автордың кітабын онлайн тегін оқу  Сақиналар әміршісі. Екі қамал. 2-том

Джон Рональд Руэл Толкин

ҮШІНШІ КІТАП

І тарау

Боромирдің кетуі

Арагорн дөңге жылдам көтерілді. Басын жерден көтермей, үңіліп, қайта-қайта еңкейе қарап келеді. Хоббиттер жаяу жүрісте шаң қаптырып кететіндері бар. Сондықтан олардың іздерін тіпті Қара салт аттылардың өзі де таба алмай біраз тер төксе керек. Дегенмен жолы болды деген осы — соқпақ жолдың бас жағы жылғамен ұласып кетеді екен. Ылғалды жерді кезіп жүріп, ақыры өз іздегенін тауып алды.

— Жақсы, жақсы, іздерін дұрыс-ақ тапқан екенмін, — деді ішінен. — Мына жерде Фродо дөңнің төбесіне қарай жүгірген. Сонда ол жақтан не көрді екен, а?! Содан кейін неге екенін кім білсін, келген ізімен кері жүріп, дөңнің етегіне қарай түсіпті. Хммм…

Арагорн не істерін білмей абдырап қалды. Бағанағы осы биікке шықсам, жол табуға көмектесетін бір дерек қолыма ілігер деген үміті желге ұшқандай. Оның үстіне уақыт та тым қысқа. Кенет тұрған жерінен алға қарай ұмтылды да, дөңкиіп-дөңкиіп жатқан тастардың үстінен аттай салып, сүрініп-қабынып, баспалдақтармен жоғары қарай жүгіре жөнелді. Төбеге шықты да, жанталасып жан-жағына қарай бастады. Әйтеуір мына шым-шытырық болып шиеленісіп кеткен мәселенің қалай да бір шешімі болуы керек қой деген ойдан арыла алмай тұр. Бірақ айнала күңгірттеніп, күн тұтылғандай, күллі дүние өзімен бірге күңіреніп, әлдеқайда бір алыста қалғандай көрінді. Ол солтүстікке бұрылып, сосын тағы да біраз төмен қарап тұрды да, қайтадан солтүстікке көз салды, бірақ шалғайда жатқан өркеш-өркеш дөңдерден басқа дәнеңе де көзіне ілінер емес. Олардың ар жағынан кең шеңбер сызып, ақырын төмендеп ұшып келе жатқан бүркіт секілді алып құсқа көзі түсті. Ол бірдеңені байқап қалармын деген оймен айналасына сұқтана қарауын тоқтатпады. Сол сәтте өзеннің батыс жағалауынан, орманның төменгі жағынан шығып жатқан дауыстарды естіп қалды. Бірден ширығып, елең етті. Даңғырлаған айғай-шудың қатты шығып жатқанына қарамастан, орктардың ащы дауыстарын жазбай таныды.

Кенет күтпеген жерден алыстағы төбешік жақтан соқтығысқан алып мүйіз дауысының қатты шыққаны соншалық, жаңғырығы гүрілдеген сарқыраманың дауысымен араласып, құлақты жарып жіберердей болды. «Боромирдің мүйізі!» — деп айғайлап жіберді. «Оған көмек қажет!» Ол ештеңеге қарамастан, жанұшырып баспалдақтармен төмен жүгіріп, соқпақ жолға түсті. «Қап! Бүгін неге жолым болмай кетті?! Не істесем де, теріс кетіп жатыр. Сэм қайда жүр өзі?».

Жүгіріп келе жатып, айғайдың ұлғайып бара жатқанын сезді, бірақ мүйіз дауысы бәсеңдеп қалғандай болды. Енді дауыс тағы да бір рет жанұшыра шықты да, аяқастынан тына қалды. Мүйіздің соңғы шыққан дауысынан кейін орктардың тыныштықты тіліп түсетін ащы айғайлары тіпті күшейе түскендей. Арагорн соңғы төбеден ортекеше секіріп, алды-артына қарамастан жүгіріп дөңнің етегіне жеткенше айғай да, дауыстар да естілмей қалды. Солға бұрылып, дауыс шыққан жаққа қарай беттеген сайын мүлдем тыныштық орнады. Жарқыраған алмас қылышын қынабынан жарқ еткізіп суырып алды да, «Элендил! Элендил!» деп ұрандата жөнелді.

Парт Галеннен шамамен бір жарым шақырымдай жердегі көлге жақын орналасқан шағын алаңқайдан Боромирді тауып алды. Ол үлкен ағашқа арқасын беріп, сүйеніп отыр екен. Арагорн қасына жақындап келгенде ғана оның денесіне қаптаған қара қауырсын жебелер қадалғанын көрді. Қылышы әлі де қолында болғанымен, сабы сынып қалыпты. Екіге қақ бөлінген мүйізі де жанында екен. Айналасында, тіпті аяғының астында ажал құшқан сансыз жексұрын орктар үйіліп жатыр.

Арагорн оның қасына тізерлеп отыра кетті. Боромир сол сәтте көзін ашып, бірдеңе айтуға тырысты. Аузынан шыққан сөзді әрең дегенде түсінді.

— Мен Сақинаны Фрододан тартып алмақшы болдым, — деді ол. — Өкінішті. Соның өтеуі осы болар! — Оның жанары қылышынан ажал тапқан жауларына түсті. Кем дегенде жиырмаға жуығын қырып тастапты. — Хоббиттердің барлығын орктар ұстап алды. Меніңше, оларды қазір байлап тастаған шығар, әлі өлтіре қоймайды. — деп үндемей қалды да, шаршаңқы түрмен көзін жұмды. Біраздан кейін қайтадан есін жиып, сөйлей бастады.

— Қош бол, Арагорн! Сен Минас Тиритке барып, менің елімді, менің халқымды қорға! Мен жеңілдім.

— Жетпегені сол еді! Ол не дегенің?! — деген Арагорн оның қолынан ұстап, маңдайынан сүйді. — Сен жеңіске жеттің. Дәл сен сияқты сұрқия жауды ойсырата жеңіп, жандарын жаһаннамға жіберген батырлар көп пе еді?! Тыныштал! Демалып ал! Күшіңді сақта! Минас Тирит құламайды, құламауы тиіс.

Боромир күлімсіреді.

— Олар қалай қарай кетті? Фродо да сол жерде болды ма? — деп сұрады Арагорн.

Бірақ Боромир бұған кері тіл қатпады.

— Қап! Жалған дүние-ай! Орны толмас өкініш! — деді Арагорн. — Денетордың мұрагері, Күзет мұнарасының билеушісі де бұл өмірден осылайша өтіп кеткені ме?! Қандай аянышты, қандай өкінішті ажал еді?! Енді Одақ та жоқ, бәрі бітті. Бұл — менің тарапымнан кеткен қателіктің нәтижесі. Бәріне мен кінәлімін. Бұл жерде жеңілген біреу бар болса, ол — менмін. Гэндальф маған бекер-ақ сенім білдірген екен. Енді не істесем болады? Боромир маған Минас Тиритке баруды аманат етіп кетті, мен де аманатқа қиянат жасамай, орындағып келіп-ақ тұр. Бірақ Сақина қайда, оны тағып жүрген иесі қайда? Мен оларды енді қайдан табамын? Қалайша мен апаттан сақтап алып қаламын?

Көзінен сорғалап аққан жасына ие бола алмай, оның басын төмен салбыратқан күйі қолынан ұстап біраз тұрды. Гимли мен Леголас оларды осылай мелшиіп тұрған кейпінде тауып алды. Олар дымдарын шығармастан, аңшылықта жүргендей ағаштардың арасымен жүріп, батыс жақ беттегі баурай тұсынан келді. Гимлидің қолында балта, ал Леголастың қолында ұзын пышағы бар екен, жебесінен дым қалмапты. Алаңқайға шыққан кездегі таңданыстан екеуінің ауыздары аңқиып қалды. Дегенмен не болғанын өз көзімен көрді де, мән-жайды түсіне қойды. Енді, міне, үшеуінің де бастары салбырап, қайғыдан қан жұтып тұр.

— Қандай өкінішті! — деді Леголас Арагорнның қасына келіп, — біз аң аулауға шыққан едік. Орманда құмырсқадай қаптаған сұмырай орктарды қырып тастадық, бірақ одан не пайда?! Одан да осы жерде болғанымыз дұрыс болар еді ғой. Біз бұл жерге мүйіздің дауысын естіген соң келіп тұрмыз, бірақ кешігіп қалдық. Ойпырмай, сіз ауыр жарақаттанған сияқтысыз ғой?

— Боромир қаза тапты, — деді Арагорн. — Мен дін аманмын, мен де оның қасында болған жоқпын. Мен төбеде жүргенде, хоббиттерді қорғаймын деп өзі опат болса керек.

