автордың кітабын онлайн тегін оқу Мыстангер. Тағдыр семсері
БОЛМЫСТЫҢ ШЕГІ
І
— Айтып тұрмын ғой, ол енді қайтып шыға алмайды, — деді безеубет нық сеніммен басын шайқап. — Кіріп кеткеніне бір сағаттан асып кетті. Ажалы келген болар.
Қирандыны жағалай қоршап тұрған қала жұрты үйінді арасындағы үңірейген қара тесікке — қиыршық тас шашылған өткелге жым-жырт қарап тұр. Сары шұғадан тігілген бешпент киген семіз кісі бір орында тыпыршып, екі аяғын кезек ауыстырып, жөткірініп алды да, басындағы мыж-мыж беретін шешті.
— Күте тұрайық, — деді ол сирек қасының арасынан тамшылаған терін сүртіп.
— Не үшін? — деп шаңқ етті безеубет еркек. — Қалабасы, зынданда аждаһа жасырынып жатқаны есіңізден шықты ма? Ол жерге аяқ басқан тірі жан қайтып шыққан емес. Қаншама адамның ажал құшқаны аз ба еді? Күткеннен не пайда?
— Біз мәміле жасасқан едік, — деп абыржи күбірледі семіз кісі. — Бұлай болар деп кім ойлаған?.. Мұнымыз дұрыс болмас.
— Мәміле жасағанымызда ол тірі еді, солтыс, — деді безеубеттің қасында тұрған былғары алжапқыш таққан дөкей қасапшы серігі. — Оның ендігі… көз жұмғаны айдан анық. Өзіне дейінгі талай адамға ұқсап өлімге бет алғаны әу бастан-ақ белгілі еді ғой. Тым құрығында, бір айна ала кірмегені несі… құр жалаң семсерімен кіріп кетті. Аждаһаны айнасыз өлтіру мүмкін емес.
— Есесіне, ақшаңыз қалтаңызда қалады, солтыс, — деп қосты безеубет. — Аждаһаны өлтіргені үшін құн төлейтін де ешкім қалмады. Үйіңізге тып-тыныш қайта беріңіз. Сиқыршының аты мен дүние-мүлкі бізге бұйырыпты. Жақсы дүние босқа кетпесін.
— Иә, — деді қасапшы. — Аты күйлі, ал қоржыны толы екен. Ішінде не барын көрелік.
— Тиіспеңдер. Бұл не істегендерің?
— Жә-жә, солтыс, олай жекірмеңіз, әйтпесе опық жеп қаласыз, — деп ескертті безеубет.
— Аты күйлі екен, — деп тағы қайталады қасапшы.
— Атты жайына қалдыр, қарағым.
Қасапшы зынданның алдында топырлап тұрған адамның арт жағында, қабырғадағы ойыстан шыққан бөгде кісіге ақырын бұрылды.
Қызғылт-қоңыр түсті, қалың әрі бұйра шашты бейтаныс еркектің үстінде — қалың тон, оның сыртынан — қоңыр туника [1], ал аяғына саптама етік киген. Бірақ қолында ешқандай қаруы жоқ.
— Атқа жолама! — деп қайталады ол зәрлі көзімен жымиып. — Бұл не масқара?! Ат пен дүние-мүліктің иесі бар бола тұра, бөтеннің мүлкіне көз салып, сұқтанып тұрсың ба? Бұл не көргенсіздік?
Безеубет қолын ақырын тонының ішіне салып, қасапшыға қарады. Қасапшы үнсіз басын изеп, иегімен ымдап белгі берген еді, тобырдың арасынан шашын қысқа етіп қидырған, шымыр денелі екі жігіт бөлініп шықты. Екеуінің де қолында ауыр сойылы бар. Негізінен, сойылды қасапханада малды есінен тандыру үшін пайдаланады.
— Сен кімсің сонша? — деп сұрады безеубет қолын тонының астарынан шығармаған күйі, — бізге келіп ақыл айтатындай кім едің сен?
— Онда шаруаң болмасын, қарағым, — деді бейтаныс суық жымиып.
— Қараймын, қарусыз жүр екенсің…
— Дұрыс айтасың. — Бейтаныс еркек одан бетер зәрлі жымиды. — Қаруым жоқ.
— Бұл жақсы емес. — Безеубет тонының ішінен жарқ еткізіп ұзын пышағын шығарды. — Қаруыңның болмағаны өте өкінішті.
Қасапшы да қанжардай ұзын пышағын суырып алды. Шымыр денелі екі жігіт те сойылын көтеріп алға шықты.
— Маған қару ұстаудың қажеті жоқ, — деді бейтаныс адам тұрған жерінен қозғалмай. — Менің қаруым әрдайым қасымда жүреді.
Осы кезде үйіндінің ар жағынан екі жас әйел шықты. Жиналған жұрт қақ жарылып жол берді де, артқа шегінді.
Көздерін сығырайта, тістерін жарқыратып ыржиып, екеуі де жеңіл әрі сенімді қадам басып келеді. Көзінің ұшынан бастап самайына дейін созылған өрнекті қалың сызықтар (татуировка) ерекше көзге түседі. Сілеусін терісінен тігілген киімі жалаңаш санын жауып, олардың шымыр мүсінін айқындай түседі. Берен қолғап киген білектері де сілеусіннің терісімен орап тастағандай, ал иығынан қылыштарының сабы жылтырай көрінеді.
Безеубет ақырын, өте баяу тізесін бүгіп, пышағын жерге тастады.
Қирандының арасынан тастардың гүрс етіп құлаған, шиқылдаған дыбысы жаңғырып шықты да, түнектен қабырғаның опырылып құлаған бір шетіне жабысқан әлдекімнің екі қолы көрінді. Іле-шала кірпіштің бордай боп үгітілген шаңына көмілген аппақ қудай шашы мен бозарған жүзі, иығының арт жағынан шошайып шығып тұрған семсерінің сабы көрінді. Жиналған жұрт гулесіп, өзара күбірлесе кетті.
Әлгі ақ шашты еркек шұңқырға еңкейіп, шаң аралас, қанға малынған сиықсыз мақұлықтың денесін сүйреп шығарды. Сөйтті де, мақұлықтың ұзын, рептилияға [2] тән құйрығынан ұстап, ләм-мим деместен солтыстың дәл аяғының астына қарай лақтырып жіберді. Қапелімде сасқалақтап қалған солтыс кейін шегіншектеп барып қабырғаның қирандысына сүрініп кетіп, артқа қарай ыршып түсті. Содан кейін мақұлықтың құс тәрізді имек тұмсығына, жарғақ қанаттары мен қабыршақты денесіне, аяғындағы иілген тырнақтарына үрейлене қарады. Бұрын қызыл қоңыр түсті болған кеудесі ісініп, күреңденіп, әйнектей мөлиіп, нұры тайған жанары шүңірейіп кетіпті.
— Міне, аждаһаларың, — деді ақ шашты адам шалбарының шаңын қағып, — келіскеніміздей. Енді екі жүз линтарымды алсам деймін. Еш жері жонылмаған, бүтін линтар болса екен. Ескертіп қояйын, біртіндеп тексеріп шығамын, күмәнің болмасын.
Қалабасы қолы дірілдеп, дорбасын шығарды. Ақ шашты еркек айналасына асықпай тінте қарап, бір сәтке безеубеттің аяғының астында жатқан пышаққа көзін қадады. Сосын қоңыр туника киген адам мен сілеусін терісіне оранған екі әйелге көз тоқтата қарады.
— Әдеттегідей, — деді ол қала әміршісінің дірілдеген қолынан дорбаны алып жатып, — мен сендер үшін болмашы ақшаға басымды қатерге тігемін, ал сендер дереу дүние-мүлкіме көз тігесіңдер. Ай, сендерге дауа жоқ-ау, шешекке шалынғырлар.
— Ештеңеге қол тигізгеніміз жоқ, — деп күбірледі қасапшы кейін шегіне. Ал сойыл ұстаған екеудің жиналған тобыр арасына сіңіп кеткеніне да біраз уақыт болған. — Заттарыңызға ешкім тиіскен жоқ, мырза.
