chiqsin! - deb buyruq berdi. O‘zi ham mamlakat xokimi soyaboni sifatida chiqar ekan, qo‘shinining oyog‘idan ko‘tarilgan chang osmonni to‘sib qo‘ygandek bo‘ldi.

U to‘da Shayxga yaqinlasha boshlar ekan, barchalari otlaridan tushishdi. Ular u kelayotgan yo‘lga boshlarini qo‘yar ekanlar, ko‘z yoshlari bilan esa ko‘tarilgan changni yopmoqchi bo‘lgan edilar.

Hokimning bir o‘g‘li ham bo‘lib, u shunday chiroyli ediki, unga yuzta Misr shohlari qul bo‘lib xizmat qilishga tayyor edi. U lutfu malohatda jahomofati, jahon ofati ham emas -jon ofati edi.

U Shorn mamlakati qorong‘ilikda qolganda uni yoritib turuvchi nurli Oy bo‘lib, Misr xalqi (Yoqub) payg‘ambarning (o‘g‘li) - Yusufdek edi. Arab mamlakatlari ichida ajoyibning ajoyibi bo‘lib, unga ajam ham, arab ham shaydo edi. Misr diyori uchun misli qo‘g‘irchoa bo‘lsa, Shomda qorong‘ilikda qolganlarga obi hayotdek edi.

U go‘zal Shayx ko‘ziga ko‘rinishi bilan yuzini uning oyog‘iga qo‘yib, oh cheka boshladi. Irshodlik xirqasini chok-chok etib duo tasbehini uzib tashladi.

Shoh va uning qo‘shinlari Shayxga tuproqdek bo‘lib, u esa shoh o‘g‘li yo‘lidagi tuproqdek edi.

Ishqda Shayx shunday bir xolga tushgan ediki, hayratdan kelgan odamlarning hammasi lol edi. Ammo bu ishq har qanday nuqson-dan pok bo‘lib, u nima qilsa, ajablanadigan yeri yo‘q edi. Shayxni ishq o‘ti xalok qilar ekan, uning shu’lasi o‘sha to‘dani o‘rtantirib yubordi.

O‘ti boshqa ko‘ngullarga xabar bergan bo‘lsa, ohi bag‘irlarga ta’sir ko‘rsatdi. Titrashidan, o‘rtanishidan uning pokligi Quyosh singari fosh bo‘ldi. Hokimning ichidan o‘t alanga ko‘rsatib, o‘zi va uning o‘g‘li Shayxga murid bo‘ldilar.

Kim ishqda bu xilda pok bo‘lsa, bu sifat oqibatda xosiyatli bo‘ladi. Haqiqiy husnni agar ro‘parangda ko‘rsang, xoh uni ko‘zguda ko‘r, xoh suvda - maqsad uni ko‘rish bo‘lganidan keyin ko‘zgu va suvda vujud yo‘q-ku! Bunda odam qaerdayu hayosizlik qaerda? Ishqda poklikdan boshqasi mumkin emas.

Ey Navoiy, agar ishq seni xalok etsa, agar bu ishq pok bo‘lsa, o‘limdan nega qo‘rqish kerak?

Soqiy, men o‘libmen, sen menga jon suvini tut. U shunday sof va pok, xuddi tiriklik suvidek bo‘lsin, toki men uni yoqam va ko‘ksimni chok qilib, qancha bo‘lsa, pokligicha to‘latib ichay!

 

 

XL

O‘NINChI MAQOLAT

 

Rostlik ta’rifidakim, borliq uyi shu to‘g‘ri ustun bilan tik, ul uyning yotoqxonasi burchagida bu nur (rostlik) sham’i majlisni bezatadi; egrilikni esa rad etish haqidakim, agar egri odam kumush badan go‘zallar yuzidan zulfdek joy olsa xam (baribir oxirida) boshi kesiladi; egri odam agar xazina ustida ajdahodek xalqa bo‘lib yotgan bo‘lsa xam uni o‘ldirish zarur

 

Har kim o‘ziga to‘g‘rilikni odat qilgandan keyin charxning teskari aylangani bilan uning nima ishi bor?! O‘qning[124] uchishi to‘g‘ri bo‘lgandan so‘ng, yerning egriligining unga nima ziyoni bor?!

Yo‘l qancha to‘g‘ri bo‘lsa, maqsad shuncha yaqin, yo‘l egri bo‘lsa, maqsad uzoqlashganiga ajablanish o‘rinsiz. Nay to‘g‘ri bo‘lgani uchun so‘fiylar uni yaxshi ko‘rishadi; chang to‘g‘ri bo‘lmagani uchun qulog‘i buraladi. Nayza to‘g‘ri bo‘lganidan doim boshi yuqori; arqon esa chirmashligi tufayli bog‘lash uchun ishlatiladi.

Ayvonda yonayotgan shamming bo‘yi to‘g‘ri bo‘lgani sababli u kechasi qorong‘ida bazmning mahbubasisa avlandi Yegri uchish qilib parvona ko‘p aylangani uchun oxiri sham’ o‘tiga urilib yonib ketdi. Sarvning qomati to‘g‘ri bo‘lgani uchun xazon kulfatidan ofat ko‘rmay, doim ko‘m-ko‘k. Bog‘dagi toza sunbul har narsaga chirmashib o‘sgani uchun egrilik uning yuzini qora qildi. Changning qili to‘g‘ri bo‘ladi; egri bo‘ldimi, sozlanmagani.

Mistarning[125] chizig‘iga yozuv to‘g‘ri kela bergach, qalam boshini ko‘tarmasdan yozgani yozgan. Unda bitta chizig‘ egri bo‘lsa, xatga bitta dog‘ tushadi; ko‘chirilayotgan nusxada esa har sahifada qiyshiq xat bo‘ladi. Hum parilar xizmatida bo‘lgan biron hur naslli pari paykarning gulrang yuzi o‘t bo‘lib, bu bilan dunyoga o‘t qo‘yishni o‘ziga maqsad qilib, gul yuzidagi har bir ter toza gavhar bo‘lib, bu terdan ko‘p-ko‘p gullar ochilib, sochlarining har tomonidan mushk isini beruvchi chiziqlar bo‘lib, ter namidan o‘tdan tutun ko‘tarilib tursa, uning mijozining latifligi el ko‘nglini olish uchun (bir-biriga zid bo‘lgan) o‘t bilan suvni parvarish qilsa, uning latofati qancha desa shuncha bo‘lsa, husnu jamol ham imkoni boricha mavjud bo‘lsa-yu, lekin uning qaddi-qomati sarfaroz bo‘lmasa, gulzorida u sarv kabi noz qilib yurmasa, sarvi xiromon bo‘lib, to‘g‘ri qadam bosa olmasa, mijgon o‘qlarini ham to‘g‘ri mo‘ljallab ota olmasa, zor oshiqlar unga jonini bermaydi; odamlarning birontasining ko‘ngli ham unga giriftor bo‘lmaydi. Namozxonlar mehrobni to‘g‘ri qurmasa, ko‘z qiyshiq boqib, namoz ham to‘g‘ri o‘qilmaydi.

Xatni to‘g‘ri yozadigan kishilar haqiqiy sog‘lom kishilardir; xat agar egri yozilgan bo‘lsa, demak, yozgan odam ham to‘g‘ri emas. Kimning qarashi to‘g‘ri bo‘lsa, o‘sha haq. Kimning qo‘li egri bo‘lsa, o‘g‘ri bo‘ladi. Kimki qoii egrilik bilan shuhrat topgan bo‘lsa, xalq uning qo‘lixi kesib to‘g‘ri qiladi.

Ko‘z tug‘ilishdan egri bo‘lsa, uning odati bittani ikkita qilib ko‘rsatishdir. O‘zi bitta bo‘lsa-yu, boshqasi tagida bo‘lmasa, bittani ikkita qilib ko‘rish - ko‘p xudolikni tan olish bilan barobardir.

Sulaymon deb nom chiqargan odamning durri zoti aslida payg‘ambarlik dengizidan edi. U jahon podshohligi taxtini egallagan, ham podshoh edi, ham payg‘ambar. Butun dunyo mamlakatlari uning qo‘l ostida edi; odamlar kabi devu parilar ham uning buyrug‘iga bo‘ysunardi. Agar u podshohlik chodirini cho‘lga tiksa, qushlar uchib kelib, pati bilan darxol soyabon bo‘lardilar. U ochiq, havoli yerlarga gilam to‘shab o‘ltirardi; safarga chiqsa, yellar unga qo‘shimcha ot vazifasini bajarardi. Devu parilar ham odamlar to‘dasi bilan birga uning sirli uzugi tufayli[126] buyruqlariga tobe’lik jko‘rsatardi.

Ushbu zamon xoqoni va podshosi[127] oddiy podsho va xoqon emas, zamon Sulaymonidir[128]. Uning taxtining poyasi osmon avjigacha ko‘tarilgan; toji esa eng tik turgan quyoshga o‘z soyasini solgan. Saroyining gumbazi osmon gumbaziga o‘xshash bo‘lib, bu saroydagi unga qarashli odamlar yulduzlardir. Martabasining yuksakligi Jamshid bo‘ysunganlar Hurmuzu Xusravgacha[129] yoyilgan; mamlakatining kengligi Sulaymonnikicha bor.

Lekin o‘z zamoni Sulaymonga hukmdorligini yurgizish uchun sehrli uzuk bergani kabi, bunga ham, hukmdorlik qilib turarkan, aylanib turuvchi charx bir uzuk nasib etgan edi. Kimgaki xonlik qilish muyassar bo‘lgan ekan, bu uzuk bilan. hukmronligini yurgizishi mumkin edi. Uzuk o‘zi sadafdan, lekin xati gavhardan edi. Qanday ajoyibki, davr, zamon uning xatini «Rostlikdan xaloslik»[130] deb bitgan edi. Shohga agar shu muxrning xati yordam bermasa, u har narsaga giriftor bo‘lishi mumkin edi. Oxirigacha to‘g‘rilik uning qoiidan tutgani uchun, to‘g‘rilik bilan xalq ham uning farmoniga bo‘ysuna boshladi.

Kimki to‘g‘rilik yoiini bilmoqchi boisa, bilsinki, bu ikki xil bo‘ladi. Biri shuki, kishining so‘zi to‘g‘ri bo‘lsa, uning so‘zi bilan birga o‘zi ham to‘g‘ri bo‘lishi kerak. Yana biri shuki, yolg‘on gapni ba’zilar taassuf bilan, uyalganidan «to‘g‘ri!» deydi. Oldingisi, hech shubhasiz, yaxshi, lekin ikkinchisi ham yomon emas. Kishi yolg‘onni gapirsa ham kam gapirsa! Qani endi shunday odam bizning zamonda ham topilsa.

Biz shunday qiziq zamon odamlariga mubtalo bo‘lganmizki, ularning oldida rostgo‘ylikdan yomon narsayo‘q. Ulardan to‘g‘rilikni qidirgan kishi qoshlaridagi nomi-«Chin», o zi nochin jingalak mo‘yni topadi, xolos. «Chin» kofirlar mamlakati bo‘lsa ham, nomi «Chin», ya’ni «to‘g‘ri» boigani uchun, qara, hatto jannatning o‘zi ham unga rashk qiladi.

Lekin odamlarga Xudoning o‘zi ato qilgan bu to‘g‘rilik, qara, ularning oldida xato bo‘lib ko‘rinadi. So‘zlashda xato gapirishga o‘rgangan odam noto‘g‘ri fikrni to‘g‘ri deb gumon qiladi. Kimki bu davrda to‘g‘ri gapirishga odatlangan bo‘lsa, u kambag‘allik, yetishmovchilikdan boshqa narsani bilmaydi. Bu davr istagi egrilik bo‘lgani uchun, sen haqiqatni talab qilsang, unga yoqmaysan.

Bu aylanuvchi osmonning hech to‘g‘ri ishi yo‘q; uning pargori chizgan chiziqning ham bironta to‘g‘risi yo‘q. Kimki to‘g‘rilikni o‘ziga kasb qilib olgan bo‘lsa, davrning aylanishi unga doim dushmanlik qiladi. Qalam to‘g‘rilikka yo‘l ko‘rsatgani uchun doim uning boshi kesilib, pastga bo‘lib turadi, «Alif» ham to‘g‘rilik alomati bo‘lgani uchun, «balo» (so‘zi) uni, qara, o‘zining orqasiga olibdi[131]. Shoh chaylasining arqoni ham to‘g‘ri tortilgani uchun, qarav boshdan-oyog‘igacha eshilgan: chirmash.

Uchar yulduz to‘g‘ri uchgani uchun boshdan-oyog‘i tamom o‘t bo‘lib yondi. Ilonning tana tuzilishi egri-bugri bo‘lgani sababli xazina ustida yotsa ham og‘zida zahar. Yangi oy egriligidan charx qadami turgan joydan ko‘rinadi. Salla ham chirmash o‘ralgani uchun boshning ustiga chiqishi loyiq topildi.

Yo‘q-yo‘q, bu yozganlarimcha emas, balki bu gaplarimning hammasi qalamning xatosi. Yegrilikning ham, to‘g‘rilikning ham o‘z haqiqiy ta’rifi bor; yolg‘on egrilikdan, to‘g‘rilik haqiqatdan iboratdir. Sham’ o‘z to‘g‘riligi bilan xursand; boshdan-oyoq kuysa ham, u nurga aylanadi. Yashin egrilikni odat qilgan bo‘lib, hammayoqni yoritsa-da, yerning ostiga kiradi. Bog‘bon o‘z yeriga reja tortmas ekan, bog‘ning ko‘rinishi changalzorga o‘xshab qoladi. Dehqon agar mola bosmasdan urug‘ sochsa, qancha bir xil sochmasin, ekini, baribir, suvni tekis ichmaydi. Oynaning yuzi qancha tekis bo‘lsa, oy yuzlining yuzi ham shuncha to‘g‘ri ko‘rinadi. Temir qalpoqning yuzi qancha sayqallangan bo‘lmasin, yuzning aylanasi unda cho‘zilgan xolda aks etadi. Jim turgan suvda quyosh aks etadi: chayqalgan suvda esa egri ko‘rinadi. Xato bilan yolg‘on gapirish hisobga kirmaydi; chunki uning yolg‘onligi bilingach, undan qochiladi.

Bir kishining so‘zlari boshidan-oxirigacha to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Aksincha, bo‘yalgan, yovuz bo‘lishi ham. Ularning birinchisi ham, keyingi bo‘yab gapiradigani, yovuz ham o‘z ixtiyoridan tashqari xolda shundaydirlar. Ularning peshonalariga shunday yoziigan bo‘lsa, ular nima ham qila oladi?! Alloh bir kishini habibim[132] desa, xalq ham uni «sodiq xabarchi» deb atay boshlaydi. Chunki uning barcha so‘zlari to‘g‘ri bo‘lib, ro‘para kelgan borki uni «saddaq»[133] deydi. U: «Qaysi habib?» desang, osmon oyog‘i ostida xok bo‘lib, jannatdagi sidra va to‘bi daraxtlari oldida xas-xashak bo‘lgan kishidir. Uning dinini ishonchli din ekanligini bilgach, barcha payg‘ambarlar unga ummat bo‘lish istagini bildirganlar. Ummatlari to‘g‘rilik, xalollik bilan nido qilishar ekan, «Yolg‘onchilar mening ummatim emas», degani esga keladi.

Butun koinot azob ichra qolgan chog‘da uning ummatlari najot ahli bo‘lgusidirlar. Shunda barcha payg‘ambarlar to‘g‘rilik bayrog‘ini ko‘tarib, o‘zlarining bu masalada unga ummat bo‘lish istagini bildirar ekanlar, yolg‘onni gapirgan tili va yozgan qalami tufayli payg‘ambarlik safidan chetlatiladi. Xato va yolg‘onni so‘zlash hisobga o‘tmaydi. Bu bilingach, bundaylar uzoqlashtiriladi.

Kimki yolg‘on gapirishni odat qilgan bo‘lsa, uni eru musulmon deb bo‘lmaydi. Yolg‘onchi o‘z gapini o‘tkazish uchun qancha urinmasin, u o‘z gapini bir-ikki marta o‘tkaza oladi, xolos. Uning bu ishidan xalq g‘ofil bo‘lsa ham, lekin Tangri o‘zi bu xoldan voqif. Bu xususiyat elga qancha mahfiy bo‘lmasin, yolg‘on baribir o‘zini oxirida ma’lum qiladi. Yolg‘on tong o‘zini qancha oshkor qilsa ham, uning nurlari, kuzat, baribir uzoq turmaydi.

Har sohada kkimgadir firibgarlik qilinar ekan, u yolg‘onchilik oldida bir navdir.

Kimki, qizishib turib ont ichgan bo‘lsa, onti yolg‘on bo‘lsa, aybi yuvilib ketadi. Kimki o‘zini yolg‘onchi sifatida tanitgan bo‘lsa, rost gapirsa ham, xalq uning hamma gapini yolg‘on hisoblaydi. Bu xususiyat uni doim qiynoqda saqlaydi. Hech narsa bilan u bu qiynoqdan qutula olmaydi. Kimki yolg‘onchi deb nom chiqargan bo‘lsa, o‘zinikilar ham, begonalar ham uni shu ot bilan chaqirar ekanlar, to‘g‘rilik nomi unga hech qaytib kelmaydi. Rost gapirsa ham,, xalq unga inonmaydi. Kimning chin gapi el orasida yolg‘on deb topilar ekan, yolg‘onni chinga aylantirish imkoni bormi?!

Qanday bir og‘ir vaziyatda qolganingda ham, chin gapirishning iloji bo‘lmasa, yolg‘onni ham gapirma.

 

 

XLI

 

Qirg‘ovulning chin gapirish o‘rniga yolg‘on gapirib, bir falokat tuzog‘iga ilingani, chin so‘zni sher yolg‘on deb oylab, ovozini eshitib, yetib kelmagani va uni balo tuzog‘idan xalos etmagani

 

To‘qayda bir yirtqich sher bor edi. Vaxshatda osmon sheridek qo‘rqmas edi. U bolalari bilan o‘ynab, zavqqa to‘lganda, chumolilar uning bolasini talab qiynardi. U o‘zining ajralmas bu boyligi -farzandini og‘ziga tishlab asrar edi.

O‘sha to‘qayda bir qirg‘ovul ham bo‘lib, bu yirtqich sherning vaxmidan doim qo‘rquvda edi. Sher bo‘lsa bolasini og‘zida tishlab, dam-badam to‘qayning goh u yog‘iga borardi, goh bu yog‘iga. Sho‘rlik qush uning tepasida nogahon parr etib uchsa, sher qo‘rqqanidan seskanib ketar, bolasiga ham tishi botib ketardi. Tishi bilan o‘z bolasini, o‘z jigarporasini yarador qilardi.

Doim unga shu g‘am ichida g‘am, g‘am ham emas, motam ustiga motam edi. Bu tashvishdan ko‘ngli ozor topib, u qirg‘ovul bilan o‘rtoq bo‘la boshladi. U dedi:

- Mening senga hech qasdim, dushmanligim yo‘q. Xotirjam bo‘lib, meni o‘zingga ishonchli do‘st deb bil. Qo‘rqishni yig‘ishtir, hamdamim, sirdoshim bo‘l; aysh va xursandlik vaqtida birga kuylashadiganim bo‘l. Men ham sening kuylaringni eshitib, shod bo‘lay; nag‘malaring bilan qayg‘udan ozod bo‘lay. Shart shuki, senga bir ziyon yetsa, falak seni xiyla bilan bandga solsa, marhamat qo‘lini senga yordam uchun cho‘zay, bosh panjam bilan dushmanni yerga barobar qilay. Sadoqat masalasida o‘zimni ko‘rsatib, seni dushman tuzog‘idan xalos aylay.

Sher ko‘p sehr bilan o‘z fikrini tushuntirishga tirishdi, ham sadoqatli bo‘lishga ahd qildi. Oralarida bir-birlariga shunday muhabbat paydo bo‘ldiki, bunga osmonning o‘zi ham hasad qilardi. Qaerda yirtqich sher dam olib yotsa, atrofida qirg‘ovul bemalol uchib yurardi. Sultonning tepasida humo qushi aylanganday, sher boshida qirg‘ovul aylanib parvoz qilardi. Sher uning sayrashini eshitib, kuyida yolg‘on borligini faxm qilib, der edi:

- Yolg‘on gapirma, yomon bo‘ladi. To‘g‘ri odamlar oldida yolg‘on qoralanadi.

Qirg‘ovul pandni eshitmas, o‘zi bilan o‘zi mast, ataylab fig‘onini hech pasaytirmas edi.

Bir kun bir ovchi uni tutish uchun o‘z tuzog‘ini yoygan edi, u don bilan suvni ko‘rib, uning oldiga borgach, ovchi uning ustiga tuzoqni tortdi. Tuzoqda u baxtsiz qichqirib, bir necha bor: «Dod, meni tutdilar!» - dedi.

Bu so‘z sher qulog‘iga eshitildi, lekin uning bu ashulasini har galgidek yolg‘on deb o‘yladi. Bunaqa yolg‘onlarni ko‘p eshitgani uchun chin qichqirig‘ini ham yolg‘on deb gumon qildi. U qancha rostakamiga qichqirmasin, rostini ham yolg‘on deb hisobladi. Uni qutqarish uchun iltifot ko‘rsatmadi; natijada uning hayoti qirqildi. Kimki beixtiyor rost gapirsa, yolg‘on gapirsa ham xalq uni rost deydi.

So‘zda, Navoiy, nima desang ham rostini gapir; rostni kuylagan ohanglarga taxsin ayt.

Ey soqiy, yoqimli qadahni olib kel, uning bir qultumi bilan sherni oladigan qil. Bazmning asboblariga tartib ber, six, kabob, tovoqlarni ham xozir et.

 

 

XLII

O‘N BIRINChI MAQOLAT

 

Ilm osmonining yulduzlardek baland martabaliligi haqidakim, bilimsizlik tunini yoritish uchun «ayn»i quyosh, «lom»i oy, «mim»i kunduz belgilarini ko‘rsatadi; bilimsizlik shomining qorong‘i ko‘rinishi haqidakim, g‘aflat choxini pastlik kechasida zoxir qilib, bu kechada baxtsizlikdan hikoya aytadi; olimning butun baxtsiz vujudining quyoshdek yuksakligi, joxilning esa butun borlig‘i boylik, mol bo‘lsa xam tuproqdek xorligi

 

Dunyoning ishi yaratilgandan buyon dushmanlikdan iborat bo‘lib, olimlar xor, johillar aziz. Toki jahon zulmni yoqlar ekan, meva yerga tushib, yog‘och balandda turadi. Razolat rivojda, bilim ahllari ranj-uqubatda, tosh tog‘ning ustidayu boylik yerning tagida bo‘ladi, falak fe’li yomon odamni topsa, uni ko‘taradi, butun olamni uning hukmiga mute’ qilib qo‘yadi.

Yomonliqni o‘ziga shior qilgan Zuxal sayyorasi moviy rang qo‘rg‘on gumbazidan joy olgan; yaxshilikni qo‘llovchi Mushtariy esa undan quyida. Bu, dunyoning yaxshini yomondan past ko‘rishidan. Bu ahvoldan yaxshilarga doim g‘amu ozor; bog‘da esa gullarga tikanlar hamnafas, o‘rtoq. Kimki sadafdek peshonalari tirishgan bo‘lsa, u qo‘ynini qqimmatbaho durlar bilanto‘ldiradi. Kimki durdek sof va pok bo‘lsa, olmos bilan uning bag‘ri chok etiladi. Tog‘ cho‘qqisi qattiq bo‘lishga bel bog‘lagan sababli uning tig‘i oyning yuzini timdalagan. Kimki la’ldek gavhari pok bo‘lsa, balo tog‘lari ostida g‘amgin bo‘lib yotadi. Otashparast hindu ko‘mirdek qorayib ketgan esa-da, u yoqut taxt ustidan joy olgan. Gul bo‘lib yongan o‘t esa eng past yer - kulning ustida.

Kimning asli ham yomon, oyog‘i ham xunuk bo‘lsa, toj va tovus kabi hurmatda. Kimki o‘z chiroyli so‘zlari bilan ozod odamlarni ham o‘ziga qul qilgan bo‘lsa, sayroqi to‘tidek bo‘ynida zanjir. Boshqalarning bag‘rini yorishni maqsad qilib olgan qushlar podshohlarning qo‘lida orom olmoqda. Minglab dilkash kuylar kuylagan bulbul kul ichida kuyib xoru zor.

Odamlar Zamzam suvini qancha qiynalib keltirishadi; u esa shisha idishda turgan xolda sasib qolgan bo‘ladi. Qadahga to‘latilgan may odamni buzuvchi narsadir, lekin ne-ne qizil lablardan u bo‘sa oladi. Osmonda quyosh ko‘zgudek yarqirab, porlab turadi, bulut esa ko‘zguga puflangan xovurdek uni to‘sadi. Tun o‘z kuli bilan oinaning rangini ochadi, oy yuzi esa shabnam tushishi bilan zanglaydi. Kapalak yengil tabiat xotindek ma’nosiz aylanib-o‘rgiladi; tanasidagi rang-barang naqshlar uning ipak kiyimidir. Parvona esa dard bilan tunni qo‘riqlaydi; qalbida o‘t, ustida eski palos.

Bir kambag‘al odam ilm istab, o‘z shaxridan chiqib ketsa, bu qanday og‘ir gap. Axvolining baxtsizligidan oyoq yalang, to‘ni yo‘g‘idan tanasi ham yalang‘och. Oyog‘ini tikanlar tirnagan, hatto tikan ustiga yana tikan kirgan. Bu xol o‘qning uchida temiri bo‘lganiga, «xor» so‘zining[134]ichida esa alif turganga o‘xshaydi. Boshidagi eski sallasi ham kulgulik, tuzoqqa o‘xshab boshdan-oyog‘i tilingan, yirtiq. U maqsadining qushini shu tuzoqqa ilintirmoqchi, ko‘zidan tomgan yosh donalarini don qilmoqchi bo‘ladi. Qo‘ltig‘ida varaq-varaq qog‘oz va kitobi, taxsil olish uchun u shoshib boradi.

U qushdek, go‘yo uchib ketmoqda; qo‘ltig‘idagi qog‘ozlar go‘yo uning qanot pati. Muhtojlikdan uning qorni och, ochlik uni ovqatga zor qilib qo‘ygan. Kuchsizlikdan gavdasi qamishday bo‘lib qolgan; qamish qalamdek tilini chiqarib, tilanchilik qiladi. To o‘zining maqsadiga erishgunga qadar yo‘l yurib, nima uchrasa yeb, qanoat qiladi. Maqsadi o‘zi ko‘rmagan bir mamlakatga yetish; u mamlakat uning hatto tushiga ham kirmagan.

U mamlakatda odamlar ko‘p, lekin unga biron do‘st yo‘q. Ko‘z oldidan o‘zining shaxru diyori o‘ta boshlaydi. Ko‘cha ham ko‘p, uy ham, bozor ham. Lekin u qayoqqa borishini bilmaydi. Musofirlik yuragiga ta’sir qiladi; ko‘nglini yolg‘izlik ezadi. Ovqatsiz, kechqurungacha aylanib yuradi, oqshom kirgach, bulbul kabi bir burchakka joylashadi. Zaiflikdan xushi o‘ziga kelmay, tonggacha ko‘ziga uyqu ham kelmaydi.

Tong otgach, madrasa tomon boradi; madrasaning ichidagi yig‘inlarga kiradi. Kimga u o‘z xolini bayon qilsa, u eshitib, xazilga olib, o‘zini bilmaganga soladi. Til aoidasidan bir dars saboq olish uchun umr varag‘ini havoga uchirganday sarf qiladi. Kunduzi unga na bir maskan topiladi, na kechasiga bir oromgoh tayin. Musofirlikda uning ahvoli yomondan ham yomon; bundan ortiq yomon narsani topishning o‘zi qiyin. Uning ahvolini gapirishga til ojiz, uni yozishga qalam tili ham lol.

Shunday g‘am va zamon uqubatlarini chekib, o‘n-o‘n besh yil yelib-yugurib, jonini qiynab, madrasa burchagini g‘am bilan obod qilib, tongdan oqshomgacha faryod etib, shu xilda ming mashaqqat chekkan bechoralardan, o‘z vatanu mulkidan ovoralardan ba’zisi o‘lib, ba’zisi har tomonga ketib, ba’zisi o‘z orzusidan voz kechadi. Ba’zilari ozgina narsaga erishish bilan kifoyalanadi; ba’zisi esa o‘z ustiga ko‘p jafolarni oladi. Oyu yil doirasi aylanib-aylanib, natijada bitta-ikkitagina kamolot egasi yetishadi.