— Хоббиттер! — деп айғайлап жіберді Гимли. — Олар қайда? Фродо қайда?

— Білмеймін, — Арагорнның дауысы шаршаңқы шықты. — Боромир өлмей тұрып оларды орктардың байлап алып кеткенін және әлі де тірі болулары мүмкін дегенді айтқан еді. Мен оған Мерри мен Пиппиннің артынан еріп отыруды ұсындым, бірақ олардың қасында Фродо не Сэмнің болған-болмағанын сұрамаппын. Есімді жиып, сұраймын дегенше, өздерің де көріп тұрғандай тым кеш болып кетті. Бүгін істеген ісімнің қиюы қашып, ештеңенің бабын таба алмай жатырмын. Ал енді не істейміз?

— Біз алдымен қаза тапқан батырымыздың жағдайын жасайық, соңғы сапарға лайықты құрметпен шығарып салайық, — деді Леголас. — Біз оны арам өлген адамдай мына сұрқайы орктардың арасында қалдыра алмаймыз ғой.

— Десек те, біздің асыққанымыз дұрыс болады, — деді Гимли. — Оның өзі де біздің мұнда ұзақ қалғанымызды қаламаған болар еді. Біз ана оңбаған орктардың іздерін суытпай, арттарынан баруымыз керек. Кім біледі, мүмкін жолдастарымыздың біразы әлі де тірі шығар.

— Бірақ Сақина иесінің нақты қайда екенін біз білмейміз ғой, — деді Арагорн. — Біз оны тастап кете аламыз ба, онымыз дұрыс болар ма екен? Алдымен айналаны жақсылап іздеуіміз керек шығар. Дүние неткен айналмалы еді, тағы да таңдау жасауымызға тура келеді.

— Ендеше, алдымен ең маңызды деген нәрсені қолға алайық, — деді Леголас. — Асыл жолдасымызды ақтық сапарына аттандырып, барлық жөн-жоралғысымен шығарып салатын, басына құлпытасын орнатып кететін қолымызда не құралымыз, не уақытымыз жоқ. Тым құрыса, тастарды үш жақтан үйіп, бір белгі қалдырайық.

— Оның өзін жасау үшін көп уақыт жұмсауымыз мүмкін. Оның үстіне, су маңында болмаса, жақын жерден тас та көрінбейді, — деді Гимли.

— Ендеше, оны барлық қару-жарағымен, оған қоса өзі ажал құштырған жауларының да саймандарын қосып қайыққа салып жіберейік, — деді Арагорн. — Біз оны Раурос сарқырамасымен ағызып, Андуинге бұрып жібереміз. Гондор өзені оның денесінің ешқандай зұлымдардың жемтігіне айналып, қор болмауына бас-көз бола алады.

Олар жылдам орктардың денесін тауып, тінту жүргізді. Табылған қару-жарақтарын, сынған сауыттары мен дулығаларын, қалқандарын жинап алып, тау қылып үйді.

— Қараңдар! — деп айғайлады Арагорн. — Іздер! Міне, іздер! — Ол тау болып үйіліп жатқан қару-жарақ үйіндісінің арасынан табақша кейпіндегі қылпылдаған жүзі бар, алтынмен безендірілген, қызыл түсті екі пышақты суырып алды. Одан кейін тағы да қызыл түсті тастармен безендірілген қара пышақтарды тапты.

— Орктар мұндай қару ұстамайды! — деді ол. — Бұларды хоббиттер қолданатын. Орктар, сөз жоқ, оларға шабуыл жасап, тонап алған. Бірақ пышақтардың қайдан келгенін білгендіктен, олар өздері иемденуге қорықса керек. Бұл — Мордордың дұғасынан сақтайтын, батыстан келген бұйым. Демек, біздің достарымыз әлі де тірі болса, оларда ешқандай қару жоқ деген сөз. Мен мына пышақтарды өзіммен алып жүретін боламын. Кім біледі, күндердің күні өз иелеріне табыстайтын да болармын.

— Ал мен, — деді Леголас, — тапқанымша жебелердің барлығын жинап алайын, әйтпесе сауытым босап қалған болатын.

Сол жерде жатқандардың кеуде тұсынан, қастарынан сынбаған, әлі де қолдануға жарамды бірнеше жебе тауып алды. Бұл жебелер де орктардың жебесіндей емес, ұзынырақ екен. Барлығын мұқият тексеріп шықты.

Арагорн болса, өлгендерді қарап шықты да:

— Мына жерде жатқандардың көпшілігі Мордордан емес. Кейбіреулері солтүстіктен келген сияқты. Орктар жайлы бар білетініме сүйенсек, Тұманды тау жақтан болуы тиіс. Дегенмен маған белгісіз, таныс еместері де бар екен. Бұлардың киім киістері де мен танитын орктардан мүлде бөлек, — деді.

Ажал құшқан орктардың саны төртеу екен. Алып денелі, қараторы, қысық көзді, жуан аяқты төртеуінің де дене бітімдері ерекше болып шықты. Жүзі жалпақтау келген, қысқа қылыштарының өзі орктардың әдеттегі қисық қылыштарынан мүлде басқаша өңделіпті. Шіліктен жасалған садақтары ұзындығы мен пішіні жағынан қарапайым адамдардыкіне қатты ұқсайды. Олардың қалқандарына қап-қара алаңқайдың ортасындағы кіп-кішкентай аппақ қолдың суреті бейнеленіпті. Ал дулығаларында «С» рунасы белгісіз бір ақ металлдан жасалып, таңбаланған.

— Мен мынадай гербті бұрын-соңды ешқашан көрмеппін, — деді Арагорн. — Бұл нені білдіреді екен?

— «С» деген Саурон дегенді білдіреді, — деді Гимли. — Мұны оқу оп-оңай.

— Жоқ, — деді Леголас. — Саурон эльф руналарын қолданбайды.

— Сондай-ақ ол өзінің есімін де оңайлықпен әшкере етпес еді, тіпті оны аузыңа алуға да рұқсат етпейді, — дегенді қосты Арагорн. — Ол ақ түсті мүлде қолданбас еді. Барад-Дурға қызмет ететін орктардан Қызыл көздің таңбасын көбірек байқаймын. — Ол біраз уақыт ойланып тұрып қалды. — Меніңше, «С» деген Саруман дегенді білдіреді, — деді ақырында. — Изенгардтың бойын ашу-ыза жаулап алған, сондықтан батыс қазір біз ойлағандай соншалықты қауіпсіз емес… Сонымен қатар ол Гэндальфтың құлауынан да хабардар болса керек. Мориядан шыққан ізкесушілер Лориэннің қырағылығының әлсіреген тұсын дөп басып, осы жолды айналып өтіп, Изенгардқа басқа жақпен келген. Орктардың қимылдарына көз ілеспейді. Бірақ Саруманның жаңалықты біліп отыратын тағы басқа жолы болған. Ана аспанда қалықтап ұшып жүрген құстар естеріңде ме?

— Біздің жұмбақ шешіп тұратын уақытымыз жоқ, — деді Гимли. — Жүріңдер, Боромирді алып кетейік.

— Бірақ түптің-түбінде біздің осы құпияны шешуімізге тура келеді, сонда ғана дұрыс жолды таба аламыз, — деп жауап берді Арагорн.

— Мүмкін, дұрыс таңдау бұл жерде жоқ та шығар, — деді Гимли ақырын ғана.

Қолына балтасын алды да, бірнеше бұтаны шауып алды. Оларды садақ адырнасымен буып байлады да, зембілді өз жамылғыларымен жапты. Жолдастарының денесін осы зембілге салып алды да, жағалауға қарай кетті, қасына оның соңғы шайқасынан тапқан олжаларын, бүкіл қару-жарақтарын қоса салып қойды. Жол қысқа болғанымен, жұмысы қиын еді, себебі Боромир бойы ұзын, күшті әрі алып денелі адам болатын.

Арагорн досының өлі денесінің қасында күзетте қалды да, Гимли мен Леголас Парт Галенге қарай асыға басып жүріп кетті. Оған дейін бір жарым шақырымнан асатын жол бар. Арада біраз уақыт өткен соң екеуі екі қайық алып қайтып келді.

— Өте түсініксіз әрі қызық жағдай, — деді Леголас. — Жағалауда тек екі қайық бар екен. Басқасын таба алмадық.

— Ол жерде орктар бар ма екен? — деп сұрады Арагорн.

— Біз олардың іздерін байқай алмадық, — деді Гимли. — Егер ол жерге орктардың аяғы жеткен болса, бәрінің көзін құртып, жүктерді де жойып жіберетін еді ғой.

— Қай жерге баратынымызды қарап келейін, — деді Арагорн.