— Жөн болған екен, — деп езу тартты ақ шашты адам. Бозарған жүзіне жайылған күлкісі бүршік жарған раушандай әсерлі еді, оны көрген тобыр артқа шегініп, біртіндеп тарай бастады. — Сол себепті, бауырым, саған да ешкім тиіспейді. Тыныш кете бер. Бірақ асыққаның жөн.
Безеубет те бірте-бірте шегіншектеп бара жатты. Ақ құба өңін торлаған безеулері сиықсыз түрін одан әрі ұсқынсыз етіп тұрған-ды.
— Әй, тұра тұр, — деді оған қоңыр туника киген адам. — Бір нәрсені ұмытып барасың…
— О, не… мырза?
— Сен маған пышақ кезендің.
Сол сәтте әлгі екі әйелдің бойшаңы алға бір қадам аттап, екі аяғын кеңірек ашып, талтайыңқырап тұра қалды да, шалт қимылмен бұрылғанда, әлдекімнің семсері әуеде зу ете қалды. Тіпті әлгі семсерді кім, қашан суырып алып лақтырғанын ешкім де аңғармады. Қас қағым сәтте ауаны тіліп өткен семсер тұп-тура безеубеттің басын кесіп түсіріпті. Безеубеттің денесінен үзілген бас доға бойымен ұшып, зынданның саңылауына қарай домалады. Сөйтіп, жансыз денесі құдды бір кесілген ағаш секілді үгітілген кірпіштердің үстіне гүрс етіп құлады. Жиналған жұрт жанұшыра айғайға басты. Екінші әйел шалт қимылмен айналып, семсерін сабынан ұстаған күйі серігін қорғап оның арт жағын тасалай тұра қалды. Алайда мұнысы артық еді. Зәресі ұшқан жұрт қирандыға сүріне-қабына бірін-бірі кимелей итерісіп, қалаға қарай қаша жөнелді. Қалабасы қадамын кең ашып адымдаған күйі алдыңғы шепте безіп бара жатса, оның соңынан еңгезердей қасапшы жанұшыра жүгіріп келеді.
— Тамаша соққы, — деді салқын үнмен ақ шашты еркек қара қолғап киген қолымен көзін күннен қорғап. — Зеррикан семсерінің тамаша соққысына куә болдым. Еркін жауынгер әйелдердің шеберлігі мен сұлулығы алдында басымды иемін. Мен — ривиялық Герәлтпін.
— Ал менің атым, — деп жауап қатты қоңыр туника киген бейтаныс еркек киімінің алдыңғы жағындағы алтын алқаптың ортасында тізіліп отырған үш қара құс бейнеленген, өңі кеткен елтаңбасын нұсқап, — Борх, кейде Үш Шауқарға деп те атайды. Мынау — менің қыздарым, Тея мен Вея. Лақап аттары, өзім қойып алғанмын, әйтпесе шын есімін айтамын дегенше тілің бұралып қалады. Өзің аңғарғандай, екеуі де — Зеррикания [3] тумалары.
— Осылардың арқасында атым мен дүние-мүлкім талан-таражға түспеген секілді. Көп жасаңдар, жауынгерлер, сендерге алғысым шексіз. Сізге де рахмет, мырза.
— Үш Шауқарға дей бер. Мырза демей-ақ қойсаң да болады. Жалпы, мына қалашықта сені ұстап тұрған бір нәрсе бар ма еді, ривиялық Герәлт?
— Ештеңе де жоқ.
— Тамаша. Саған бір ұсынысым бар. Жақын маңайда — өзен айлағына апаратын жолдың қиылысында керемет бір қабақхана бар. «Ойлы Айдаһар» деп аталады. Ол жердің… тамағының дәмін… енді саған сипаттап айта алмаймын-ау, ондай тамақты басқа еш жерден таппайсың. Тамағын жеп, түнеп шығу үшін сол жерге бара жатырмын. Менімен бірге баруға ықылас білдірсең, маған зор құрмет болар еді.
— Борх. — Ақ шашты адам атына арқасын беріп, бейтаныс адамның жарқырап тұрған көзіне қарады. — Арамызда ешқандай түсінбеушілік болғанын қаламаймын. Мен — мыстангермін.
— Әрине, аңғардым. Алайда сенің мұны «мен алапес жұқтырғанмын» дегендей үнмен айтқаныңа қайранмын.
— Кейбір адамдар, — деді Герәлт ақырын үнмен, — мыстангерден гөрі алапес жұқтырған адаммен бірге жүргенді жөн көреді.
— Иә, рас-ау, — деп күлді Үш Шауқарға, — ондайлар да табылады. қыздан гөрі қойды жөн көретіндер де бар. Ондайларға мүсіркей қарағаннан басқа амалың жоқ. Сонымен, айтқан ұсынысым күшінде.
Герәлт қолғабын шешіп, Борхтың қолынан қысты.
— Ұсынысыңды қабылдадым, танысқаныма қуаныштымын.
— Олай болса, жолға шығайық, өзегім үзіліп барады.
ІІ
Қабақхана қожайыны тақтайдай тегіс деуге келмейтін, кедір-бұдырлы үстелдің бетін шүберекпен сүртіп алды да, иіліп сәлемдесіп, күлімсірей қарады. Алдыңғы екі тісі жоқ екен.
— Соныме-е-ен… — Үш Шауқарға бөлменің қарайған төбесіне, жоғарыдан салбырап тұрған өрмекшіге біршама уақыт қарап қалды.
— Әуелі… Алдымен, сыра ішеміз. Әрі-бері әуре болмай-ақ, бірден бір бөшкесін әкеле сал. Сосын, сырамен бірге не ұсынасың?.. Тіскебасар нең бар, қарағым?
— Ірімшіктен көріңіз? — деп сенімсіздеу тіл қатты қабақхана иесі.
— Жоқ, — деп тыржиды Борх. — Ірімшігіңді кейіндеу алармыз. Ал сырамен бірге қышқыл әрі ащылау нәрсе алсақ дейміз.
— Ләббай, — деді қабақхана иесі езуі құлағына жетердей ыржия күлімсіреп. Аузын кере ашқанда, алдыңғы екі тісі ғана емес, тағы бірнеше тісінің жетіспейтінін байқадық. — Сарымсақ қосып, зәйтүн майына қуырылған жыланбалық бар. Сосын сірке суы мен тұздыққа маринадталған қабықты жасыл бұрыш…
— Тамаша. Екеуін де әкел. Сосын осы жерден бір жолы дәмді сорпа ішіп едім… ішіне әртүрлі ұлулар мен майда шабақ балықтар қосып дайындаған… тағы да басқа небір дәмді дүниелер сорпа бетінде қалқып жүретін.
— Ә, орманшылардың сорпасы ма?
— Дәл өзі. Айтпақшы, қой етінен әзірлеген, пияз қосылған қуырдағыңды да ұмытпа. Сосын алпыс шақты шаян әкел. Кәстрөлге аскөгіңнен аямай салшы. Содан кейін қой ірімшігі мен салат аламыз. Қалғанын кейін көреміз.
— Ләббай. Барлығыңызға да осы тағам ба? Яғни әрқайсысынан төрт табақ па?
Зерриканиялық әйелдердің бірі, бойы ұзыны басын шайқап, зығыр көйлегі қымтап тұрған белін көрінеу сипады.
— Ойбуй, ұмытып кетіппін ғой. — Үш Шауқарға Герәлтке қарап көзін қысты. — Қыздар диета ұстап жүр. Ендеше, қойдың етін екеуміз ғана жейміз, қарағым. Сыраң мен жыланбалығыңды қазір әкеле бер. Жоқ, балықты кейінірек әкел, суып қалар. Мұнда тек қана қарын тойдыруға емес, асықпай әңгімелесуге келдік.
— Ләббай. — Мейманхана иесі тағы да иілді.
— Сенің кәсібіңде өте қырағы болған абзал. Әкелші қолыңды, қарағым.
Алтын тиындар сыңғыр ете түсті. Мейманхана иесінің тіссіз аузы аңқиып ашылып қалды.
— Бұл алдын ала төлем емес, — деп мәлімдеді Үш Шауқарға, — Бұл сыйақы болсын. Ал енді, қане, ас бөлмеңе қарай асыға ғой, мейірімді дос.
Бөлменің іші ыңғайлы әрі жылы екен. Герәлт белбеуін ағытып, шекпенін шешіп, жейдесінің жеңін түріп алды.