Ilmda bir odam sohibqiron bo‘lguncha o‘ttiz yilda bir davr kelishi kerak. Uning ko‘ngli ilm maskani, ilm dargohi, uning bir qatra vujudi ilm daryosiga aylanadi. Yaxudiycha desang yaxudiychani biladi, yunoniy desang yunoniyni, suriya tilini desang suriya tilini; hindcha savol bersang, hindcha javob beradi. Ilm uning ko‘nglini bir dunyoga aylantirib, bir qatraga butun bir daryoni yashiradi. So‘zlarida to‘la ma’no; gapni sirli bezaklarga o‘rab gapiradi. U qalamining uchidan bir gapni qog‘ozga to‘kkach, qora siyox bilan bitilgan u xatda obi hayot ko‘rinadi. Yozuvining qoraligi obi hayot suvi bo‘ladigan zulmat bo‘lsa, uning ma’nosi bu zulmatdagi obi hayotdir. Osmon bilan bog‘liq eng qiyin masalalarni ham osonlik bilan yechadi. Abu Ali ibn Sinoning hamma fikrlari unga tushunarli. Qalami xatning barcha xillarini yozishga qodir; ilmlarning hammasi unga ma’lum... Qalami har qanday yozuvni ko‘chira olar, ilmlarning barchasidan xabardordir: Din masalalarida jaholat va maqtanchoqlikning dushmani bo‘lib, kimsan G‘azzoliy bilan Shofiiyga o‘xshaydi.

Garchi u falakdan shunday kamolot topgan esa-da, lekin uning boshidagi falokatlari ham bekamu ko‘st. Shomdan ertasi tushgacha ovqatlanmaydi, tushlik qilsa, kechqurunga hech narsa yo‘q. Qizig‘i shuki, uning johil xo‘jayini u bilan yomon ko‘rishadi, gapi ham yoqimsiz. Uning dinu diyonatida hech bir qoida yo‘q, balki unda dinning, diyonatning o‘zi yo‘q. G‘azablanib, ishi hamma narsani yeldek sovurish; o‘jarlik qilib, hamma narsani o‘t kabi kuydirish. U ko‘rish sham’ini o‘chirish kerak boigan darajada xunuk, aqldan hayoni ketkazadigan darajada tentak. U dunyoda Xudoning yaratgan balosi bo‘lib, xulqi va ko‘rinishining o‘zi buning ikki guvohidir. Uning odati, fe’li, odam o‘ldirish, badanidagi har bir tuk o‘„lim temiridir. Ichida tutunday qorong‘ilik, tashida alangaday surbetlik. Pastkashlikda it bilan barobar, balki it uning oldida odam.

Bundan ham ajabrog‘i shundaki, shuncha jaholati bilan, jaholatgina emas, razolati bilan charx uni eng yuksak mansab egasi qilib qo‘ygan; hamma odamlar va sipohlar unga tobe’. O‘t kabi xadeb o‘jarlik qiladi; to‘ni esa zarrin matolardan. U garchi ilondek hammaga zarar yetkazsa ham, o‘zi Faridun xazinasidek xazina ustida orom oladi. U o‘zi tikonday qancha o‘tkir bo‘lsa ham, tong yellari uning boshidan gul sochishadi. Odam o‘ldirish ishida qilichdek taniqli bo‘lsa ham, shoh uning beliga qimmatbaho kamar boylab qo‘ygan. Uning dili go‘zallarning xolidek qancha qora bo‘lsa ham, lekin doim gul yuzida jilva qiladi. Uning yaramasliklari gapirgan bilan ado bo‘lmaydi, lekin uning dabdabasi undan ham ortiq.

Ul odam o‘zining fazilati va fasohati bilan mashhur, bunisi esa fe’li va qabohati bilan. Qizig‘i shuki, bunisi qancha yuz odamni xor-zor qilib, qanchadan-qancha obro‘ga ega bo‘lgan. Xalq uni «amir» deb ataydi. U shu nom bilan odamlarni o‘z qo‘l ostida tutadi. Bunga uning buyurganini qilishi lozim. Olim ham uning eshigida xizmatda. Qara, pastkash nafs shunday farishtasifat odamni la’nati dev oldida xor va zabun etgan.

Bu o‘n marta uning oldiga kirishga taraddud qilsa, darvozabon va qorovul uni qo‘ymaydi. Biror marta agar uning oldiga kirib qolsa, uning diydorini ko‘rish bunga baxt nasib etganday. Bek agar uning xol-ahvolini so‘rab, iltifot ko‘rsatsa, bu uni ketma-ket duo qilgani qilgan. Duosini tugatib, o‘rnidan turib, uyiga jo‘nar ekan, uning yerini ham o‘padi.

Amir shunday bexud xolda o‘zinikilar va begonalar bilan munosabatda bo‘ladi, odamlarni yig‘ib, ularga maqtanchoqlik bilan gap tushuntiradi. Xudo haqi, qara, bu qanday ax vol? Buni ozgina ta’riflash uchun ham til lol. Uning kibru havosini ko‘ru buning qashshoqligiga qara!

Ularning o‘rtalarida nima gap bo‘lishi mumkin? Unisi johil bo‘lib, bunisi olim bo‘lsa ham, bu olim emas, o‘ziga zolimdir. Umni kim amalga erishish uchun vosita qilsa, o‘zini ham, xalqini ham yo‘ldan adashtiradi. Olim agar amal uchun pastkashlik qilsa, ilmi uning bilimsizligiga dalildir. Ilmi bo‘lib turib, kim mansabga uchsa, toza terni dengiz suvi bilan teng ko‘rgan bo‘ladi. Itning maqsadi o‘limtik bo‘lgandan keyin unga bezakdor yopqichning nima keragi bor? Boshliq boiish uchun ilm qozongan pastkash odam najosatni ipak libos bilan yopgan bo‘ladi.

Olim agar o‘z yo‘liga qat’iy amal qilsa, ilmiga qarab ish tutsa, dunyoning harom mollariga ko‘z olaytirmasa, o‘tkinchi dunyoga tikilib qaramasa, bunday odamni sharaf gavharining koni deb bil, gavhar desang ham, kon desang ham - nima, desang, o‘shanga tegishlidir. Haqiqiy olim o‘zi konu, yuz tomoni yana gavhar, o‘zi osmonu, har tarafi yulduzlar! Konidagi gavharlarning ham barchasi pok, osmonidagi yulduzlari ham porloq. Kimga shunday baxt nasib bo‘lsa, u dunyoga ko‘z olaytirmasa, ajablanadigan joyi yo‘q.

Egnidagi to‘nida yuzta yirtiq bo‘lsa ham, gulning to‘ni yirtiq-yirtiq ekani ayb emas-ku! Quyoshning yalang‘ochligi uning ziynati-ku; bulutdan libos kiyganda esa, hammayoqni qorong‘ilik bosadi. Asal qovoqdan nari tursa shirinroq bo‘ladi. Mushk ham kiyikning kindigidan ajratilsa, hid beradi. Yer kishining sharafi kiyimda emas; dur sadafdan uzoq bo‘lsa. bahosi kamaydi Pashshaning ham ust libosi zarrin, ammo uning qo‘nadigan joyi o‘limtiklarning ustidir.

 

 

XLIII

 

Imom Faxr Roziy bilan sulton Muhammad Xorazmshohning hammomda do‘stlik sham’ini yoqqanlari va imomning so‘zi bilan sultonning takabburlikdan voz kechgani

 

Sirdonlar davrasining podshosi, dunyodagi barcha dindorlarning imomi Faxriddin Xorazmni o‘ziga oromgoh qilganda, uni ko‘rishga Xorazmshoh kelmadi. U so‘rab, buning oldiga kelmagandan keyin, ilmining qadr-qimmatini saqlab, bu ham bormadi. Shoh o‘z qilmishidan uyalib, pushaymon bo‘ldi. Lekin imom bunga parvo qilmadi. Orada ko‘p pardali gap-so‘zlar o‘tdi. O‘rtadagi parda esa ko‘tarilmagandan so‘ng bu gap-so‘zdan ne foyda.

Bir kuni imom hammomga tushgan edi. Shoh ham hammomga yo‘l oldi. Ular bir-birlari bilan ko‘rishib, shoh unga ochilib shunday savol berdi:

- Ey, o‘z ilmi bilan elni bahramand etgan, qiyomat ishlaridan bir xabar ber-chi. U kun qanday mashaqqatlar yuz beradi? Har bir kishining ahvoli nima bo‘ladi?

Shoh shunday ma’noli savolni bergan edi, kamolot egasi bunga shunday javob berdi:

- Ey qiyomat kunini bilishni orzu qilgan odam, qiyomat haqidagi savolga eng monand joy shu hammomdir. U yerda ham shoh bilan gado bir xil ahvolga tushib, shohu gado barchasi yalang‘och yuradi. Amaldorlar, kattalar hammasi senga o‘xshab, ichkariga kirgach, boru yo‘g‘i tashqarida qoladi. Ilmu xunar egalari esa menga o‘xshab, nima yiqqan bo‘lsa, o‘zi bilan olib kiradi, vassalom. Sultonlikdan senga u kuni ko‘p foyda yo‘q, lekin menga ilmim tufayli yaxshilik ko‘p bo‘ladi.

Ey Navoiy, ilm, bilki, sening maqsadingdir. Endi ilmni yiqqan ekansan, unga amal qil.

Ey soqiy, doim menga shunday bodadan tutki, imom uni ko‘rib, darxol sajdaga bosh qo‘ysin. Undan kimki ichsa, Xorazmgina emas, Xorazmshoh ham uning oyog‘i ostidagi tuprog‘ bo‘ladi.

 

 

XLIV

O‘N IKKINChI MAQOLAT

 

Qalam uchidagi tilikning rang-barang harakatlari[135] va qalam ahllaridan iborat to‘daning turlanuvchanligi haqida; u (qalam) qaysi bir xatni ko‘chirishga boshlasa, bu uning nomai a’molining qora bo‘lishiga sababdir, kotibga esa baxtsizlik belgisidir; u kaysi bir harfni tuzatib, qayta yozmoqchi bo‘lsa, bu uning yuz sahifasining ham, roqim qog‘ozlarining ham oq bo‘lishiga sababdir

 

Bu qanday bichimi kelishgan, yoqimli narsaki, ovozi ham yaxshi, diqqat bilan quloq solsang arziydi. Uchi ma’noli gaplarga naqshu nigor beradi, mistarining qashlog‘ich iplari uning tirnoqlaridir. Uning tuzilishi qushga o‘xshab ko‘rinadi; tumshug‘idan har tomonga ma’noli so‘zlarni sochadi. U o‘zi nur ustidan vatan qilgan bo‘lsa-da, yemishi - qorong‘ilik[136]; oq qog‘ozning ustiga mushk sochadi. Uning harakatlari tez va bir me’yorda, lekin uchish uchun unga qanot yetishmaydi, xolos.

Yo‘q, uni qush dema, u xushbo‘y bir ilon, xushbo‘y dema, fusungar ilon. Uning (sahifadan sahifaga) go‘zal uchib o‘tishlari, qo‘l-oyog‘ining yashirinligi bunga dalildir. U har tilini chiqargahda, bitta sehr ko‘rsatadi. Bunaqa sehrni qaysi bir ilon ko‘rsatgan?!

U ilon ham emas, tilla xazina ustidagi ajdardir. Uning qornida yuz xil ajoyib boylik yashiringan. Og‘zidan tutun chiqaradi. Tutuni orasidan chiqqan har bir munchoq bir gavharga o‘xshaydi.

U ajdar ham emas, chunki u egri; uni yaxshisi Muso (payg‘ambar)ning (sehrli) hassasi deb atay qol. Bo‘lmasa, qanday qilib u butun jahon sehrini, hatto uning ma’nosini va ifodalash sehrini ichiga yuta oldi? Tanasining og‘irligi ham yo‘q darajada; u bu zaxmatlarni chekkanda qiynalmaydi! Uni hassa ham dema, balki qalam deb atay qol; uning uchini xatga naqsh bituvchi de.

U dunyoda hamma narsadan oldin yaratilgan. Uning maqtovi - «Qur’on»da ham ketma-ket uchraydi. U Arshning ustidagi Kursidan joy olgan. Kursining ustiga xat yozish uchun taxtacha ham qo‘yilgan edi. Taxtachada qanday naqshlar bo‘lsa, uni qalam chizgan edi. Uni qalamdan boshqa narsa yozmagan-chizmagan.

Qalam (o‘z ishi bilan) shuncha sharafga sazovor bo‘lgan ekan, (bu bilan ish qiluvchi) kotiblar ikki xil bo‘ladi: maqbul kotiblar va nomaqbul kotiblar. Maqbul va nomaqbulining o‘zi ham bir necha xil bo‘lib, hammasi xat ko‘chirishga istak bildiradi. Ularning biri qozixona kotibidir. Uning ishi g‘ayriqonuniy bo‘lgan narsalarni qo‘llab-quvvatlashdir. Odil guvohni yolg‘onchi guvoh deb hisoblab, unga pora olgan deb tuxmat qiladi. Uning mutlaq xoinligi ko‘rinib turadi; uning barcha nohaqligi haqiqat kabi ravshan. U qalamning uchini o‘tkir qilib chiqaradi; to‘g‘rilik va insof yuzini yumdalaydi. Yolg‘onni isbotlash uchun uzundan-uzoq aybnomalar yozadi; sahifani o‘z yuzidek qora qiladi. Barcha xiyonatni diyonat deb biladi, har qanday diyonatga xiyonat etadi. Fisq-fasod, ig‘vo qilib, sarvday to‘g‘ri, savsanday ozod odamlarni ham o‘z yo‘liga yurgizadi. Pul bermasa, bo‘ydoq o‘tgan Iso (payg‘ambar) ustidan ham nikohida to‘qqizta xotini bor, deb yozishdan toymaydi. Pora uchun birov bir bosh uzum beraman desa, jannatga o‘xshagan butun bir bog‘ni kuydirishi mumkin. Xalifaning qizini hindu bilan nikohlaydi, buning uchun unga ichgani bir kosa suv bo‘lsa bo‘ldi. Nikoh xujjatini yozish uchun pul talab qiladi: taxsin olish umidida bu xujjat sahifasini bir qancha qaydlar bilan to‘ldiradi. Kimki o‘z qalamini shu xilda ishlatsa, bilingki, u xatini ham o‘z yuzidek qoraytirgan bo‘ladi.

Keyingisi xiylagarlikni o‘ziga kasb qilib olgan muftidir; uning o‘y-fikri xiyla va makrdir. Ko‘nglida u qanday egri niyatlarni o‘ylagan bo‘lsa, bu uning yozgan fatvolarida ham to‘g‘ri ko‘rinib turadi. Jannat hurlariga u ochko‘zlik kiyimini kiydiradi; nimaiki «xashan» («xunuk») bo‘lsa: uni «xasan» («chiroyli») deb yozib, go‘zallashtiradi. Bema’ni ashula aytgan bo‘lib, zahar sochadi. Quyoshni sham’ning tubiga yashirishga qodir. Nayrang iplari uning o‘ziga zanjir bo‘lishi kerak, lekin o‘rtada aybdor yo Amr, yo Zayd bo‘lib chiqadi[137]. «Ha»ning o‘rniga «yo‘q», xatoning o‘rniga savobni yozadi va orqasiga «bu yog‘ini Xudo biladi», deb qo‘shib qo‘yadi. O‘zining qilgan ikki gunohi ko‘ziga ko‘rinmay, o‘z gunohiga Xudoni ham sherik qiladi.

Bitilgan sahifa bejalgan, muxrlar ham to‘lin oyday bekamu ko‘st. Lekin unga e’tibor berib chuqurroq qaralsa, asli ma’nosi haqida o‘ylab ko‘rsang, har bir chiroyli so‘zi yuz mashaqqatni bildiradi; har bir gulining ichidan yuzta tikon chiqadi. Undagi har bir sarv va ko‘kat o‘q va nishtar, sunbul bilan gul tutun va cho‘g‘ bo‘lib chiqadi. «Shariat»dagi «ayn» baloning «g‘abn»i bo‘lib, to‘g‘ri yozilishiga kelganda, undagi har so‘z xato. Kimki sahifani shu xilda bezasa, uning bo‘ynini qalamning bo‘ynidek uzish kerak!

Yana biri devonxona kotibi bo‘lib, dev ham uning ishlariga hayron qoladi. Taqdir unga «amaldor» deb ism qo‘ygan. Ushbu amal unga dorni nasib ettirgan. Shu amali tufayli u qadah-qadah may ichadi. Qalamning tovushi unga nayning kuylashiga o‘xshab tuyuladi. O‘z amaliga mag‘rur bo‘lib, qalamini kuylatar ekan, nayining ovozi uyni ko‘tarib yuborayotganday boiadi.

U o‘z qalamining uchini siyoxga botiradi; siyoxi esa tutunga o‘xshab butun olamni qoraytiradi. Uning qalami odamlarni kuydirish uchun o‘tin. Bu o‘tning tutuni esa falakdan ham o‘tib ketadi.

Bu ishdan davlatning qo‘riqchisi - shoh bexabar: davlatining ustunlari esa poraxo‘r bo‘lib ketgan. Talonchilarni mamlakatga xokim qilib qo‘ygan. Ularning har biri islom uyini buzuvchi dinsizdir. Ular kosibga ham, dehqonga ham barobar zulm qiladilar; kosib, dehqon u yoqda tursin, sultonning o‘ziga ham.

Ulardan birontasi qaysi bir viloyatga bormasin, odamlarning uyida, bog‘ida bazm quradi. U uyning egasi ichmaydigan mazxabdan bo‘lsa ham, uning birinchi talab qiladigan narsasi yaxshi maydir. U uyning qari egasini ichirib mast qilib, uning xotinini xotin topib kelishga yuboradi. O‘radagi urug‘lik arpasini otiga yegizadi. Uydagi tovuqlarini odamlari tutib eydi. Xullas, o‘sha’uyga balo keladi, balo emas, balki vabo yog‘iladi. Hamma yoqda yig‘i, oh, afg‘on. Bu bir o‘tu, uni yel bilan to‘fon olib kelganday.

Kentning arbobi bilan bu bir-ikki zolim birlashadi. Zulmda u xoja bo‘lsa, bu ikkisi go‘yo uning pahlavonlari. Bir-biri bilan ular shunday do‘stki. ko‘rsan kishi ularni ao‘vo mag‘iz bilan no‘st devishadi. Davlat molini do‘stlariga yashirincha sotishadi. O‘n oltinlik narsani bir oltinga o‘tkazishadi. Bu haqda tezda xujjat ham tuzishadi. Xalqqa o‘zlaricha mayda soliq ham solishadi. Birni besh-o‘n deb yozib, xujjat xati tuzishadi. Buning uchun Xudo ularning qo‘lini qalamday kessa arziydi.

Natijada bu zulm qiluvchilar boyib, bir qancha zulm chekkanlar barbod bo‘ladi. Uning boshi uning qalamining uchidek ikkiga bo‘linsin! Gavdasi esa qog‘oz osilgandek osilsin! Bu «yaxshilar» sartlar bilan qancha til topsa, ularning yordamchilari turklar bilan ham moslashib keta beradilar.

Bu noma’qbul(kotib)lar bir necha sanoq bo‘lgani kabi, ularning maqbullari ham bir necha sanoqdan iborat? Ularning birinchisi gavhar sochuvchi munshidir. U goh maktub yozadi, goh farmon. Maktubidan xijronga asir bo‘lganlar shod, nomasi esa maktubidan ham yaxshiroq. Nomasidan kishi o‘ziga kerakli so‘zlarni topadi, go‘yo bunday so‘zlarni gul sahifasidan bulbul topib o‘qiganday. U bitgan sahifani o‘qib, so‘zga chechan ma’shuqa ham kulib, xursand, xuddi to‘ti o‘z aksini ko‘zguda ko‘rganday, (chunki uning yozgan so‘zlari) xijronning qora shomida najot tongiday, furqat qorong‘iligida esa obi hayotdaydir; u yo‘llagan maktub eng yoqimli xushxabardan iborat bo‘ladi; farog‘atli hayot haqida yozgani zavq-shavq belgisidir. Uning xati zulm vaqtida mazlumlar uchun bu zulmdan qutulish vositasidir. Bu xatni ko‘rganda zolimlar vaximaga tushadi. Bu xat odamlarga nurli quyoshdek foydali, yuksak osmonday qudratlidir. Yangi oy shaklidagi sarlavha ustiga bosilgan muxr tongning shafaq rangi ustidagi quyoshga o‘xshaydi. Shu xildagi uning qanday maktublari bo‘lmasin, hammasi, o‘ylab qarasang, biri biridan yaxshi. Kim kitob tuzish yo‘lini tanlagan jbo‘lsa, unga toza durday qimmatbaho narsalar nazm va nasrdir. Bular - hikmatli so‘zlar, tarixiy voqealar, hikoyalar, she’r bilan bitilgan turli-tuman maqolatlardan iboratdir. Bundagi’ajoyib g‘azallar jannatning bog‘iga o‘xshaydi. Uni ajoyib g‘azal dema, xushbo‘y ohuning bolasi deb ata. Bunda uning qalami gavharlarni qora ipga, xuddi tun ipiga yulduzlarni tizganday tizadi. Unda qog‘ozlarning yuzi mahbubaning yuziga, chiziqlar mo‘ylabiga, har tomonda sochilib yotgan nuqtalar esa xoliga o‘xshab ketadi. Sahifalarning har biri bir gulzordek; atrofidagi chiziqlari bog‘ning devorlariga o‘xshaydi. Bu chamandagi atirgullarni tomosha qil. Chamanning paxsa devori oltindan va lojuvarddan. Har qator xat saf-saf gul, sarv va sumanga o‘xshash; har ikki misraning orasi go‘yo bir dilkash chaman. Bundagi so‘zlarning har biri bir tup atirgul; ma’nosi esa uning shirin mevasidir. Baytlari xuddi Ka’ba uyining o‘zi. Chiroyli ko‘rinishi mazmunan Eram bog‘iga monand. Agar unda shunday chuqur mazmun bo‘lmasa, uni odamlar nima qiladi? Bunday nazmni ko‘tarib, qayoqqa ham olib borardi? Kimki bunday varaq va uning Tahririga extiyot bilan qarar ekan, Xudo uni har qanday yanglish va xatolardan saqlasin!

Bular hammasi (kotiblarning) shoxchalari edi. Asosiy shox deb shundaylarini bilki, qalamining uchi tilini uzun chinarix, ular «Qur’on» oyatlarini yozishga kirishadi: «Hadisi Saxix» kabi asarlarni Tahrir qiladi. Bu o‘rinda ular tafsirlarni ham ko‘chirishadi. Ularning Tahriri bilan birga sharxini ham beradi. «Tazkirat ul-avliyo»ni bitib, «Qissas ul-anbiyo»ni ham ko‘chirib, «Ixyo» bilan bir nafas farog‘at topadi, bilimsizlik tufayli o‘lgan taniga ruh beradi. Goho «Futuxot» ni ko‘chirib yozar ekan, uning kushoyishidan yuzlab odamlar o‘z murodini topadi. Ko‘chirish uchun u go‘zal «Kimiyo»ni olar ekan, odamlarning mis qalbi oltinga aylanadi. Yozishga u «Nafahot»ni qabul qilar ekan, do‘stlik shabadasi ko‘ngullarni shabadalatadi. Qalami «Shavohid»ni ko‘chirishga kafil bo‘larkan, bu maqsadining amalga oshishiga dalil. Qalam chiqarib, yana bir yozgani «Haqoyiq»; nimaiki ko‘chirsa, uning bittasi «Maorif»dir[138]. Bu asarlarga ko‘z tashlaganlar ko‘ngliga fayz nur sochsin! Ularni ko‘chirganlar ruhiga ham fayz yetsin!

Kimki shu xilda xat ko‘chirish bilan mashg‘ul bo‘lib, sog‘liq va husnixat unga yor ekan, Tangri unga shodlik nasib etib, unga xalq xursandchilik xatlarinigina yozdirsin. Qalami doim uning sahifalariga bezak bo‘lsin, sahifalaridan xatoni ozaytirsin. U xat yozib, qanday chiziq tortmasin, bundan uning maqsad manziliga yo‘l ochilsin.

 

 

XLV

 

Yoqutning[139] husnixat tufayli podshohlar oldida xam, darveshlar oldida xam hurmati ortgani va mamlakat yozuviga hurmat ahllari o‘z belgisini uning bitgan sahifasi bo‘yicha tortgani

 

Fano bog‘ining gul tupida o‘ltirib shuhrat qozongan kishining gulshani Suxravard edi[140]. U nafsu havo deviga yo‘l bermaslik uchun osmonning haqiqat avjidagi uchar yulduzi bo‘lgan edi. Bir kuni u xalifaning saroyi tomon bordi. Bu Haq rahmatining ofatga qarshi borganiga o‘xshardi. Hijoz aholisi Ka’baga e’tiqod qilgani singari xalifa Musta’sim ham unga nisbatan ko‘p hurmat bildirdi. Uni taxtga chiqarib o‘ltirg‘izib, so‘ng o‘zi o‘ltirdi. Go‘yo quti bittayu gavhar esa ikkita edi, yoki burj[141] bittayu ustida ikkita yulduz turganday. Shayx adab bilan so‘zlamoqda edi, xalifa esa yerga ko‘z tikib, jim turardi. Atrofda ne-ne odamlar oyoq ustida xizmatda, ne-ne odamlargina emas, hatto shahzodalar ham.

Shu payt Shayx odamlarga qaragan edi, ko‘ziga Yoqut ko‘rinib qoldi. U birdan xayajonlanib, o‘rnidan turib ketdi; xalifa hayratlanib, unga shunday xitob qildi:

- Ey, ne-ne tushungan odamlar oyog‘ining changi bo‘lgan odam, shohlar ham senga qullik qilib, bu bilan faxrlanadilar. Bunday oliy martaba unga qaerdan kelganki, sen unga bu xilda extirom ko‘rsatmoqdasan?

Shayx dedi:

- Qaysi bir hurmat va martaba Xudo unga bergan hurmat va martabadan yuksak bo‘lishi mumkin? Uning ishi doim «Qur’on» ko‘chirish bo‘lib, hech kim u singari ko‘chira olmaydi. U Xudoning so‘zlariga ziynat bergani uchun uni hurmat qilish bizga vojibdir.

Tushungan odamlarning boshlig‘idan Yoqutni bilgach, shoh unga o‘z majlisiga kelib o‘ltirishni buyurdi. U qo‘li pok odam xatining yaxshiligi sharofatidan mamlakat podshohi bilan hamsuhbatlikka muyassar bo‘ldi.

Bilki, Navoiy, nima so‘z yozsang ham, Haq so‘zidan boshqa so‘zga qalam urma.

Ey soqiy, yoqutrang maydan olib kel, limmo-lim qilib quy. U bodani menga tutki, bir totib, kaxrabo rangini yoqut rangiga aylantiray.

 

 

XLVI

O‘N UChINChI MAQOLAT

 

Bulutdek foyda keltiruvchi odamlar haqidakim, peshona teri bilan zebo rayhonlarning boshiga gavharlar sochadilar; yuzlarida bulut orasidagi chaqmoqdek kulgi ko‘rinib turadi; shabnam to‘kilgan chinordek, qo‘llari kaftining teri bilan yerga yonboshlagan xas-hashaklarni sug‘oradilar; dilining kuyishi chinornikidek rangu ro‘yida oshkor

 

Ey insonlar orasida tong kabi kumush sochishga o‘rgangan odam, sening mehring quyosh mehriday umumiydir. Xalq yuziga tong kabi kulib boqasan; elning boshida charx kabi aylanasan. Agar yomg‘ir o‘rniga tosh yog‘sa ham, tog‘dek boshingni yashirmay turasan. Yig‘inda o‘ltirganlar hammasi boshingga tig‘ ursa ham, sham’ kabi hammaning ko‘zini yorita berasan. Tig‘ ko‘ksingni qancha chuqur yorib kirsa, sen sadaf singari shuncha ko‘p sof dur berasan. Zamondan iching qancha qon yutsa ham mushk kabi muattar bo‘y taratib tura berasan. Sendan naf ko‘rganlar duoyi joningni qilib, sha’ningga qarata: «Yer yuzida yashab yursin!» - deydilar[142]. Kim bo‘lmasin seni «Odamlarning eng yaxshisi» deyishadi[143]. Bu maqtovlarni sen qanday oqlaysan?!