Содан кейін олар Боромирдің денесін әрі қарай алып кететін қайықтың ортасына салды. Эльфтің жамылғысымен сұр қалпақты бүктеді де, оның басының астына жастық етіп төседі. Ұзын қою шашын ретке келтіріп, иығына түсіріп қойды. Белінде Лориеннің алтын белдігі жарқырап тұр. Дулығасын басының жоғары жағына орналастырды да, тізесінің үстіне қылышының қалдықтары мен мүйізін қойды, аяғының астына өзі өлтірген жауларының қылыштарын салды. Содан кейін қайықтың тұмсығын екінші қайыққа байлап қойды да, суға итеріп шығарды. Қайықтар да бұлардың жүректі қарс айырған қайғыларын сезіп келе жатқандай жағалау бойымен ақырын жүзіп барады. Қатты ағысқа жеткенде, жалт бұрылып, Парт Галеннің жасыл көгалынан тез алыстап кете барды. Тол Брандирдің құлама беткейі жарқырап көзге түседі. Күн де бұл кезде тас төбеге көтеріліпті. Олар аяңдап оңтүстікке қарай жылжи бастағанда, Рауростың жоғары көтерілген түтіні жүргіншілердің көз алдарында алтын түстеніп жарқырап көріне бастады. Сарқыраманың арқыраған гүрілі мен шуы желсіз ауаны жарып жіберердей болды.

Қайғыдан қан жұтқан үшеуі қайықтың байлаулы тұмсығын ағытып жіберді. Оның ішінде суға кеудесінен бастап батып бара жатқан, қарбаласы мол өмірдің күйбең тіршілігінен тыным тапқан Боромир жатыр. Ағыс оның қайығын іліп алып кетті, ал екінші қайық ішіндегі ескектің салмағымен орнынан қозғалмай тұрып қалды. Боромир бұлардың қасынан жүзіп өтті. Ол жатқан қайық жарқыраған сәуленің арасынан қарайған нүкте болып көрініп тұрды да, көзді ашып-жұмғанша ішінде көзден ғайып болды. Раурос сарқырамасы тоқтамастан зарлап жылап, жоқтап келеді. Өзен Боромирді, Денетордың ұлын қабылдап алды, енді ешкім оның таңертең Минас Тириттегі Ақ мұнарада тұрғанын көре алмайды. Алайда біраз жыл өткен соң, Боромирдің қайығы сарқырамадан өтіп кеткен соң оны Осгилиат [1] пен Андуиннің теңізге құяр сағасының жанынан көрдік деп айтушылар табылады.

Көкіректері қарс айырылып, қайғыдан қан жұтқан үш дос қайықтың соңынан қарап біраз уақыт үнсіз отырды. Бірінші болып тіл қатқан Арагорн болды.

— Оған жұрт Ақ мұнараның үстінен қарап тұрып, еске алатын болады, — деді ол, — бірақ, өкінішке орай, енді ол ешқашан бізге қайтып келмейді.

Содан кейін ол ақырын дауыспен ән сала бастады:

Батпағы бар, шөбі бар,
Қайғысы бар, мұңы бар,
Рохан қолдап өсірген,
Даланы бұл кім ұғар.
Жалтыраған күмістей,
Есіп тұрған желі бар,
Көкіректі, мейірімді,
Итеретін дауылдай,
Желдей жүйрік селі бар.

«Бүгін маған алыстан,
Шалғайдағы батыстан,
Жаңалығың бар ма еді,
Алып келген әр тұстан?
Боромирді көрдің бе,
Шапақ нұры таңда ұшқан?»
Тас қараңғы түнекте,
Мына мені зар қысқан.

«Жолықтырдым мен оны,
Батпақ басып құм кешіп,
Орман, шөлден даладан,
Үні оның тұрды есіп,

Сәйгүлігін желдіріп,
Шауып өтті батырың,
Одан бері өтті ғой,
Жылжып әр күн ақырын».

— Уа, Боромир, бармысың,
Сені іздедім, арысым.
Мұнарадан батыста,
Шалғайдағы жардан да,
Естілмеді-ау дауысың.
Дулығаң да жарқырап,
Көрінбеді, арысым»

Оның жүректі тіліп кеткен жоқтауын Леголас іліп әкетті де, досынан айырылғанын айтып, құйқаны шымырлатып, зарлай жөнелді:

Оңтүстіктің ыстық желі соғады,
Аптап оты, шоқтай ыстық қарады.
Құм жағалау, сыңсып жатыр қамыс та,
Бәрі артта қалды, әне, алыста.

Онымен тек құстың әні жарысып,
Теңіз жұпар, жарқырайды таңғы шық.
«Оңтүстіктен не көрдің сен, самал жел,
Боромирдей хас батырды таба ма ел?

Қазір қайда жүзіп батыр жүр екен?
Қайда кетті, сұрақтарды үдетем.

Көптен бері көрінбейді қасымда
Көзден ағып таусылады жасым да,
Қан жұтсам да қайғы-зардан мына мен,
Қайтып маған келмейді ол расында».

«Таба алатын оны мүлде айла жоқ,
Боромирім сұрамаңыз қайда деп!
Талай батыр жер құшады, білеміз,
Салқын желмен солтүстікте жүреміз.

Менің мәңгі тыныштықта әлемім,
Сан мың батыр бәрін сонда жібердім.
Кіп-кішкентай мініп алып қайыққа,
Жүзіп олар бет алады ғайыпқа».

«Уа, Боромир! Адам ізі бастайды,
Оңтүстіктің жолы ешқайда қашпайды.
Кім жүрмеген бұл жолменен білесің,
Қайыршыны, теңізшіні көресің!»

Бірақ бұны ешкімі де көрмеген,
Теңізден де кемелерді тербеген.
Алыс жатқан жағалаудан құрғақтан,
Ешкімі де білмейді екен сұратқам.

Леголастың жоқтауынан кейін өксігін әлі де баса алмаған Арагорн әрі қарай жалғастырып:

Рауростан шалғайда ма, қараймын,
Солтүстіктен жел соғады талай күн.
Тас бағандар бойыменен салқын жел,
Солтүстіктің жел тербеген қалпын көр.

Дөндердің де арасынан мүйіздің,
Үн шығар деп, үмітімді жиі үздім.
«Солтүстіктен хабар бар ма, діндәр жел,
Боромирді бар ма екен көрген ел?

Орман іші сыңсыған, Андуині аңқыған,
Кездестің бе онымен солтүстікте шалқыған.
Солтүстікке дөндерді де мекендеп,
Жүрген жоқ па еліме мен кетем деп?»

«Сан мыңдаған жауларымен шайқасқан,
Қорықпайды, соғыстан да айқастан.
Морт сыныпты оның семсер қылышы,
Қалқан тесті, кетті оның тынышы.

Оқ өтіпті, тесіліпті темір құрсау қалқаны,
Жағалауда дамылдаумен атыпты оның әр таңы.
Ескі сонау жағалаудан хабары оның жетіпті,
Рауростағы бір аралда, мәңгі ұйқыға кетіпті».

«Уа, Боромир, сағыныш ең кеудеде,
Күтеді жұрт келмей кеттің сен неге?»
Күзетшінің мұнарасы, алтын Минас Тириті,
Күн батқанша көз алмайды жұрты менен мүриті.

Қарап жатар батыс жаққа көз алмай,
Сағынышқа, қайғыға бұл төзе алмай!

Қан жылаған жүректегі шерін осылайша сыртқа шығарған үшеуі қайықтарын кері бұрды да, ағысқа қарсы жүзіп, Парт Галенге қарай бет алды.

— Шығыс желін маған қалдырдыңдар, — деді Гимли, — бірақ мен ол туралы ештеңе айта алмаймын.

— Ол солай болуы тиіс, — деді Арагорн. — Минас Тиритте шығыс желі туралы жақ ашпайды, барлығы үнсіз шыдап бағады. Не десек те, Боромир өз жолын тауып кете барды, енді біз де өз таңдауымызды жасауымыз керек.

Ол жерге еңкейіп, жасыл көгалды мұқият барлап, шұғыл қарап шықты.

— Бұл жерде орктар болмаған, — деді ол. — Бұған қоса, ендігі жерде бірдеңені дәлелдеп айтудың өзі қиын. Біздің ізіміз бұрынғылармен қосылып, араласып кеткен, бірінің үстін бірі жауып жатыр. Фродоны іздей бастаған уақыттан бері мұнда хоббитердің біреуі болған-болмағанын да дөп басып айта алмаймын. — Ол жағалаудағы жылғаның өзенге барып құйып жатқан жеріне, бұрынғы орнына қайтып келді. — Міне, мына жерде іздер анығырақ көрінеді екен, — деді ол. — Хоббит суға кіріп, қайта шыққан. Алайда одан бері қанша уақыт өткенін айта алмаймын.

— Бұл жұмбақтың шешуін қалай шешпексіз? — деп сұрады Гимли.