— Байқаймын, — деді ол, — қаражаттан қысылмайтын секілдісің. Шынында, рыцарьлық жер иелігінен пайда тауып жүрсің бе?
— Ішінара, — деп күлді Үш Шауқарға анық-қанығын айтпай.
Жыланбалықты асап жеп, бір бөшке сыраны қылқылдатып ішіп, тез-ақ тауысты. Зерриканиялық жауынгер әйелдер де сырадан қалыспай ішіп, көп ұзамай көңілденіп сала берді. Екеуі күбірлесіп, бір-біріне әлденені сыбырласып жатты. Кенет Вея — сұңғақ бойлысы — көмейінен шығарып, біртүрлі қырылдаған дауыспен күліп жіберді.
— Жауынгерлер бәріне ортақ тілді меңгерген бе? — деп ақырын сұрады Герәлт оларға көзінің қырымен қарап.
— Нашарлау. Өздері аса көп сөйлемейді. Сонысы мақтауға лайық. Сорпа қалай екен, Герәлт?
— М-м-м…
— Алып қояйық.
— Аһа.
— Гереке, — деп бастады Үш Шауқарға қасығын шетке қойып, әдепті түрде кекіріп, — жолда болған әңгімемізге бір сәт қайта оралсақ деймін. Білемін, сен мыстангерсің, әлемді бір қиырынан екінші қиырына кезіп жүресің. Жолай бір құбыжық шығып жатса, соны өлтіресің. Осылай ақша табасың. Демек, мыстангердің мамандығы осындай ма?
— Шамалап айтқанда.
— Ал біреулердің сені арнайы шақырған кезі болды ма? Арнайы тапсырыс бойынша делік. Сонда қалай? Барып… міндетіңді орындай бересің бе?
— Кім және неге шақырғанына байланысты.
— Құны да маңызды ма?
— Ол да бар, — деді мыстангер иығын көтеріп. — Бір сиқыршы танысым: «Бәрі қымбаттап жатыр, бірақ тіршілік ету керек қой», — деп еді.
— Иә, өте таңдаулы, тың тәсіл екен, бір жағынан, пайдалы дер едім. Бірақ астарында бір ой жатыр, Герәлт. Бір таныс сиқыршы: «Тәртіп күші мен Хаос күші арасында қақтығыс бар», — деп еді. Білуімше, жүрген жеріңде адамдарды ылғи зұлымдықтан қорғап, өз міндетіңді атқарасың. Ара-жігін ажыратып жатпайсың. Қоршаудың бір жағында тұра бересің.
— Тәртіп күші мен Хаос күші дейсің бе? Сұмдық асқақ сөздер екен, Борх. Ықылым заманнан келе жатқан қақтығыста мені қоршаудың бір жағына шығаруға асық болып отырсың. Ал қақтығыс бізге дейін болып келді, бізден кейін де жалғаса бермек. Жылқының тағасын қаққан тағашы қай жағында? Бір қазан қуырдағын әкелгелі жатқан мейманхана иесі ше? Сенің ойыңша, Хаос пен Тәртіп арасындағы шекараны не анықтайды?
— Өте қарапайым нәрсе, — деді де, Үш Шауқарға оның көзіне тік қарады. — Қауіп төндіріп, озбырлық танытса, онда — Хаос жағында. Ал қорғансыз қалып, көмекке мұқтаж болса, онда — Тәртіп жағында. Қорғаушыға мұқтаж. Қане, алып қояйық. Қуырдақтан алып отыр.
— Дұрыс айтасың.
Диета ұстап жүрген зерриканиялық бикештер тамақтан сыпайы түрде бас тартып, тек қана сыра ішіп отыр. Вея серігінің иығына сүйеніп, оған бірдеңе деп сыбырлап отырып, өрімімен үстелдің шетін сыпырды. Ал бәкене бойлы Тея болса, оның сөзіне ішек-сілесі қата күлді. Күлгенде қалың тату сызылған көзі сығырайып кетеді екен.
— Иә, — деді Борх сүйек мүжіп отырып. — Қарсы болмасаң, әңгімемізді жалғастырайық. Ешкімнің жағында болғың келмейтінін түсінемін. Бар болғаны міндетіңді атқарасың.
— Дәл солай.
— Алайда Хаос пен Тәртіп арасындағы қақтығыстан қашып құтыла алмайсың. Сен, өзің айтқандай, тағашы емессің. Жұмысыңды көрдім. Қиранды арасында зынданға түсіп, аждаһаны өлтіріп, оны алып шықтың. Таға қағу мен аждаһа өлтірудің айырмасы жер мен көктей, қарағым. Төлемі тәуір болса, жердің шетіне де жетіп, айтқан құбыжықтың көзін құртамын деген едің. Айталық, бір қаһарлы айдаһар сергелдеңге салып жүр…
— Қате мысал, — деп сөзін бөлді Герәлт. — Байқасаң, сен бірден Хаос пен Тәртіпті араластырып жібердің. Өйткені мен айдаһар өлтірмеймін. Ал оның Хаосты қолдайтыны сөзсіз.
— Қалайша? — деді Үш Шауқарға саусағын жалап. — Мен оларды шатастырған емеспін! Өйткені бүкіл құбыжық атаулының ішінде дәл осы айдаһарлар — ең жыртқышы, қатыгез әрі қаһарлысы. Жер бауырлап жүрген сұмырайлардың ішіндегі ең жиреніштісі. Олар адамға шабуыл жасайды, аузынан от шашып, пәк қыздарды алып кетеді. Мұндай ертегілер жетіп жатыр. Сен, мыстангер, осыған дейін бірде-бір айдаһарды өлтірмеуің мүмкін емес.
— Мен айдаһар ауламаймын, — деп құрғақ үн қатты Герәлт. — Ашақұйрық аулаймын, әрине. Ұлукесіртке де аулаймын. Ұшаған жылан да болып тұрады. Бірақ ешқандай айдаһар ауламаймын. Жасылы, қарасы не қызылы болсын. Қаперіңе ала жүр.
— Мені қайран қалдырдың, — деді Үш Шауқарға. — Жарайды, қаперіме ала жүрейін. Қалай болғанда да, айдаһарды қоя тұрайық, ана жерде бірдеңе қызарып келеді, сол біздің шаян-ау. Ішейік!
Үстел басындағылар алдарына әкелген ыстық шаянның қып-қызыл қабыршағын тісімен қытырлата аршып, ішіндегі дәмді етінен жұлмалап жеп жатыр. Еттен тамған ыстық су білегін күйдіре төмен қарай сорғалай ақты. Борх бөшкенің түбінде қалған сыраны шөміштеп алып, стақандарға құйды. Зерриканиялық бикештердің көңіл күйі көтеріңкі — жан-жағын шолып, мейманхана ішіндегі адамдарға зер сала қарап, бір-біріне күлімдеп отыр. Мыстангер олардың төбелес шығаруға құмартып отырғанын бірден түсінді. Үш Шауқарға да соны байқаған болуы керек — қолындағы шаянды құйрығынан ұстап тұрып, оларға қарай сілкіп қалды. Екеуі күліп жіберді, ал Тея бейне бір өбіскісі келген адамша ернін шүйіріп, көзін қысты. Татумен өрнектелген бет-әлпеті жиіркенішті бола түсті.
— Құдды бір жабайы мысық дерсің, — деп сыбырлады Үш Шауқарға Герәлтке қарап. — Бұларға бас-көз болып қадағалап отырмасам, қарағым, аяқастынан айналаның ойран-топанын шығарып, мына жердің бәрі ішек-қарынға толып кетеді. Не дегенмен олардың құны әр тиынына татиды. Қолдарынан не келетінін көрсең ғой…
— Онысын білем, — деп Герәлт басын изеді. — Олардан асқан сенімді жолсерік табу қиын. Зерриканиялықтар бала кезінен шайқасқа машықтанып, жауынгер болып дүниеге келеді.
— Солайы солай ғой… Бірақ мен ол жағын айтып отырған жоқпын. — Борх шаянның тырнағын үстелге түкіріп тастады. — Олардың төсекте қандай екенін айтып отырмын.