Sen insonlarga foyda yetkazishni o‘zingga shior etding; shundan keladigan naf’ni o‘zingga yor aylading. Sening xalqqa ko‘rsatgan foydang shak-shubhasizdir; lekin bilib qo‘yki, bundan o‘zingga tegadigan naf ko‘proqdir. Bulut agar dengizga bir tomchi tashlagan bo‘lsa, dengiz bu bir qatrani asl durga aylantiradi. Dehqon ko‘chatlarni parvarish qilgani uchun ularning ishi unga gul va meva berishdir. Uyning shiftini ustun ko‘tarib turadi, lekin shift bo‘lmasa, ustunning o‘zi ham qulab tushadi. Maxbuba qoshini o‘sma qo‘yib bezar ekan, bunda o‘smaning ko‘ngilni olishi qoshga ham bog‘liq. Jononning yuzidagi xol qancha yaxshi bo‘lmasin, uning asosiy go‘zalligi yuzida.

Kimki boshqalarga zarar yetkazishni odat qilsa, bundan elga emas, avvalo o‘ziga jabr etgan bo‘ladi. Kimki shishani bosib sindirsa, bundan o‘zining oyog‘i yara bo‘lishini o‘ylamaydi. O‘t xashakka tushib, alanga ko‘taradi; uni kuydirib bo‘lib, o‘zi ham o‘chadi. Pashsha odamning bo‘yniga qo‘nib olib, chaqadi, lekin bir shapaloq bilan maxv bo‘ladi. Kapalakni tutaman, deb orqasidan chopgan bola bo‘rkini yerga urib, bosh yalang qoladi. Boyqushni tepaman deb qaysi qush qasd qilsa ham, tepgan oyog‘i to‘ppa-to‘g‘ri tuzoqqa ilinadi. Boy xalqqa zulm qilib, yerga urug‘ eksa, urug‘ni chumoli to‘dalari talab ketadi. Kimki osmonga tosh otsa, u tosh bilan o‘z boshini yoradi.

Zararkunandalik yomonlikning belgisidir; harorat olovning tabiatidandir. Kishi baxtsiz bo‘lsa ham, baxtli bo‘lsa ham bu uning ixtiyorisiz yuz bergan xoldir. Mushkni nofa qancha yashirib turmasin, hidi, baribir, uni xalqqa ma’lum qiladi. Kimning tabiatida saxiylik bo‘lsa, boylik va faqirlikning unga farqi yo‘q. Xudo bir odamni yaratilishdan pok qilib yaratgan bo‘lsa-yu, lekin nopok odamlar uni sevmasa, unga buning ziyoni yo‘q. Mevaning mag‘zi bo‘lgandan keyin uning po‘sti ham bo‘ladi; odamning dushmani ham bo‘ladi, do‘sti ham. Jahon yaxshi va yomondan xoli emas, lekin yomon yuzada bo‘ladi, yaxshi - yashirin. Chunki yomon ko‘p, yaxshi oz deydilar. Muqarrarki, mishmishning yaxshisi ham kam bo‘ladi.

Pastkash odamlardan haq so‘zni eshitib bo‘lmaydi: «Qur’on»ni ham dev tilida o‘qib bo‘lmaydi. Tagi yomon odam e’tiborga noloyiqdir. U hech qachon yaxshini e’tiborga olmaydi. O‘zining yomon fe’lini yaxshi ko‘rgan pastkash, muqarrarki, xalq orasidagi yaxshilarni yoqtirmaydi. Odamlarning qilmishlaridan ayb axtargan odamning o‘zining aybsiz bo‘lishi mumkin emas. Hamma narsaga yomon ko‘z yugurtirgan odam asal o‘rnida ham zahar ko‘radi. Kimning barcha xayollari buzuq bo‘lsa, to‘g‘ri fikrdagi odamlarning hammasiga hasadchi bo‘ladi. Unday odam oddiy toshni la’l deb biladi; sadafning har qanday siniqlarini inju hisoblaydi. Oddiy nina unga nayzaning uchi, oddiy arqon esa ilon bo‘lib ko‘rinadi.

Bunday odam birovning dasturxonida bitta yumaloq patir ko‘rsa, uni osmon saxnasida to‘lin oy deydi. Odamlarning kaftida paydo bo‘lgan qadoqni ko‘rsa, hasad qilib, uni qo‘lida to‘la dur ushlab turibdi deydi. Tun qorong‘iligini tong safosi deb, boyqush patini humoning pati deb hisoblaydi. Odamlarning (xursandchilikdan) ichgan mayini qon deb biladi; taajjubki, o‘zi ham ichkisi kelib xasrat bilan qon yutadi. Birov yig‘lab, ko‘zidan dur kabi yosh to‘kayotganini ko‘rsa, qayg‘urib, qildek buralib, kuyib yonadi. Birovning zarxal ayvonini ko‘rganda esa o‘sha o‘t bilan o‘z kulbasini[144] kuydiradi. Bir odam gul hidlasa, unga tikan sanchilgandek bo‘ladi; birov boda ichsa. uning boshi og‘riydi. blga shodlik bo‘lsa, uning dardi kuchayadi. Uning joniga mos narsaning o‘zi ham darddir.

Naqd boylikning ofati o‘g‘ri bo‘lganidek, yaxshilar hasadgo‘y odamlardan doim ozor topishadi. Gul yuzta husnu latofatga ega, lekin uning muattar hidi qo‘ng‘izning joniga ofatdir. Iblis tug‘ma ko‘r kabi Xizrni ko‘rmay o‘tib ketadi. Kiyimining zumrad rangi unga zaharli ilon bo‘lib tuyuladi. Quyosh yorug‘lik berib, nur sochib turadi. Ko‘rshapalak buni ko‘rmasa, kim aybdor?! Tashna elni suv o‘limdan saqlab qoladi; o‘tga tekkan zamon esa uni o‘chiradi.

Jinning joyi biyobondir. Gulshan esa uning ko‘ziga zindon bo‘lib ko‘rinadi. Quyoshning javhari pok yaratilgani uchun bulut uning nurini to‘sishga intilsa nima deysan. Porlab turgan gavhar sopol idishning ostiga tushsa, bundan uning qimmatiga putur yetarmidi. Arabdan chiqqan payg‘ambar butun borliqni yoritti. Abu Lahab yuzini qora qilib nima qilardi[145].

Ey payg‘ambar so‘zi bilangina shod inson, elga zarar yetkazish xavfidan sen doim ozodsen. Xudo osmon toqini yaratganida uning ichida bu o‘tkinchi dunyoni ham yaratdi. Davr gulshaniga zebu savlat berib, uning har bir gulini quyosh yorita boshladi. Bu charrianni Xudo yaratayotgan chog‘da uning asosiy maqsadi inson gulini yaratish edi. Inson jamoasidagi eng komil odam mashaqqat yukini eng ko‘p ko‘targan odamdir. Kamolot qozongan odamlarning ham eng komili elchilar podshosi Muhammad payg‘ambar edi. Payg‘ambarlik quyoshi bilan bu kamolotini, kamolot avjidagi bu ulug‘vorligini sening kechangni yoritish uchun chiroq qildi, sening shon-sharafingga esa maddohlik etdi. Naf yetkazishni u o‘ziga asosiy o‘lchoy qildi. Ko‘rki, bu o‘lchov seni odamlarning eng yaxshisiga aylantirdi. Har tasbeh o‘girilganda, unga sanoxonlik qilardi; u endi senga maddoh va sanoxon bo‘ldi.

Sen shunday buyuk martabaning qadrini bil, shunday ulug‘ darajaning shukrini qil. Shukr nimasi? Naf yetkazishni orttir, xayru saxovat kamarini uzun qil. O‘zingda ko‘p bo‘lsa, in’om ber: ko‘p bo‘lmasa, oz berishdan or qilma. Agar qo‘l bilan berib xayr qilish iloji bo‘lmasa, til bilan ham naf yetkazish mumkin. Odamni bir og‘iz yaxshi so‘z bilan xursand qilish kerak boigan vaqtda unga xazina bersang ham u qaramaydi. So‘z bilan el o‘limdan najot topadi; so‘z bilan o‘lik tan qayta tiriladi. So‘z bilan dinsizlar musulmon bo‘ladi; so‘z bilan hayvon deganing insonga aylanishi mumkin. Bir so‘z bilan qancha balolar daf bo‘ladi; qancha boylik sochsang ham bunday nafga yetishmaydi. Insonga xos konning gavhari, bu -so‘zdir; odamzod gulshanining mevasi ham shu so‘zdir.

Kishilarning so‘z bilan naf yetkazish qo‘lidan kelmasa, loaqal ko‘nglidagi andeshasi yaxshi bo‘lishi kerak. Ko‘ngli odamlarning xursandligidan xursand bo‘lkxi lozim; ularning ko‘ngli noxush bo‘lsa, tashvishiga sherik bo‘lish kerak. Kimning xalq g‘amidan g‘ami bo‘lmasa, haqiqiy odam bo‘lsang, uni odam dema. Birovning o‘limidan sevingan odam yo go‘rkov, yo yuvg‘uvchi, yoki jallod bo‘ladi. Ularning qaysi birini tasavvur etsang ham, tabiating nafrat bilan to‘ladi. Lekin birov senga yaxshilik qilmoqchi bo‘lsa, so‘z bilan senga jon bag‘ishlamoqchi bo‘lsa-yu, lekin gap bilan buni ifodalay olmasa, yaxshilikni tilga olganining o‘zi kishi tab’iga osoyish bag‘ishlaydi.

Xudo seni shunday nodir qilib, dunyodagi odamlarga naf keltiruvchi qilib yaratdi. Kimki uning shu amriga mansub bo‘lsa, barcha kishilar ko‘ngliga ham yoqqan bo‘ladi. Ikki dunyoning taxti bilan toji bir tomonu bu bir tomon, bilib qo‘y!

Bu sifatdan yaxshi sifatni topish qiyin. Lekin bundan ham yaxshi bir ish bor. Bu -birovga bir narsa berib, undan olishni odat qilmaslik; naf keltirishu, lekin birovdan naf qidirmaslik; berish ishini doim xotirda saqlab, berib, bir narsa olishni o‘ylamaslik. Bulut topganini xalqning ustidan sochdi. Shuning uchun Xudo uni osmonga xo‘jayin qilib qo‘ydi. Chumoli odamlar sochgan narsani terishga odatlangani uchun uning ishi tiriklay go‘rga kirish bo‘ldi. Gul o‘zining kumush gulbarglarini odamlar ustidan sochgani uchun Xudo unga yangidan-yangi barg, g‘uncha ato qiladi. U sochgan narsani shamol olib yiqqani uchun doim darbadar bo‘lib, xoru zor. Shisha ham o‘zidagi gulobni odamlar yuziga sepgani uchun uni avaylab tokchaning ustida saqlashadi. Supurgining odati ham yig‘ish, to‘plash bo‘lib, uning eshik orqasida xor-zor bo‘lib yotishi bunga bir dalildir. Sanamlarning zulflari doim mushk tarqatib turgani sababli ular quyoshdek yuzning tepasidan o‘rin olganlar. Chin diyorining mushki o‘zi qora tuprog‘day bir narsa. Sunbul uning isidan is olgani uchun boshoqchiday boshi quyi.

Bundan ham baland yana bir martaba bor. Unga yo‘l topish yuksaklik belgisidir. Qanday in’om bo‘lmasin uni ochiq yuz bilan berish, achchiq bodani shirin so‘z bilan tutish kerak. Saxovat ko‘rsatgan kishi muomalada ham xato qilmasa, u bir yo‘la ikkita in’om bergan bo‘ladi. Tovoqda turgan mevalar dilga yoqsa ham, ammo ustidagi gullar unga qo‘shimcha bezakdir. Maxbubaning husni qancha go‘zal bo‘lmasin, lekin odamlarning ko‘nglini u yoqimli muomala bilan oladi. Oltin tojning ziynati bo‘lsa ham, ammo uning ustidagi durni hech narsaga taqqoslab bo‘lmaydi. Dasturxondagi xushbo‘y taom qancha yaxshi bo‘lmasin, ustiga qand sepilsa, yana ham xushroq bo‘ladi.

Kimki bunday axloq bilan ish tutar ekan, unga birov jafo qilsa, buning uchun u intiqom olmaydi. Har qanday dilg‘ashlikni xursandxkka qabul qiladi, birov qancha jafo qilsa, vafo bilan javob beradi. Bunday odamni insonlarning insoni deb, haqiqiy odamlarning eng yaxshisi deb bil. Uni odamgarchilikni to‘la egallagan, yuz kishining odamgarchiligi qo‘lidan kcladigan deb tushun!

 

 

XLVII

 

Marhamatli Ayyubning bezori o‘g‘ri egriligini tuzatgani...

 

Bir kecha hurmatli Ayyub Ilohiy sirlar kayfidan mast bo‘lib, toat-ibodat qilib, sham’dek ko‘zidan yoshlar to‘kib o‘ltirar edi. U durdek ko‘z yoshi dengiziga g‘arq bo‘lib, kuyib-yonishda sham’ga qo‘ldosh edi. Xilvatda bir burchakni o‘ziga maskan qilgan, go‘yo bir qutichaning ichidan eng toza dur o‘rin olgandek edi.

Shu kecha bir kisavur uning uyiga laxm kovlay boshladi. Kechasi bilan u yer ostini o‘yib, yo‘l qilib chiqqanda, uyda bir odarnning boshini ko‘rdi. Ayyub ham buni tushunib, indamadi; ibodatda davom etib, buni o‘ziga olmadi. O‘g‘ri esa o‘sha teshikning ichidan chiqib, uydan nima topsa, hammasini to‘plab, qanchasini ko‘tara oladigan bo‘lsa, mo‘ljallab, orqasiga maxkam tang‘ib bog‘ladi. Laxmga kirmoqchi bo‘lgan edi, teshik kichkina, yuk esa juda ham katta bo‘lganidan unga sig‘madi. «Inining torligidan xafa sichqon dumiga g‘alvirni ham boylab olibdi» (degan gap bor). Uning qiynalib qolganini ko‘rib, Ayyub o‘rnidan turdi-da, eshikni ochib, unga yo‘lni ko‘rsatdi.

- Yuking katta bo‘lib ketibdi, teshiging esa kichik. Yo‘ldan chiqa qol, mana, eshik ochiq.

U qancha gumrohlik ko‘rsatgan bo‘lsa, shayx unga shu xilda yo‘l ko‘rsatdi. Kishi birovga shu xilda yo‘l ko‘rsatgandan keyin, u bunday yo‘ldan chetga chiqishi mumkinmi?!

Bu ahvol o‘g‘rini ojiz qilib qo‘ydi, og‘ir yuk esa qaddini bukdi. Vujudini bir o‘t yondirib dard berib, bundan lojuvard osmonning ham isitmasi chiqib ketdi. Elkasidagi yukni shu o‘tga tashlab, o‘z vujudining yukini ham kuydirishga tayyor edi. Bu ranju malolatdan muztar bo‘ldi, xijolat uni xasdek o‘rtantirdi. Na’ra tortib, seldek ko‘z yoshi to‘kdi; shayxning oyog‘iga boshini fido qildi. Shayxning yaxshiligi, gunohini afv etgani tilini lol etdi, marhamatining Vuki esa jismini bexol qildi.

Shayx marhamat qilib, uning ko‘zidagi yoshini artdi, lutf ko‘rsatib, boshini yerdan ko‘tardi. Uning dardu ahvolini tushunib, faqirlik xirqasini kiyishni tavsiya etdi. Tasavvuf yo‘li o‘z o‘ti bilan uning jonini kuydirib, undan biron nishon ham qo‘ymagandek edi. Uning butun borlig‘i xasdek shu o‘tda kuydi. U shu o‘tdan ko‘p yorug‘lik topdi. Kamolot egasi uni shunday parvarish qilib, bir afv bilan shuncha narsaga ega bo‘la oldi.

Navoiy, telbalikni qo‘yib, sen ham bir odarnning etagini ushlasang nima qilardi.

Soqiy, gunohimdan o‘tib, qoiimdan tutki, jonim og‘zimga kelib, chiqay deb turibdi. Tez bo‘l, bir qadah bilan menga kushoyish ber. Umrim Nuh umricha bo‘lmasa ham, sabrda Ayyubcha borman.

 

 

XLVIII

O‘N TO‘RTINChI MAQOLAT

 

Osmon tuzilishidan shikoyat; uning har biri bir quti bo‘lib, har yulduzi pok bir gavhar bo‘lib ko‘rinadi, ammo u shunday bir kuticha hamki, unga zahar, zahar bo‘lganda ham o‘ldiradigan zahar solingan; jahon ko‘g‘irchog‘i haqida kinoyaki, u chiroyli va kelishgan sho‘x bir jononga o‘xshab ko‘rinadi, ammo o‘zi shunday qariyaki, ishi makr va ko‘zbo‘yamachilik, ko‘zbo‘yamachiligi esa haddan ortiqdir; u marvarid qutisining zararini yozish uchun kalamning tili lol: bu qariyaning turgan-bitgani zavoldir

 

Ey ko‘ngul, bu charx qo‘g‘irchoqboz chiqdi-ku! Ey ko‘ngul, uning nayrangbozligidan ranjima. Uning nayranglari har qanday taxmin va gumondan ortiq. Nayrangidan ham afsunlari ko‘p.

Charx shunday xiyla va nayranglar ko‘rsatadiki, go‘yo u ko‘k xirqa kiyib, tos o‘ynayotganday. Yulduzlar uning kiyimidagi jiyaklardan nishon; Somon yo‘li esa ustidagi parcha-parcha yamoq.

U quyoshni mash’al qilib, aylangani aylangan; tosidagi o‘tni xirqasi bilan yashirib olgan. U o‘tni o‘z kiyimi orasidan o‘tkazadi; tong yoqasidan o‘t chiqarib ko‘rsatadi. To‘g‘rirog‘i, tong kulish uchun og‘zini ochib, xiyla bilan og‘zidan o‘tlar sochadi. Shunday bo‘ladiki, u o‘tning uchqunlari osmon xirqasi bo‘ylab hammayoqqa sochiladi.

Qo‘g‘irchoqboz kabi bu xiylagar osmon o‘z nayrangbozlik chodiridan ming xil suratlar ko‘rsatadi. U mixsiz, ustunsiz chodir tikadi; chodirning ko‘rinishini doira shaklida qiladi. Unda yulduzlar jilvagar bo‘lib, kumush badani bilan yuz xil o‘yinlar namoyish etadi. U buncha kumushrang o‘yinchoqlar yasab chiqararkan, maqsadi xalqqa xiyla-nayrang yedirishdir. Yo‘q, u parixpndek tanani ikkiga bo‘lib qo‘ya qolmadi; tig‘i yangi oyga, qoni esa uning atrofidagi shafaqqa o‘xshaydi. Uning yulduzlari bunday parixonlik qilish bilan atrofiga yuz ming parini yig‘ib olgan.

Yo‘q, uni parixon dema, u bir qarigan shum kampirdir. Qaddi ham ayyorlik sifatini ko‘rsatish uchun bukilgan. Uning ko‘z yoshlari xiyla yulduzlaridir. Yolg‘ondakam tongning oqargani - uning boshidir. Nayrang bilan u el qonini to‘kadi; aldov bilan jonini oladi. Podshohlarni o‘ldirishga, Xusravnigina emas, Farhodni o‘ldirishga ham aqli tez ishlaydi.

Masalan, yer yuzidagi bir kelinni u tomosha qilib, makr bilan unga pardozchiligini izhor etadi. Qo‘ynida pardozchiligining belgisi oq tong upasiyu quyosh oinasidir. Tong nafasi yangi ochilgan gulni yasatganday, u sho‘x go‘zalni yasatadi. Yuziga gul bilan elik tortib, egniga sunbul kokillarini taraydi. Lola bilan chehrasini qizil qiladi; lola dog‘ini esa chehrasiga xol qilib qo‘yadi. Yashil rang bilan qoshiga o‘sma tortadi; shabnamni boshiga ro‘mol qilib yopadi. Sarvdan qoiiga surat tutqizadi; suvdan esa unga’ oina yasaydi. Og‘zini g‘unchaning orasiga pinxon etib, so‘zlaganda shu g‘unchani kuldiradi. Chiroyli nargisdan unga ko‘z qilib, safsar ra’no tilidan so‘zlatadi. Uning nargis ko‘zlariga noz va karashmani o‘rgatadi; g‘amza o‘rniga o‘ynoqilikdan ta’lim beradi. Uni jannatning bog‘idek bezatadi; jannatning bog‘i emas, Chin qo‘g‘irchog‘idek yasatadi. Xalq orasida uning zeboligini jilva qildirib, hamma tomonga ra’noligini namoyon qiladi. Buncha afsunni unda aks ettirar ekan, buni xalq unga giriftor bo‘lishi uchun qiladi. Toki, uni har kim ko‘rganda zor bo‘lib, ishqining sirtmog‘iga mubtalo bo‘lsin.

Rustamdek bir azamat u makkor qariyani uchratib, o‘sha go‘zalga yetishish orzusida g‘amga asir bo‘lganini izhor etdi, deylik. Qariya o‘rtada qo‘shmachilik qilib, qo£shmachilik dema, makr-xiyla ko‘rsatib, shunday yashirin sehrgarliklarni namoyish qiladiki, natijada ikki toqni juftlashtiradi. Ularning nikohini maxkamlash vaqti kelganda, to‘y oldi qaliniga jonining javharini so‘rattiradi. Hozir to‘y oldi qalini uchun jonini so‘ratgan bo‘lsa, ertasiga to‘ydan keyingi qalin uchun imonini talab qiladi. Ra’nodek go‘zal mahbuba uning yordami bilan oshig‘ini o‘ziga ibodat qilishgacha olib keladi. Uning shunday o‘zini past tutishini, kamtarligini ko‘rib, endi unga pul ham da’vo qila boshlaydi. To‘y oldi qaliniga jonini so‘rab, keyingi maxrga imonini talab qilib, jonini, imonini olgandan keyin esa, bu dunyo uyidan uni surgun qiladi. Uni bu uydan chiqarib, boshqani kiritadi, yana boshqa bir begona odamni o‘ziniki qiladi. Unisiga vafoni tark etgan edi. Bunisiga ham o‘sha jafolarni ko‘rsata boshlaydi.

Qizig‘i shuki, bundaylarning yuzi kelib mingi ketadi; mingtasi ketgandan keyin yuz mingtasi keladi. Kelish-ketish ishlari shu xilda tuzilgan bo‘lib, hayot - bazmga kelib-ketishday bir gap. Zamonning ishi shu xilda qurilgan bo‘lib, evoh, u doim aylanib turadi. Azaldan oxirigacha shu xol bo‘lib, keluvchilarning ham, ketuvchilarning ham son-sanog‘i yo‘q. Ularning yuzi bo‘lsa ham, mingi bo‘lsa ham, falak ularni yo‘q qiladi. Uning jafolaridan oh, yuz ming oh!

Falak aylanganda ikki chiziq xosil qilib, bu mintaqa va muaddil chiziqlari ikki belbog‘day uning beliga boylangan. Shuni ko‘riboq odamlar uning nima maqsadda belining ikki yeridan boylanganini tushunadi. Uning aylanishidan xosil bo‘lgan kunduz ham, kechasi ham tunu kun goh pastga tushadi, goh tepaga chiqadi.

Bu mashaqqatdan quyoshning yuzi sarg‘aygan; hatto yangi oy ham o‘zidan ketib,/bexud. Uning yetkazgan g‘amidan tong to‘nini yirtgan, shorn ham motam libosida. Issig‘ini ko‘targani uchun o‘t oromsiz, yelni yugurtirgani sababli xor-zor. Suv ham uning dag‘dag‘asidan jahongashta; qattiq shamoli tuprog‘ni changga aylantirgan. Uning qasd qilishi natijasida dengiz zahar rangida, zahar ta’siri uni qayg‘uga solgan.

Uning zulmi bilan konning baxti qora; go‘yoki ichi laxta-laxta qon bog‘laganday. Durga u shuncha ko‘p zulmlar qildiki, o‘z ahvoliga to‘kilgan bir qatra yoshday bo‘lib qoldi. Uning nayzasi la’lga shunday ochiq urildiki, natijada yarasidan bir qatra qon chiqardi. Uning g‘amidan bulut ahvoli ham chatoq; go‘yo o‘z dardiga bir qora oh chiqarganday. Undan chashma ham dushmanlik ko‘rib, bir ko‘z bo‘lib qolgan, o‘z ahvoliga qayg‘urib ko‘z yoshi to‘kadi.

Bulbul uning xasratidan fig‘onda, gul to‘ni shu tufayli yuz yeridan chok. Lolada ham yangi dog‘lar paydo bo‘lgan; ko‘z yoshlari esa u dog‘larni qonga bo‘yagan. Shishaning ko‘zidan qonini oqizib, mayining o‘tidan odamlarning jonini kuydiradi. Garchi u kishilarning joniga o‘t solsa ham, shu o‘tini ham hammadan baribir qaytib oladi. Shunga qaramay falak hammaga o‘zini do‘st tutib, o‘zini odamlarning ahvoliga g‘amxo‘r qilib ko‘rsatadi. Bir necha kun odamlarga xursandchilik bag‘ishlab, bir necha kun ularning xojatini ravo qiladi. Birovni mansabda Qorun darajasiga, birovni martabada Faridun darajasiga ko‘taradi. Uning bu ishlarida ham bir-biriga muvofiqlik yo‘q; mingdan bir ishi taxsinga loyiq emas.

Shunday fikr qilginki, bu pastkash charxning aylanishi xuddi g‘alvirning aylanishiga o‘xshaydi. Olamdagi odamlar, xoh yaxshi bo‘lsin, xoh yomon, hammasiga shu chanbar orasidan joy beradi. Odamlarni u shu ahvolga solib, o‘z g‘alvirini elagani elagan. Yaxshini yomondan, pokni nopokdan ajratadi. Yaxshisini pastidan ayirgandan keyin ikkovini bir martabada qoldirmaydi. Qaysi biri ko‘proq pastkash bo‘lsa, o‘shani o‘z marhamatiga olib, ko‘proq boy qildi. Durni oddiy kaxrabodan farq etmasdan, durga aloqasi yo‘q narsalar bilan durlarni ko‘mib yubordi. Jahon gulshanida nargis kabi kaltabin, nodonlar bor edi, ularning bazmlariga xursandchilik bag‘ishlab, kumush tabaqlarda oltin qadahlar uzatdi. Tabiati pokiza, behisht gulzorining bezagi deb tushunilgan gulni esa, balo tikanlariga mubtalo qilib, uzdi, sovurdi, yo‘qotdi. Rindlar may idishiga g‘ilof qiladigan terini xo‘tan mushkini saqlaydigan idishga aylantirdi. Qaerda rangdor yaman terisini ko‘rsa, yuz joyidan qirqib, undan o‘qqa xalta yasadi. Tig‘dek odamlarning qonini to‘kkanlarning martabasini ko‘tarib, shoh yoniga o‘tqazdi. O‘q kabi to‘g‘rilar esa undan quyida, d’q o‘qdondan bir necha tosh uzoqqa ketgani kabi.

Qizig‘i shuki, uni yaxshi desang ham, yomon desang ham, agar birpas vaqtini topsa, ayovsiz xanjarini ishga solib, yaxshiyu yomon bilan barobar jang qiladi. Kimni loyiq ko‘rib taxtga o‘tqazgan bo‘lsa, oxirida baribir taxtaga yotqizib, xafa qiladi. Kimga bir taxta kigizni soyabon qilgan bo‘lsa, uni ham o‘sha quruq taxtaning ustida uxlatadi. Kimgaki ichib baxra olsin, deb bir jom may tutmasin, oqibatda o‘sha mayga zahar ezib qo‘shadi. O‘sha jomdan may ichmagan, oxirida zaharidan xurush qilmagan kishi dunyoda yo‘q. Kimning obro‘-e’tiborini ko‘tarmasin, uning buyrug‘iga butun olamni mute’ qilmasin, unga jabr qilib, uni pastlatadi ham, sekin-asta tuproq bilan barobar qiladi ham.