Арагорн бірден ештеңе деп тіл қата қоймады, лагерьге қайтып келді де, қол жүктерін бір тексеріп шықты.

— Мына жерде екі жүк жетіспейді, — деді ол. — Біреуі — Сэмдікі. Ол әжептәуір үлкен әрі ауыр болатын. Мен бұл жұмбақтың шешімін тапқан тәріздімін. Фродо қайықпен кеткен, оның малайы да онымен бірге кетсе керек. Фродо, менің ойымша, біз бәріміз кетіп қалғанда қайта оралған болуы керек. Мен дөңге көтеріліп келе жатқанымда Сэмді жолықтырған болатынмын, оған артымнан еріп отыр деген едім. Алайда ол, көріп тұрғандарыңдай, өз түйсігін тыңдаса керек. Ол өз қожайынының ойын дұрыс болжап, Фродо жүзіп кетпей тұрып осы жерге келіп алған. Сэмсіз жүзіп кету оңай емес!

— Бірақ ол неге бізді тастап кетті, тіпті қоштаспады да ғой? — деп сұрады Гимли. — Мұнысы қызық екен, тіпті де түсіне алмадым.

— Не болса да батыл әрекет! — деді Арагорн. — Менің ойымша, Сэм дұрыс істеген. Фродо өзімен бірге Мордорға достарын апарып, ажал құштырғысы келмесе керек. Қанша дегенмен, өзінің баруы керек екендігін түсінген. Ол біздің қасымыздан кеткен соң бізге белгісіз болып тұрған бір жағдай оны батыл қадамға баруға итермелеген. Сондықтан да ол өз қорқынышын жеңіп, күдігін сейілткен.

— Мүмкін, орктар оған шабуыл жасап, қашып кеткен шығар, — деп Леголас өз болжамын айтты.

— Оның қашқанына күмәнім жоқ, — деді Арагорн, — бірақ орктардан қашпаған деп ойлаймын.

Арагорн Фродоның аяқасты батыл шешім қабылдап, не себепті кенеттен қашуы қажет болғаны жайындағы өз ойын ашып айтпады. Ол Боромирдің соңғы сөздерін тісінен шығармай, ұзақ уақыт бойы құпия ұстады.

— Меніңше, бір нәрсе айқын бола бастаған сияқты, — деді Леголас. — Фродо өзеннің бұл жағалауынан кетіп қалған. Қайықты алып кеткен де сол. Өзімен бірге Сэмді де ерте кетсе керек, өйткені оның ауыр жүгін тек Сэм ғана көтере алады.

— Біздің де алдымызда үлкен таңдау тұр, — деді Гимли, — қалған қайықты алып, Фродоның артынан барамыз ба, әлде жаяу орктардың ізімен жүреміз бе? Ана жолда да, мына жолда да үміттің оты аз. Алтын уақытымызды жоғалтып алдық.

— Ойлануға мұрша беріңдерші! — деді Арагорн. — Менің таңдау жасауым қажет. Осы бір сәтсіз әрі бақытсыз күннің шырмалған бағытын өзгертуім керек! — Ол біраз уақыт үнсіз тұрып қалды. Ләм деп тіл қатпады. — Мен орктардың артынан барамын, — деді бір кезде. — Мен Фродоны Мордорға апарып, онымен бірге соңына дейін болар едім, бірақ қазір із кесуді бастамасам, тұтқындардың азапталып өлуіне себепкер боламын. Дәл қазір жүрегім айқын жол нұсқап тұр! Сақина сақтаушысының тағдыры бұдан былай менің қолымда емес. Одақ өз таңдауын жасаған. Бірақ біздер, осында қалғандар, бойымызда күшіміз, кеудемізде жанымыз барда, өз жолдастарымыздан бас тартпауымыз керек! Жүріңдер! Біз шұғыл түрде шабуылға шығуымыз қажет! Аса маңызды емес, артық деген заттардың барлығын осы жерге қалдырып кетеміз. Біз енді күн демей, түн демей жол жүретін боламыз.

Олар судан соңғы қайықты шығарып алды да, ағаштар жаққа апарып тастады. Оның ішіне осы сапарда өздеріне қажет болмайтын, онсыз күн көруге болатын, алып жүруге ауыр басы артық заттарының барлығын үйіп жинап қойды. Содан кейін олар Парт Галенді артқа тастап, суыт жүріп кетті. Олар Боромир ажал құшқан алаңқайға жеткен кезде тал түс болған еді. Осы жерден орктардың сайрап жатқан іздерін анық көрді. Оны ажырату үшін тіпті ешқандай артық күштің керегі де болмады.

— Мұндай іздерді басқа ешкім қалдыра алмайды, — деді Леголас. — Менің ойымша, олар жолдарындағы кездескен, көрінген тірі тіршіліктің барлығын таптап, жаншығаннан жандары жайланып, ләззат алатын сияқты.

— Олар өте шапшаң жүріп отырса керек. Соған қарамастан, тіпті де шаршамаған секілді, — деді Арагорн. — Кейінірек бізге олардың ізін қатты, тақыр жерден іздеуімізге тура келеді.

— Кеттік арттарынан! — деді Гимли. — Гномдар да жылдам жүреді және орктармен салыстырғанда, шаршай қоюлары да шамалы. Дегенмен жорығымыз ұзақ болатын секілді. Уақыт оларға қарасып-ақ тұр, әттең! Уақыт олардың жағында.

— Иә, — деп Арагорн келіскенін білдірді, — біздің барлығымызға да гномдардың шыдамдылығы керек. Ал, не болса да, кеттік! Үміттің бар-жоғына қарамастан біз өз жауымыздың артынан еріп отырамыз. Егер біздің жолымыз болып, бірінші болып жетсек, олардың соры қайнайды деген сөз. Біз бұрын-соңды естілмеген, ешкім көрмеген аңшылық жасаймыз. Ол туралы үш халық — эльфтер де, гномдар да, адамдар да хикая ретінде айтып жүретін болады! Батыр да ержүрек үш аңшының хикаясы!

Ол бұғыларша алға жылжып, ағаштардың арасын құдды жүзіп жүрген секілді шарлайтын. Артынан ерген екеуін алға бастап, Арагорн жол көрсетіп келеді. Бағыты мен бағдарын анықтап алған жолаушылар бір сәт тыным таппай, шаршау дегенді білместен, күн-түн демей, тек ілгері жүрумен болды. Осылайша суыт жүрген үшеуі көл жағасындағы орманды да артта қалдырды. Өртене батып бара жатқан күн сәулесіне шомылып, алқызыл түске боянған ұзын, қараңғы беткейлерге көтерілді. Күннің батуы сол екен, лезде жер бетін қараңғылық баса кетті. Үшеуі сұр көлеңкеге айналып, ымыртпен араласты да, көзден ғайып болды.

ІІ тарау

Роханның салт аттылары

Қараңғылық қоюлана түсті. Қалың тұман сыңсыған ағаштың төменгі жағын және Андуиннің сортаң басқан жағалауын басып жатыр, дегенмен аспан тұп-тұнық. Жұлдыздар самаладай жарқырап тұр. Батыс жақтан ай көтеріліпті. Түнерген жартастардың көлеңкелері қап-қара. Жолаушылардың тасты дөңнің етегіне келіп жақындағандары сол екен, әжептәуір көрініп келе жатқан іздер осы жерден бастап көрінбей қалды да, аяқ алыстары амалсыздан бәсеңсіп қалды. Дәл осы жерден бастап Эмин Муилдің таулы қыраты солтүстіктен оңтүстікке қарай кедір-бұдыр төбешіктермен екі жолақ болып созылып жатыр. Әр жолақтың батыс жағы тік болғандықтан, оған шығу бір қиямет, тіпті мүмкін де емес. Ал шығыс беткейлері жайпақтау келген көптеген тар шатқалдарға толы болып шықты. Үш дос түні бойы осы тасты жолды жағалап жүріп отырып, алдымен ең биік жотаның басына шығып алды, содан кейін арғы беттегі терең ойлы аңғардың қараңғылығына сүңгіп кетті.

Салқын таң қылаң бере бастағанда, үшеуі кідіріп, аздап дем алып алды. Ай баяғыда-ақ батып кеткен. Төбелерінде тек сансыз жұлдыздар жымыңдайды. Арттағы қап-қара болып түнерген дөңдерден күннің алғашқы сәулелері әлі көріне қойған жоқ. Арагорн бір сәтке тосылып, не істерін білмей қалды. Бағана орктардың іздері төмендегі жазыққа қарай бастап келе жатқан болатын, бірақ мына жерден бастап зым-зия жоғалып кетіпті.

— Қайда бұрылып кетуі мүмкін, сендер қалай ойлайсыңдар? — деді Леголас. — Солтүстікке, Изенгард немесе Фэнгорн жаққа кетті ме екен, не дейсіңдер? Әлде Энтвошты кесіп өту үшін оңтүстікке бет алды ма?