Герәлт әйелдерге абыржи қарады. Екеуі жайбарақат жымиып отыр. Вея жылдам, қас қағым сәттік қимылмен ыдысқа қолын созды. Қос көзін қысыңқырап мыстангерге қарап, шаянның қабыршағын қытырлатып шақты. Шаянның тұзды еті тиген ерні жылтырап тұр. Үш Шауқарға қатты кекіріп жіберді.
— Сонымен, Герәлт, — деді ол. — Айдаһар ауламайды екенсің. Жасылы болсын, басқасы болсын. Оны қаперіме алдым. Рұқсат етсең, неліктен тек осы үш реңкті айдаһарды ауламайтыныңды сұрасам деп едім?
— Төрт реңк, дәлірек айтқанда.
— Үшеуін ғана атап едің.
— Айдаһарға қызығады екенсің, Борх. Нақты бір себебі бар ма?
— Жоқ. Менікі таза әуестік қой.
— Хмм, Жалпы, әлгі реңктерге келсек, айдаһарлардың нақты реңкі сондай болмаса да, жұрт арасында солай атау қалыптасып кеткен. Ең көп таралғаны — жасыл айдаһар, асылында, кәдімгі ұлукесіртке сияқты сұрғылт түсті. Қызыл айдаһар деп жүргеніміз, шын мәнінде, қызғылт немесе кірпіш-қызыл түсті. Жұрт үлкен, тұнық қоңыр түстісін — «қара» деп атап кеткен. Ал ақбоз айдаһар өте сирек кездеседі. Өз басым көрген емеспін. Қауесетке сенсек, шалғай солтүстікте кездеседі дейді.
— Қызық екен. Тағы қандай айдаһар туралы естігенімді білесің бе?
— Білем, — деді Герәлт сырасын асықпай ұрттап. — Мен де естідім. Алтын айдаһар. Ондай тіршілік иесі жоқ.
— Мұны неге сүйеніп айтып отырсың? Өзің ешқашан көрмеген соң ба? Сен тіпті ақбоз айдаһарды да көрмегенсің ғой.
— Маңыздысы ол емес. Теңіздің арғы жағында, Офир мен Зангвебарда қара жолақты ақбоз аттар бар. Өзім көрмесем де, олардың бар екеніне сенімдімін. Алайда алтын айдаһар — мифтік мақұлық. Аңыз секілді. Мысалы, феникс құсы сияқты. Феникс те, алтын айдаһар да ойдан шығарылған.
Вея шынтағына сүйеніп, оған қызыға қарады.
— Не айтып тұрғаныңды білетін шығарсың, мыстангерсің ғой, — деді Борх бөшкеден сыра құйып жатып, — бірақ, менің ойымша, әр мифтің, әр аңыздың тамыры бар. Сол тамырдың арасында бір нәрсе жатыр.
— Рас, — деп келісті Герәлт. — Ол көбіне — арман, тілек, ынта, сағыныш… солармен байланысты ғой. Астарында болмыстың шегі жоқ деген сенім жатыр. Ара-арасында кездейсоқтық та бар.
— Дәл айттың, кездейсоқтық. Бәлкім, бір кездері кездейсоқ, бірегей мутацияға ұшыраған алтын айдаһар болған шығар?
— Егер солай болған болса, ол да басқа мутанттардың кебін киген, — мыстангер бетін теріс бұрды. — Табиғатта өмір сүруге тым өзгеше болған.
— Ха, — деді Үш Шауқарға, — енді сен табиғат заңдарын жоққа шығарып тұрсың, Герәлт. Менің сиқыршы танысым әрбір тіршілік иесі табиғатта өз жалғасын табады және қалай да аман-есен тіршілігін жалғастырады дейтін. Бірінің соңы — екіншісінің бастауы, болмыстың шегі жоқ. Кем дегенде, табиғат мұндай шекті білмейді.
— Сиқыршы танысың нағыз оптимист екен. Дегенмен ол бір нәрсені ескермепті: табиғаттың өзі жасайтын қатені немесе табиғатқа қалжыңдап қарағандардың қатесін. Алтын айдаһар мен сол сияқты мутанттар, егер олар бар болған болса, тірі қалмас еді. Себебі табиғаттың болмысқа қойған шынайы шегі бұған жол бермейді.
— Қандай шектеу ол?
— Мутанттар, — Герәлттің жақ бұлшық еті қатты жиырылды, — мутанттар ұрықсыз болады, Борх. Табиғатта өмір сүре алмайтын мақұлық ертегілерде ғана болады. Мифтер мен ертегілер ғана болмыстың шегін білмейді.
Үш Шауқарға үнсіз қалды. Герәлт зерриканиялықтарға қарады. Олардың желігі басылып, кенет байсалды қалыпқа еніпті. Вея күтпеген жерден оған еңкейіп, шымыр, қатқыл қолымен мойнына асылды. Әйелдің дымқыл ерні бетіне тигенін сезді.
— Олар сені ұнатып қалған сияқты, — деді Үш Шауқарға бәсең дауыспен — О, тәңірім, шынымен ұнатып қалыпты.
— Онда тұрған не бар? — Мыстангер мұңая жымиды.
— Ештеңе. Бірақ мұны атап өту керек. Даяшы, тағы бір бөшке әкел!
— Артық кетпейік, бір құмыра жетеді.
— Екі құмыра! — деп айғайлады Үш Шауқарға. — Тея, мен сыртқа шығып келемін.
Зерриканиялық әйел орнынан тұрып, сәкіде жатқан семсерін қолына алды да, бөлмені көзімен шолып шықты. Герәлт бағаналы бері Борхтың қомпиған әмиянына ашкөздене қарап отырған бірнеше адамды байқап қалған еді, алайда ол теңселе басып сыртқы есікке беттегенде, оның соңынан ере шыққан ешкім байқалмады. Тея ғана иығын қиқаң еткізіп, қожайынының артынан ілесті.
— Шын есімің кім? — деді Герәлт үстел басында қалған әйелге көз тастап.
Вея аппақ тістерін жарқыратып күлді. Көйлегінің өңірі барынша ағытылып, нәзік иығына дейін ашыла түскен. Мыстангер мұның әдейі жасалған азғыру екеніне сенімді болды.
— Алвэаенерле.
— Әдемі есім екен. — Мыстангер зерриканиялық әйелдің ернін шүйіріп, көзін қысатынына сенімді болған еді. Қателеспепті.
— Вея?
— Мм?
— Неге Борхпен бірге жүрсіңдер? Сендер азат жауынгер емессіңдер ме? Маған түсіндіріп бере аласың ба?
— Мм.
— Мм дегенің не?
— Ол… — Вея айтарға сөз таппай қабағын түйді. — Ол… өте… көрікті жан.
Мыстангер басын изеді. Нәзік жандылардың еркек атаулының тартымдылығын қалай бағалайтыны оған тағы да түсініксіз болып қала берді.
Үш Шауқарға шалбарының бауын бекітіп, сәл теңселіп бөлмеге қайта кірді де, мейманханашыға айғайлап бұйрық бере бастады. Екі адым артта келе жатқан Тея айналасына енжар күйде көз жүгіртті. Ал тамақтанып отырған саудагерлер мен салшылар [4] оның көзіне тура қараудан тайсақтап төмен қарасты. Вея шаянның тағы бір жұмсақ етін аузына салып, Герәлтке көзінің қиығымен қарап отыр. Көзқарасынан бірдеңені астарлап меңзеп отырғанын аңғару қиын емес.
— Бір-бір табақ жыланбалыққа тапсырыс бердім, бұл жолы қуырылғанын алдым, — деп Үш Шауқарға ауыр қимылмен орындығына кеп жайғасты. Отырған кезде белдігі сылдыр ете қалды. — Шаянның етін қабығынан тазалап, аршып жеймін дегенше, қарным ашып кетті. Оның үстіне саған да жатар орын дайындатып қойдым, Герәлт. Бүгін түнде дала кезіп қайтесің?! Біраз отырып көңіл көтерейік. Қане, қыздар, сендер үшін алып жіберейік!
— Vessekheal [5], — деп, Вея стақанын көтерді. Тея көзін қысып, керіліп алды. Алайда, Герәлт күткендей, жейдесінің өңірі қақ айырылып ашылып кетпеді.