Dunyoda shunday odamlar bor ediki, ular shohlar edilar; mamlakatda adolatning posbonlari edilar. Bu,falak ularning birontasini o‘ldirmasdan, xoru zor qilmasdan qo‘ydimi? Boq, Faridun bilan Jamshid qayoqqa ketdi? Yeraj, Hushang va Zaxxok-chi? Salm, Manuchexr va Navzar qani? Baxmanu Doroyu Iskandar qani? Qani dunyoning xokimi Chingizxon? Qani jahon xoni Temur Ko‘ragon? Bu pastkash charx ularning bittasiga ham vafo qilmay, kimni ko‘targan bo‘lsa, uni yana yerga urdi.

Shuning uchun u bergan davlat va iqbolga shod bo‘lma; uning muhabbatiga ham ishonma. Uning hech bir xosili ham yo‘q, doimiyligi ham. Ularning hammasidan kech, lekin kechikma. U seni mag‘lub etguncha, sen uni oldinroq o‘z faqirliging bilan xor qil, mag‘lub qil. Qo‘lingda bor narsani u olib qo‘ymasdan, hammasidan voz kech, qo‘lingni tort. Qo‘lingda nimang bo‘lsa, parokanda qil, o‘z qo‘ling bilan uni sharmanda et. Quyosh panjasidek qo‘lingni och, unda qancha kumush bo‘lsa, olamga soch. U sening qo‘lingni quritishini bilib, bilganingdan keyin, o‘z qo‘lingni o‘zing qurit.

 

 

XLIX

 

Iskandarning yetti iqlim mamlakatlarini o‘z qo‘liga kiritgani va bo‘sh qo‘l bilan bu dunyodan ketish otini ilgari surgani

 

Hamma iqlimlarni qo‘lga kiritgan shoh Iskandar jahon mamlakatining taxtiga ega bo‘ldi. U borib olmagan biron yer qolmadi. Biron yer qolmadiki, u bormagan bo‘lsin. Dunyodagi hamma yer va suv uning hukmiga o‘tib, xo‘lu quruq buyrug‘ining qavzasiga tushdi. Osmonning ko‘k gumbazi ustida xutba o‘qib, adolat tamg‘alarini (oltin, kumushga emas), yulduzlarga urdi.

Shohlar o‘z ixtiyorlari bilan unga qul bo‘lishdi; unga qul boiish bilan ular faxrlandilar.

U ham shoh edi, ham valiy, ham payg‘ambar. Uning tabiati esa donishmandlik bilan rostlangan edi. Uning asl zotida Jamshidlik odatlari bor edi. Oddiy ko‘zgu unga jahonni ko‘rsatadigan jom bo‘lib xizmat qilardi. Etti qavat osmon hukmronligi unga muyassar, yetti iqlim unga bo‘ysungan edii

Shunday yuksai martabali baxtiyor podshoh bu o‘tkinchi dunyodan kp’chim ko‘tarmoqchi bo‘lib qolganda qiziq bir ojizlik va bechoralik xolatini boshidan kechirdi. Oldida qiziq bir ovoralik yuz berdi. Unga na xakimlari yordam qila oldi; na xizmatkorlari, na qullari uning farmonini bajara oldi. Ular barchasi bu yashil bog‘da qolib, u bir o‘zi qora tuprog‘ning ichiga yo‘l oldi. Bunday xalokat uning ichini o‘rtagach, shunday so‘zlar bilan u ichini bo‘shatdi;

- Shu nafasda men pastga qarab borayapman; shohlik nog‘orasi safarga chorlamoqda. Kim o‘z or-nomus shartini saqlamoqchi bo‘lsa, mening unga shunday vasiyatim bor: vaqtiki pok bo‘ston qushi men tomon uchib kelib, poklik ayvoniga borishimni eslatgan chog‘da, oh tortib, olamni’ qorong‘i qilib, tobutdan menga uxlash uchun joy xozirlab, yo‘limni qabr tomon boshlar ekansizlar, bir qo‘limni tobutning yonidan chiqarib qo‘yinglar. Kishilar tobutga nazar solar ekanlar, ibrat yuzasidan shu qo‘lga qarasinlar. Bilsinlarkim, yetti o‘lka podshosi, yetti osmon mushkullaridan xabardor odam, endi jismida jon yo‘q, bu makondan, bu jahondan bo‘sh qo‘l bilan ketmoqda. Kimki jahon mamlakatini havas qilsa, ushbu qo‘l unga yetarli tajribadir.

Ey Navoiy, bu jahondan, jahondangina emas, jonning javharidan ham qo‘lingni tort.

Ey soqiy, dilim orzusi - mastlikdir. Lekin qo‘limning quruqligi bunga mone’lik qilmoqda. Marhamat qilib, qo‘limga may javharidan ber! May nimasi? Iskandar oinasini ber!

 

 

L

O‘N BYeShINChI MAQOLAT

 

Jaholat mayining quyqasini ichadiganlar haqidakim, yaxshilik xirqalari gunohkorlik ko‘lidan yirtiq; may jaholatining bosh og‘riq odamlari to‘g‘risidakim, ularning har biri mayxona eshigida mastlik va beboshlik bilan yuradi va qiyshaygan mayxona ularning nazarida Jamshidning taxtiga o‘xshaydi, siniq piyola esa o‘zida jahonni ko‘rsatadigan jomga va pushaymonlik ko‘zyoshlari yomg‘iri gunoh shu’lasini o‘chiradi va tavbaning chaqmog‘idan chiqqan o‘tlar osiylik xirmonini kuydirgusidir

 

Ey, jomga hamdam bo‘lib quvongan odam, ishing jaholat xumoridan mastlik. Bunday aysh senga doimiy bo‘ldi, hech kamaymadi. Dardu fikring jaholat jomi. Boda ichingda xumda qaynaganday jo‘sh uradi. Bu qaynashdan har doim ko‘nglingda ham xuruj. May vujudingdagi mag‘rurlikni kuchaytiradi. Lekin sen ko‘p singari o‘zingdan o‘tgan sirni, o‘z ahvolingni tushunmaysan. Og‘zingni fisqu fujurning qo‘li ochadi. G‘aflat mayini ichib olib, og‘zingdan xum kabi ko‘piklar sochasan. Na senga o‘lish g‘amidan motam, na rizqu nasibang tugashidan tashvish! Ajalning muxtasibi kelib qolsa nima qilasan? Uni daf etish uchun qanday tadbir qo‘llaysan? Jafo toshi bilan qani endi u bu xumga qarab bir ursa, uni bo‘lak-bo‘lak qilib, sindirib tashlasa! Jismingga dog‘lar qo‘yib kuydirib, ichayotgan mayingni qora tuproqqa to‘kib tashlasa! Sopol idishingni chil-chil qilganidek, la’lga o‘xshagan mayingni yer qoniga aylantirsa!

Bu behisob ichayotgan jaholat maylaring uchun bir kun kelib, albatta, hisob berasan. Sening bu mastliging necha yil, necha oy davom etishi mumkin? Oyda, yilda bir marta mast bo‘lmasdan xushyor ham yur!

Mast odamning hamma harakatlari bema’ni bo‘lib, ko‘chadagi bolalarga masxaradir. Ko‘chaning boshida u jinni ko‘rinishi bilan bolalar unga tosh yog‘dira boshlaydilar. U piyoladagi mayni oxirigacha ichib, mast bo‘lib, ko‘chaga mayxonadan chiqib keladi. Peshonasi tomlarga urilib, qonagan, boshidagi sallasi yoyilgan, chuvalgan. Yomon itdek odamlarga o‘z-o‘zidan hamla qiladi. Uni shunchaki yomon it emas, qopadigan it desa ham bo‘ladi.

Badanida mastlik dam-badam g‘olib kelib, o‘zini boshqara olmay, boshi og‘gan tomonga ketib qoladi. Yoida uchragan yomg‘ir suvini ko‘rsa, may deb ichadi; soy toshi uchrasa uni gulday otib yuboradi. Otgan toshidan bolalar goh atrofga tirqirab qochadi, goh yana bu mast-alastning boshiga to‘planib o‘ynashadi. U bo‘lsa goh yiqilib, goh harzamonda turib, mastlikbilan qo‘lini har narsaga uradi. Shunday qilib, u ketma-ket yiqilib, turib, yiqilib turib, oxirida shunday yiqiladiki, may ustidan bosib tushadi. May uning axyolini chatoq qilgan bo‘lsa, qusuq uning soqollarini bulg‘aydi. Bo‘zchining tarog‘idagi ohordek, balki qarg‘a patidagi iflosdek, qusuq uning soqolini obdan harom qiladi. It esa yalab, uni yana tozalab qo‘yadi.

Mastlik uyqusi tarqagandan keyin, ko‘zini ochib, yana ichishga beriladi. Boshidagi sallasini ham topa olmay qoladi. Belidagi pulini ham yo‘qotadi. O‘likdan kafanini shilib olganday, to‘nini ham yo‘lto‘sarlar yechib olishgan. Yo‘lda pichog‘ini ham olishib, qinining o‘zini qoldirishgan; kavushining ham bittasi bor, ikkinchisi tushib qolgan. To‘nining[146] etagi balchiq, oldi xo‘l, oldi xo‘lu, ammo oldida ko‘l ham paydo bo‘lgan.

U o‘z uyini qancha qidirmasin, shu uzun ko‘chadan boshqa uyni topa olmaydi. Vujudiga titroq kelib, qaltiratadi; og‘zida hech ta’m yo‘q, bemaza. Qo‘lini maxkam qo‘ltig‘iga tiqib, qancha qidirsa ham uyining yo‘lini topa olmaydi. To‘nini o‘g‘ri yechib olgani yetmaganday, qolgan hamma narsalarini ko‘cha qorovuli tortib oladi. Tushunsang, bu o‘q tekkan odamni tuzatish uchun uning yarasini kesib, ichidan o‘qni sug‘urib olganga o‘xshaydi. Boshi aylanib, ko‘ngli ham ozib, qulog‘ini yejkasiga qo‘yib berkitishga harakat qiladi.

Shu xilua u har tomonga borib-kelib, qara, ne shakl, ne qiyofaga kirdi! Unga ichish ham bir bo‘ldi, shuncha azob-uqubat tortish ham. Buni xumor dema, yuz balo degin: ular hammasi bir bo‘lib, uni o‘ziga mubtalo qilgan. Uning o‘ziga o‘zi qasd qilishini tomosha qil; o‘z joniga o‘zi zulm qilishiga bir qara.

Bular o‘zi hammasi biri biridan qiziq ishlar... Bundan ham qizig‘i yana shuki, u o‘zining bu ishlarini oddiy mastlik, shunchaki bir rindlik, qalandarlik, beboshlik deb xayol qiladi. Bu ishlarning hech biri ko‘ngliga og‘ir botmaydi; xijolat tortib, o‘lmaydi ham. Shuncha qabohat unga ta’sir etmaydi; bu qabohatlarning hammasini joyiz deb biladi.

Ha, shum kampirning qizi qancha xunuk bo‘lsa ham, uning ko‘ziga behishtdagi hur bo‘lib ko‘rinadi. Qobiliyatsiz shoirga: «Nima deyapti?» deb yurma deyman. Nima be’mani gap gapirsa, uning o‘ziga senr bo‘lib tuyuiadi. It qozondagi oshga tilini tekkizgani uchun yuz qoralik belgisi sifatida yuzi qizil bo‘ldi. Kimki odam o‘ldirib, jallod nomini olgan bo‘lsa, u o‘z o‘g‘lini o‘ldirsa ham xursand bo‘la beradi. Go‘ngning isidan ko‘ngli ochilmasa, qora qo‘ng‘iz uni yumalatib yurmas edi. Kimki ko‘mir sotishni bo‘yniga olgan bo‘lsa, yuzi qora bo‘lganidan or qilmaydi. Boyqush obod yerlarda xafa bo‘lib o‘ltiradi; vayrona burchaklarda esa tovusdek tovlanadi. May inson tanasini xarob qilsa, ajablanish kerakmi? Sel uylarni buzib olib ketsa, hayron bo‘lishga o‘rin yo‘q!

Sel uylarni yiqitib, odamlarni bevatan qiladi; sel balo seli bo‘lib, uylar vayrona bo‘lsa, odamni mast qilib yiqitish ichkilikning xususiyatidir. Uning jism uyiga u, bilki, balo selidir. Uni jism uyi dema, jon uyi de, jon uyi ham dema, imon uyi de. Har tomondan tug‘yon qilib kelgan selga shoh uyi ham bir, darvesh uyi ham.

Kim bemazalik qilib bodani icha bersa, uning aql chirog‘i xiralashadi. Agar chiroqning alangasiga bir qatra suv tomsa, uyda yorugiik bo‘lishidan qo‘lingni yuvasan. Aql chirog‘i qanday chiroqki, kishi kechasiyu kunduzi uning ustidan may suvini jom-jom quyadi. Mash’alning aylanasi ustiga ham bir kosa suv quysang, u o‘chadi. Mana, chiroqning ahvoli. Suv bilan mash’alning o‘ti ham xiralashadi; mash’alning o‘ti u yoqda tursin, manqalning o‘ti ham. Manqalni qo‘y, ko‘ra bo‘ladimi, tandir bo‘ladimi, baribir, unga suv tekkandan keyin, unda na issiq qoladi, na nur. Majusiy o‘txonaga suv quysa bir nafasda sandal daraxtining o‘tini obnusga aylanadi.

Kimki shu suvdan o‘ziga xursandchilik xosil qilmoqchi bo‘lsa, uning uyini qorong‘ilik bossa ajab emas. Demak, uni suv dema, u shunaqangi bir o‘tki, yetti osmon xirmonini kuydiradi. Osmonni kuydirishga qodir bo‘lgan bu shu’la xas-xashakka tushsa, undan nima qoladi?

Ey inson, vujuding uyi xuddi shu xashakning o‘zidir; zaif taning bir xovuch tuproq. Bu xashakka qachongacha o‘t qo‘yasan? Bu tuproqni qachongacha sovurasan? Ichkilik ham dard o‘ti, ham afsus suvidir; yo‘q, u do‘zax o‘ti, ham to‘fon suvidir. Bu o‘tni o‘z vujudingning xas-xashagiga urma; bu suvni bir xovuch tuprog‘ingga quyma. U garchi suvdek tiniq, yaxshisi bo‘lsa ham, lekin uning suvligidan o‘tligi ortiqdir. Har qanday suv qaynab turganda, ko‘rinishi ruvdir, lekin uning kuydirishini o‘tnikiga solishtirib bo‘lmaydi. O‘tga kishi qancha qo‘l ursa ham, unga qo‘l tekkan bilan, qo‘l kuymaydi. Kimki qo‘lini qaynagan suvga tiqsa, qo‘li unga tegishi bilan o‘ldiradi.

Xullas, uning o‘ti o‘tu suvi ham o‘t, rangi o‘tu jozibali yolqini ham o‘t. Kimki bu to‘rt o‘t ichiga tushib asir bo‘lsa, chaqmoq chaqqan joyda ipak to‘qimaday yonadi. Qaysi badanda bu to‘rt o‘t yonsa, uning issig‘idan badanidagi to‘rt unsur ham o‘rtanadi. Bu o‘tda to‘rt unsurgina yonib, yo‘q bo‘lib ketmaydi, aqlu xis, dinu islom ham yo‘qoladi.

O‘tga shunday issiq berish xususiyati xos ekan, uning yomonligini qaysi suv daf eta oladi? Yashinni to‘fon suvi ham pasaytira olmaydi; gulning o‘tini bahor suvi o‘chira olmaydi. Bu o‘tning joniga ofat bo‘ladigan suv tavba vaqtida afsus-nadomat ko‘z yoshlarini to‘kishdir. Shunday ko‘z yoshi oqib turgan vaqtdagina bu o‘t daf bo‘ladi, bu o‘tgina emas, yo‘q, hatto do‘zax o‘ti ham. Kishi bunday qatrani qaerdan topadi? O‘zi bir qatra bo‘lsa ham, naf i daryocha-ku! Kimki o‘z gunohlariga pushaymon bo‘lib, ko‘z yoshi to‘ksa; uning har qatra ko‘z yoshi maqsadiga yetishi uchun gavhardir. Bulutdek hayo bilan ko‘z yosh to‘kar ekan, uning har bir qatrasi durning aslidir. Birovni maqtab, majburan tavba qildirilsa, buni tavba deb tushunma: birovning tavba qilishga aqli yetmasa, «Qur’on»ni o‘rtaga qo‘yib, shartlashishni ham; yoki birov mast bo‘lib to‘polon ko‘targanda, qasam ichtirib, uni bu ishdan qaytarishni ham. Bular hammasi taqdir o‘ti oldida bir xasdir. Bular tavba hisobida ham emas. Kimki taqdirning qo‘lida beixtiyor tavba qilar ekan, unda ixtiyor bormi!

Tavba, bu - o‘z aybidan xabardor bo‘lishdir, oldida turgan yo‘lning xavfliligini tushunishdir; yoki yo‘ldan adashib qolgan vaqtda, bu ahvolga o‘zining aybdorligidan ogoh bo‘lishdir. U, bilsaki, Xudo hamraa vaqt xozir, nima qilsang, hammasiga nozir, uning ko‘nglini pushaymonlik o‘ti yondirsa, jonini xijolat o‘ti kuydirsa, shu xolatda u tafakkur qilib, o‘z qilmishlariga nafrat bildirsa, shunda unga yana Ilohiy lutf etib, bitmas-tuganmas jozibaga erishib, Xudo uni o‘zligidan judo qiladi, o‘z xoliga mutlaq qo‘yib qo‘ymaydi. Shunda u «Ilohiy tavba» bilan zafar topsa, bunday tavba haqiqiy tavba hisoblanadi.

Xudoning o‘zi shunday karam qilmasa, odam nima qila oladi? O‘zligi bilan uning qo‘lidan nima keladi? G‘oyibdan ilxom kelmasa, tavba tavba emas. Kishi o‘z aybidan o‘zi qutula olmaydi. Odam o‘z ixtiyori bilan gunoh qilmaydi. Bu gunohning tavbasi ham unga ma’lum emas. Xudodan amr bo‘lib, u tavba qilsa, bu - chindir. Bu tavbani Xudoning o‘zr saqlamasa, bandasi sindirishi ham mumkin. Tavba qilish uchun Xudo kimga tavfiq bergan bo‘lsa, uning tavbasi sinmaydigan, haqiqiy tavbadir. O‘zlik bilan qilingan tavba buzilishi mumkin bo‘lgan tavbadir. Ilohiy tavba qilishdan kel, shundan gapir.

 

 

LI

 

Bani Isroilini Rindning manmanlikdan tavbasi tufayli xonadonning yuksalishi, qasamning qof toshlaridan falakka chiqqani va may seli u binoni yiqitgani

 

Rindi Bani Isroili degan bo‘lib, may deb mayxonalarda tilanchilik qilardi. May uning hayotining ozig‘i bo‘lib, xalq orasida Maymana ismi bilan tanilgan edi. Gavdasi ko‘zacha yashashga nuqsonsiz bo‘lganidek, o‘zining Rind degan ismi mayga berilganligini bildiradi. Mayxonadagi odamlarning ichayotgan idishini tortib olib, tagida qolgan bir qultumini ichib yuborardi. Tagida qolgan may quyqasidan bir yutum tegmay qolsa, o‘sha zahoti musibat yuz berardi.

U ko‘p tavba qilar, lekin tavbasini sindirar, ko‘nglini tavba qilishdan tindirgan ham bo‘lardi.

Tavba qilishda bunday nuqsonlarga yoi qo‘yishi oshkor bo‘lgach esa, endi tavba qilganidan pushaymon bo‘lardi.

Bir kuni ertalab (kecha) ichganidan beqaror bo‘lib turgan edi, mehribonlik eshigidan kushoyish yuz berdi. Hotif (g‘oyibdan) ovoz qilib: «Ey maxmadona, endi tavba qil, buning vaqti keldi! Sen so‘raganingda bizga (yuqoridan) rizolik bo‘lmagan edi. Rozilik bo‘lmaganidan so‘ng qazo hukmi ham bo‘lmaydi. Biz tomonimizdan (yana) talab qo‘yilgan edi. Endi yaqinroq kelki, xursandchilik pallasi yuz berdi».

Rind ichiga shavq nuri tushib, tanasiga ko‘zyoshlari shavq girdobidek ta’sir ko‘rsatdi. Shundan keyin uning ulushi xuzur va safo bo‘lib, tavba esa uning ko‘ngliga nur hamda xursandchilik sola boshladi.

Yillar davomida nimalarni tilab, yolborgan bo‘lsa, bir damda barchasiga musharraf bo‘ldi. Tavbaga qarab o‘zi yuz o‘girgan edi, tavbasi shisha kabi shikast topdi.

Shu ravishda Haq uni tavbaga maxram etib, Iskandar devoridek maxkam ham qildi.

Tavba o‘zingdan yuzaga kelgan bo‘lsa, ancha sust bo‘lib, Allohdan kelgan tavba esa shunday mustaxkam bo‘lgusidir.

Gunohlar Navoiyni ham ko‘p qayg‘uga solib, tashvishlantirdi. Ey Xudo, o‘zing tavba qildirib, qabulini ham o‘zing amalga oshirgaysen!

Ey soqiy, qadahni keltir-da, tez bizga tut! Ahdning boshini va tavbaning oyog‘ini sindir! Uzr aytsam, yiqitib, tomog‘imga quy, lekin quyganda ham ko‘kragimning ustiga chiqib turib quy!

 

 

LII

O‘N OLTINChI MAQOLAT

 

Xunasasifat oliftalarning dunyo zeb-ziynati, deb xiylakorlik ko‘rsatishlari va jonfido muhabbat egalarining dindan quvvat olib, boshni tik tutib yurishlari; g‘azavot maydonining kengligi vasfidakim, mard bilan nomardning shu yerda bir-biridan farqi ko‘rinadi; shahidlik qoni ta’rifidakim, bu gunoh tutunidan yuzi qora bo‘lganlarning yuzini qizil qiladi

 

U shundayki, o‘zini juda botir ko‘rsatib,’otini shijoat maydonida ilgari suradi, hatto Rustamni ham nazariga ilmaydi.

U o‘zini shunday katta tutadiki, go‘yo uning boshidan osmongacha bo‘lgan masofa to‘rt enlikday. Oti yo‘rg‘alab borarkan, uning gavdasi tog‘day bo‘lib ko‘rinadi; uni minib yo‘l bosayotgan egasi qoplonga o‘xshaydi. Kibr uning xalq bilan muomalasini yuzaki qilib qo‘ygan, u zulm cho‘qqisida xuddi qoplondek o‘ltiradi. Qoplon singari it go‘shti bilan ovqatlanadi; uning takabburligidan kibr shamoli esadi.

U achchig‘i chiqib, qoshini chimirganidan pastkash osmon toqini sindirguday bo‘ladi. Kibrdan qoshining hamma tomonidan chimirilgan, kallasidan esa boshqacha bir shaytonlik joy olgan. Uning ikki qulog‘ida zirak osilib turganday, har bir qoshining uchidagi chimirilishdan uning manmanligi ko‘rinib turadi.

Bular hammasi uni hurmat qilishga majbur etadi, lekin - bu hurmat emas, bid’at va haromdir. Halqasi ko‘cha iti bo‘ynidagi tasmani qochiradi; uni xalqa dema, la’nat tavqi de. Zulmda uning Zaxxokka o‘xshashligi bilinib turadi; yelkasida esa ikki ilon xalqa bo‘lib yotibdi. U o‘zining shariatga xilofligini ko‘rsatib, doim yuzidagi soqolini tarashlab yuradi. U doim bid’at bilan shug‘ullangani uchun soqoli ham tagidan qirqib tashlashga loyiq.

U zulm o‘qini uchirganda, o‘qning uchini o‘z yuzi bilan egovlaydi. Ikki mo‘ylabining qillari har tomonga g‘ulu soladi; undan orzu-havas qushlariga tuzoq yasash mumkin. Og‘zi teskari so‘zdan boshqani demaydi; turgan-bitgani odamlarga ta’na va lofdan iborat. Uning yuzini to‘sib turgan soqoli olingach, basharasi nuqul bujurdan iborat ekani ko‘rinib qoladi.

Uning boshidagi jig‘asi jilva qilib turarkan, pati uning kallasidan dinni uchirishga xizmat etadi. Bu jig‘a unga la’nati iblisdan qolgan bo‘lsa ham uni Jabrail qanoti deb ataydi. Undagi patlar boyqushning boshidan sug‘urib olinganu, nomini «tovusning toji», deb atashadi. Sallasining uchi bo‘yniga tegib turibdi; yo‘q, tegib turgani yo‘q, yurgan sari gardaniga urilib turibdi. Bo‘rkining uchini ichkarisiga bukib qo‘ygan; u hirsu havo qushlariga uyadir.

To‘ni ipakdan bo‘lmasa,. ko‘ngli g‘amgin; xitoy matoidan bo‘lmasa, qoshl chimirilgan. Yuz dastro‘molchasining ham zarbofdan bo‘lishini istaydi; uning chetlariga tilla suvi bilan xajv bitish kerak. Oddiy ipakdan hatto libos tiktirmaydi; bunday matodan to‘n emas, ko‘rpa qildiradi. Orzu-havas deb yupqa bo‘zdan ko‘ylak tiktiradi; yupqaligi pashshaning qanotiga o‘xshaydi. Pashshaning qanoti ham emas, xuddi shabnamday; ich ko‘ylagi ham yupqa ipdan. Beliga boylangan belbog‘ining iplari ham zardan. Chiroyli bo‘lsin deb ichidan ham shunaqa belbog‘ boylab olgan.

Ro‘moli ham zar tikilgan ipakdan; tikuvchi unga o‘zjonini qo‘shib tikkan. To‘nining ustidan oltin chiziqlar tortilgan; hatto etigining na’li ham zarxallangan. Otining ustiga urgan egari zarlangan; hatto uning yuganiga ham gavharlar qadalgan. Ko‘ngli yengsiz ajoyib-g‘aroyib chakmon kiyishni istab, rangini qizil qilib, dolu guliga qo‘yib tiktirgan.

Shunchadan-shuncha oliftagarchiliklar bilan, oliftagarchilik emas, qabohatlar bilan dev jamolini paridek yasatadi; tikanni yangi ochilgan gulbarglar bilan bezaydi. Go‘zal ra’no kabi jilva qilib, qizil yuzli mahbubadek boda ichadi. Boda miyasiga ta’sir etgandan keyin tinimsiz bema’ni gaplarni gapira boshladi.

Uning oldida bir qancha iflos va buzuqlar yuradi. Ularning birontasida na aql bor, na idrok, na xis. Ular gulxan atrofidagi yuzlarcha haromxo‘r zog‘larga yoki zog‘ atrofidagi o‘limtikxo‘rlarga o‘xshaydilar. U gapga tushunadigandek, xadeb unga gap uqtirishadi; hisobsiz, o‘lchovsiz xushomadlar qilishadi. U g‘avg‘o qiladi, atrofidagilar baqirib-chaqirishadi, go‘yo o‘zi o‘rtada devu atrofida shayton to‘dasi. Biri uni «Begim!» degan, boshqasi «Mirzo!» degan; xulqini yaxshi deb, husnini chiroyli deb maqtagan.

Ularga buncha rasvolik yetmaganday, ichkiliksiz bir nafas ham tura olmaydilar. Ichkilik unga ilonning zahariday zarur; ovqat o‘rniga ilonning go‘shtini ham yeyaberadi. Yeyish-ichishi hammasi harom-harish; shu xil yeyish-ichish bilan o‘zini parvarish qiladi.

Ikki piyola mayni to‘latib ichib olgandan keyin, lof urib, har damda bir dushman safini parchalayotgan bo‘ladi. U go‘yo tog‘u, ayovsiz qilich chopmoqda; qilichi oyning temir qalpog‘iga harn borib tegmoqda; gurzisi Bahromning boshini yanchmoqda; nayzasi uning gavdasiga sanchilmoqda; uning oldida filning pashshacha kuch-qudrati yo‘q. Ajdaho esa uning ko‘ziga bir ola-bula chilvir.

Uning folbinlik kitobi oldida yo‘lbars oddiy bir suv qurti-yu, nahang oddiy bir ilon; momaqaldiroq uning o‘z bazmida chalinayotgan nog‘ora ovozi-yu, chaqmoq kabobining o‘tidan sachragan uchqun.