— Қандай мақсаттары болмасын, олар өлсе де, өзенге қарай бармайды, — деп жауап берді Арагорн. — Роханның күші бәсеңси бастағанымен, Саруманның күші, керісінше, артып келеді. Олар Рохиррим жерлері арқылы өтетін ең қысқа жолды таңдауы керек. Сондықтан солтүстіктен іздейік!

Төбелер арасындағы терең ойпатты алқаптың төменгі жағында тастардың астымен бұлақ ағып жатыр. Жолаушылардың оң жақтарында қабағын қарс түйген жартас, сол жақтарында түн қараңғылығынан күңгірттеніп, көлеңкелері алысқа созылған үлкен беткейлер жатыр. Жүргіншілер солтүстікке қарай жарты шақырымдай жүрді. Арагорн жерге еңкейген күйі басын көтерместен із кезумен келе жатыр. Батыс жотаға қарай тереңдеп еніп кететін әрбір қатпар мен ойыстарды жіті қарап, зерттеп келеді. Леголас бұлардан сәл алға озып кеткен болатын. Кенет эльфтің жан дауысы шыққанын естіген кезде, екеуі дауысқа қарай жүгіре жөнелді.

— Біз аңдып келе жатқандардың біреуінің ізіне түскен сияқтымыз, — деді ол. —Қараңдар! — Ол нұсқаған жаққа қарағанда алдымен ол дөң етегіндегі жұмыр тас болып көрінген. Бірақ жақындай келе оның өлі дене екендігіне жолаушылардың көздері жетті. Бұл жерде бұдан басқа өлі бес орк жатыр екен. Олардың денесін қылышпен кескілеп тастапты, ал екеуінің тіпті бастары жоқ. Денелердің айналасында суша төгілген қан сіңіп кеткендіктен жер ылғал тартып тұр.

— Міне, тағы бір жұмбақ! — деді Гимли. — Бұл жерде бізге күннің жарығы керек-ақ, бірақ біздің оны күтетін уақытымыз жоқ.

— Дей тұрғанмен, іздерге анықтап қарасақ, біздің жағдайымыз соншалықты мүшкіл емес секілді, — деді Леголас. — Орктардың жауларына ұқсайды… Біздің достарымыз шығар. Бұл дөңдерде қандай халық тұрады?

— Ешқандай, — деді Арагорн. — Рохирримдіктер бұл жерге өте сирек келеді, ал Минас Тирит болса, ит өлген жерде, тым шалғай орналасқан. Мүмкін, бұл жерде бізге белгісіз себептермен қандай да бір тіршілік иелері болған шығар. Бірақ бұл ойыма өзім де келіспеймін. Мүмкін емес.

— Сонда сіз не деп ойлап тұрсыз? — деп сұрады Гимли.

— Менің ойымша, біздің жауларымыз өздерімен бірге өз жауларын алып келген, — деп жауап берді Арагорн. — Бұлар — алыстағы солтүстіктен келген орктар. Мына жер құшқан орктардың таңбалары да түсініксіз. Бірақ бұлардың ішінен бірде-бір еңгезердей ірісін, не алып денелі үлкенін байқап тұрған жоқпын. Меніңше, бұл жерде ұрыс, қақтығыс, дау-дамай өз ішінде орын алған. Мұндай нәрселер — осындай қасиетсіз арам халық үшін қалыпты жағдай. Олардың арасындағы ұрыс дұрыс жолды таңдауға қатысты туындаса керек.

— Немесе тұтқындарға қатысты болуы мүмкін, — деді Гимли. — Осы жерде өздерінің ажалдарын тапты дегенге сенгім келмей тұр.

Арагорн өлгендердің айналасын қанша мұқият қарап шыққанымен, бұдан басқа ешқандай із таба алмады. Олар жеделдетіп әрі қарай жүріп кетті. Аспан шығыс жақтан бозара атысымен жұлдыздар да біртіндеп сөніп, айналаға сұрланған жарық ақырындап тарай бастады. Солтүстікке бет алған үшеуі қатпарға келіп тоқтады. Сол жерде тас жолды кесіп өтіп ағып жатқан жып-жылы жылғаға тап болды. Оның айналасында біраз бұта, ал жылғаның жағалауында шөптер жайқалып өсіп тұр екен.

— Таптым-ау! — деді Арагорн! — Міне, біз іздеп келе жатқан іздер. Олар жылғаның ағысымен жоғары жаққа қарай кетіпті. Ұрыс-керістен кейін орктар кеткен жол осы.

Ізкесушілер жалт бұрылды да, жаңа жолға түсіп алып кете барды. Түнде біраз дем алып алғандықтан, өздерін сергек сезініп, тастан-тасқа оңай секіріп, алды-арттарына қарамастан зымырап барады. Ақыр дегенде сұр дөңнің де төбесіне жетті-ау. Бірақ кенеттен соққан, таңғы сұп-суық желдің екпіні олардың шашын дудыратып, жамылғыларын жұлқылай бастады.

Бұрылып қараған кезде олардың көзіне өзеннің арғы жағынан алыста өртенген дөңдер көріне бастады. Жаңа күн де аспанның төрінен өз орнын алуға асығып көтеріліп келеді. Қып-қызыл жиегі қараңғылықты артына тастап, қарқынмен жорғалай түсті. Олардың көз алдарында батысқа қарай созылған, моп-момақан, белгілі бір пішіні жоқ мекен жатты. Дегенмен түннің көлеңкесі сейіліп, ұйқысынан оянған сергек жердің түрлі-түсті түстері өзіне қайта орала бастады. Роханның кең алқабында жасыл шалғын төгіліп жатыр. Бұлақтар мен өзен алқаптарындағы ақ тұман жарқырап көзге түседі. Ал сол жақта, көз ұшында, жүз елу шақырымдай немесе одан да алыс қашықтықта ұшар шыңы күнмен шағылысып, жылтылдаған қармен одан сайын ұлғайып көрінетін, таңның қызғылт түсімен көмкерілген, күлгін тартқан Ақ таулар тұрды.

— Гондор! Гондор! — деп айғайлады Арагорн. — Саған тағы да бұрынғы бақытты кездерімдегідей қарағым келеді! Өкінішке орай, оңтүстікке қарай жол түспей тұр, дәл қазір сенің жарқын бастауыңа баруға мүмкіндігім де жоқ.

Гондор! Гондор!
Тау мен теңіз арасында жатқан ел,
Асқар таулар арасынан соғар жел.
Батыс жақтан самал желі соғады,
Таңғы ұйқыдан нұрды еміп тұрады.

Таңғы ұйқының ертегісі сияқты,
Ай алмасып, күннің нұры оятты.
Күміс ағаш жарқыраған тұра ма,
Тирионның жартастары мұнара,

Салтанаты патша тағым, тәжім де,
Ақ мұнара қанаттарым өзіңде.
Соның бәрі бұрынғыдай тұр ма екен,
Күміс ағаш, жүйткіген жел жүр ме екен?!

Теңіз бен тау арасына бармайды ел,
Жүйткіп жүрген ол арада қандай жел?!

— Жүріңдер! — деді Арагорн, сөйтті де оңтүстік жаққа тіккен көз жанарын өздері баратын батыс пен солтүстікке қарай бұрды.

Үш дос тұрған жота тігінен төмен қарай құлдырайды екен. Төменде, сегіз шақырымдай жерде, жалпақтау келген әрі кедір-бұдыр бір шоқы көрінді. Өзі қып-қысқа, тік жартасқа барып тіреледі екен, бұл Роханның Шығыс жақ беті болатын. Дәл осы тұстан Эмин Муил аяқталады, ал одан әрі қарай көз жетер жерге дейін Рохирримнің жасыл теңіз шалғынды жазығы созылып жатыр.

— Қараңдар! — деп айғайлап жіберді Леголас, сөйтті де төбелеріндегі бозғылт аспанға қарап саусағын шошайтты. — Тағы да сол бүркіт! Өте биікте ұшып жүр! Осы жерден солтүстікке қарай ұшып бара жатқан сияқты. Өзінің жылдамдығына көз ілеспейді. Қараңдар!

— Жоқ, тіпті менің қырағы көзімнің өзі оны анықтап көруге шамасы келмей жатыр, мейірімді досым Леголас! — деді Арагорн. — Ол өте алыста ұшып жүрген болуы керек. Қызық, егер бұл дәл сол мен көрген құс болатын болса, оған берілген тапсырма қандай болды екен? Бірақ мына жаққа қараңдаршы… менің қос жанарым жақын жерден бұдан да маңыздырақ бірдеңені шалып қалған секілді. Бірдеңе жазықпен қозғалып келе жатыр.