— Көңіл көтерейік! — деп Үш Шауқарға алға қарай еңкейіп, үстелдің ар жағындағы Теяның бөксесін шапалақпен ұрып жіберді. — Көңіл көтерейік, мыстангер. Әй, қожайын! Мұнда кел!
Мейманхана қожайыны алжапқышына қолын сүртіп, ылдым-жылдым жетіп келді.
— Үлкендеу кең ыдысың бар ма? Киім жуатын мықты астау керек.
— Қаншалықты үлкені керек, мырза?
— Төрт адам сыятындай болсын.
— Тө-төрт адамға ма… — деп сұрады мейманханашы аузы ашылып.
— Иә, төрт адамға, — деп қайталады Үш Шауқарға қалтасынан салмақты әмиянын шығарып.
— Табуға болады, — деді қожайын ернін жалап.
— Тамаша, — деп күлді Үш Шауқарға риза кейіппен. — Оны менің бөлмеме көтеріп апарып, ыстық суға толтырып қойыңдар. Барынша жылдам, қарағым. Сосын бөлмеме үш құмыра сыра апарып қойыңдар.
Зерриканиялық бикештер сықылықтап күліп, екеуі бір мезгілде көздерін қысты.
— Саған қайсысы ұнап отыр? — деп сұрады Үш Шауқарға. — Әә, Герәлт?
Мыстангер желкесін қасып қойды.
— Таңдау қиын екенін білемін, — деді Үш Шауқарға оны түсінгендей кейіппен. — Өзім де кейде таңдау жасай алмай дал боламын. Ештеңе етпес, ыстық суға малынып отырып ойланып көрерміз. Әй, қыздар! Мені баспалдақпен жоғары шығарып жіберіңдерші!
ІІІ
Көпірге апарар жолға тосқауыл қойылыпты. Жолды ағаш тіректерге орнатылған ұзын, мықты бөрене бөгеп тұр. Бөгеудің алды-артында — қолдарына алебарда [6] ұстаған сақшылар. Бәрі де шығыршық сауыт асынған, үстерінде — бұдырлы әшекеймен көмкерілген былғары күртке, бастарында — мойынға дейін жауып тұратын, төбесі сүйір дулыға. Бөгеудің үстінде күміс грифон [7] бейнеленген күлгін түсті байрақ баяу желбірейді.
Бөгеуге атын жетектеп жақындай берген Үш Шауқарға:
— Бұл не сұмдық? — деп таңдана үн қатты. — Өтетін жол жоқ па?
— Рұқсатнамаң бар ма? — деп сұрады оған жақынырақ тұрған қарулы сақшы. Зеріккеннен аузына салып, шайнаңдап тұрған шыбығын тісінің арасынан шығармаған күйі енжар тіл қатты.
— Рұқсатнамасы несі? Індет тарап па еді? Әлде соғыс басталды ма? Жол жабылсын деп бұйрық берген кім?
— Қайынғорын әміршісі Недәмір патшаның бұйрығы, — деп жауап берді күзетші. Аузындағы шыбығын екінші ұртына ауыстырып, қолымен байрақты нұсқады. — Рұқсатнама жоқ болса, жоғары қарай өте алмайсыңдар.
— Ақылға сыймайды, — деді Герәлт шаршаңқы үнмен. — Бұл жер Қайынғорынға емес, Құрдалаға тиесілі. Брааның көпірлерінен түсетін алым-салықты Қайынғорын емес, Құрдала жинайды. Недәмірдің бұған не қатысы бар?
— Оны менен сұрама, — деді күзетші шыбығын түкіріп тастап. — Ол менің шаруам емес. Менің міндетім — рұқсатнама тексеру. Қаласаңдар, біздің онбасымен сөйлесіп көріңдер.
— Оны қайдан тапсақ болады?
— Әне, анау салық жинаушы орналасқан үйдің артында күнге қыздырынып жатыр, — деді күзетші. Сөзін Герәлтке бағыттап айтқанмен, назары — ердің үстінде жайбарақат керіліп-созылып отырған зерриканиялық бикештердің жалаңаш санында.
Алым-салық жинаушы орналасқан үйшіктің артында кепкен ағаштардың үстінде отырған сақшы қолындағы балтанайзасының ұшымен құмға әйел бейнесін, дәлірек айтқанда, әйел денесінің бір бөлігін ерсі қалыпта салып жатыр екен. Оның қасында күміс тоғамен және құтанның ұзын, көлкілдек қауырсынымен сәнделген алхоры түсті ерекше қалпағын көзінің үстіне дейін түсіріп, басына бастыра киген арықтау бір еркек шертерін баяу шертіп отыр.
Герәлт Бұрқантыдан Жарығаға дейінгі ақсүйектер үйінде, қамалдарда, мейманханаларда, қабақханалар мен зинаханаларда әйгілі болған қалпақ пен қауырсынды бірден таныды. Ол қалпақ, әсіресе зинаханаларда кеңінен танымал еді.
— Сарғалдақ!
— Герәлт, мыстангер! — Қалпақтың астынан жарқыраған көкшіл көзі жылт етіп көрінді. — Міне, қызық! Мұнда қайдан жүрсің? Артық рұқсатнамаң жоқ па еді?
— Неге осы бәрі рұқсатнамаға қадалып қалған? — деді мыстангер атынан түсіп жатып. — Мұнда не болып жатыр, Сарғалдақ? Мен, Борх — Үш Шауқарға сері мен оның екі жолдасы, төртеуміз Браадан өтуіміз керек еді. Бірақ бізді өткізбей тұр.
— Мен де сол… өте алмай тұрмын, — деді Сарғалдақ орнынан тұрып, қалпағын шешіп, зерриканиялық аруларға аса сыпайы ілтипатпен иіле тағзым жасап. — Мені де өткізбеді. Мына тұрған онбасы мені — мың шақырымға дейінгі аумаққа аты мәлім, танымал жыршы әрі ақын Сарғалдақты — өткізгісі келмей тұр, көріп тұрғандарыңдай, өзі де «өнер адамы» болса да…
— Рұқсатнамасы жоқ адамды өткізбеймін, — деп кесіп айтты онбасы. Сосын салып жатқан суретін аяқтап, балтанайзасының сабын құмға шаншып қойды.
— Ештеңе етпейді, — деді мыстангер. — Сол жағалаудың бойымен жүре береміз. Суасқарға барар жол ұзақтау, бірақ басқа амал жоқ.
— Суасқарға ма? — деп таңғалды ақын. — Сен Недәмірдің соңынан еріп бара жатқан жоқ па едің, Герәлт? Айдаһарға бармаймысың?
— Қандай айдаһар? — деп қызыға сұрады Үш Шауқарға.
— Білмейтін бе едіңдер? Шынымен білмейсіңдер ме? Ендеше, мырзалар, сендерге бәрін айтып беруге мәжбүрмін. Бәлкім, мені танитын біреу рұқсатнамамен келіп, өзімен бірге алып кетер. Оған дейін күтіп отыра беремін. Қане, отырыңдар.
— Сәл тұра тұршы, — деді Үш Шауқарға. — Тал түс боп қалыпты ғой, кенезем кеуіп шөлдеп барады. Аш қарынмен сөйлескен жарамас. Тея, Вея, қалаға шауып барып, бір бөшке сыра әкеліңдерші.
— Мынауың табылған ақыл, мырзеке…
— Атым — Борх, Үш Шауқарға деп те атайды.
— Сарғалдақ, кейде қыздар Біртуар Ақын деп те атайды.
— Тезірек айтшы, Сарғалдақ, — деді Герәлт шыдамсыздана. — Бұл жерде кешке дейін тұратын жайымыз жоқ.
Ақын шертерінің мойнынан қыса ұстап, саусағымен ішектерін қаттырақ шертіп-шертіп жіберді.
— Сендерге қалай айтқаным жөн: өлеңдетіп пе әлде қарапайым тілде ме?
— Қарапайым тілмен.
— Ләббай, — деді Сарғалдақ аспабын қолынан түсірместен. — Ендеше, құрметті мырзалар, бір апта бұрын Құрдала еркін қаласының маңында болған оқиғаға құлақ салыңдар. Таң рауандап атып, көкжиектен шыққан күн шапағы алқаптың үстіндегі тұманға қызғылт өң бергенде…
— Қарапайым тілмен айт дедік қой, — деп ескертті Герәлт.