Bu zolimning zulm va shafqatsizligi shunchaki, buncha zulm va shafqatsizlikni kishi kofirlarda ham ko‘rmagan. U shundog‘ki, namozga bosh egmaydi; Xudoga yolborish xayolida ham yo‘q. Unga butun mamlakat, sipoh, hatto podshoh minnatdorchilik bildirishini xohlaydi. U yolg‘iz shohga deb o‘ylama, butun borliqqa minnat qiladi. U bechora shohga qancha yolg‘onlarni gapirib, go‘yo unga toju taxtni men olib berganman, demoqchi bo‘ladi.

Menga yuz ming beribdi. Yuz, ikki yuz ming menga loyiqmi? Yuz kishining rashki keladigan askarim, ming yigitim otlanadigan o‘lkalarim bo‘lishi kerakmasmi? Agar mening ahvolim shunaqa yomon bo‘laveradigan bo‘lsa, bu shoh bo‘lmasa, boshqa mamlakat, boshqa shoh topganim bo‘lsin! - deb u ta’na ham qiladi. U qancha qichqirib, bexuda gaplarni gapiradi. Odamlari ham har tomonda uni quvvatlab turishadi.

Buncha manmanlik, kibr-havo unda sitamgar nafsi tufayli yuz bergan. Uning uchun urush boisa, osmon yuzi qora chang bilan qoplansa, ikki taraf bir-biriga qarshi o‘tkir qilichlarini yalang‘och-lasa, jahon xalqi orasida g‘avg‘o ko‘tarilsa, uning tig‘i odamlarning yuragini yorsa-, dushmanning boshini gurzisiga g‘ilof qilsa, yigitlarning ishi o‘z xunarini namoyish qilsa.

U ham bu ishlarga qo‘l urgan bo‘ladi. Lekin undagi necha ming odamlar ham bir bo‘lsa-yu, bu ham bir bo‘lsa. Ozu ko‘pni beradigan Tangri bo‘lgandan keyin, zafarni kimga bersa ham Xudo beradi. Shohning Xudoga niyati to‘g‘ri ekan, nega endi u odamlarning va sipohning minnatini ko‘tarishi kerak?

Xullaski, bir johil, pastkash, yaramas, o‘ziga yuqori amal istab, shuncha tirishqoqlik ko‘rsatadi. Agar shoh uning minnatiga iltifot ko‘rsatsa, Xudoning marhamati haqi, unga yuz ming uyatdir. Bir kishi yuz ming kishilik safda turgan bo‘lsa, Rustami Doston bo‘lsa ham, u hamma bilan tengdir. Bir odam ikkita Rustamning ishini qilganda ham bir kishi oxir-oqibat bir kishidir.

Ey takabburlik natijasida xarob bo‘lgan odam, yolg‘on tasavvurlar seni kibr yo‘liga soldi. Gev bilan Rustamni[147] yengsang ham, haqiqiy mardlikni egallagan bo‘lsang ham, bunday tasavvur va o‘ylarni, nafsu havoga oid nima bo‘lsa, hammasini ko‘nglung uyidan chiqarib tashla, hatto fano o‘tida kuydirib tashla!..

Shariatga xilof nimaiki bo‘lsa, u eng toza sharbat bo‘lgan taqdirda ham, uni sen to‘kib tashlamog‘ing zarur.

Hirs va havas to‘nini yirtib tashlab, tanni Allohga rozilik chashmasida pok etib, egningga dinimiz yoiidagi kiyimni tashlab, ustingga esa jangchilik libosini kiygaysen.

O‘zingni g‘azavot urushiga shay qilib, belingni jangga mustahkam tutmog‘ing kerak.

Agar sening ko‘nglingda himmating boisa, asl zotingda jur’at bilan do‘st bo‘lsang, Haq yoiiga boshingni tikib, jon cheksang, imkoning boricha qiyinchilikni torta bilsang, Tangri uchun qoningni to‘ka olsang, o‘z joning ustiga Uning minnatini, yaxshiligini qo‘ygan boiasan.

Ey, bu saodatga yetishgan kimsa, bu xol sendagi shahodatga erishish imkoni demakdir.

Tur-da, bu yoini bosib o‘tishda niardonalik ko‘rsat! Joning yuzta boiganda ham shukronalik qil! Jisming to‘shi shu yo‘rtishda marraga yetishar ekan, buni sen baxt gulshanining qushi, deb, joningga ajal paykonlarining yog‘ilishini esa rahmat bulutidan yog‘gan yog‘in deb bil.

U agar seni oidirish uchun tig‘ tortsa, buning mohiyatini karam dengizining mavji deb bil. Agar ko‘zingga g‘ubor kirsa, unga kechirimlikning surmasi sifatida qara. O‘lim shamolidan senda qo‘rqinch paydo boisa, uni Iso nafasidan esgan bir shabada deb hisobla.

Tanangga tig‘ oiim eshigini ochsa, buni ruhing uchun jannat yoii deb bil. Alloh yoiida to‘kilgan qonning bir qatrasi jannat gulidan dalildir.

Din yoiida badan qonga bo‘yalgan ekan, bu unga bezakdor gulgun kafan o‘rnidadir. Kimki din yoiida jang qilar ekan, bu yoida yuziga to‘kilgan qizil qoni bunga guvohdir. U qilgan gunohning tutunlari qancha qora bo‘lmasin, shahid urgan ohlar, bil, uni qora bulutni bog‘dagi shamol, bulutni to‘fon yeli olib kelgani kabi surib ketadi. - Gunoh kechasi garchi doimiy bo‘lsa-da, shahidlik tig‘i uni yoritish uchun Quyosh kabidir.

Lekin mujohidga maqsad bo‘lishi kerak - urushishdan maqsad boylikka ega bo‘lish bo‘lmasligi kerak. Kimki boylik uchun jang qilar ekan, uni jangdan maxrum etish unga yetarli jazodir.

Kimki talon qilish uchun jang qilar ekan, kechqurun og‘iz ocharda turli ne’matlar yeyish uchun ro‘za tutadigan odamga o‘xshab qoladi.

Kimki g‘azavot jangi maydonida tirik qolar ekan, bu - hayot chashmasida oiish degan gapdir.

Kimki din uchun jangda qiynalib-qiynalib o‘lmasa, bu obi hayot ichida tashnalikda o‘lgan kabidir. Kim safda turib, oyog‘ini nomiga depsisa, uni masjiddagi imomning riyokorligi deb bil. Safdan orqada qolib ketgan haqida nima deyishim mumkin? Odatda ayollar qibla safidan orqada turishadi.

Ulardan kimki oija uchun jasorat ko‘rsatar ekan, u pul uchun Qur’on tilovat etgandek bir gapdir. O‘limni bo‘yniga olmagan g‘arazsiz «g‘olib» haqida u bilan birga oitirish hayf! -degan gap to‘g‘ri!

Kimki jonini jonondan aziz ko‘rar ekan, jonon bunday odamni aziz tutsa - hayf! Kimki g‘azavot ishini o‘ziga odat qilgan ekan, shahid baxtiga esa erisha olmasa, shu bilan birga shahid bo‘lishdan umidini uzmasa, unga shunday jang ma’rakasining shahidi deb qarash kerak.

Kimki nom chiqarish uchun maydon qidirib, ma’rakadan chiqqandan keyin esa lof ura boshlasa, uni mardlikdan nasibasi uzilgan deb, nomard nima desa buning qizig‘i yo‘q! deb qarash lozim.

Axir, lochin har kuni turnani ovlar ekan, uning yuztasini ovlaydi, ammo maqtanib biron marta ovozini chiqarmaydi.

Erkak quzg‘un modasi bilan yemak qidirar ekan, bitta o‘limtikni topguncha necha marotaba bir-biri bilan chug‘ullashadi.

Bir ishni qilib, qilgan ishini gapirish yaxshi emas. Bir ish qilmasdan turib, gap sotadiganlarga ham qara.

Kimgaki chin erkaklik belgilari xos bo‘lsa, qilgan ishi mingta bo‘lsa, bittasini ham aytmaydi.

Erkaklik nimaligidan bahramand bo‘lib ko‘rmagan odam bir ishni ham qilmay turib, yuz xissa baland keladi.

Xo‘roz o‘z vaqtida qichqirib, ovoz chiqaradi. Kurk makiyon esa bir lahza ham tinmaydi.

Kimning ko‘ngli g‘azavotdan boshqa narsani istamas ekan, o‘zini kishilar o‘rtasida ko‘rganda Alloh bilan ko‘rmaydi.

O‘z ishlarining ta’rifida kuy kuylar ekan, buni mag‘rurlik va manmanlik deb bilish kerak.

«Lilloh»[148] esa yaxshi odamlardan chetda bo‘lib, Haq o‘zi biladi, xalqning bilmagani yaxshiroq ham.

 

 

LIII

 

Abdulloh Muborakning nikob kiyib, jang maydoniga kirib, zafar jamolidan pardani olgani va Hasan Rabe’ ul husnni ko‘rib hayron qolgani

 

Hasan ibni Rabe’ g‘azavot jangidan ushbi ajoyib rivoyatni qilgan:

Urush maydonida Katta jang borar ekan, islomiy guruh kofirlar bilan olishayotgan paytda kofirlar qo‘shini safidan bir yuraklisi deyish mumkinki, ajal xanjaridek qotili adovat bilan maydonga otida javlon urib kirib keldi. (Islom) dinining askarlarini o‘ldirish bilan tig‘ini charxlar, o‘tkirlashtirib, na’ra solardi - dushmanning yangi askarlarini maydonga chiqishga talab qilib. Bu g‘ayridin qotil g‘oyatda kuchli bo‘lib, har qanday odam uning bir zarbasidan yiqilar edi.

Kimki bu maydonga kirib kelar ekan, o‘zidan o‘zi o‘z qoniga belanishga majbur edi. Shu ravishda u bir qancha musulmonlarni shahid qildi. (Islomiy) din qo‘shini umidsizlikka tusha boshladi.

Shu damda safning bir uchini surib tashlab, bir dovyurak pahlavon kiyikning payiga tushgan sherdek maydonga kirib keldi. Quyosh ko‘kning temir qalqoniga g‘arq bo‘lgani kabi u ham tig‘idan chaqmoq chaqqandek nur sochib, yuzini niqob bilan berkitib ishq o‘ti oshiqni yashirincha kuydirgandek bo‘ldi. U qaxr bilan kofirga yetishgan zomoniyoq darxol hamla qilib, shu ondayoq ularni yiqita boshladi. Shu yo‘sinda ularni do‘zaxga jo‘natar ekan, bu qo‘yni so‘yib, oshxonaga yuborayotgandek edi.

U kelgan yo‘li bilan qaytib kelar ekan, u xuddi kaklik yurishidek qilib qadam bosib kelardi. Din qo‘shinlari saflarida jonlanish, qaynash boshlanib, har tomondan takbir aytayotganlaming qichqiriqlari eshitila boshlandi. Dushmanning hurmati xorlikka uchrab, kofirlar bayrog‘i quyiga egildi.

G‘olib esa o‘zini ma’lum qilmadi. Shunday bo‘lgach, uning kimligini ham hech kim bilolmay qoldi.

Meni uni bilishga bo‘lgan ishtiyoq qiynab, hamma yoqni aylandim va topdim. Tig‘i ham uning yelkasida osig‘liq, yuzidagi niqobi ham joyida edi. Men unga dedim: «Ey g‘alaba yo‘ldoshi bo‘lgan g‘oziy! Tig‘ingga ham, zarbingga ham ming ofarin! Yuzingni ko‘rish przusida o‘lishga tayyorman. Tangrining rizoligi haqi, niqobingni och!»

Tangrining otini eshitganidan keyin yuzidan pardani olib tashladi. Izzatu sharaf tojiga munosib uning boshi namoyon bo‘ldi, bu butun dunyoning xalqining oldi - Ibn Muborak edi.

Otining oyog‘iga peshonamni qo‘yib dedim: «Ey nurli shariatning g‘olibi! Jahon ahli seni ko‘rish uchun jonlarini fido qilmoqda. Nima uchun yuzingni berkitmoqdasan? Yopinchiq pardani yuzingdan yo‘qot! Safga suril, o‘zingni elga tanit!» Hasan dedi:

- Ortiqcha jiddi jahd qilma! Men Uning ishqida jihod qildim. U barcha ahvolimdan ogoh bo‘lib, qanday qadam bossam, U menga hamrohdir. (Siz emas), agar U meni tanisa, mening maqsadim ham shudir. Tanimasa, nima qilgan bo‘lsam, olam eli foydasigadir! Har bir odam tilagini yordan tilar ekan, yor raqiblardan mahfiy ravishda ish ko‘rishi kerak. Lekin (din uchun) jang vaqtida bu kichik masala bo‘lib, nafs bilan jang qilgan ulug‘roqdir.

Navoiy nafsining kofiri bilan (din yo‘lida) g‘azavot qilar ekan,

Tangri uni mukofotlayajak.

Soqiy, menga el jonidek qadahni olib kel, toki men uni dinimiz dushmanining qonidek simiray!

(Din yo‘lida) g‘oziy bo‘lgan podsho kafidan (xurmodan tayyorlangan) sharobdan ber, uni ichish bilan o‘zimni shahid qilay!

 

 

LIV

O‘N YeTTINChI MAQOLAT

 

Bahor yigitligining sofligi haqidakim, nozli rayhonlarini rang-barang ipaklar bilan orasta qiladi; yigitlik bahorining latofati xususidakim, yuzining gulini rayhoniy xatlar bilan gulu rayhonni yondiradigan darajada bezatadi; kuz qariligining sovuqligi to‘g‘risidakim, gulistondagi daraxtlar bilan qushlar u tufayli ziynatsiz, kuysiz bo‘lib qoladi; qarilik xazonining shiddati to‘g‘risidakim, badan gulistonining toza gullari u tufayli havoga sovuriladi

 

Hamal ayvonini quyosh yorita boshlagach, osmon yer yuziga ham mehr izhor qildi. Mushksepar sahar shabadalari esib, bog‘da o‘z farroshligini ko‘rsata boshladi. Yer yuziga shoxlarni kokil qilib osiltirib, hatto.bu kokillardan supurgilar yasadi. Shamol shabadalari farroshlik qilgach, bulut suv tashuvchi bo‘lib suv sepa boshladi. Suvning og‘irligidan uning beli pastga bukilgach, mis rang chaqmoq unga kamar bo‘ldi. Bog‘ supurilib, suvlar sepilgach, rayhonlarning rivojlanish vaqti boshlandi. Ular bog‘dan sekin-asta bosh chiqarib, bog‘dax emas, qora tuprog‘dan bosh ko‘tarib, yulduzlar osmon gulshaniga hujum qilgani singari yer yuziga hujum boshladilar. Ularning har bin sumanbo‘ylik bir boladay, bola emas, gul yuzli mahbubadek. Husnlari ishvai noz bilan to‘la. Muattar hidlari mushk va anbarning hididay yoqimli.

Ko‘kimtir maysalar to‘shak bo‘lib, undagi rayhonlargo‘yo behisht hurlaridir.Gul mahbubasining chiroyida yuz go‘zallik, betiga esa gulob bilan shabnam urilgan. Bolalik g‘unchasining ishi o‘zini ovutish, yaxshi ko‘rgan o‘yini nuqul bekinmachoq o‘ynashdir. Lola o‘ynab turib juda qaynab ketdi, yel esa boshidan do‘ppisini uchirib yubordi. Bog‘ning har tomonida gul bolalari; ular ikki chamanda ikki saf bo‘lib turishibdi. Bolalarning hammasining ko‘ngli o‘yinda, lekin hammayoqda «gulxocha gul» o‘yini. Yangi o‘sgan o‘tlar bolalarga, belidagi bo‘g‘inlari esa ularning kamariga o‘xshaydi. Daraxtlarning boshidagi gullarni oq gullar tutami dema; ular aylanuvchi osmon bo‘ylab yoyilgan yulduzlarga o‘xshaydi.

Bahor bolasi hamma tomonni tomosha qilish uchun daraxtlarning panjarasidan qaradi. Yo‘q, bunday ham emas, bu daraxtlar bamisoli bir to‘da yetilgan qizlardir; egnida esa pokiza pardalar. Ularda o‘z husnini ko‘rsatish mayli bor; butun baland joydan Yer yuziga tomosha bo‘lishni istaydilar. Daraxtlarning, rayhonlarning, gulzorning ilk jilvasi shunaqa.

Kecha va kunduz bir necha kun aylanib bahor husnining navbati ham o‘tadi. Lola va gullar tuproqqa yotib, shoxlarda gul o‘rniga yaproqlarning o‘zi qoladi. Bayroq uchidagi qizil mato pastga tushib, shoxlar hammasi zangor rang bayroqni ko‘taradilar. Oq va qizil to‘n kiygan bog‘ qizil va oq to‘nini yashilga almashtiradi. To‘nining dur qadaladigan joylariga zumurrad, la’l o‘rniga zabarjad qadaydi. Oq gullardan oina rangini kasb etgan gulshan nam ta’sirida zang bilan qoplana boshlaydi. Daraxt shoxlarining kiyimi ko‘m-ko‘k. Shu rangdagi kiyim bilan Xizr payg‘ambar bo‘lgan. Soya qorong‘ilig‘i uning zulmati, shabnam esa go‘yo obi hayotidir. Bog‘ shuncha husnu latofat bilan, go‘zal ra’noga xos ofat bilan yashil ipak kiyish odatiga am’al qildi.

Mevalar esa uning tugmalari bo‘ldi. Unda zarrin tugmalar bilan bir qatorda durru gavharlar ham namoyon. Zarrin ko‘rinishdagi tugma - bexisi. Durru gavharlari - oq va qizil olmalardir. O‘rigining shirasi qandnikidan o‘tkir, qovoq nashvatilari nashvati emas, asal qovog‘i. Uzumzor tomondagi har burchakda uzum boshlari la’l va durdek osilib yotibdi. Bog‘ -daraxtlar va mevalar bilan to‘la, yetishgan olimdek fazlu xunari bisyor. Uni hatto jannat gulistoniga, yanada to‘g‘rirog‘i, donishmand odamning joniga taqqoslash mumkin.

Bog‘bon uning mevalarini uzgach, bog‘ yulduzsiz osmonga o‘xshab qoladi. Mevasi yo‘q gulistonning saxni gavhari yo‘q sadafning xuddi o‘zidir. Daraxtlar boshidagi tojga dur topa olmaydi, chunki ularning hammasi vaqt taloniga uchragan. Gulshan endi naqd boylikdan, boylik ham emas, jon mevasidan umidini uzadi. Mevadan ajragan shox bo‘shashib, ko‘ngilsiz kishidek juda susayib qoladi. Bunday ko‘ngilsizlik va zorliklar daraxtlarni bemor xolga keltiradi. Barglarining yuzi sariq kasaliga uchrab, jon tomirlari bilan ularga suv tashiy boshlaydi. Shox g‘amgin oshiqqa o‘xshab, yuzining sarig‘i va dardi bilan jinnini eslatadi. Bunday deyishga asos uning parishonligi, sevgi tufayli oshufta va hayronligidir.

Tolga xazon o‘qi uchib kelib, tanasidagi har bir yaproq bir o‘qning uchiga aylanadi. Yaproqlarining rangini sarig‘ deb qarama;, to‘g‘risi, butun bog‘ g‘am o‘tida kuymoqda. Bu boqqa o‘sha yaproqlardan o‘t tushgan; bo‘lmasa, shoxlar nega o‘tindek qorayib ketgan?

Bog‘dagi bu g‘avg‘olar yetmaganday, endi ayoz barglarni uchira boshladi. Shoxlarni bargsiz qilib, barglarni har tomonga otdi. Yaprog‘larda rang va safo qolmadi; ular o‘luklar kabi yerga yotishdi. El askarlari bog‘ni talon-toroj etib, uni bargga zor qildi. Har tomonda qator-qator mevali daraxtlar; ularning saf-saf bo‘lib turib jela tortayotgani hind baliqchilarining saflarini eslatadi. Ularning hammasi yalang‘och va bir tekisda qora, soy suvidan ularning hammasiga zanjir bog‘langan. Shamolning qattiqligidan ular yalang‘och asirlar to‘dasi kabi ingraydilar. Barglar barg emas, yoqish uchun bir to‘plam o‘tin; shoxlarini esa do‘zaxning kundasi desa bo‘ladi. Jannat gulshaniday bir joy do‘zaxga aylanib, do‘zax uning oldida behishtning bog‘iga o‘xshab qoldi.

Umr gulshanida yuz bergan kuz va bahorning ham ana shu gulistondagi ahvol bilan o‘xshashligi bor. Umr quyoshi chiqadigan vaqt bo‘lib, inson tanasi hamalga kirib, amal ola boshlagach, g‘uncha o‘zida yo‘q darajada kula boshlaydi; xaddan ortiq ko‘p gullar ochiladi. Etilib ochilgan har gul jilva qilib, g‘unchaning beg‘amligi ham dilkash ko‘rinadi. Bu vaqtda insonning maqsadi o‘ynash, yeb-ichishdir. U shu ikki ish bilan shug‘ullangani shug‘ullangan. Aql sham’i uning miyasini yoritgunga qadar, ko‘ngliga aqliy sezgi tushgunga qadar, uning yangi nixolday qomati cho‘zilib, sodda miyasi aql bilan to‘la boradi. Bora-bora go‘zallarning yuzi gul rangiga o‘xshashini, g‘amzalariqon to‘kishini, ko‘zlari naqadar o‘ynoqiligini, uning o‘z ko‘zlariga noz qiliqlarini o‘rgatganini, qiliqlarni esa unga afsungar o‘rgatganini tushuna boshlaydi. U jafo qilib, odamlarning jonini, qoshini yoy, kiprigini o‘q qilib ovlaydi. Oshiqning ko‘zini uyquga rom etgan bo‘lib, uning ko‘zlariga uyquni harom qiladi. Qadah ko‘tarib, yuzini o‘tdek qizartiradi; dini islomdan esa tutun chiqaradi. Bazmda u labini mayga tekkizish bilan jonini, aql-xushini nobud qiladi. May labida yongan o‘tni tezlashtirib, terlab, yuzi qizargandek bo‘ladi. Bu may o‘tidan ham yonuvchi o‘t bormi? Ularga suv tegishi bilan battar yonadi-ya! Mayin tuklar orasidagi la’li lablari kulib, o‘zining obi hayoti bilan oshiqlarni xalok qiladi.

Uning yuzida mayin tuklar safga tizilishi bilan rangidan sabzalik va gullik bartaraf bo‘la boshlaydi. Bog‘ endi chechak va gullarni tark etib, navbat barg bilan mevaga keladi. Bu xolatda inson tab’i yengiltaklikdan nafratlanib, odamda vazminlik va idrok paydo bo‘la boshlaydi. Jahl va xato xirmoni mingta bo‘lsa ham, ilm mash’ali ularni kul qiladi. Inson kabi daraxt ham xashamatli kiyim kiyib, ilmu adab mevasini beradi. Inson ishi doim jununni daf etish, odati barcha fanlarni egallash bo‘ladi. Birov tafsirlarni[149] o‘qib bahramand bo‘lsa, birov hadislarni[150] o‘rganib e’tibor topadi. Birov madrasani o‘ziga oromgoh qiladi, birov xonaqohda xilvatga chekinadi.

Yoshlik mahalining mevalari to‘kilib bo‘lgach, baqo gulshanining obi-tobi keta boshlaydi. Qomat daraxti g‘am yelidan bukilib, chehra guli xazon bargiga aylanadi. Tan ko‘chatida ham barg yozish havasi yo‘qolib, bunday havasni sovuq havo uchirib olib ketadi. Yuz ham xazon bargining rangiga kirib, uning sarig‘ligi bolalarga kulgi. Ko‘zlar uyning burchagini talashib qisiladi; qoshlar esa bu uyning eshigiga parda osa boshlaydi. Ko‘z bu uyning burchagiga kasal bo‘lganidan kiradi, qoshlar esa quyosh nurini to‘sish uchun parda tutadi. Tuprog‘da, to‘tiyoda ko‘rish qobiliyati qancha bo‘lsa tug‘ma ko‘rda shuncha. Ko‘zning ko‘rish chirog‘i o‘chgandan keyin, har qanday shisha oynak unga eski dog‘day bir gap. Ikki bukilgan qad bilan uzun hassa nima-vu bukilgan osmon biian tik tush chizig‘i nima!

Og‘iz burchaklarida qimmatbaho durlardan qolmay, tishlari, «singa» o‘xshasa ham, tishsiz «sin»ga o‘xshab qoladi[151]. Og‘iz qutiga o‘xshaydi-yu, lekin ichida bir dona ham dur yo‘q, tishlar «sin»ga o‘xshasa ham dandanasi yo‘q. Yoki tishining tasbehida toshi yo‘q, og‘zining eshigida ushlagichi yo‘q. Orqa bo‘ynida tirishlar paydo bo‘lib, baqbaqasidagi yunglarda tugunlar yuzaga keladi. Yuz a’zosidan oq tuklar o‘sib chiqib, ular hammasi oq kafan iplarini eslatadi. Boshini quyi solib, .o‘limni o‘ylab, xayrlashish uchun qaddi egila boshlaydi. Bir necha kun u shu xilda qiynalib, qon yutib, maxrumlik nolasini chekib, Xudoning buyrug‘i bilan ajal xabarchisi bundan ham ko‘nglini tinchitmagunga qadar ahvol shu.

Ey voh, kimki bu bazmga kelgan bo‘lsa, navbat bilan bu qadahni ichmay iloji yo‘q. Bu mazasi achchiq qadahdan kim ichgan bo‘lsa, mast xolda yo‘qlik ko‘chasiga yo‘l oladi. Mast bo‘lib, o‘zini bilmay yo‘l yuradi; ketganidan keyin undan hech qanday xabar kelmaydi. Bu maydan odamlar birin-birin yo‘q bo‘lishadi. Vaqt o‘tishi bilan bizga ham navbat kelib qoladi.

Ey vohki, umr jaholat bilan o‘tti. O‘lim vaqti yetganda xijolat bo‘lib qoldim. Yashab, umrimni nuqul uyquda o‘tkazdim. Endi uyg‘onib qarasam, shorn bo‘lib qolibdi. Ish qilish kerak bo‘lgan vaqtda qilmadim, ish qilib bo‘lmaydigan kunlar kelishini tushunmadim. Tiriklikda yiqqarf-terganim ketdi. Endi o‘zimni o‘ldirsam ham foydasi yo‘q. Ish qilish kunlarida yo‘ldan adashib, ish qo‘limdan ketgach, ogoh bo‘ldim. Vaqt kam qoldi, yo‘l uzun, may esa achchiq, juda ham, juda ham qattiq ahvolda qoldim. Agar menga Xudo o‘zi rahm qilmasa, mening ahvolimga voy, yuz marta voy!

Xudo o‘zi umrning kunlarini bo‘lib qo‘ygan; uning har bir fursati bir ishga mo‘ljallangan. O‘n yoshgacha odam oyog‘i boyloq, g‘aflatda bo‘ladi; yigirmagacha umr bilimsizlik, mastlik bilan o‘tadi. O‘ttiz bilan qirqning orasi xursandchilik davridir. Afsuski, menga bu ham harom bo‘ldi. Ellikka kirganda kishi taraqqiy topmasa, oltmishga yetganda uning ishi tanazzuldan iborat. Etmishgacha kishi oyoq ustida tura bilishi kerak; saksonda esa uning o‘ltirishi farzdir. To‘qsonga kirgandan keyin yiqilishi, yuzga to‘lgandan so‘ng jonni tark etishi kerak. Kishining maqsadi tabiiy yashash bo‘lsa, istak bildirib, hamma-yoqqa borishi, ko‘rishi lozim.

Xudo o‘z rahmatiga olib, o‘lmasingdan kushoyish bersa, Navoiy, sen Nux umricha bo‘lsa ham tabiiy umrni ko‘zlama. Bunday umrdan yiroq bo‘lish yaxshi. Bu - umrmi? Undan o‘lim yaxshiroqdir...

Umr degani toat-ibodat, Tangri nimani buyurgan bo‘lsa, unga bo‘ysunishi uchun beriladi.

Toat va taqvo qancha yaxshi bo‘lsa, yigitlik damlari ham shunchalik dilkashdir.

Yigit kishi qancha aysh va erkalik qilsa yaxshi ko‘rinadi. Boq - u namoz o‘qiyotganda qanday (chiroyli) ko‘rinadi!