— Және олардың саны өте көп, — деді Леголас. — Үлкен әскер жаяулатып келе жатыр. Бірақ олардың кім екенін тап басып айта алмаймын. Оларға дейінгі қашықтық, менің ойымша, алпыс шақырымнан кем емес болуы керек. Мына тегіс жазықтық қашықтықты дәл өлшеуге кедергі болып тұрғанын қарашы, әттең.

— Не десек те, маған салсаңдар, бізге ендігі жерде жол табу үшін із кесіп шаршаудың қажеті шамалы, — деді Гимли. — Одан да тездетіп төменге, жазыққа түселік.

— Орктар пайдаланған қысқа жолдан да ыңғайлы төте жолды таба алатынымызға сенбеймін, — деді Арагорн.

Енді бұлар күндізгі жарық барда жаудың соңынан жүріп отырды. Орктар барынша жылдам жүргенге ұқсайды. Жүргінші ізкесушілер қайта-қайта жолдан түсіп қалған немесе лақтырып тастап кеткен тамақ қалдықтары, қатқан қара нан, жыртылған қара жамылғы, жартасқа соғылған темір өкшелі ауыр етік және тағы да басқа кәкір-шүкір заттарды тауып алумен болды. Жердегі іздер бастапқыда қырқаның жоғары жағына бастаған болатын, одан өткен жолаушылар жартасқа келіп тірелетін аңғардың қасынан бір-ақ шықты. Оның төменгі жағында сарқырап ағып жатқан бұлақ дауысы естіледі. Осы тар аңғардың ішінде тік баспалдаққа ұқсайтын, төмендегі жазыққа апаратын бұдыр-бұдыр соқпақ жол бар екен.

Төменге түсе салғаннан-ақ жасыл теңіз секілді жайқалып, тербеліп, Эмин Муилдің етегінде созылып жатқан Роханның көк майса шөбіне тап болады екенсің. Жоғарыдан құлап аққан бұлақ суы қалың өскен бұталар мен су балдырларының арасына кіріп жоғалады. Жолаушылар оның Энтвош жазығының батпақты шалшығына қарай жасыл жерасты жолы бойымен жайпақ беткейге сарқырап аққан дауысын ғана ести алады. Бұл жерде тіпті қыс та сонау төбешіктердің арғы жағында қалғандай көрінеді. Мұндағы ауа да жұмсақ әрі жылырақ екен. Көктем басталғанда жер-дүниені алып кететін жағымды иіс танауыңды жарып жіберетін тәрізді. Жасыл-желек сөлі де шөптер мен жапырақтарға құйылып жатқандай. Леголас терең дем алды, онысы шөл даладан келіп, шөлін басқан адамның асыға жұтқан деміне ұқсады.

— Ах! Көктің иісі! — деді ол. — Ұйқыдан оянғанның өзі қандай керемет! Кеттік, жүгірейік!

— Жеңіл аяқтар мынадай жермен шапшаң жүгірсе керек, — деді Арагорн. — Ол орктардың темір қағылған аяғына қарағанда әлдеқайда жылдамырақ. Дәл осы себептен біздің жолымызды қысқарту мүмкіндігіміз бар.

Олар күшті бір иістің артынан иттерше тізбектеле қозғалды, көздерінде үміт пен сенім оты пайда болды. Батысқа қарай тура бастап апаратын кең жолды орктар таптап, әдемілеп із салып, дайындап кетіпті. Орктардың аяғының астында аяусыз жаншылған Роханның тәтті шөбі қарайғандығы сондай, әдемі түсінен түк қалмағандай. Біраздан соң Арагорнның қатты айғайлаған дауысы шықты. Сөйтті де артына жалт бұрылды.

— Тоқтаңдар! — деп жанұшыра айғай салды. — Менің артымнан жүрмеңдер! — Ол негізгі ізден шығып, оңға қарай жүгіре жөнелді. Сол жаққа қарай бөлініп кеткен кішкентай жалаң аяқ ізді байқап қалыпты. Бірақ ол іздерді де негізгі ізден осы бағытқа қарай бұрылып жүрген орктардың іздері таптап тастапты. Содан кейін барлық іздердің кері қарай бұрылғаны ап-анық көрініп жатыр, алайда ортақ соқпақ жолда ештеңені айыру мүмкін емес. Ең шеткі алыстағы нүктеден Арагорн жерге еңкейді де, шөптің үстінен бір затты алып, кері қарай жүгіре жөнелді.

— Иә, — деді ол. — Мынау анық хоббиттердің іздері. Менің ойымша, бұл Пиппиндікі болуы тиіс. Оның іздері Мерридікінен кішкентайлау. Мынаған да қараңдаршы! — Оның қолындағы ормансыз алқаптағы таңғажайып әрі керемет, жаңа ғана жұлынып алынған шамшат жапырағы күннің сәулесімен шағылысып, жарқ ете қалды..

— Бұл эльф жамылғысындағы түйреуіш қой! — деп Гимли мен Леголас қосарлана жарысып айғай салды.

— Лориеннің жапырақтары тектен-текке түспейді, — деді Арагорн. — Және кездейсоқ түсуі де мүмкін емес! Артынан келе жатқандарға белгі тастап кеткен болуы керек. Менің ойымша, Пиппин өз ойын жүзеге асыру үшін осы жаққа қарай қашып шыққан.

— Демек, ең болмаса, Пиппин тірі деген сөз, — деді Гимли.

— Ол ақылын да, аяғын да өте орынды қолдана алған. Мұнысы көңіл жұбатарлық іс, яғни біз орктарды тектен-тек аңдып келе жатқан жоқпыз.

— Осы батылдығы үшін оны қатты жазалай қоймаған болар деп үміттенемін, — деді Леголас. — Кеттік! Тезірек! Осы бір ойнақтаған балаларды тұтқында ұстау деген ой басыма келсе болды, жүрегім өртеніп кетердей болады.

Күн тал түсте қақшиып дәл төбеге келді де, түс ауа еңкейіп, төмен түсе бастады. Алыста оңтүстіктегі теңіз жақтан жеңіл ақ бұлттар желмен бірге жөңкіп көшуде. Күн де ұясына қонуға асығуда. Көлеңкелер де ұзара түскен. Жол кесушілер әрі қарай жүре берді. Боромирдің ажал құшқанынан бері бір тәулік уақыт өтті, орктар әлі де болса алда кетіп барады. Жазықтан оларды көру тіпті мүмкін болмай қалды.

Түн қараңғылығы түскен кезде, Арагорн тоқтады. Күні бойы дамылсыз жүрген топ тек қана екі рет дем алған болатын. Енді міне, бұлар таңертең ғана болған шығыс қорғанынан алпыс шақырымдай жерге алыстапты.

— Біздің алдымызда тағы да қиын таңдау тұр, — деді Арагорн. — Түнімен бойымызда күш-қуатымыз барда дем алмастан жүрген дұрыс па, әлде тынығып аламыз ба?

— Егер жауларымыз тынықпайтын болса, біз демалып жатқан кезде олар бізден қара үзіп, көп жер алға кетіп қалады ғой, — деді Леголас.

— Тіпті орктардың өздері де жолда демалатын шығар енді? — деп сұрады Гимли.

— Орктар күннің астында сирек жүреді, бірақ мыналар алған беттерінен қатпайтын секілді, — деді Леголас. — Шамалауымша, бұлар түнде демалатындарға мүлдем ұқсамайды.

— Бірақ біз олардың артынан түнімен жүріп отыратын болсақ, іздерін көре алмаймыз ғой, — деп қарсылық білдірді Гимли.

— Менің көзім алдамаса, бұл іздер тік кеткен, не солға, не оңға бұрылмаған, — деді Леголас.

— Мен мына тізбекті ұстаған күйі сендерді қараңғыда алып жүре алар ма екенмін, — деді Арагорн, — алайда, егер олар басқа жаққа бұрылған болса, күндіз олардың ізіне қайта түсу үшін тағы да көп уақыт жоғалтамыз.

— Оның үстіне біз тек күндіз ғана олардың іздерінің басқа жаққа бұрылғанын байқай аламыз, — деп ескертті Гимли. — Егер тұтқындардың біреуі қашып кетсе немесе олардың біреуін өзенге, шығысқа қарай алып кететін болса, біз қастарынан өте шығамыз және бұл туралы білмейтін де боламыз.

— Дұрыс айтасың, — деді Арагорн. — Әйткенмен, егер мен мына іздерді дұрыс тани алсам, ақ қолдың орктары жеңіске жеткен болуы керек. Дәл қазір олардың әскері түгелімен Изенгардқа қарай кетіп барады. Олардың қазіргі бағыттары менің болжамымның дұрыстығын көрсетеді.

— Десе де, орктардың шешімдері туралы кесіп айту қиын, — деді Гимли. — Ал қашып кеткендер ше? Қараңғыда жүріп отырсақ, осы іздер бізді бір жерге алып барар еді.