— Бұл қарапайым тіл емес пе еді? Жарайды, жарайды, түсіндім. Қысқа да нұсқа, метафорасыз. Құрдаланың шетіне бір айдаһар жайғасып алыпты.
— Айтады екенсің, — деді Герәлт. — Мынауың шындыққа жанаспайды. Бұл өңірден айдаһар көрмегелі қай заман. Бәлкім, жұрт кәдімгі бақша ұлукесірткесін көрген шығар? Кейде ұлукесірткелердің айдаһар тектес үлкен түрі кездеседі…
— Мені олай қорлама, мыстангер. Не айтып тұрғанымды жақсы білемін. Өз көзіммен көрдім. Бақыттың шапағаты түсті ме, Құрдалада базарда жүр едім, бәрін өз көзіммен көрдім. Тіпті баллада да жазып қойдым, бірақ тыңдағыларың келмеді…
— Өлеңдетпей-ақ, қарапайым тілмен айта бер. Үлкен бе еді?
— Ұзындығы үш аттың бойымен бірдей. Аттың шоқтығынан биік емес, бірақ анағұрлым жуан. Өзі құм түстес сұрғылт.
— Демек, жасыл түсті.
— Иә. Күтпеген жерден пайда болды, отарға ұшып келіп, қойшылардың зәресін алды, он шақты қойды таптап өлтірді де, төртеуін сол жерде жеп, қайтадан ұшып кетті.
— Ұшып кетті де… — Герәлт басын шайқады. — Болғаны сол ма?
— Жоқ. Келесі күні қайта оралды, бұл жолы қаланың маңына жақынырақ келді. Браа жағасында кір жуып жүрген әйелдерге қарай ұшып барған. Қатындардың қалай тым-тырақай қашқанын көрсең ғой, достым! Ішек-сілем қатқанша күлдім-ау. Содан кейін айдаһар Құрдаланың төңірегінде бір-екі рет айналып, қайтадан жайылымға бет алды. Ол жерде қайтадан қойдың отарына қырғидай тиді. Міне, сол кезде нағыз дүрбелең басталды, себебі бұған дейін қойшылардың сөзіне ешкім сенбеп еді. Қала әкімі қоғамдық сақшылар мен гильдия мүшелерін жинады, бірақ олар сапқа тұрамын дегенше, қара халық мәселені өз қолына алды.
— Қалай?
— Далалық тәсілмен. Жергілікті етікші — Қойбағар дейтін біреу — жыртқышпен күресудің жолын ойлап тапты. Олар бір қойды бауыздап, ішін аязшөп, итжидек, итжелкек, күкірт пен етікшінің қарамайына толтырды. Жергілікті дәріханашы ол аз боп қалар деп, іріңді жараларға қарсы қайнатпасынан екі литр қосып жіберді, ал Керебе ғибадатханасының абызы өлікке дұға оқыды. Сосын ішіне у толтырылған жемтікті отардың арасына тігінен қазыққа қағып қойды. Асылында, сұмдық мүңкіп тұрған қойды айдаһар жейді деп ешкім сенбеген еді. Бірақ іс жүзінде бәрі күткенімізден де асып түсті. Рептилия тірі, маңырап жүрген қозыларды елемей, сол жемтікті қазығымен бірге жұтып жіберді.
— Сосын не болды? Айта бер, Сарғалдақ.
— Айтпағанда не істеп отырмын енді? Айтып отырмын ғой. Содан кейін не болғанын тыңдаңдар. Еркектің епті қолы әйелдің төстартқышын шешкенше болмай, айдаһар бірден ақырып, жел шығаратын жерінің барлығынан — алдынан да, артынан да түтін бұрқыратты дейсің. Жерге аунап-төңкеріліп, қайтадан ұшуға тырысты, бірақ ақырында құлап, қимылсыз жатты. Сөйтіп, уланған рептилияның қаншалықты тыныстап жатқанын тексеруге тобыр арасынан екі адам өз еркімен барды. Олар — жергілікті молашы мен осы қалада тентіреп жүретін жарымес біреу. Жарымес дегенім — осы өңірде тұратын жергілікті бір отыншының қызынан туған бала. Отыншының мәжнүн қызы ол баланы ертеректе, Шамгүлбек сардардың көтерілісі кезінде Құрдала арқылы өтіп бара жатқан жалдамалы жасақтың найзагерлерінің бірінен туып алған.
— Мынауың енді өтірік, Сарғалдақ.
— Жоқ, өтірік емес, рас, мен жай әсірелеп айтып тұрмын. Жарайды, бұл — бөлек әңгіме.
— Бәрібір айырмашылығы шамалы. Жә, көп созбай жалғастыр, уақыт босқа өтіп жатыр.
— Сонымен, жаңа айтқанымдай, көр қазушы мен әлгі «ержүрек ақымақ» барлауға барды. Кейіннен оларға шағындау, бірақ ыңғайлы да әдемі бейіт тұрғыздық.
— Аһа, — деді Борх, — демек, айдаһар тірі болғаны ғой.
— Дәл солай, — деп Сарғалдақ көңілдене жауап берді. — Ол тірі еді. Алайда әлсіреп қалғаны сонша, көр қазушыны да, жарыместі де жеуге шамасы жетпей, олардың қанын жалаумен болды. Сосын бәрімізді таңғалдырып, әупірімдеп ұшып кетті. Әрбір шақырым сайын құлдилап жерег құлайды да, сартылдап қайта тұрып, әрі қарай ұша берді. Кейде жерге қонып, артқы аяғын әрең сүйретіп басып бара жатты. Жүрек жұтқан батылдары оның соңынан еріп отырды. Сосын… білесіңдер ме не болғанын?
— Тезірек айтшы, Сарғалдақ.
— Айдаһар Күйкентай тауларының шатқалдарында, Брааның бастауына жақын жерде ғайып болып, сол маңдағы үңгірлердің біріне жасырынып қалыпты-мыс.
— Енді бәрі түсінікті болды, — деді Герәлт. — Айдаһар сол үңгірлерде ғасырлар бойы қалың ұйқыда болса керек. Мұндай жағдайлар туралы көп естігенмін. Қазынасы да сол жерде жатуы мүмкін. Көпірді неге жапқанын енді түсіндім. Біреу оның қазынасына қол сұққысы келіп отыр. Ол адам — Қайынғорын әміршісі — Недәмір.
— Дәл солай, — деп растады ақын. — Осы себепті бүкіл Құрдала жұртының зығырданы қайнап отыр. Олар айдаһар мен оның қазынасы өздеріне тиесілі деп санайды. Бірақ Недәмірге қарсы шығуға батылы жетпейді. Недәмір әлі мұрты да шықпаған кішкентай күшік болар, бірақ соған қарамастан ол өзінің қаншалықты қаныпезер, тасжүрек екенін әлдеқашан дәлелдеген. Қазір оның есіл-дерті — айдаһарды қолға түсіру, сол себепті ылдым-жылдым әрекет етіп жатыр.
— Түсінікті, демек, есіл-дерті әлгі қазына ғой.
— Негізі, қазынадан гөрі айдаһар маңыздырақ болып тұр, — деп сөзін жалғастырды Сарғалдақ. — Себебі, біле білсеңдер, Недәмір өзі Маллеора патшалығына көз тігіп отыр. Ол жақтағы жас ханзада кенеттен және түсініксіз жағдайда қайтыс болды, сөйтіп, патшалықта қазір жас ханшайым ғана қалды. Жас болғанда, төсектес болуға жарамды жаста ғой енді. Маллеораның бекзадалары Недәмірді де, басқа үміткерлерді де жақтырмай отыр, өйткені жаңа билеуші келсе, оларды қатаң бақылауда ұстайды деп қорқады, ал тәжірибесіз жас ханшайым елге соншалықты қатал болмайтыны белгілі. Содан олар шаң басқан көне сәуегейлік кітабын тауып алыпты, онда тәж бен ханшайымның қолы айдаһарды жеңген адамға тиесілі делінген екен. Маллеорада ықылым заманнан бері айдаһарды көрген еш пенде болмаған соң жергілікті ақсүйектердің де көңілі тоқ-ты. Недәмір, әрине, мұндай аңызға күліп қарап, Маллеораны күшпен-ақ жаулап алар еді, сонымен іс бітер деп ойлаған-ды. Бірақ Құрдалаға келген айдаһар жайлы хабар тарағанда ол Маллеора ақсүйектері қазған орға өздерін түсіруге болатынын түсінді. Егер ол Маллеораға айдаһардың басын көтеріп әкелсе, халық оны құдайлар жебеген патша ретінде қарсы алады, ал ақсүйектер оған қарсы шықпақ түгіл, аузын ашуға дәті жетпес еді. Осы себепті де оның бірден айдаһардың ізіне түскені түсінікті болар? Әсіресе айдаһар өлімші күйде жатқан болса… Бұл оған нағыз сәттілік қой, құдай ақы, тағдырдың сыйы емес пе?!