Agar yer yuzi unga qaddini xam qilib, unga bosh egsa, unga tan bersa, kimning yigitlikda boshi tik ekan, buni ko‘rib, unga qancha bosh egsa ozdir.

Qari odam-chi, bo‘shashib, boshini quyi solar ekan, uni qo‘l bilan tik qilish qiyin.

Boshni o‘zi beixtiyor yerga tushar ekan, sajda qilish uning ixtiyoridami?

Qarining qaddida bukilish yuz berar ekan, u ruku’ga ketishdan boshqa nima qila olishi mumkin?!

Bilki, toat uni yashartirishi mumkin. Notavon qari buni qilolmasa, nima’ qilsin?! Lekin bu muvaffaqiyatga bog‘liq bo‘lib, kimgadir haqiqatni aniqlash uchun bir bahonadir.

 

 

LV

 

Pok imon Zaynul-Obidinning kichik qizining ulug‘lariga xos so‘zlari garchi u kichikligi tufayli begunoh edi

 

Osmon-falakka ot surgan ulug‘ zot xonadon ahli anjumanining mash’alasi bo‘lib, u payg‘ambarlik muxrining ko‘zidagi nur - valiylik sham’i Ali binni Husayn edi. Ibodatni ko‘p qilganidan din arboblari uning otini Zaynul-Obidin der edilar.

Kunlarning birida u o‘giini oldiga chaqirib, mehribon qo‘li bilan uning boshini silay boshladi. Odatda otalikning qonun-qoidasi bo‘lganidek, bu odamlarni bolaga nisbatan muhabbatli bo‘lishga olib keladi.

Uning fe’-atvorida ham mehr belgilari zohir bo‘lib, har nafasda o‘z mehr’-muhabbatini izhor etishga urinardi.

Uning yagona bir qiz farzandi ham bo‘lib, jon va ko‘ngul iplari unga bog‘langan edi. U misoli poklik pardasi ichidagi porloq Quyosh bo‘lib, umri vaqtidan endi olti yosh o‘tgan edi.

(Kunlarning birida) u otasi bu kichkinani sevib erkalashlarini ko‘rib, ko‘z yoshlarini to‘kib, qoshini uchirib ham qo‘ydi.

Uning yuzlaridagi ko‘z yoshlarini ko‘rgan imom qoshiga qarab extirom ko‘rsatishni istadi. Yuzidagi ko‘z yoshlarini ko‘rib, ichida uni kimgadir rashk qilib yig‘lamayotibdimi? deb o‘yladi. Rahmi kelib, ochiq mehr-muhabbat izhor qilib:

- U xali onasining suti og‘zidan ketmagan bola-ku! - dedi. - Beshikdagi kiyimda turgandek uning tani ham zaifona. Men unga rahm qilganimdan mehr ko‘rsattim. Uning menga -bo‘lgan mehri garchi bu darajada oshko‘ra bo‘lsa ham, bu shuning uchunki, u xali yosh! Mexringning tafti ichimni o‘rtagan bo‘lsa-da, menga ko‘ra sen ko‘proq mahfiysen. Sen bilan nima yuz bergan bo‘lsa, men uzrlimen. Rashk qilish odatini unutishga harakat qil! - dedim.

Bu so‘zlarni aytar ekan, uning o‘zi ham xafa bo‘lib, pok dur daryo oldida shunday dedi.

- Mening tashvishim bu jihatdangina emas edi. Boshqa bir g‘am tufayli ham motamda edim.

So‘z orasida bir kuni eshittimki, o‘z og‘zing bilan sen bu mojaro haqida:

- «Menga Haq (Alloh) bo‘lgani yetarlidir, boshqa hech kimga mayl bildirib, uni havas qilmasmen!» - debsen. Bu damda boshqani sevganingni ko‘rib qoldim. Bu g‘am mening ruhimni o‘zgartirib yubordi. U begona bilan sheriklik qilganidan so‘ng uning rashki jonimga o‘t soldi. Unga sajda qilishning nima keragi bor, qachonki u Haq va butning qoshiga topinsa. Agar sanam (but) qat’iyat bilan jilva qilgan taqdirda ham qibla tomonga qarab namoz o‘qish ravo bo‘la oladimi?

Bu so‘zlarning hammasini eshitar ekan, imom ko‘z yoshlarini to‘xtatolmay qoldi. Allohga shukr qilishni vojib deb bilib, boshini o‘pib, yaxshi niyatlar bildirdi. Bolaga Alloh o‘zi to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatar ekan, u nima qilsa taqvo va toatga o‘tgusidir.

Yigitlikda Navoiy sajdalarni o‘tkazib yubordi. Qariganda endi pushaymon bo‘lishdan foyda yo‘q.

Soqiy, odamni xarob qiladigan o‘sha may shayxga yigitlik kayfiyatini bag‘ishlaydi.

Sopol bo‘lib, kuchsizlanib qolganmen. Qadah tutib, meni toat-ibodat uchun yigit xoliga keltir!

 

 

LVI

O‘N SAKKIZINChI MAQOLAT

 

Falak g‘amxonasi haqidakim, oqibat mazmuni parokandalik belgisidan iborat bo‘lib, unda kishi qiynalsa xam o‘zini xursandlikka olib yurishi kerak; jahon vayronasi haqidakim, unda yozig‘lik tilak ham ko‘ngul uyini obod tutishdir; hayot gulshanidan esgan har nafasning qadrini bilish, umr gulidan chiqqan har bir xush isning shukrini qilish, badanda Xudoning buyrug‘ini bajarishga quvvat bor ekan, toat-ibodatni g‘animat bilish, do‘stlar bilan ko‘rishish imkoniyati bor ekan, buni qo‘ldan chiqarmay, kishi o‘zini hurram tutishi kerakligi to‘g‘risida

 

Aqlli odamlarga dunyo zindondir. Unga kim ko‘ngul qo‘ygan bo‘lsa nodondir. O‘z ta’bingni uning zanjiriga bog‘lab qo‘yma; aqlni uning chohida xafa qilib qo‘yma. Bu olamning aylanma zanjiri har qanday kimsani oxiri yer osti shaxriga band etadi.

Shunday ekan, nega endi buning tashvishini qilib, inson o‘zini o‘lmasdan burun xalok etishi kerak?! O‘lish uchun nega muncha motam tutasan? Amma-xolalaring senga motam tutishga ulgurishadi. Boshingga bir g‘am tushsa, joningni ortiqcha qiynama. Bir g‘am yetarli, uni ikkita qilma. Xafa bo‘lib, jismingni qiynoqqa solma; shunday qilib bir ranjingni ikkita qilma. Ko‘ksingda dog‘ bo‘lsa ham farog‘at ista; siqilish bilan dog‘ ustiga dog‘ orttirma.

Taqdirdan qancha jafo yetsa ham unut. Bu jafolar qancha ko‘p bo‘lsa ham o‘zingga og‘ir olma. Ishda qancha qiyinchilik yuz bersa ham o‘zingga oson olsang, bajarishing ham oson bo‘ladi. Agar vataning Shorn bo‘lsa ham, Hirot bo‘lsa ham o‘ylashga arzimaydi. Dunyoda kim tashvish chekmasa, o‘shani shod deb bil. Dunyoning ishlari tashvishlanishga arzimaydi. Chunki jahon bog‘i vafosizdir. Unda umr guliga ham baqo yo‘q. Bu bog‘ shunday bog‘ki, uning guliga baqo yo‘q, gullari ham shunday gullarki, bog‘iga vafo qilmaydi. Bu bog‘ turib, orom olishga noloyiqdir; u gullardan ham dimog‘ muattar bo‘lmaydi.

Umrda o‘tgan ishlar o‘tib ketdi. Nimaiki o‘tib ketgan bo‘lsa, uni quvib yeta olmaysan. Aqlli odam kelmagan ishlardan so‘zlamaydi.

Ma’lum bo‘lmagan ishga nima deb baho berish mumkin? O‘tgan kun o‘tib ketdi, ertagi kun xali kelgani yo‘q. Sening ixtiyoringda shu bugun, balki shu bir dam bor, xolos.

O‘tmishning ham, kelajakning ham ahvoli shu; xoziringning o‘zini ham aniq xayol qilish qiyin. Hoziring bir ondan iborat, vassalom. Shunday bo‘lgandan keyin nega xafa bo‘laverasan? Kelmishing ham hisobga kirmaydi, o‘tmishing ham. Hozirgi ahvolingga rahm qil, azob tortaverma. Aysh uchun bir nafas vaqt topsang ham uni g‘animat bil, boshqa narsaga alishtirma.

Har bir nafas vaqting shunday nafis bir javharki, uni sen o‘zingga bir nafaslik do‘st deb hisobla. Shu javharni boshqalari orasida eng qimmatlisi deb bil; quyosh la’lini esa unga qo‘shni deb bil. Lekin quyosh javharidan bu (vaqt) javhari azizroqdir; latiflikda ham u bunga to‘g‘ri kelolmaydi. Uning borligini dunyodagi hamma odamlar ko‘rib turadi; bu esa latofati tufayli ko‘zdan nihon. Uning ishi doim kelish-ketish; bu o‘tib ketgandan keyin esa kishi uning gardiga ham yeta olmaydi. U odamlarni xashakdek kuydiradi. Bu bo‘lmasa, inson bir nafas ham yashay olmaydi.

Bu nafas emas, (hayot) mohiyatining javhari; javhar ham emas, obi hayotdir. Hamma narsalar shu bilan tirikdir. Shuning uchun buni obi hayot desam, ajablanma.

Agar odamlar buni yana ham yaxshiroq tushunsalar, bu nafas Ilohiy nafasdir. Shunday nafas tufayli tanga run kirsa ham, lekin inson badani shu nafas bilan tirikdir. Buni Iso nafasi deb atasalar ham, aslida buning qiymati Iso nafasinikidan ortiqdir. Rux bilan borliq usiz ham bor, lekin busiz hech kim yashay-olmaydi. Shuning uchun buni muqaddas nafaslar deb ata; muqaddas ham emas, eng pok nafas deb ata.

Shunday boylik senga hamnafasdir; usiz sen bir nafas ham yashay olmaysan. Sening hamma yurishing, turishing o‘shandan; yurishing, turishinggina emas, butun hayoting o‘shandan. Sen esa uni g‘amu ranj bilan, yuz alamu motam bilan o‘tkazasan; g‘aflatda uni xor qilib, ortiqcha so‘zlar bilan haromga chiqarasan; bexuda gaplar bilan buzuqqa chiqarib, bo‘lmagan fikrlar bilan nobud etasan. Unga endi bu qadar dushman bo‘lma, u qadar zulm va qattiqlik ham qilma. Tangri senga shunday ajoyib marhamatlar ko‘rsatdi. Uning yuziga boq, bo‘lmasam, uning o‘zidan uyal.

Kel, jahlni qo‘y, aqlli bo‘l, bir nafas bo‘lsa ham nasihatga quloq os. Boq, senga Xudo qanday yaxshiliklar ko‘rsatyapti; qanchadan-qancha ehsonlar, ne’matlar beryapti. Butun borliqni, pastu balandni yaratgan Tangri seni hayvon yo o‘simlik, yoki jonsiz bir narsa qilib emas, u lutf ko‘rsatib, seni inson qilib yaratdi; din yo‘lida musulmon qilib yaratdi. Senga u ko‘rish uchun ko‘z, eshitish uchun quloq, gapirish uchun til, hidlash uchun dimog‘ berdi. Ovqatni ushlashing uchun qo‘l, yurishing uchun oyoq ham berdi. Yuz xil ne’matlarni yeb-ichishing uchun ularning har biriga o‘ziga xos ta’m va shakl ato qildi. Bularning hammasini sharxlash, sanashga ojizlik qilib, qalam ularni qisqachagina eslab o‘tmoqda. Senga qanchadan-qancha rang-barang kiyimlar in’om etilgan. Bularning sanog‘ini aql sanab biron narsaga taqqoslay olmaydi. Otlar berilganki, tog‘u dalalardan oshib ketadi; xayoliy otdek osmondan o‘tib ketishga qodir. Bog‘lar xuddi a’lo jannatdek, suvlari esa xuddi sof oqar suvdek. Undagi kumushtan go‘zallar jilva qilib, jannatdagi xum parilarni eslatadi. Osmondan ham baland qasrlari bor; suv va daraxtlari jannatdagi kavsar xovuzi va to‘bo daraxtlariga o‘xshaydi. Oltinu kumush pullarning hisobi yo‘q, dur va gavharlar ham xaddan ortiq ko‘p.

Bu in’om va xadyalar hammasi ham bir tomonu, u bergan aql javharlarining o‘zi ham bir tomon. Bu xilda yaltillab turgan gavharni, gavhar emas, porlab turgan durni u vujuding qutisiga nihon qildi. Bu qutini shunday boyliklarning koniga aylantirdi. Mavjud jahonlar ichida seni eng aziz qilib, o‘z sirlarini. bilishga seni musharraf etdi. U - Xudo senga yana bir amonat dur[152] topshirib, saxovat tojini ham senga sovg‘a qildi. Senga shuncha ne’matlarni berib, u: «Shukr qilish bilan ne’matlar orta boradi», deb yozib qo‘ydi. U qanchaki ne’matlar dasturxonini ochib qo‘ygan bo‘lsa, bularning hammasi uchun shukr qilish senga shartdir. Unga shukr aytishning chek-chegarasi yo‘q, shukr aytib tamomlashning imkoni ham yo‘q.

Hammasini ham qo‘yu mana bunisini ayt: sen nafas olib turgan ushbu nafasning o‘zining ichingga kirishi g‘animat bir ne’mat bo‘lsa, chiqishi ham xuddi shunday bir ne’matdir. Biri sening hayotingga oziq bo‘lsa, ikkinchisi sening borlig‘ingga quvvatdir. Senga ko‘rsatilgan bu ikki ne’mat uchun har biriga alohida shukr qilish o‘rinlidir. Joningni fido qilib yuborgan taqdiringda ham bu ikki nafasning shukrini ado qilishing mumkin emas. Aqlingni ajrim qilsang, Xudo sening nafasingni qanday aziz qilganini tushunib olasan. Xudo uni shunday aziz qilgan ekan, sen uni xor etma; uning faqat shukrini qil. Joning tirik bo‘lib, nafas olish imkoning bor ekan, nafasning qadrini bilki, unga teng keladigan narsa yo‘q. Har bir nafasing anvolidan xabardor bo‘l, balki unga aql-xush bilan hamroh bo‘l. Boshidan-oxirigacha uni Haq yo‘lida sarf qil; Tangri senga yor, o‘qisang, bu senga saboq. Bu ishdan agar bir dam g‘aflatda qolsang, kishiga bu katta motamdir.

O‘zingni g‘ofil va parishonxol tutib, har xil ishlar bilan shug‘ul-lanar ekansan, bundan Xudoga hech qanday manfaat bo‘lmasa ham, harakat qilki, gunoh ham sodir bo‘lmasin. O‘z faoliyatingda birovga yaxshilik qilmasang, hech bir yomonlik ham qilma. Agar doridan joning baxra topmasa, jahl qilib, piyolangga zahar solma. Hamma ishlarning ichida eng yoqimlisi hamda yaxshisi do‘stlarning diydoridir. Birovga ozor berishdan o‘zingni saqla; biron kimsani ranjitishdan ham. Sen tomoningdan odamlar bexavotir bo‘lsinlar; o‘zingni xursandchilik bor yerga ol. Kishilarning yeriga, oilasiga naras bo‘lsa ham qayg‘usiz bo‘lishga harakat qil; yoru do‘stlar bilan xursand bo‘l.

Bog‘da bir yangi ochilgan gulni ko‘rsang, uning atrofida barcha uchun suhbat joyini orasta qil. Suhbatdoshlaringning ko‘nglini olib, u yerga chorla, o‘rniga qo‘yib do‘stlaringni chaqir. Ularning qadami bilan joningni gulshanga aylantir; ko‘zingni ularning chehrasi bilan ravshan qil. Ehson yo‘lini o‘zingga shior et, nimang bo‘lsa barini ularga xadya qil. Birodaringning maqsadi agar sening joning bo‘lsa, joningni sarf etib, unga minnatdorchilik ham bildir.

Hayotingni shunday odamlarning jamiyati bilan shod qil; keyin keladigan parishonliklarni esda tut. Bu ishlar uchun yuksak osmon[153] har yangi oydan o‘ch olish uchun tig‘ yasab, ikki o‘rtoqning o‘zaro yaqin bo‘lganini, ularning visol uyida aysh qilganini bilsa, o‘sha tig‘ bilan ularning baxt ko‘chatini qirqib, ularni bir-biriga bog‘lagan ipni kesib tashlaydi. Ularning birini xijron tomon boshlaydi, ikkinchisini furqat tomon tashlaydi. Charxning ishi oqibatda doim shu bo‘lgani ucnun nammaga ham oxirida shu ishni qilar ekan.

Shunday ekan, gul bilan tik savsan ham, norvanu[154] sarvu shamshod ham, bu chamanda nimaiki bo‘lsa - hammasi bir-biriga mehmondirlar. Kimniki bir do‘sti bo‘lsa, kimgaki hamma do‘st bo‘lsa, do‘stning visohni orzu qilib, qidirsin, bir nafas o‘z orzusiga erishsa ham, meni yod etsin! Shu eslash bilan ruhimni shod etmasa - mening gunohim uning bo‘yniga!

Kishi visolga erishib, orzusiga yetsa va buning davom etishini xohlasa, tili bilan Xudoga shukr izhor qilsin, shukr yo‘lini o‘ziga shior etsin. Shoyadki, o‘sha shukr bilan loaqal bir necha dam o‘sha visol ichida nafas olib, Xudo uning baxtini davomli qilsa, buning ichida hayotdagi orzulariga ham erishtirsa!

 

 

LVII

 

Chin o‘tlog‘idagi bir mushkin ohuning sherlarni ovlagani, majruh ovlarning uning tuzog‘iga ilinib, sher panjasidan ajal tuprog‘i bilan barobar bo‘lguni

 

Chin mamlakatida bir nozanin bor edi. Uning suratini chizishga Chin rassomi ham ojiz edi. Yuzining gulzori Xo‘tan diyorini eslatardi; ko‘zi shu gulzorda yurgan mushkin ohuga o‘xshardi. Nurli yuzi Chinda chizilgan suratdek bo‘lib, gajagi Xo‘tan mushkidek xushbo‘y edi. Shafqatsiz g‘amzalari jonlarni asir qilar, hatto unga Xitoy mamlakatining xonlari ham asir edi. G‘amzasining o‘g‘rincha harakatlaridan Chin xatarda; sochi zunnoridan din ziyon topardi. Dunyodagi odamlar uning husniga oshiqu hayron; zamon shohi ham uning zulfiga giriftor edi. Bir nafas usiz nafas olmas edilar; u bo‘lmasa jonsiz bo‘lib qolib, nafas olish mumkin bo‘lmay qolardi.

U gul yuz maydonga chiqqanda go‘y va chavgon o‘ynashga berilar edi. Xon o‘zi unga hamroh bo‘la olmagani uchun bir necha soqchilarni unga qo‘shib yuborar edi. Biron kishi unga ko‘z olaytirsa yoki uning haqida bir narsa desa, maxsus noyiblar uning aybini xonga aytar edilar; xon hukmi bilan undan qasos olinar edi. Biron kun yo‘q ediki, qanchadan-qancha oshiqlar shu xildagi balodan xalokat topmagan bo‘lsin.

Kunlarning birida uning qiliqlarini sevib qolgan bir oshiq ishq-muhabbat yo‘lida sodiqlik ko‘rsatib, uning dardu xasratidan yillar davomida qon yutib, qon ham emas, xijron mayini ichib, oshiq xasday bir go‘shada yotganida, yonidan sevgilisi ot o‘ynatib o‘tib qoldi. Visol kayfi - kuchli, oshiq - zaif edi. Chidayolmay xushidan ketib yiqildi. Tayinlangan odamlar birinchi bo‘lib oshiqni, qolabersa boshqalarni xonning oldiga olib kelishdi. Xon bu bechora mazlum asirlarni ko‘rib o‘ldirish haqidagi hukm bilan ularga g‘azab qildi:

- Bularning hammasini yer bilan teng eting, paxsaning orasiga olib, ulardan devor qiling, yuzlari devordan tashqariga chiqib tursin; hamma tomondan xalq ularni ko‘rib, ibrat olsin. Bu qaxrdan odamlar hisob olib, ular ko‘p azob chekib o‘lsin.

Jazolovchilar bu buyruqni bilib, hukm qanaqa bo‘lsa, o‘shanday bajardilar. Zarrin ohu[155]tog‘ orasiga yashiringach, yengil shabada xo‘tan mushki[156] ni socha boshladi. Dasht yerda bazm qurgan xon otlanib shahar tomon yo‘l oldi. May boshini, ishq o‘ti badanini qizdirar edi. Shaharning nozanini ham yonida edi. Ularning yo‘li xaligi paxsaning oldidan o‘tdi. Har tomondan yuz xil nola va faryod eshitilar edi. Xusumatkor shoh odamlarini qoldirib, o‘sha tomonga bordi. U jazoga buyurilganlarning ishq yo‘lida qanchalik mustaxkam tura olishlarini bilmoqchi bo‘ldi. Paxsaning orasida bir to‘da tutqunlar ko‘rindi. Ularning har biri o‘z ahvoliga yig‘lar edi. Ularning hammalari pushaymon bo‘lib turgan edilar. Faqat bir o‘sha sof ko‘ngil oshiq ishqning bu balolariga yaxshi qarab, yuzi kasalmand, sarg‘aygan, yomon bir ahvolda, devor orasida bir somon kabi turar edi. Har lahza Tangriga sano aytib, shukr qilishni joyiga qo‘yardi:

- Shu fursatda mening jonim chiqayapti. Yorning g‘ami esa buni osonlashtiradi,- derdi u. Umridan ikki-uch nafas qolganda ham u yor so‘zini so‘zlardi, xolos. Tilida ham yor edi, so‘zida ham, og‘zida ham yor edi, ko‘zida ham. Zolim hukmdor uni ko‘rib, ko‘ngliga ishq o‘ti ta’sir qildi; uni o‘limdan xalos etib, yorning haramiga xos maxram qildi. Ishq balolariga shukr qilgani uchun, boq, u qanday ulug‘, yuksak martabaga erishdi.

Bu nafasni, Navoiy, g‘animat bilib saqla, lekin har nafasda shukr ham qil.

Soqiy, alvon may yo‘lida o‘ldim; may demagin, chinlik bir sanam uchun o‘ldim. Chiniy qadahlar tutib, meni mast et; Chin odamlari kabi bodaparast qil.

 

 

LVIII

O‘N TO‘QQIZINChI MAQOLAT

 

Xurosonninng misli yo‘q viloyati bayonida... xususan saltanat uyi bo‘lmish osoyish joyi -Hirot tavsifida; garchi (o‘tmishda) bog‘ bo‘lsa ham, ammo qurib qolgan edi, lekin shoh[157]oqizgan soyning adolati uni oliy jannatning rashki keladigan yerga aylantirdi, agarchi (bir vaqtlar) obod bo‘lgan bo‘lsa ham, biroq buzilib ketgan edi; shaxanshohning quruvchilik ehsonidan Chin rasmxonasining ham rashki keladigan joyga aylandi

 

Hamma narsalarni yaratuvchi Xudo jahonni bino qilganda, osmonning bir qismini ko‘zga ko‘rinadigan, ikkinchi bir qismini ko‘zga ko‘rinmaydigan qilib yaratdi. Etti osmonni doira shaklida qurib, ularning har bittasini bitta sham’ bilan yoriydigan qildi. Bu sham’larning oltitasi tovlanib tursa, bittasi mash’al bo‘lib porlab turadi. Ularning uchtasi quyiga, uchtasi yuqoriga intilsa, mash’al kabi porlab turgani osmonning to‘rtinchi uyiga nur sochadi. U sham’lar sham’ emas, tafakkur kechasi o‘sha mash’aldan sachragan uchqunlardir. U mash’alni esa mash’al emas, o‘zidan nur sochuvchi dur desa bo‘ladi; dur ham emas, porlagan quyosh deyish kerak. Ko‘kning yetti iqlimida u sulton, qolgan hammasi tan bo‘lsa, bu hatto ulargajondir. U o‘rtadagi osmonda har tomonga nur sochib, «Hamma ishning o‘rtachasi yaxshi» degan hikmatni isbotlab turadi.

Yulduzlar yetti qismga taqsimlangani singari, bilki, jahon ham yetti iqlimga bo‘lingan. Ularning hammasi bir-biridan quvvat oladi; har biri ikkinchisidan tarbiya. Quyosh qolgan oltitasidan ustun bo‘lgani uchun u joylashgan iqlim ham unga loyiqdir. Qaerda quyosh nur sochib turgan bo‘lsa, yulduzlar ko‘zga ko‘rina olmaydi-ku! Uning o‘rnashgan joyi to‘rtinchi osmondir. Ham o‘zi shu iqlimning tarbiyachisidir.

Yer yuzida ham shu iqlim eng yaxshisi bo‘lib, ko‘kdagi quyosh uyi kabi benazirdir. Yerni o‘lchash fani yo‘lga qo‘yilgandan keyin bu joyni to‘rtinchi iqlim deb atay boshlashdi. Go‘zallikda u jannat bog‘lariga o‘xshaydi; bu bog‘ emas, Xuroson mamlakatidir. Satxi to‘rtinchi osmondgu ham keng, martabasi yettinchi osmondan ham baland. Uning ichidagi shaharlarning soni nihoyatda ko‘p. Ularning har birining go‘zalligi xaddan ortiqdir. Shaharlari latofatda oliy bir jannatning o‘zi. Yaxshi odamlari o‘sha jannatning oq yuzli qizlariga monand. Tog‘larining oldida falak oddiy bir dasht. Uning cho‘qqilarida har kim aylanib, tomosha qilishi mumkin. Bu tog‘larning har binning bag‘rida yuz xil konlar bor. Bu konlarni ajoyib javharlar o‘ziga makon etgan. Oqib kelayotgan suvlar oddiy chashmalardan emas; ular konlardan oqib kelayotgan javhar suvlaridir. Dashtlarining satxi oinaning satxiga o‘xshaydi. O‘sib yotgan o‘tlar bu oinaning yashil rang zangini tashkil etadi. Uning sabzazorlari osmon gulshanida rashk uyg‘otadi. Tuprog‘iga esa har qanday toza anbar havas qiladi. U yetti osmon boyliklarini o‘ziga sig‘dira olishi mumkin. Etti iqlim tan bo‘lsa, bu - siynadir.

Uni jahonning ko‘ksi deb ta’riflash kerak. Undagi yurak esa go‘zal Hirot o‘lkasidir. Kimki ko‘ngulni maqtab, asoslay olgan bo‘lsa, uni badan mamlakafining sultoni degan. O‘zini bilgan odam buni ham ta’riflab, butun jahon mamlakatlarining podshosi deydi. Uni «ko‘ngul» emas, «shoh» desa ham ajablanish kerak emas, chunki shohning joyi ham o‘rtada bo‘ladi-ku!

U ko‘nguldan joy olgani uchun odam ham undan ko‘ngul uza olmaydi. U ko‘ngullarga yoqib qolgan ekan, bu - ayb emas. Ko‘ngullardan ham bir-biriga yo‘l ochildi. Ziynati xuddi inson badanining shaklidek, kengligi ko‘ngul kishvarining kengligidek. Uni kishvar dema, bog‘i Eram deb ata; Eram ham emas, Baytulharam deb ata.

Uning tevarak-atrofi shu qadar kengki, xayol elchisi uning hammasini yuz yilda ham aylanib chiqa olmaydi. Uning satxiga egilgari osmon o‘zi tartib bergan; quyosh soqqasi bilan tekislangan; uning tuprog‘ini mushkka aylantirgan; ko‘rinishini behishtning rashki keladigan qilgan. Qo‘rg‘onning devorlari ham shu qadar mustaxkamki, baland osmon qal’asi undan uyaladi. Uning atrofidagi burjlari shunday ko‘tarilganki, osmon uning ostida qolganday. Arki ham to‘qqiz osmondan buyuk, yer yuzidan osmon ko‘tarilib turganday, devorlarning kunguralari quyosh kabi tovlanib turadi. Ular malaklar to‘dasiga mehrob bo‘lib xizmat qiladilar. Ulardagi lavhalar koshin bilan ziynatlangan; koshinlari uni yuzta loiuvard osmonday bezatgan Darvozasiga osmonning fili ham sig‘ib ketadi; toqi osmon toqidan andoza olgan. Xandaqi yerning tagiga kirib ketgan, chuqur; qal’ani yer soqqasidan alohida ayirib turadi. Qal’a ichidagi qo‘rg‘on osmondek yuksak.