— Осы жағдайдан кейін орктар сақтықты күшейте түспек, ал тұтқындар болса, әлдері құрып, титықтап бітеді, — деді Леголас. — Олар енді қаша алмайды, яғни сырттан келер басқа көмек жоқ. оларға тек біз ғана көмектесе аламыз. Оны қалай жүзеге асыруға болатынын түсінсем бұйырмасын, бірақ алдымен оларды қуып жетуіміз керек.

— Біздің тайпамыздағы гномдардың ішіндегі ең әлсізі болмасам да, көпті көрген, талай жерді кезген саяхатшы — менің өзім Изенгардқа дейінгі жолды демалмай, бір жерге тоқтамастан жетіп барамын деп айта алмаймын, — деді Гимли. — Менің де жүрегім күйіп, қан жылап жатыр, менің де мейлінше жылдамырақ жетіп, шайқасқа түскім келіп тұр. Бірақ дәл қазір әрі қарай жолымды жалғастыруым үшін аз да болса дамылдап, демалғаным дұрыс. Ал егер де біз үшін тынығудың пайдасы болса, түнгі уақытты таңдау керекпіз.

— Таңдау жасау әркез қиын нәрсе, — деді Арагорн.

— Сонда біздің дауымыз қалай шешілмек?

— Сіз біздің көшбасшымызсыз, — деді Гимли. — Және таңдауды да сіз секілді өте тәжірибелі ізкесуші жасауы тиіс.

— Менің жүрегім әрі қарай жолдан қалмай, жалғастыра бер деп тұр, — деді Леголас. — Бірақ біздің ауызбіршілігіміздің болғаны маңызды. Мен сіздің шешіміңізбен толық келісемін.

— Сендер таңдауды ең қабілетсіз жанға беріп тұрсыңдар, — деді Арагорн. — Біз Аргонаттан [2] өткен уақыттан бастап, менің қабылдаған шешімдерімнің барлығы да бұрыс болып жатыр! — Ол үндемей солтүстік пен батыс жақтан түнеріп келе жатқан қараңғылыққа қарады. — Біз тас түнекте түртінектеп жүрмейміз, жоқ, — деді ол ақырында. — Ізді жоғалтып алу немесе көрмей өтіп кету қаупі мен үшін өте жоғары секілді. Егер айдың жарығы жеткілікті болғанда, әрі қарай жүре беруге болар еді. Бірақ, өкінішке орай, ай ерте отырады. Оның үстіне жаңа туған ай болғандықтан, жарығы да әлсіз.

— Бүгін айдың өзін де бұлт орап алыпты, — деп күбірледі Гимли. — Егер Галадриэль патшайым Фродоға бергендей бізге де жарығын аямай сыйласа ғой, шіркін!

— Ол өзіне қажет жерде ғана таратылатын болады, — деді Арагорн. — Оның алдында нағыз шым-шытырық, шешімі қиын іс жатыр. Ал уақыттың шеніндегі ұлы істердің ішінде біздің міндетімізге бұйырғаны осы ғана. Мүмкін, мұның барлығы әуел бастан-ақ пайдасыз, бос әурешілік болған шығар. Не десек те, біз бұл жағдайды жақсарта да, бұза да алмаймыз. Бірақ мен өз таңдауымды жасадым. Сондықтан уақытты мейлінше тиімді қолдануға тырысайық!

Тол Брандирдің көлеңкесінде өткізген түннен бастап көз шырымын алмағандықтан болар, жерге жата салысымен бірден ұйқыға кетті. Таң бозарып атқанға дейін ол ұйқысынан тұрып алды. Гимли әлі де ұйықтап жатыр, ал Леголас қараңғылықта солтүстік жаққа қарап, үнсіз, желсіз түндегі жас ағашқа ұқсап қақшиып ойланып тұр.

— Олар тым алыста, — деді ол күрсінген күйі Арагорнға бұрылып. — Менің жүрегім сезеді, олар осы түні дем алмады. Енді оларды тек бүркіт қана қуып жете алады.

— Қалай болған күнде де біз олардың артынан баруымыз қажет, — деді Арагорн. Еңкейді де, гномды иығынан түртіп оятты. — Кеттік! Біздің жолға шығуымыз керек! — деді оған. — Із суып кетеді.

— Бірақ әлі тас қараңғы ғой, — деді Гимли. — Тіпті Леголастың өзі жотаның үстінен оларды күн шыққанша қарап таба алмайды.

— Мен оларды тек жотаның үстінен қарағанда ғана емес, жазықтан да, айдан да, тіпті күннің астынан да көре алмаймын ба деп қорқамын, — деді Леголас.

— Көз жанарының күші жетпеген кезде, жерден шыққан дыбыс көмекке келеді, — деді Арагорн. — Олардың ауыр аяқтарының дыбысынан жер қақ айырылуы керек. — Ол жерге жата қалып, құлағын тосты. Оның қимылсыз ұзақ жатқаны соншалық, Гимли оны есінен танып немесе қайтадан ұйықтап кетті екен деп ойлап қалды. Таң да атты, айналаға сұрланып жарық тарай бастады. Біраз уақыттан соң Арагорн орнынан тұрған кезде достары оның бетіне қарады. Жүзінің боп-боз әрі жабырқаулы екенін анық байқаса керек. Жанарынан бір мазасыздық сезіледі.

— Жерден шыққан дауыс өте әлсіз әрі түсініксіз, — деп түсіндірді ол. — Бірнеше шақырым айналасында бізден басқа жүрген тірі жан жоқ. Біздің жауларымыздың аяқ алыстарының дауысы өте алыстан естіледі, әлсіз естілуінің де себебі сол болар. Бірақ жылқы тұяғының дауысы анық естіліп жатыр. Мен оларды тіпті түсімде көріп, соның кесірінен біраз мазам қашқанын қазір ғана түсіндім. Бұл жылқылар батысқа шауып барады. Бірақ олар бізден тым ұзап кеткен. Бағыттары да солтүстікке ауысса керек. Ол жақта не болды екен?

— Кеттік! — деп айғай салды Леголас.

Із кесудің үшінші күні осылай басталды. Олар еш жерге аялдамастан, ұзақ уақыт бойы жүріп отырды. Көктегі жөңкіген бұлттармен жарысып, шақырайған күн астында жүру қиын болғандығына қарамастан, зырылдап жүгірумен болды. Үшеуіне қарап, жүректерін күйдіріп бара жатқан отты ешқандай да шаршау сезімі өшіре алмайтынын түсіну қиын емес-тін. Бір-бірімен тым аз сөйлесті, кейде мүлде жұмған ауыздарын ашпады. Өздерінің жамылғыларымен түстес келген шөл даланы да кесіп өтті. Сұрғылт жасыл түсті жамылғы жамылған бұларды шөптен ажырату қиын еді. Тіпті тал түстің өзінде эльфтердің қырағы көзінен бөлек тіршілік иесінің дәл қасына келіп қалғанда ғана байқауы мүмкін болатын. Олар эльфтердің ерекше наны лембасты [3] сыйлағаны үшін Лориен ханымға іштей қайта-қайта алғыс айтумен болды. Бұл тағамды тіпті жүгіріп бара жатып жеп алып, күш жинап алуға болатын еді.

Күні бойы жауларының іздері бұларды еш бұрылыссыз және үздіксіз солтүстік-батысқа қарай бастап келді. Кешке қарай олардың алдынан төмендегі дөңге барып тірелетін ұзыннан-ұзаққа созылған ормансыз жазық дала кездесті. Бұлар осы дөңдерге қарай солтүстікке бұрылғанда орктардың іздері де анық көріне бастады. Өйткені жер де қатқылданып, шөптің бойы да қысқара бастайды екен. Шалғайда сол жақтан күміс жіп секілді жарқырап, жап-жасыл болған Энтвош өзені ағып жатыр. Одан өзге ешқандай қимыл байқалмайды, Арагорн бұл маңайдан не аңның ізін кездестірмей, не адамды көре алмағандарына қатты таң қалумен болды. Қазіргі уақытта тұман мен бұлттардың арасында жасырынып қалған орманды Ақ таулар баурайында орналасқан Рохиррим мекені алыстағы оңтүстік жақта қалды. Бірақ бұрын жылқы әміршілері табын-табын жылқыларын өз патшалығының солтүстік-шығыс бөлігіндегі жайылымға шығаратын. Бұл жерде тіпті қыста да шатырда тұратын малшылар жиі кездесетін, бірақ дәл қазір бұл мекен қаңырап бос қалған. Айналаны өзінен басқа әлем мүлде жоқ секілді меңіреу үнсіздік басып тұр.