— Демек, бәсекелестерін кіргізбеу үшін жолды бекітіп тастағаны белгілі болды.
— Иә, осылайша, үміткерлерді шеттетіп отыр. Тек қана үміткерлерді емес, Құрдала халқын да… Бірақ ол айналадағы ауылдарға шабарман жіберіп, рұқсатнама таратты. Онда да кез келгеніне емес, айдаһарды шынымен өлтіре алады-ау деген баскесерлерге ғана таратты, өйткені Недәмірдің өзі үңгірге қылыш ұстап кіруге ынтызар емес. Сөйтіп ол лезде танымал айдаһар аулаушыларды жинап алды. Олардың көпшілігін сен танисың, Герәлт.
— Мүмкін. Кімдер келіпті?
— Бірінші кезекте — денеслелік Ейік.
— Тұқымы құрғыр… — Мыстангер ақырын ысқырып қойды. — Тақуа әрі ізгі Ейік, мінсіз сері, дәл өзі.
— Оны танитын ба едің, Герәлт? — деп сұрады Борх. — Шынымен айдаһар қырушы ма?
— Айдаһар ғана емес. Ейік кез келген құбыжыққа төтеп бере алады. Мантиқорлар [8] мен грифондарды да өлтірген. Бірнеше айдаһарды да жайратқан-мыс, естігенім бар. Ол — мықты жігіт. Бірақ менің кәсібіме ол оңбағанның зияны көп, өйткені ол орындаған ісінің ақысын алмайды. Тағы кім бар, Сарғалдақ?
— Кринфридтік баукеспелер.
— Онда айдаһардың күні қараңғы деуге болады. Айыққан болса да, күні санаулы-ақ. Кринфридтік үштік — мықты топ. Өте арам жолмен күрессе де, нәтижесі тиімді. Олар Реданиядағы ұлукесіртке мен ашақұйрықтың бәрін қырып салған. Оған қоса үш қызыл және бір қара айдаһарды да жайратқан. Бұл оңай шаруа емес. Бәрі осы ма?
— Жоқ. Йарпен Зигрин басшылық еткен алты ергежейлі де қосылды.
— Оны танымаймын.
— Әйткенмен Кварц тауының айдаһары Оквист жайлы естіген шығарсың?
— Иә. Оның қазынасындағы асыл тастарды көргенмін. Керемет түсті жақұттар мен шиедей ірі алмаздар бар еді.
— Міне, сол Оквистті Йарпен Зигрин мен оның ергежейлері жайратқанын біле жүр. Ол туралы бір баллада шыққан, бірақ өте нашар болды, себебі оны мен жазған жоқпын. Естімеген болсаң, түк те етпейді.
— Бәрі осы ма?
— Иә. Сенен басқаның бәрі. Айдаһар жайлы білмеймін деп отырсың. Бәлкім, бұл рас та шығар? Алайда енді айдаһар жайлы білесің. Не дейсің?
— Ештеңе. Айдаһарда шаруам жоқ.
— Ха! Айлакерім, Герәлтім. Өйткені бәрібір рұқсатнамаң жоқ.
— Айдаһарда шаруам жоқ деп тұрмын ғой. Ал өзің ше, Сарғалдақ? Мұнда қайдан жүрсің?
— Әдеттегідей, — деп ақын иығын қиқаң еткізді. — Әрдайым таңғажайып оқиғалар мен қызықтың ортасында болуым керек. Айдаһарға қарсы шайқас ертең бүкіл жұрттың аузында болады. Әрине, түрлі дақпыртқа сүйеніп те жыр жазуға болады, бірақ өз көзіңмен көрген шайқасты баяндаған кезде ол мүлдем басқаша естіледі.
— Шайқас дейсің бе? — деп Үш Шауқарға күліп жіберді. — Шайқас емес, шошқа бауыздағандай не болмаса өлік паршалағандай көрініс болар. Тыңдап отырмын да, таңғалып жатырмын. Танымал жауынгерлер осында барынша асығып келіп, диқан берген удан өлмей қалған, дәлірек айтқанда, өлімші халде жатқан айдаһардың көзін құртпақшы. Не күлерімді, не құсарымды білмей отырмын.
— Қателесіп тұрсың, — деді Герәлт. — Егер айдаһар удан өлмеген болса, оның денесі әлдеқашан уды қайтарып, айығып кеткен болар. Бірақ бұл ұзаққа созыла қоймас. Кринфридтік баукеспелер оны бәрібір өлтіреді. Бірақ, білгің келсе, шағын ғана шайқас болады.
— Демек, баукеспелерге бәс тігесің бе, Герәлт?
— Әрине.
— Олай қатты иланба, — деді осы кезге дейін үндемей тұрған күзетші. — Айдаһар — сиқырлы мақұлық, оны тек дуамен өлтіруге болады. Егер оны біреу жеңе алатын болса, ол — кеше осы жерден өткен дуагер қатын ғана.
— Ол кім? — Герәлт басын бұрып сұрады.
— Жадыгер [9] әйел, — деп қайталады күзетші. — Айттым ғой.
— Есімін айтпады ма?
— Айтып еді, есімнен шығып кетіпті. Қолында рұқсатнамасы бар еді. Өзі жас, келбетті, ал көзі анадай… Оны өзің де білерсің, мырзеке. Көзімен бір қарағанда-ақ тұла бойың түршігіп кетеді ғой.
— Бұ жайлы не білесің, Сарғалдақ? Кім болуы мүмкін?
— Жоқ, — деп бетін тыржитты ақын. — Жас, келбетті, ал көзі анандай… Бұл ақпараттың не пайдасы бар? Олардың бәрі сондай ғой. Мен танитындардың біреуі де — ал менің танысым көп — жиырма бес, отыз жастан аспаған. Бірақ, естуімше, кейбіреуі бүгінде Жаңакент тұрған жерге дейінгі алқапта бұрындары ну орман болғанын әлі де ұмыта қоймапты. Айтпақшы, мандрагор [10] тұнбасын не үшін ойлап тапқанын білесің бе? Жанары жарқырап тұруы үшін тұнбаны көзіне тамызады. Әйелдердің әдеті ғой.
— Шашы қызыл ма еді? — деп сұрады мыстангер.
— Жоқ, мырзеке, — деді онбасы. — Көмірдей қап-қара еді.
— Астындағы аты қандай түсті еді? Маңдайында қасқа жұлдызы бар жирен бе?
— Жоқ. Шашы сияқты қара. Мырзалар, айттым ғой, айдаһарды сол өлтіреді. Айдаһарды жеңу — дуагердің ісі. Адамның күші оған жетпейді.
— Қызық, — деп күліп жіберді Сарғалдақ. — Етікші Қойбағар мұны естісе не дер екен? — Егер қолында аязшөп пен итжидектен де күшті нәрсе болғанда, айдаһардың терісі Құрдаланың шарбағында ілініп, кеуіп тұрар еді. Мен соған баллада жазып, мына ыстықта күнге қақталып отырмас едім…
— Айтпақшы, Недәмір сені неге өзімен бірге ала кетпеді? — деп сұрады Герәлт ақынға сынай қарап. — Ол аттанып бара жатқанда сен Құрдалада едің ғой. Әлде патша әртістерді жақтырмай ма? Қазір патшаның үзеңгісінің қасында ән салып отырудың орнына, неғып мұнда солып отырсың?