Shaharda yulduzlarcha askarlarning g‘avg‘osi. To‘rt tomon ketgan yo‘l uning bozorlari; u yerda kim bo‘lsa, hamma biron narsaga xaridor. Xaridor qanday narsani olishni o‘yla’masin, sotuvchilar undan yuz xissa ortig‘ini muhayyo qiladilar. Turlicha mollarining qiymati bilan har bir do‘kon har qanday dengiz va kon qiymatiga tenglasha oladi. Bazzozlar rang-barang kiyim-kechaklarni taxlab qo‘yishgan; ular osmon atlaslari kabi qatma-qat turibdi. Qutichalardagi gavharlar va javharlar osmon va undagi yulduzlarni eslatadi. Bu bozorga kirib qolgan kishi chiqishga yo‘l topa olmay qoladi; aylana berib, kishi butunlay aqlidan adashadi.

Uning Masjidi Jomei yana bir olam; uning toqi alohida bir katta osmon. Shahar o‘zi bir jahon bo‘lsa, unda bu ham bir jahon: ikki jahon biri birining ichida nihon. Uning minbari osmonga zina bo‘la oladi; bu zinaning poyalari Mushtariy sayyorasigacha yetadi. Oy unga jahonni yorituvchi qandilday; osmon kamalagining ko‘rinishi unga mehrobday.

Shaharda bu xil binolar behisob; shahar devoridan chetdagilar bu hisobga kirmaydi. Qayoqqa ko‘z tushmasin, devor bilan to‘silgan. Hammayoqda obodonlik, odamlar o‘ltirishi mumkin bo‘lgan joy bor. Maxallalar tayinli bo‘lishi uchun mahalla ahllari shahar-shaharga bo‘lingan. Bu mahallalarga shaharlarning oti berilgan; shuning uchun Hirotda yuzta shaharning nomi bor.

Hay, hay! Bu Hirot qanaqa shahar bo‘ldi?! Uning bir qismi ikkinchi qismidan ajoyib! Ikki turg‘un osmondan belgi bo‘lgan uning ikki xiyoboni Somonchining yo‘liga o‘xshaydi. Unda mavjud xonaqohlarning hammasi obod; kishi uning yoniga borishga hayiqadi. Unda ushalgan nonning har biri quyoshning gardishi, qaddi xam, osmon esa unga tilanchidir. Bundagi zikr ovozalari falakdan, falak emas, malaklar to‘dasidan ham oshib ketadi. Madrasalarning har bittasi alohida o‘z qadriga ega; ulug‘vorlikda ko‘k madrasasidan ham baland. Ularning nusxasini binokor quruvchilarning yaratuvchi qo‘llari chizgan. U yerdagi mudarrislarning dili ravshan, ruhi pok. Shogirdlari har varaqni ochganda foyda oladilar; ular Atorudga ham saboq bera oladilar.

Madrasa toqlarining kengligiga chegara yo‘q. Ularning gumbazi osmon gumbazini eslatadi. Gumbazining har koshinida quyosh aksi tovlanib; ko‘k gumbazi ichida quyosh yurgandek bo‘ladi. Har tomondagi minoralari shunday balandki, ularni tutam-tutam guldasta deb o‘ylash mumkin. Ularning qubbalariga o‘xshaydilar. Bu qubbalar ularga muqaddas taxt bo‘lib, egilgan osmon ularning qafasidir. Qubbalarning cho‘ziq va yassi ko‘rinishi ularning Ilohiy taxtga ham ustun bo‘la olishiga dalildir. Qubbaning uchi va undagi yarim oy o‘z bayrog‘ini ko‘tarib, Ilohiy taxta va qalamning ma’nosini zohir etib turadi. Har kecha muazzin pastni sham’ bilan yoritadi; yulduzlar sham’ini esa falak yoritadi. Osmonning aylanishi va sustlashishidan qubba etagida kesishuv chizig‘i paydo bo‘lgan.

Har tomoniga oliy darajada masjid qurilgan; uning ziynatini aql hech narsaga taqqoslay olmaydi. Uning buyukligi baland osmonnikicha, osmon emas, Masjidi Aqsonikicha[158]. Uning shamdonlari kaptarlarga xilvat uya; kaptarlar unda Jabraildek o‘tiradilar. Bu masjidlarga toat-ibodat qiluvchilar to‘planishgan; bujamoat malaklar to‘dasini eslatadi. Bunda har kun besh marta cheksiz g‘ulg‘ula yuz beradi. Bu - g‘ulg‘ula emas, Muhammad payg‘ambarning dabdabasidir.

Bog‘larining har biri jannatmisol, har burchagi jannat bog‘iga tanbex beradi. Uning biron manzili boshqasiga o‘xshamaydi; har manzili ayshu tarab manzilidir. Hamma chamanlar gulu gulzorlik; har chamanning yoii bo‘g‘in-bo‘g‘in. Har bo‘g‘inida yana gulu gulshanlar bor, ular olti burchakligina emas, sakkiz burchakli ham.

Gullarning navlarini nima dey? Shuncha gulki, shuncha gul boiganda ham sanaganingcha bor. Dehqon ko‘chatlarni parvarish qilar ekan, shoxiga yuz xil mevani payvand etadi. Har daraxtning yuz xil guli va xususiyati bor; qizig‘i shundaki, mevasi ham yuz xil. Saxnidagi bir daraxt yuz xil gul chiqarish bilan birga uning gulining hidi o‘n ikki chaqirimga boradi. Qushlari ham yuz xil, kuylashi yoqimli; sabza va gullar ustida yurgani yurgan. Oqar suvlari kuylagandek ovoz beradi, go‘yo may idishidan qult-qult may quyilayotganday. U ovoz odamlarni xuddi xursandlikka targ‘ib qilayotganday. Bu sadodan bog‘ning dimog‘i xo‘llangan bo‘ladi.

Qasrlarining barchasi keng va mustaxkam. Ularga naqsh berishda Chin naqqoshlari qalamlarini sindirgan. Ziynati Chin shoyisining ziynatidek. Naqshini taqdir naqqoshi naqshlagan. Toqiga osmon zinasi narvon. Aylanma kungurasida Zuxal sayyorasi posbonlik qiladi.

Janubiy chegarasida ajoyib bir daryo bor, uni daryo emas, ko‘k osmon dengizi desa bo‘ladi. U osmon emas, uning har bir ko‘prigi ham firuza gumbazlardan boshqacha ko‘rinishga ega. Shimoliy chegarasiga qarab ikki soy oqadi. U ikkisidan shahar xurram va serob. Ikkisi ham hayot suvining ta’mini beradi. Jannatdagi to‘rt ariq uning oldida uyatda. Bu suvlarning tiniqligi Xizr suvidek. Engil shamoli Isoning (hayotbaxsh) nutqiga o‘xshaydi.

Unga tutash katta yerlar bo‘lib, undagi har burchak o‘zi bir viloyatga teng. Misr va Samarqand unga monand kelolmaydi; har viloyatining o‘zi ichiga yuzta Misr va Samarqandni sig‘dira oladi. Uni Xudo o‘zi ofatlardan asrasin; barcha balolardan omon saqlasin!

U shubhasiz bunday emas edi. Oldin xozir bor narsalarning o‘ndan biri ham yo‘q edi. Buncha sharafni u shoh insofidan topdi; uning vasfiga aql loldir. Bu g‘olib podshoh aqli tiniq, tinib-tinchimas podshohdir. Adolatni o‘rganishda Anushirvon unga shogirddir. Anushirvon unga shogird bo‘lishni havas qilib, uning yuz ishidan bittasini o‘rgandi, xolos. Adolat yo‘liga qadam qo‘ygan xolda u adolat bilan islomni o‘rganmagan edi[159]. Mamlakatni boshqarishda u yuzta yaxshi qoidaga amal qilgan. Bu qoidalarning hammasi podshohlik ishida kerakdir. Lekin hammasi qolib, u bitta adolati bilan mangulik topdi va qiyomatga qadar yaxshi ot qoldirdi.

Adolat hamma narsadan yuqori bo‘lib, dindagi yuz qoidadan ham yuksakdir. Butun odamzod orasida dunyoda buning oti ham unikidan yuz xissa ortiq qolsa ajab emas. Odamzod bor ekan, olam bor ekan, olam ichida odamzod yashar ekan, adolat bilan olam yuzini obod qil, yaxshi xulq bilan dunyodagi odamlarni shod qil. Butun odam va odamzod, yo‘q, bu ikki olamgina emas, yana bir olam ham sening hukmingda-ku!

 

 

LIX

 

Bahromning may ta’siridan baxtining ko‘zi uyquga ketib, mamlakatining binosi bu seldan yiqilgani va mazlumlar faryodidan uyg‘onib, buning chorasini ko‘rgani

 

Yazdijird jahon mulkini tark etgach, Bahrom maishatga berilib ketdi. G‘aflat bodasi uni mast qilib, mastgina emas, bodaparast qilib qo‘ydi. Shoh mayni ichib, mastlik uyqusiga ketishi bilan boshqa mastlar uning mamlakatini xarob etishga boshladi. Ko‘ngli xastalarning ko‘nglini ovlashni o‘ylamay, ishlari faqat dashtda ov qilish edi. Ichkilik ichib, yomonlik qiluvchilar uning mamlakatini yer bilan yakson qilishdi.

Bahrom ov qilib yurib, bir kun adashib qoldi. Shunda u birovning chaylasiga kirib, mehmon bo‘ldi. U chayla emas, xijronning qora kechasidek qorong‘i, zulm-sitam qushlarining tuzog‘iga o‘xshagan, oshiqlarning ko‘ngul uyidek buzuq, yog‘ochlari o‘qqa o‘xshab har tomondan chiqib turgan joy edi. Bu chaylani zulm o‘qlari teshgani ko‘rinib turar; bir necha mazlumlar u yerdan boshpana topgan edi. Zamona zulmidan ularning hammasi yalang‘och, zulm qo‘lining shapalog‘idan hammasining qaddi bukilgan edi. Bitta qotgan non bilan suv olib kelib, uy egasi ularga xizmat qila boshladi. Shoh ahvolni ko‘rib, nima gapligini so‘radi.

U:

- Axvol mana shu ko‘rib turganingday, - deb javob berdi. Shoh dedi:

- Bu faqirlik, ojizlik, muhtojlik nimadan? Buning hamma sirlarini ro‘yi rost ayt? U dedi:

- Burun ahvolimiz yaxshi edi. Bizning ahvolimizni zulm xarob qildi. Shoh xalqning ahvolidan xabardor emas. Unga may va kuydan boshqa narsa kerak emas. Uning odamlari tama’ og‘zini keng ochib, mamlakatni yer bilan teng qilishdi.

Shohning ko‘ziga ro‘para bir koshona ko‘rindi, lekin uning har xonasi vayrona edi. Shoh so‘radi:

- Bu vayrona ilgari nima edi? U javob berdi:

- Saroy edi. Atrofi esa bog‘ edi. Unda eskidan-eski daraxtlar, yangi chiqqan gullar o‘sar edi. Ikki tegirmon koriz suvi ham bor edi. Bu ajoyib suv dehqonchilik daromadlari bilan shu joyni kent, hatto shahar qilib yuborgan edi. Endi korizga qarashga kuch qolmadi. Taqdirning unga ko‘zi tegib, ko‘r bo‘lib qoldi. Suv qurigandan keyin bog‘ ham quridi; gul ham qolmadi: gul u yoqda tursin, uning yafrog‘i ham. Binoni suvash, tuzatishga ham kuch yo‘q; bu ishlarni bajaradigan odamlarning o‘zi ham qolmadi. Bog‘ va saroy - hammasi yer bilan yakson bo‘ldi, zulm, tama’ esa birga yuz bo‘ldi. Zamona zulmi mollarni olgandan keyin, shu yomon ojizlik, shunday bir ahvolga tushib qoldik.

Shoh shu pardaning o‘zidagi o‘rish-arqoqdan ahvolni tushunib, joni o‘rtandi, boshidan tutun ko‘tarildi. G‘am qilichi bag‘rini chok-chok qilib, g‘ussadan o‘lishiga sal qoldi. Mastlik g‘aflatidan uyg‘onib, joni xumor o‘ti bilan yona boshladi. Ayshu ishratdan, xursand-chilikdan ko‘ngli sovib, hamma qilayotganlari xato ekanini tushundi. Zolimlarni yo‘qotishni fikr qilib, adolat qilishni ko‘nglidan o‘tkaza boshladi. Xudoning nomi bilan shu niyatni qilgan edi, shu paytda bir odam xushxabar keltirdi. U dedi:

- Korizni teshib, obi hayotdek pok va sof suv chiqib ketdi. Uy egasi Tangriga shukr qilib, dedi:

- Ayshga berilgan shoh zulmni qo‘yib, adolatni niyat qilgan edi, bundan darxol yaxshi xosiyatlar ko‘rina boshladi.

Shohga bu so‘z ham tanbex bo‘ldi; uzr aytish bilan uni boy qildi-da, u bilan xayrlashdi. Mamlakatga qaytib, adolat ko‘rsatdi; g‘am bilan ezilgan xalqni shod qildi; g‘am bilan ezilgan xalq shod, bu xol mamlakatiga ham tez ta’sir etdi.

G‘oziy podshohimiz[160], bir nafas yo‘qki, mamlakat va xalq g‘amini yemasin. Shunday ekan, uning mamlakati obod bo‘lsa, ne ajab! Xalqi ham shod ekan, bunga hayron bo‘lmaslik kerak. To abad uning orzulari ushala borsin! Shu xol xasta Navoiyda ham yuz bersin.

Soqiy, yoqimli qadahni olib kel, shohni baland ovoz bilan duo qilib, uni menga tut. Jonim qiynalyapti, birpas uni shod etay, tan uyini shu suv bilan obod etay!

 

 

LX

YIGIRMANChI MAQOLAT

 

Maqsadning o‘talgani haqida; agarchi bu latif so‘zlar majmuasi shunday bir to‘plamki, nozik ma’noli so‘zlardan iborat tuhfalar bilan to‘la va nozik ma’noli so‘zlar to‘plami shunday kemaki, foydali injular unda xilma-xildir; lekin tab’ daryosidan soxilga eng oldin kelgani narsalarning eng qimmatlilari bo‘ladi va zexn shabistonidan xam eng oldin jilva zuhur etgan kelinchaklar bo‘ladi, shunga ko‘ra bu to‘plamni saltanat bog‘chasining oldingi guli va xalifalik chamanining qad ko‘targan nozli sarvi bo‘lmish sulton Badiuzzamon bahodir, hayoti davomli bo‘lsin, oyog‘iga nisor qilindi hamda unga nikoxlab berildi, toki bu nasixatlar uning dilida o‘rnashib qolsin va bu javharlarni qulog‘iga ossin

 

Olamda nimaiki mavjud bo‘lsa, hammasining siri ichida, o‘rtasidadir. Qaerda ularning har birining mohiyati zohir bo‘lsa, uning aslida unga xos xususiyatlar ham yashiringan bo‘ladi. Quyoshning xosiyati nur berish, qizdirishdir; durning yaxshilari bulutning urug‘laridir. Yagona gavhar ham konning farzandidir; anbarning eng sofi esa dengizning farzandidir. Inson o‘rnini bosadigan insondir; shohniki shoh, xonniki xondir.

Sof ko‘ngul shohni kondek ko‘rgan odam shahzodani bu konning gavhari deb bilsin. Garchi bu konning ichida shohona durlar ko‘p bo‘lsa ham, hammasini parvardigor o‘zi martabada toj egasi qilsin: ularning har biri misoli bir quyosh bo‘lib, osmonni to‘n o‘rnida kiyib yursin.

Lekin ularning ichida yagona bir gavhar bor. U martabada hammasidan yuqoridir. Balki, u xavf-xatarsizlikning sababchisi Jamshiddek qadrli hukmdor Badiuzzamondir. Tabiatining pokizaligi bilan u farishtaning o‘zi. Bu qadar pok sifatlarga ega bo‘lgan odam boshqa yo‘q. Uning asli inson bo‘lsa ham sifatlari farishtaniki; hatto aslini, ham, sifatini ham farishta deyish mumkin. U sof latofatning o‘zidan yaratilgan bo‘lib, turish-turmushi jahon xalqiga Xudoning rahmini namoyish qilishdir.

Sening to‘g‘ringda so‘zlash, maqtash qiyin. Har qanday notiq ham vasfingda gung va lol. Senda shuncha yumshoqlik va ulug‘vorlik borki, menday odamning madhidan orqilishing mumkin. Quyosh odamlarning har qanday vasfidan yuqoridir. Uning nurini inson nima deb maqtashi mumkin?! «Obi hayot odamlarga jon beradi» - deyish obi hayot uchun yetarli ta’rif emas. Oyni yorug‘, osmonni baland deyish tab’i baland odamlarga yoqadigan gap emas. Madx bilan seni maqtash mumkin bo‘lmagandan keyin, men boshqa tomondan xizmatingni qilayin.

Xabaring borki, hukmdor shohga ko‘p mahfiy narsalar yaxshi ma’lumdir. Dunyoda ertaga nima ishlar bo‘lsa, u o‘z fikr qudrati bilan bugun bilib turadi. Ertaga emas, indinga bo‘ladigan ishlar daftarini ham bir-bir o‘qib, u uzoqni, hamma kunlarni biladi. Uning sirli xayolotidagi yuz ming suratlar xotira ko‘zgusida jilva ko‘rsatadi. Shuncha yetukligi bilan u:

- Ko‘nglingga qanday yaxshi ish kelsa, oldimga kelib, birma-bir ayt, yaxshi eshitmagan bo‘lsam, boshqatdan ayt! - degan menga.

Shohgaki so‘zimning e’tibori bor ekan, scnga ham nasihat qilsam o‘rinlidir.

Shuni bilginki, umr vafosizdir, davlat va martaba ham baqosiz. Dunyoda baxt va baxtsizlik tushday bir narsadir. Ko‘zni yumib ochguncha hammasi o‘tib ketadi. Bu dunyoning binosini xarob deb tushiin; unda nima ko‘rinsa, sarob bil. Jumla jahon mutlaq foniydir; mutlaq doimiysini istasang, u Xudoning o‘zidir.

Inson jismi uyining birinchi nusxasini chizgan o‘sha; unga ruh berib, oluvchi ham o‘sha. Olamda inson tirik ekan, unga munosib ish - Xudo bilan bo‘lishdir. Kimki Xudoni eslashdan ogoh emas ekan, bilki, u shoh bo‘lsa ham gadodan pas.dir. Birov gado bo‘lsa ham, lekin Tangrini unutmagan bo‘lsa, ikki janon podshohligi unikidir.

Bu sahifada nimaiki yozilayotgan bo‘lsa, hammasini taqdirning qalami yozmoqda. Oldingda ko‘ngilsiz ko p ishlar yuz bersa, nolish qilma, bu Xudodandir. G‘alaba qozonsang, buni bilagixg kuchidan deb bilma; bu g‘alabani g‘alaba beruvchidan deb bil. Shohligingga e’tibor qilma; Xudoning g‘azabiga, Iutfiga e’tibor qil. Ko‘rgin, fil mingan qo‘shin bir lahzada qaldirg‘ochlar hujumi bilan qirilib ketgan[161]. Koshona manzillar yo‘q bo‘ldi, ularning har birini bitta qush buzdi. Yoki, esla, Zaxxok qanday azoblarni tortdi! Boylikni esa xudo Faridunga nasib etdi. Zaxxokning qaxridan yirtqich sher ham qo‘rqardi. Lekin uning boshini sigir sutini ichgan bola oldi[162].

Xalqingga jism va ruhni sen bermagansan. Ularga zafar aql va imon eshigidan keladi. Ularga ajoyib bu ne’matlar Xudodan bo‘ladi. Ularning rizqlariga u seni sababchi qilgan. U seni sababchi qilish bilan baxtiyor etti. Aks xolda odamlarga ulush berishga senga qaerdan ixtiyor bo‘lardi. Shunday ekan - ba’zi nodonlar sening farmoningga bo‘ysunmas ekanlar, bunga boshliq bo‘lishning qonuni bo‘lib, hammasiga (o‘sha bo‘yincha) jazo xavfi bor.

Senga Xudo toju taxtni marhamat qildi, ko‘p baxt va iqbol baxsh etdi. Olamni hukmingga bo‘ysundirib, xalq qaddini amringga egdi. Sen agar uning shuncha yaxshiligiga shukr qilmasang, Xudo nima amr etgan bo‘lsa, uni bajarmasang, g‘aflat va mag‘rurlik ko‘rsatib, buyrug‘iga dastyorlik etmasang, uning qaxri kelishi mumkinmi yo yo‘qmi? - Ayt! Men bunga javob berguncha, o‘zing javob berib qo‘ya qol. Uning g‘azabining qattiq shamoli kelsa, nima qilasan? Mamlakat uning mamlakatidir. Sen qayoqqa ketasan?

Unga qarshi buzg‘unchilik qilib, isyon ko‘tarmoqchi bo‘lsang ko‘tar, agar buni undan yashira olsang. U xolda xalq oldida xijolatlik yuz beradi. Yaratuvchi buni ko‘rsa, qanday bo‘larkan? O‘z ishlaringdaki xalqdan uyalar ekansan, bu Xudoga ma’lum bo‘lsa, u vaqtda nima bo‘ladi?

Asl maqsadni ko‘zlamoqchi bo‘lsang, Muhammadning shariati yo‘lini tut. Shoh najot uyidan panoh istar ekan, ushbu yo‘l u uyga olib boruvchi asosiy yo‘ldir. Agar qalamning qadami satr yo‘lidan chetga chiqib ketsa, xat ham egri voziladi. Shariar yo‘lini o‘zingga shior qil, adolat bilan mamlakatingga quvvat ber. Shoh ishini adolat bilan yurgizsa, adolat uning vayrona mamlakatini ham obod qilib yuboradi. Ba’zan dinsiz odil podshohlar uni obod qiladi-yu, zolim musulmon uni barbod etadi. Shoh adolat bilan davron sursa, uning (u dunyoda) sirot ko‘prigidan o‘tishi oson bo‘ladi. Kim ipning ustida yurishni orzu qilsa, adolati to‘g‘ri bo‘lsa, yuradi. Maqsadga yetish uchun to‘g‘ri bo‘l, adolat bilan ish tut. O‘qda ham to‘g‘rilik bo‘lmasa, ucha olmaydi.

«Adl» so‘zi uch harf bilan yoziladi. Lekin uning har bittasi o‘zgacha mazmunga ega. Uning «ayn»i yondiruvchi quyosh bo‘lib, zulmning qora shomini pok qiladi. «Dol»i esa davlat va dinning toji bo‘lib, din va davlat ahllari doim unga muhtojdirlar. Oxiridagi «lom»ini hurlarning sochi deb bil; izzat va sharaf qushlariga esa uni tuzoq deb bil. Tojni kiy, quyosh bilan ko‘zingni yorit, oxiridagi maxkam ipni qo‘lingga tut. Mazlumning shikoyat so‘zlari har qancha cho‘zilsa ham uzoq umr ko‘rishni istasang, malol kelmasdan eshit. Adolat istovchi zulm o‘tidan fig‘on qilsa, adolating soyasidan unga panoh ber. U soyada uni qayg‘uda qo‘yma; sham’ning tagini unga qorong‘i qilma. Mazlumning so‘zi to‘g‘ri bo‘lib chiqdimi, endi zolim o‘zingga tegishli odam bo‘lsa ham, yuziga borma. Uning nafsi davomli ayshni istadimi, demak, u senga gunoh orttirib, o‘z maqsadini xosil etmoqchi bo‘lgan. U xazina ustida yotib, ilonning baxralanishini istaydi. Vaholanki undan zahardan boshqa «baxralanish»ni kutish mumkin emas. Uning orzusini o‘ylab, o‘zing azob chekma. Tavba qildirib, uni tekshirib tur.

Gunohning xirmoni qancha katta bo‘lmasin, ohu pushaymon uni shamolga uchirib yuboradi. Gunoh o‘ti qancha qattiq yonmasin, uzr ko‘z yoshlarining suvi uni o‘chirmay qo‘ymaydi. Lutfu karam qancha yoqimli bo‘lmasin, qaxru siyosatning ham o‘z o‘rni bor. Olamdagi hamma odam birday yaxshi emas; har kimning hamma ishi ma’qul bo‘la bermaydi. Yaxshi bilan yomonga barobar yaxshilik qilish yomonga ko‘p, yaxshiga kam yaxshilik qilish demakdir. Lutfmg shabadasi bilan odamni xursand et. Shu bilan birga jazo tig‘ini ham o‘tkir tut. Qanchadan-qancha kasallar qand bilan tuzaladi, lekin bir qanchalariga zahargina foyda qiladi. Malham bilan madda ochilmasa, nishtar bilan undagi yiring olib tashlanadi. Zirapcha barmoqning uchi bilan chiqmasa, badan igna vositasida undan qutuladi. Shuning uchun zamon shohi fikr qilib, yaxshiga yaxshi, yomonga yomon bo‘lishi kerak. Bu ikkalasini u bir xilda baholasa, mamlakatining ichida qo‘zg‘olon ko‘tariladi.

Birovni tezda ko‘tarib yuborma hamda ozgina aybi uchun pastlatib ham qo‘yma. Kim gumbazning uchiga chiqmoqchi bo‘lsa, chiqish va tushish uchun maxsus zina bor. Kimki zinadan tashqariga qadam qo‘ysa, unga yiqilish, ranj, alam xavfi bor. Bola savod chiqarishda xijoga qaramay o‘qiydi. Sen uning zeru zabarga e’tibor berishini kuzat. Har kimni odam desang, odam bo‘lib chiqa bermaydi; ko‘rinishda bir xil bo‘lsa ham, fe’lda bir xil emas. Sham’ bilan muz sumalagi xuddi ko‘chatga o‘xshaydi; aslida buning boshog‘i o‘t, uniki suvdir. Kimni o‘zingga maxram qilmoqchi bo‘lsang, yaxshi sinamasdan uni o‘zingga hamdam qilma. Bilmasdan uni yaxshi ko‘rib, yaxshi gapirma; bilganingdan keyin esa pushaymon yeb qolma. Tushingda senga pariga o‘xshab, hurlardan ortiq bo‘lib ko‘ringan odam o‘ngingda, faxm etsang, shayton bo‘lib chiqishi mumkin. Ozgina ayb uchun qattiq azob berma; o‘ldirish va jazolashda tezlik qilma. Qatl etish bir oz kechikib bo‘lsa, hechqisi yo‘q, o‘lgandan keyin esa uni so‘z bilan tiriltira olmaysan. Suv yuzidagi pufak puflasang yoriladi; shunday ekan, pufak yasash bilan shug‘ullanish kerakmi?

Jazolash vaqtida afv etish yaxshi bo‘lsa ham, lekin bu ishda farosat ham kerak. Guvohlar bir odamning gunohini isbotlagan esa-da, shariatda yolg‘on guvohlik berganlar oz bo‘lganmi? Yolg‘on gapirishga o‘rgangan odam rost gapirsa ham, unga ishonma. Rostgo‘y odam hech qachon yolg‘on gapirishga intilmaydi; yolg‘onga odatlangan qancha urinmasin, rost gapira olmaydi. Tun bilan tong o‘zaro mutanosibdir. Tongning boshlanishi yolg‘on bo‘lsa ham, oxiri to‘g‘ridir.

Kin va adovat yo‘lini tutib, birovning aybi uchun boshqani gunohkor etma. Qo‘ychibon bo‘lsang, bu nafasda e’tiborli bo‘l; har qo‘yni o‘z oyog‘idan os. Xayolingga yaxshi bir buyruq kelsa, uni maslaxatsiz amalga oshirishga oshiqma. Ta’bingdagi zavqing sog‘lom ekan, odamlarning gapining tagidagi fasodini bilishga harakat qil. O‘z fikringga ko‘p ishona berma. Ishonchli kishilar fikridan foydalan. Shoh o‘z aytganini qila bersa, fikrli kishilarning og‘ziga qulf solgan bo‘ladi.

Tavakkal qilmasa yurish sust bo‘lsa ham, maslaxatsiz, dabdurustdan tavakkal qilma. Kengash vaqtida baxs yuz bersa, xafa bo‘lma. Shu bilan birga juda uzun kengashning ham keragi yo‘q.

Mo‘ljallangan ishingga kuching yetsa, uni bir nafas ham vaqtidan o‘tkazma. Bog‘dagi gulning jilvasi sahar vaqtidadir; kech qolsang, uni bolalar terib olgan bo‘ladi.

O‘z ishingga qancha berilmagin, uni Tangri ishi bilan qo‘shib olib bor. Odil nasihatchi beg‘araz bo‘ladi; bilib qo‘y, bunday odamning bahosi yo‘q. U xato qilsa, uni do‘stlik bilan tuzat. Xato qilmaslik Tangrigagina xos.

Urush kuni dushmanga yuzlanganda qoida bilan oldin saflarni tuz. Jangda xatosiz, aniq hujum qil; bilki, kishining o‘limi taqdiriga bog‘liq. Ajal shomida kishi uyida yotmaydi; umri bo‘lsa go‘rga tushib o‘ltirmaydi. Alam qilib turganda ikki qadam orqaga yurguncha, harakat qil, olg‘a qarab bir qadam bos. Garchi zafar Xudoning marhamatidan bo‘lsa ham, harakatni buning mo‘tabar sabablaridan deb bil.

Sen sipoh tortib, shunday harakat qilki- xalqning duosi seni o‘z panohiga olsin. Shunga intilki, jang yuz berganda xalqning oh shabadasi ko‘zingga changni urmasin. O‘chli dushmanning mingta o‘qi xalqning bir oh o‘qichalik yarador qilolmaydi. Jangda begona odamlarni yengsang, buning shukronasiga ularni o‘ldirishga harakat qilma.

Bu nomada men nimalarni yozgan bo‘lsam, hammasiga shoh[163]ning ishlari men uchun qo‘llanma bo‘ldi. Agar ishda shohga o‘xshash bo‘lsang, «Bola otaning ko‘rinishidir»,- degani bo‘ladi. Uning qadami bo‘yicha qadam bossang, yo‘lda ko‘p ranju pushaymonlik ko‘rmaysan. Bolani murid, otani esa pir deb bil; har ishida uning buyrug‘ining ta’siri bo‘ladi. Baxt va qarib yurishni istasang, bu pir oldida hech ayb ish qilma.

 

 

LXI

 

Xoja Muhammad Porsodan haj ahli duo qilishni so‘ragani va o‘g‘li Xoja Abu Nasr (otasi) Xoja Muhammad Porsoning iltimosi bilan duo qilgani

 

Pok Xoja janoblari Alloh yo‘lida «Qudsiya» va «Fasl ul-xitob» degan asarlarini yozganlar. Osmon monand gumbazda u kishining kavushlarining izlari qolgan bo‘lib u kishining laqabi «Porso»[164] ekanligi bejiz emas.

Garchi o‘zlari asr yagonasi bo‘lsalar u kishining o‘g‘li kimsan - Xoja Abu Nasr edi. Tasavvuf yo‘li - faqrda otasi poklarning podshosi - pokiza tabiati bo‘lsa, bu pokiza tabiat podshoning o‘g‘li edi.

Kunlarning birida Muhammad Porso Makkaga boradigan bo‘lib qoldi. Xoja Abu Nasr ham shu ishga jazm qildi. Otasi yo‘lboshchilik taraddudida bo‘lsa o‘g‘li unga eng yaqin sirdosh maxram bo‘ldi. U cho‘lda ketayotib, bir qadam bossa, bu ham unga ergashib, izma-iz, qadam-baqadam borardi. Bir necha kun davomida ular choini bosib o‘tib, (nihoyat) maqsad manziliga ham yetib bordilar.

Kelgan xalq xaj qilishning asosiy qoidalarini to‘la bajarib, tavof qilish orqali yaxshi-yomon murshid soliklar, hatto kelolmaganlar o‘rnida farishtalar ham oliy maqomlarga erishdilar. (Tasavvuf yo‘lini tutgan) foniylar ham, qolgan amaldorlar ham o‘z tilaklarini bildirishib, Alloh qoshida ularning barcha tilaklari mustajob bo‘ldi.

Xalqning (ko‘nglidagi) iltijolarini ado etish va barcha kelganlarni duo qilishlik uchun shuncha odamlarning ichidan munosib bir kishini izlashar ekan, Xoja Porsoga yozma ishora bo‘ldi. Bu vazifani bajarish Xoja Porso ustida to‘xtar ekan, u esa Xoja Abu Nasrga murojaat qildi va dedi:

- U mendan ustun! Bu yuqori vazifaga menga qaraganda u loyiqroqdir! (Haj) yo‘lida kimning biron raxbari bo‘lmas ekan, har (xil) qo‘lga qarab adashish mumkin. Bu safarda menga biron raxnamo yo‘q edi. Tangri uni menga raxnamo qildi. Oldin mening ishim uni parvarish qilish bo‘lgan edi. Mening tarbiyamga qarab ish tutadigan bo‘ldi. Yo‘l mashaqqatlari meni vaximaga solgan edi. Yo‘l qiyinchiligini (Alloh) unga oson qildi. Yo‘ldagi notinchliklar menga zarar keltirsa, unga bu tariqat yo‘lida rohat va xuzur bag‘ishladi. Men (yo‘l-yo‘lakay) o‘zim uchun, uning uchun tashvish chekkan bo‘lsam, u o‘zini ham, meni ham Allohga topshirib, barcha tashvishlardan xoli bo‘ldi.

U shunday deb, o‘g‘lini ko‘rsatar ekan, unga qarshi uzr aytishga imkoniyat qolmagan edi. Otasi sham’ singari ko‘zidan yoshlar to‘kib, ichidan yonayotgan (qari) chinordek duoga qo‘lini ochdi, rahmat aytib, odatga ko‘ra kechirishlariga istak bildirdi. Xoja esa ko‘zida yosh bilan omin qildi. Uning so‘nggi duosi shunday bo‘ldi:

- Ey Xudo, seni panoh qilib, uyatga qolgan xolda deyman: «Men qanday tilak bildirish rasmini o‘rniga qo‘ya olmagan bo‘lsam, uning qilgan ominini zoe’ etmasang bo‘lgani!»

Ota deyishga loyiq kishining sa’y-harakati bilan o‘g‘lining ishi shu darajaga yetdi.

Ey Xudo, o‘sha qilgan omin va duolaring hurmati hamda Ota va O‘g‘ilning hurmati! Sen bu ota bilan o‘g‘ilni doim davlat va din taxtida uzoq tutgaysen! Uning boshqa o‘g‘illarini, uning o‘g‘illari buning inilarini ham hurmatga sazovor etgaysen! Butun olam ularning ixtiyorida bo‘lib, olam xalqi ichida shayxu shaxriyor ham shulardir.

Shohni duo qilish bilan so‘z ham tugadi. Endi Navoiyning tilagi sharobdir.

Soqiy, qadahda bodani olib kel, uni menga xoh shoh tutsin, xoh shahzoda, farqi yo‘q. Ertayu kech mast bo‘lay. Qachongacha riyo bilan porso bo‘laman!

 

 

LXII

 

Ojizlik va siniqlik tuprog‘larining sariq rang somoniga peshona terini to‘kib, somonli loy tayyorlab, bu faqirlik kulbasini yuz oh va o‘rtanish bilan suvab tamomlamoq; kiprikning siniq ignasiga ko‘z yoshining uzun ipini o‘tkazib, yuz teshik va tikik bilan yamashni tugallamoq; bunday tuzatuvchilikdan xijolat bo‘lib, uzr hujrasiga kirmoq, bu tikuvchilik uchun uzr so‘rab, xijolat yoqasiga yashirinmoq, Tangrining obodonlik ehsonidan afv maskanini tilamoq va marhamati xazinasidan muruvvat sarposini istamoq

 

Mendek oshuftahol, shaydoyi odam bu orzuni[165] xayolimga keltirganimda, bir necha kun yashirin ranj chekdim; obi hayot istab, jonimni qiynadim. Kitob yozish uchun qalam yo‘nib, qalam uchun qog‘ozlarni tayyorladim. Sahifa bo‘ylab qalamim naqshlar chizib, ovozini nay ovozidek baland etdi. Nay kuylab qanday avjga chiqsa, mening qalamim o‘z kuyini undan ham oshirib yubordi. Nay ovozini eshitib, so‘fiylar to‘dasi zikrga tushib ketganlari singari, bu qamish qalamim ovozi kesak uylarga, hatto to‘qqiz osmon gumbaziga ham yetib bordi, odamzod orasiga g‘avg‘olar soldi. Malaklar orasida ham shovqinlar ko‘tarildi. Odamzod eshitib, dardi oshib, dard bilan yoqasini chok-chok qildi. Malaklar eshitgach, jonsiz bo‘lib, yarador bo‘lgan qush kabi qanotlari osilib qoldi. Uning kuyidan xush bo‘lsa ham, noxush bo‘lsa ham, baribir, mamlakat ham, malaklar ham xayajondadir.

Endi zebo yuzli bir gulrux[166] xat va xol bilan naqshlangan va suratlangan ekan, osmon pardozchisi o‘z ishini tamomlagach, u o‘n to‘rt kunlik oydek to‘laligi ila namoyon bo‘ldi. Shu’lasidan sharqu g‘arb yorishib, yeru ko‘kka yana to‘polon tushdi. Charx kotibining qalami sinib, uni siyoxdonning ostiga tashlab qo‘ydi. Osmon xazinachisi oldimga kelib, quyosh bilan birga boshimdan aylana boshladi. Boshimdan sochish uchun joni bilan birga to‘qqiz dasturxon yulduzni naqd keltirdi. Malaklar ustidan pullar, naqd durru gavharlarni sochdi. Mening hurmatimni qilib u gard singari yerdan ko‘tarildi, boshimdan aylanib, oyog‘imni o‘pdi.

Oldimga yuzlab boylikni qator qilib, hammasini oyog‘im ostiga sochqi etdi. Boshim ustidan konidan keltirgan la’llarni sochdi; oldimga Ummonidan durlarni to‘kdi.

Bu hayratda men fikrlab qoldim; hatto bu fikrlashda hayron bo‘lib qoldim. Ushbu varaqlarni mening qalamim (peshonamdagi) yozig‘lar kabi qoraytirgan ekan, ular bu qadar izzatga arzimaydilar, balki bu izzatning mingdan biriga loyiq emas. Ular, u aytganday, yomon ham emas. Yaxshidirlar, lekin maqtagunday emas. Ma’nosi yaxshi bo‘lsa, tarkibi yo‘q; ko‘rinishi yoqimli bo‘lsa, tartibi yo‘q.

Ularni yozishga ko‘ngul ketgandan keyin o‘n bayt ham yozmay, ko‘ngul qorong‘ilashdi. Chunki boshimda qiladigan ishim ko‘p edi. Bosh qashishga ham vaqtim yo‘q edi. Osmon varag‘i tun qorasini zirnix[167] bilan yuvgan vaqtdan boshlab, har tomonga tong nur sochib, toza supurgi bilan kecha qorong‘iligini supura boshladi. Tun o‘zining anbar sepilgan lattasini yashirarkan, tong o‘zining zarli bayrog‘ini tikdi. Bu bayroq endi o‘zini yo‘qlik mamlakatining bayrog‘i deb e’lon qilgunga qadar, shorn qoraga qizil rangni qo‘shib, nur harflarini qoraytirgunga qadar, osmon yulduzlarini zohir etib, qora choyshabini durlar bilan bezagunga qadar men shu orada ezilib, xalqning jabru jafosiga giriftor bo‘laman. Xalqning yetkazgan azobidan bir dam menga tinchlik yo‘q; odamlarning jabridan bir nafas oromim yo‘q. Bu xastaning g‘amli uyiga (arz bilan) kelgan odamning ketish yodidan butunlay ko‘tarilib qoladi. Bir guruhi ketib ulgurmasdan, albatta boshqa ikki guruhi kirib keladi. Ular buzilgan ko‘nglimga o‘t yoqib, ertalabdan-kechgacha jonimni oladilar.

Menga ular shunday ishlarni buyurishadiki, bajarish oson emas; uni bajarishning sira imkoni yo‘q. Uzr aytsam, hammalariga qattiq botadi; yaxshi gapirsam, achchiqlari keladi. Ularga osmonlarcha xayru ehson ko‘rsatsang ham, har osmonni ular bir xashakcha ko‘rishadi. Kimning ko‘zini tamagirlik katta qilib ochgan bo‘lsa, bir qatra ham, butun bir daryo ham unga bari birdir. Berganingni olib, yana norozilik ham izhor qiladi. Ko‘p bergan bo‘lsang ham oz deydi. Har biri o‘zicha so‘z so‘zlash ishtiyoqida; o‘zicha so‘z so‘zlash bilan birga yuzta niyati bor. Birovning Rustamcha kuchi, Hotami Toyicha himmati, qo‘lida Qorunning boyligicha boyligi bo‘lsa ham ularni rozi qilish qiyin.

Menda bu narsalarning birontasi yo‘q. Zaiflik uyida dard bilan hamnafasman. Shuncha g‘amu mehnatim bo‘la turib, men ularga extiyot bilan savol-javob qilaman. Tabiiy kasalligimning o‘zi ham bir sari, ular bilan muomala qilish ham bir sari bo‘lib, kuni bilan tomog‘im qurigani qurigan. Kechasi esa uyqum qochib, farog‘atsizman. Kunduzi bo‘lsa yana ahvol shu; kech kirdi deguncha, yana o‘sha xol.

Kimningki vaqti shu xilda tang bo‘lgach, yaxshi she’r yozishga uning qachon imkoni bo‘ladi? Bu yaratgan nazmim eng sof dur darajasida bo‘lmasa, men bu yozganim uchun kechirim so‘rashga haqliman. Vaqtimning iplari qisqa bo‘lib, men uni ko‘nglim xohlagandek uza olmadim. U shu xilda yaratilgandan keyin unga ortiqcha martabajperdan bo‘ladi. U qanday qilib el orasiga xoy-xuy soladi-yu, qanday qilib hamma tomonga uzundan-uzoq dovrug‘i ketadi!

Menga yetarli imkon bo‘lganda, bir kecha-kunduz davomida bir-ikki nafas mehnatdan qutulib, dam olib, ko‘nglimdagidek osoyish topganimda, xilvat bir go‘shada o‘ltirib, ta’bim faqat fikrlash bilan band bo‘lganda, durdona nazm yaratish bilangina shug‘ullanib, xayol dengizida g‘avvoslik qilganimda, unda yurganimcha yurib, u dengizdan xohlaganimcha olganimda edi, bu sohani tushungan odamlar undan nazm degani qanday bo‘lishi kerakligini bilib olgan bo‘lishardi. Hayotda eng muxim bir narsadan-ku, cho‘ntak quruq qolgan edi; ijod sohasidagi orzu amalga oshmasa, aybi yo‘q.

Shu xilda men bu navoni[168] kuylab turarkanman, bir pok fikrli oqil nogah menga dedi:

- Ey qalami ojizlik siyoxiga botirilib, insof xatiga boshini qo‘ygan odam! Sening zaifligingga Xudoning o‘zi quvvat beradi. Insofing ko‘rinishlariga yuz ofarinlar bo‘lsin. Sen bayon qilib bitgan narsa shuni ko‘rsatadiki, sen bundan ham yaxshi yoza olasan. O‘zing aytgandek yuqori qilib, istaganingdek yoqimli etib yozganingda, unga bozor bundan ham katta, butun olam unga xaridor bo‘lgan bo‘lur edi! Shunday bo‘lsa ham, u jahon bo‘ylab savdoda; ovozasi butun borliqni to‘ldirgan. Bu jahonning bezagi undan, dengiz va kondagi gavharlar ziynati ham undan. Shohning otidan u sharofat topdi; chunki saxovat quyoshi ham Xudoning soyasi bo‘lmish podshoh oti tufayli yuz beradi. Uning asl zoti sharofat dengizini tashkil etgan bo‘lib, bu dengizdagi gavhar esa uning nomidir.

- Ey nomiga adolat tangasi zarb qilingan, zotiga hukmdorlik xutbasi o‘qilgan shoh![169]Sendan uyalib, osmon xalqa shakliga kirdi; sening noming quyoshning uzugiga bitilgan. Sening madxingni yozish uchun men kimman?! Bu - bir zarra osmondan joy olgani bilan tengdir. Qatra o‘zining qatralik darajasini bilishi kerak. U o‘z borligini dengiz bilan teng tutmasligi lozim. Biror ishni bajarish kimningdir taqdirida bor ekan, unga kirishmasdan boshqa iloji yo‘q. O‘tga parvona o‘zini devonavor urmasdan tura olmaydi-ku! Telbaning ham bolalar otgan toshdan yarador bo‘lmasligining chorasi yo‘q-ku.

Mening hissamga she’r yozish tushgandan buyon jonim o‘sha o‘t, o‘sha toshdan qiynalganday qiynaladi. Men u bilan shug‘ullanib, na foyda ko‘raman, na uni tark eta olaman. Goho xayolimga shunday fikr keladi: umrni qiynovchi bu bir qancha dag‘dag‘a she’r deb atalib, uni yozishdan foyda yo‘qdir: uni ko‘p yozish - ziyondan boshqa narsa emas. Kimki birg‘azalni chiroyli qilib yozsa, uni yortushunadi, ta’b egasi tushunadi, xolos. She’rdagi chin boshdan-oyoq bema’nilik bo‘lib, qizig‘i shuki, uning yaxshisi yolg‘on hisoblanadi. Kimga umrida u bilan shug‘ullanish yuz bergan bo‘lsa, u ming yil yashagan esa-da, umri zoe ketgan bo‘ladi.

Juda soz bo‘lardiki, faqirlik qadamini bosib, fano ko‘chasida faqirlik jomini ko‘tarib ichib, bu dunyo ishlariga oz mayl qilsam, u dunyoning uzun yo‘lini yaxshi tutsam. U yo‘lda sharbat ichishni istarkanman, yuragimning qoni menga sharbat bo‘lsa, farog‘at topishim uchun pul kerak ekan, tanimdagi yara-chaqalar tanga bo‘lsa; ustimdagi changlar baxtiyorlik kiyimi, ikki oyog‘im sayr etishim uchun yo‘lovchi bo‘lsa; soya uchun chodir qidirib o‘ltirmasam, otimni hech qaerga bog‘lamay yo‘rg‘alatib ketaversam; bu sayrda har bir qadamim yuz yog‘ochga[170]teng bo‘lsa, boshimdagi to‘zg‘igan sochlarim menga sharaf toji bo‘lsa; yalang oyog‘im ostidagi tikonlar faqirlik zanjirimga mix bo‘lib xizmat qilsa; boshimga tekkan har toshdan yoriqlar paydo bo‘lib, xursandchiligim boshimning o‘sha joyidan chiqib tursa; qonli ko‘z yoshlarimning shohona durlari barcha fano qushlariga don bo‘lsa; u qushlar shu don bilan aylanishib, jismidagi ipdan unga ilinsa; g‘am xanjari ko‘ksimni yorib, jismim uyidan dard ahliga muqaddas joy tayyorlasa; yurgan sari oyoqlarim qabarib, qadamimga bu qabariqlardan yuzlab tiniq gavharlar sochilsa; yoki yo‘l bo‘ylab to‘kilgan ko‘z yoshlarim qonli oyog‘imning tagiga dur bo‘lib yopishsa; yaralarimdan oqqan qonlar qatra-qatra bo‘lib, dard va balo dashtlarini lolazor qilsa; ohim o‘tining uchqunlari charx urib, yaprog‘ini yel sovurgan lolalarning yaprog‘i o‘rniga har uchquni yaprog‘, o‘chgan qurumlari esa unga dog‘ bo‘lsa; azob-uqubatdan jismim charchab, yo‘lda bir nafas dam olishni istab qolsam, y’l ustidagi biton tog‘ etagini topib, ustimga osmon etagini yopsam-da, uyquga bosh qo‘ymoqchi bo‘lganimda biron qoya tosh menga qattiq bolish bo‘lsa-da, yer yuzidagi tuprog‘ to‘shagim bo‘lib, gavdam unga soyadek cho‘zilsa; yurishdan tolgan ikkita oyog‘imni Farhod bilan Majnun qo‘yniga olsa, chunki qalbimda ularning ishqining yuztasi; buzilgan ko‘nglumda ularnikidan ming xissa ortiq dard bo‘lsa ham, men birovga buni fosh etmadim, nola chekib, visol talashmadim; ikkalasi ham bu xolimni ko‘rib hayron qolishsa: o‘zlarining ishqidan esa xijolat bo‘lishsa; ishqda ustun ekanimni tushunib, unisi ham, bunisi ham menga tan berishsa; ishq mening martabamni shunday yuksak, ishqning dardi ko‘nglumni shu qadar keng qilib, yer bilan osmon menga barobar bo‘lib, osmonning ochiq gulshani esa zindon bo‘lib qolsa; himmatim shunday avjga chiqqanda, etagimni qoqsam: uning changlarini malaklar ko‘zlariga surtishsa; (orzu qilganimni) ko‘z bilan ko‘ra olish kechasi kelganda, malaklar qushlarga aylanib qolsa; qushlar ham emas, har tomonda uchgan ko‘rshapalaklarga aylansa; yulduzlar va osmon esa (oddiy) ko‘knori va uning urug‘lariga o‘xshab qolsa, dedim-da, ibrat ko‘zini keng ochdim: bor ham bir, yo‘q ham; boru yo‘qni teng ko‘rdim. Borlik va yo‘qlikdan men xuddi Sayyid Hasan Ardasherdek o‘tishni istadim. Ko‘nglim shunday yuksak maqomni orzu qildi. Lekin nafsga esa (bu dunyo) lazzatlari orzu bo‘ldi. Himmat shodlik yeri -jannatga qarab uchib ketdi; nafs esa meni jaxannam chohiga sudradi. Nafsning yuzi malaknikiga o‘xshasa ham, o‘zi yashirin; unda dev bilan shayton ikkalasi birlashib, juft bo‘lgan. Ikkalasi juft bo‘lib qo‘ya qolmasdan, har nafasda o‘zlaridaqalarning yuztasini tug‘dirib turadi. Kimki ichdan pishgan bo‘lsa, dev bilan shayton jahon ichida jahon turgandek bo‘ladi. Ichida yuz makr va xiyla boshlansa, shuncha shayton va devi fitna ko‘taradi. Ular menga qancha istaklarni ravo ko‘rishmasin, qizig‘i shuki, hammasi o‘zimda bor.

Xudo haqi, ey ko‘ngul, insof qil; dindan faqat nafsgina chiqarishi mumkin. Bu nafsning qo‘lida men afgorman, shuncha balolarga giriftorman. Zohiran vaqtimning o‘tishi yomondan-yomon; ichki ahvolim esa undan ham battar. Qayg‘uli dilimni eslab yig‘lar ekanman, ko‘nglumning o‘zi ham faryodimdan xabar olmaydi. Faraz qilaylik, ko‘z yoshimdan sof dengiz yasab, ko‘ksimni teshib undan kema qilsam ham, gavdam kemadek suza olmaydi. Chunki mening langarim gunoh tog‘idandir. Tashqi ko‘rinishimdan odamga o‘xshayman; jismimning surati ham inson sifatida. Mazmunga kelganda odamgarchilikdan yiroqman. Odamgarchilik bilan mening o‘rtamda ming yillik xijron bor.

Lekin sofdil odamlar bir yerga yig‘ilganda esa o‘zimni sham’dek ravshan va to‘g‘ri ko‘rsataman. Ko‘nglumda yuzta ilon bir-biriga chirmashib yotibdi; notinchlik shamolidan qo‘zg‘olon ko‘tarishyapti. Men shundaymanki, «Men!» demaganim yaxshiroq; yaxshilar men -yomondan uzoq bo‘lsani durust. Ichim-n tashim zulmatda; qiziqki, ko‘nglum ham shuni tilaydi.

Shunday ekan, odamlardan kim meni avliyo deb, toat va ibodatga berilgan deb tushunardi? Hammalari meni g‘amgin oshiq deb, ko‘ngli, ko‘zi esa pok deb ataydilar. Qattiq harakat qilib, yig‘idan ko‘zimni tiya olaman. Ammo ish ko‘ngulni qo‘lga olishga kelganda nima qilishim mumkin? Xudo o‘zi karam qilib, bu ishlarda qo‘limdan ushlamasa, oh, mening xolimga yuz marta oh!

Hayotim davrini eslar ekanman, uyatga qolmaydigan bir ish qilganimni eslolmayman. Barcha ishim qalamni qora qilish, uchi bilan xat yozish bo‘ldi. Qalam tilimdan ham xiraroq bo‘lib, yozgan xatlarim yuzimdan ham qoraroq bo‘ldi. Ikkisi ham Xudoning rahmat dengiziga tushmasa, boshqa qaerda ularning qorasi ketishi mumkin?

Ey Tangri, agar so‘zim cho‘zilgan bo‘lsa, qilgan gunohim bundan ham ko‘pdir. Bu yozganim yaxshi bo‘lsa, so‘roq vaqtida rahm et; yomon bo‘lsa, demak, o‘zimning ham boshdan-oyog‘im yomon. Yomon narsamni, rahm etib, yaxshi qil, yaxshi bo‘lsa uni qabul ayla. Unga boqqan el ko‘ziga ham jilva berib, uni yaxshi ko‘rsat; xalqning ko‘ngliga uni yoqimli et. Gunohim har qancha qavatma-qavat bo‘lsa ham, sening rahmating oldida ular yo‘qdaydir. Yaxshiligim kamligidan men qancha qo‘rqsam, sen karam qilgin, chunki sen saxiysan.

 

 

 

LXIII

 

Oyog‘i-toyib ketib kosadagi oshni shohning kosadek boshiga to‘kib yuborgan va olijanob shoh oldida o‘z oshini pishirgan bir qul hikoyasi

 

Saxiy bir podshoh bor edi. Saxiyligidan xalqi uni hurmat qilar edi. Uning bir quli bor edi, xizmat darajasi bakovullik edi.

Kunlardan bir kuni uning bazmida ovqat vaqtida, podshohning ham ishtaxasi yaxshi bo‘lib turganda, falokat bosib, falokat uning oyog‘iga tosh urdi: issiq oshni podshohning boshiga to‘kib yubordi. Odamlar:

- Podshoh endi uni o‘ldiradi. Gunohiga loyiq jazo shudir! - deyishdi.

Shoh esa qulning xafaligini ko‘rib, kechirdi ham ozod qilib yubordi. Vazir dedi:

- Ey saxiylikda beg‘araz shoh, unga tig‘dan boshqa narsa loyiq emas edi-ku? Shoh esa zavq qilib, lutf bilan dedi:

- Xijolat o‘zi uni o‘ldirib bo‘ldi. Hech kim o‘lgan o‘likni boshqatdan o‘ldirmagan; boshiga esajazo tig‘in tortmagan. Xalq ichida kim eng gunohkor bo‘lsa, o‘sha afv va inoya’tga eng ko‘p sazovordir.

Ey Xudo, shunday saxiy shohlarning yuz mingi eshiging yo‘lagining tuprog‘idirlar. Mening. gunohim har qancha ko‘p bo‘lganda ham, shukrki, sendek mening Xudoyim bor. Xijolat torta berib, jonim qolmadi. Menga ehson qilsang o‘rinlidir. Men garchi lutfu karamingga loyiq bo‘lmasam ham, lekin ulardan butunlay noumid ham emasman.

Menga sendan ehson so‘rashni kim qo‘yibdi? Yehsoning bir dengiz bo‘lsa, uning bir qatrasi menga yetarli.

Shukrki, ehsoning madadkor bo‘lib, daftarim o‘zining oxirgi varaqlarini ham topdi. Aslida yaxshilarning hayratlanganini ko‘rib, nomini «Hayrat ul-abror» deb qo‘ydim. Yozilish tarixining ma’nosi chiroyli bo‘lib, u sakkiz yuz sakson sakkizinchi yil edi[171].

Kim o‘qisa yoki ko‘chirib yozsa, duo bilan ruhimni shod qilsa, Tangri ishini murod-maqsadiga olib borib, ruhini jannatda shod etsin!

Endi, Navoiy, shukrona mayini ich; qancha to‘la bo‘lsa, hammasini ich!

Ey soqiy, qadahni olib kel! Yo‘q, xato qildim, to‘la xumi bilan keltir! Uni men ko‘p-ko‘p olib, shimiray, ko‘p-ko‘p ichib, bir dam o‘zimni unutay.