— Мұның себебі — бір жас жесір қатын, — деді Сарғалдақ көңілсіз. — Жә, құрысын бәрі. Соның жетегінде жүріп, ертеңіне қарасам… Недәмір де, басқалары да өзеннің арғы бетіне өтіп кетіпті. Олар Қойбағарды да, Құрдала сақшыларынан бірнеше тыңшыны да алып кеткен, тек мені ғана ұмыт қалдырыпты. Онбасыға осыны түсіндіріп-ақ бақтым, алайда ол бір сөзін қайталай береді…
Салық жинаушының үйінің қабырғасына кіші дәрет сындырып тұрған сақшы:
— Рұқсатнамаң болса, өткіземін, — деді жайбарақат. — Болмаса, өткізбеймін. Бұйрық солай.
— О, қараңдар! — деп онбасының сөзін бөліп жіберді Үш Шауқарға, — қыздар сыра алып келе жатыр.
— Олар жалғыз емес, — деп қосып қойды Сарғалдақ орнынан тұрып жатып. — Әне, анау атты қараңдар. Айдаһардай алып екен.
Ақ қайыңды орман жақтан зерриканиялық қыздар айбарлы соғыс атын мінген салт аттыны қос қапталдап шауып келеді.
Мыстангер де орнынан тұрды.
Салт аттының үстінде — ұзын күлгін барқыттан тігілген, күміс өрнекті, сусар терісімен қапталған қысқа шапан. Ердің үстінде тіп-тік отыр, айналасына тәкаппарлана қарайды. Герәлтке бұл көзқарас таныс, бұрын да көрген, бірақ еш жақтырмайтын.
— Армысыңдар, мырзалар. Менің атым Доррегарай, — деді салт атты асықпай әрі салтанатты түрде атынан түсіп жатып. — Доррегарай шебер [11]. Жадыгер.
— Герәлт шебер. Мыстангер.
— Сарғалдақ шебер. Ақын.
— Мынау — Борх, лақап аты Үш Шауқарға. Ал қасындағы екі сұлу — бөшкенің тығынын ашып жатқан қыздармен танысып үлгерген шығарсың, Доррегарай шебер.
— Дәл солай, — деді жадыгер салқынқанды. Бет-әлпетінен ешқандай көңіл күйін байқатпады. — Зерриканиялық жауынгерлермен бас иіп амандастық.
— Тамаша. Ендеше, алып қояйық, — деді Сарғалдақ Вея әкелген былғары тостағандарды таратып. — Бізбен бірге алып жібер, жадыгер шебер. Құрметті Борх, онбасыға да құяйын ба?
— Әрине. Бізге қосыл, сарбаз.
— Менің ойымша, — деді жадыгер сырадан бір ұрттап дәмін татып көріп, — мырзалар, сендерді бөгеулі көпірге жеткізген мақсат менікінен өзгеше емес шығар?
— Егер айдаһарды меңзеп тұрған болсаң, Доррегарай шебер, — деді Сарғалдақ, — дәл солай. Мен де сол жерге барып, баллада жазсам деп едім. Қырсық шалып, анау онбасы, сыпайылықтан жұрдай біреу, мені өткізгісі келмей тұр. Рұқсатнама керек дейді.
— Айыпқа бұйырмассың, — деді онбасы тостағанын тауыса ішіп, ернін жалап. — Маған рұқсатнамасы жоқ ешкімді өткізбе деп қатаң бұйрық берілген. Құрдаланың бүкіл халқы арбаларын дайындап, айдаһардың соңынан жүрейін деп отырғанын естідім. Маған берілген бұйрық…
— Сенің бұйрығың, сарбаз, — деді Доррегарай қабағын түйіп, — босбелбеу тобырды, азғындық пен ауру тарататын жеңіл жүрісті әйелдерді, ұры-қарыны, қаңғыбастарды тоқтатуға арналған. Бірақ маған емес.
— Рұқсатнамасы жоқ ешкімді өткізбеймін, — деп қырсықты онбасы қабағын түйіп. — Ант етемін…
— Ант етпей-ақ қой, — деп оның сөзін бөліп жіберді Үш Шауқарға. — Одан да тағы бір ішейік. Тея, мына қайсар сарбазға сырадан құйып бер. Ал біз, мырзалар, жайғасып отырайық. Асығыс тұрып ішкен бекзаттыққа жараспас, отырып әңгіме-дүкен құрайық, лайықты салтанатпен көтерейік.
Олар бөшкенің қасындағы бөренелерге жайғасты. Балтанайзалы онбасы кенеттен «бекзат» атанғанына риза боп беті қызарып кетті.
— Іше ғой, батыл жүзбасы, — деді Үш Шауқарға.
— Мен жүзбасы емес, онбасымын, — деді балтанайзалы күзетші, одан бетер қызарақтап.
— Бірақ міндетті түрде жүзбасы боласың, — деп күлді Борх. — Сен ақылды жігітсің, жақын арада міндетті түрде қызметің жоғарылайды.
Доррегарай тостағанына екінші рет сыра құйғызудан бас тартып, Герәлтке бұрылды.
— Қалада әлі күнге дейін сен жайратып кеткен аждаһа туралы әңгіме бәсеңсіген жоқ, мыстангер мырза, — деді Доррегарай бәсең үнмен. — Ал енді сенің көзің айдаһарға түсіпті. Қызық, ақшаға сонша мұқтаж болғаның ба, әлде сирек кездесетін мақұлықтарды қызық көріп өлтіресің бе?
— Мен туралы көзқарасың қызық екен, — деп жауап берді Герәлт, — әсіресе айдаһарды паршалап тастамай тұрғанда оның тістерін жұлып алуға асығып бара жатқан мына сен үшін қызық сұрақ екен. Сиқырлы дәрі-дәрмектер мен тұнба жасауға ең бағалысы солар дейді ғой. Айтыңызшы, жадыгер мырза, ең сапалы тіс — тірі айдаһардың қызыл иегінен жұлып алынған тіс деп естіп едім, сол рас па?
— О жерге бара жатқанымның себебі осы екеніне сенімдісің бе?
— Сенімдімін. Бірақ біреу алдыңды орап кетіпті, Доррегарай. Әйел әріптестеріңнің бірі сенде жоқ рұқсатнаманы көрсетіп, өтіп кетіпті. Шашы қара екен, егер саған қызық болса.
— Қарагер атқа мінген бе?
— Солай сияқты.
— Йеннефер, — деді Доррегарай түнеріп.
Йеннефердің атын естігенде мыстангердің денесі селк ете қалды. Оны ешкім байқамады.
Аз-кем үнсіздік орнады. Бірақ оны сыраға тойып алған болашақ «жүзбасының» кекірігі бұзды.
— Рұқсат… намасы… жоқ ешкімді…
— Екі жүз линтар жарай ма? — деп Герәлт қалтасынан ауылнайдан [12] алған әмиянын шығарды.
— Аа, Герәлт, — деп жұмбақ күйде жымиды Үш Шауқарға, — демек, сен…
— Кешір, Борх. Сендермен бірге Суасқарға бармаймын. Кейін сәті түсер, бәлкім. Қайта кездесерміз.
— Суасқарға баруға жұлқынып тұрған мен де жоқ, — деді Үш Шауқарға ақырын. — Мүлдем, Герәлт.
— Әмияныңды тығып қой, мырзеке, — деді болашақ «жүзбасы» сұсты дауыспен. — Бұл — нағыз парақорлық. Тіпті үш жүз линтар берсең де, өткізбеймін.
— Бес жүз берсем ше? — деді Борх қалтасынан әмиянын шығарып. — Әмияныңды жасырып қой, Герәлт. Жол ақысын мен төлеймін. Бұл мені қызықтыра бастады. Бес жүз, сарбаз мырза. Әрқайсымызға жүзден, ал қыздарымды керемет бір бүтін деп санасақ. Қалай?
Сөйтті де, Борх әмиянын дереу онбасының күртешесінің ішіне сүңгітіп жіберді. Мұны көріп онбасы:
— Ә-әй, бұл не сұмдық… — деп уайымдаған сыңай танытты. — Кейін патшаға не деймін?
— Былай де, — деді Доррегарай бойын тіктеп, сөйтті де, белдігінен көркемдеп піл сүйегінен жасалған таяқшасын суырып алды, — осыны көргенде не істеп, не қойғанымды білмей есеңгіреп қалдым де, бойымды қорқыныш биледі деп түсіндір.
— Нені көргенде, мырзеке?