Жарық дүниені қараңғылық келіп басқан кезде бұлар тағы да тоқтауға мәжбүр болды. Енді екі реттен алпыс шақырымға жуық жерді Рохан жазығымен жүріп өтті, Эмин Муил қабырғалары шығыстағы түтін арасына сіңіп көрінбей қалған. Жаңа туған жас ай тұманды аспанда көрініп тұрғанымен, жарығы тым аз еді, ал жұлдыздар болса, тіпті де көрінбейді.

— Енді мен өзіміздің тоқтағанымызға одан сайын өкініп тұрмын, — деді Леголас. — Мына орктарың арттарынан Сауронның өзі қамшымен қуғандай, алды-арттарына қарамастан зымырап кетіпті. Бұл уақытта олар орман мен қара дөңдерге жетіп алып, ағаштардың көлеңкелерін саялап кетіп бара ма деп қорқамын.

— Бұл дегенің, біздің үмітіміздің сөніп, жұмысымыздың аяқ асты болып, еңбегіміздің еш болғаны ғой, — деді Гимли.

— Үмітіміз өшуі мүмкін, алайда осының бәрін текке жасадық деп айта алмаймын, — деп қарсылық білдірді Арагорн. — Бізге енді артқа қайту жоғынан… бірақ мен қажыдым, шаршап біттім, әлім қалмады. — Ол артқа бұрылып, жүріп өткен жолына қарады. — Мына жерде маған түсініксіз бір нәрсе бар және мына мүлгіген тыныштық та біртүрлі, сенімсіздік тудырып тұр. Мен, шынымды айтсам, тіпті ана бозарған айға да сенуден қалдым. Жұлдыздар да көрінбейді. Мен ешқашан өмірімде осылай діңкем құрып, шаршамаған болармын, бірде-бір ізкесуші дәл осылай қалжырамайтын шығар. Біздің жауларымызға қандай да бір беймәлім күш-қуат беріп, олардың жылдамдығын арттырып жатқан сияқты. Сол белгісіз күш біздің арамызға шаршау деген кедергі қойып қойғандай. Бір қызығы, шаршауды дене мүшемізбен емес, жүрегімізбен сезінуіміз.

— Дұрыс! — деді Леголас. — Мен мұны Эмин Муил қабырғаларынан төмен түскен сәттен бастап-ақ сезінген болатынмын. Бұл сезім біздің артымызда емес, алдымызда. — Сөйтті де ол жарты айдың астында қараңғылыққа еніп бара жатқан Рохан жазығын нұсқады.

— Саруман! — деп міңгірледі Арагорн. — Бірақ ол да бізді кері қайтара алмайды! Біздің тағы да тоқтауымыз керек. Қараңдар! Тіпті ай да бұлттың артына кіріп жоқ болды. Алайда күн қайтып көтерілгенде жолымыз бізді солтүстікке бастайтын болады.

Әдеттегідей бірінші болып Леголас ұйқыдан тұрып алды. Ол тіпті де ұйықтаған адамға ұқсамайды.

— Ояныңдар! Ояныңдар! — деп айғай салды ол. — Күн шығып келеді! Қызыл арай! Орман шетінде бізді бүгін қызық нәрселер күтіп тұрған сияқты. Жақсылық па, жамандық па? Мен оны нақты білмеймін, бірақ ол жақта бізді көп нәрсенің күтіп тұрғаны анық. Тұрыңдар!

Қалғандары да орындарынан атып тұрып, кідірместен бірден жолға шығып кетті. Ақырындап алдағы дөңнен төмен қарай түсетін жолға жақындап келеді. Түскі уақыт таяп қалған кезде із кесушілер сол жолға да келіп жетті. Жасыл беткейлер бұлардан құдды бір солтүстікке қарай қашып бара жатқан сияқты. Аяғының астындағы жер құрғақ, ал шөптің ұзындығы қып-қысқа екен. Үшеуінің тұрған жерлері мен қалың өскен қоғалы қамыстың арасынан жылтырап қана көрініп, ағып жатқан өзен арасында он шақырымдай жер телімі бар. Оңтүстік беткей жақтағы көкжиектен тура батысқа қарай әбден аяқ астында қалып тапталған үлкен шеңбер пішіндес жер орналасыпты. Сол шеңберден әрі қарай тағы да орктардың аяқ іздері жалғасқан, олар дөңнің төменгі жағындағы құрғақ жермен солтүстікке қарай бұрылады. Арагорн кілт тоқтады да, жердегі іздерге мұқият зер салып қарады.

— Олар осы жерде біраз демалған, — деді ол, — бірақ тіпті ең шеткі іздің өзіне қарасам, тым ескі, бұрынғы екені сезіледі. Леголас, сіздің жүрегіңіз шындықты айтып тұр ма деген уайымым бар. Орктардың осы жерде болғанынан бері үш рет он екі сағаттан уақыт өтіп кеткен. Егер олар дәл осы қарқынмен жылжып отырса, кеше күн бата Фэнгорнның шекарасына жетіп қоюлары әбден мүмкін.

— Мен не солтүстіктен, не батыстан ештеңе де көріп тұрған жоқпын, тек түтіннің астында қалған шөптер ғана көзге ілінеді, — деді Гимли. — Егер дөңге шықсақ, орманды көре аламыз ба?

— Ол өте шалғайда орналасқан, — деді Арагорн. — Қателеспесем, мына беткей солтүстікке қарай тоқсан не одан да көп шақырымға созылып жатыр. Тек содан кейін ғана солтүстік-батысқа, Энтвошқа бұрылады, оның ар жағында тағы да жүз елу шақырымнан астам жүретін жол қалады.

— Енді не істейміз, жүрейік, — деді Гимли. — Менің аяғым шаршау дегенді ұмытып, тек алға жүре беруі керек. Егер жүрегім тыныш болса, жүру де оңайырақ әрі жеңілірек болар еді.

Олар беткейдің шетіне келіп жеткенде күн де ұясына қонуға асығып жатқан болатын. Ізкесушілер сағаттар бойы еш тоқтаусыз жүріп отырған еді. Сондықтан да олардың аяқ алыстары бәсеңдеп қалды. Гимли тіпті бүкірейіп кеткен. Гномдар әдетте жұмыста да, жолда да тастай берік болады, бірақ мынадай ұзаққа созылған із кесу оның жүрегіндегі үміт отын өшіріп, жігерін құм қылып жіберген секілді. Арагорн да оның артынан үнсіз қабағын түйіп келе жатыр, қайта-қайта біресе жердегі іздерге үңіліп, біресе аспандағы белгілерге қарап қояды. Тек қана Леголас ештеңе болмағандай, сол сергек қалпын сақтап келеді, аяқ алысы да жеңіл, тіпті жүрген жерінде аяғының іздері қалмағанына қарап, оны жер басып жүріп келе жатыр деудің өзі қиын еді. Өзіне қажеттінің барлығын ол эльфтердің нанынан алып келеді. Ал ұйықтағанын ұйқы деп атаудың өзі қызық, тек қана миын тынықтырып алуға тырысатын сияқты. Кейде күндізгі жарықта көздері ашық күйі эльфтердің таңғажайып түс әлемінде жүр ме деп ойлайсың.

— Кеттік, ана жасыл дөңге шығайық! — деді ол.

Екеуі оның артынан қалжыраған күйі ере берді, ұзыннан-ұзаққа созылған беткейді бойлап жоғары көтеріліп, ақыр соңында ең төбесіне де жетті. Бұл дөң жұп-жұмыр, дөңгелек әрі ешқандай өсімдік өспегендіктен тап-тақыр екен. Беткейдің солтүстік жақ бетінде өзінше бөлек орналасыпты. Күн ұясына бата бастағандықтан, кешкі көлеңке де перде секілді айналаны жаба бастады. Жолаушылар осы бір меңіреу тыныш әрі тылсым, өлшемсіз сұр әлемде жалғыздан-жалғыз келеді. Тек сонау алыста, солтүстік-батыс жақта сөніп бара жатқан жарықтан бұл жердегіден де қоюырақ қараңғылық көрінеді. Ол — Тұманды тау мен оның етегіндегі орман болса керек.

— Бағыт таңдауға септігін тигізетіндей ештеңе де көрінбейді, — деді Гимли. — Тағы да дамылдап, түнді осы жерде өткізуімізге тура келеді. Күн де салқындап кеткен сияқты.

— Жел солтүстіктен соғып тұр. Қар жауғаннан болар, күн де суық, — деді Арагорн.

— Ал таңертең ол шығыстан ескен еді, — деді Леголас. — Егер демала алсаңдар, тынығып алыңдар. Бірақ үміттеріңді біржола өшіріп тастамаңдар. Ертеңгі күні не болатыны мүлдем белгісіз. Не нәрсенің шешімі болсын, күннің шығуымен табылады.

— Із кесу басталғалы үш рет күн шықса да, бұл іс ешқандай шешімін таппады, — деді Гимли.

Түн салқын болды. Арагорн мен Гимли мазасызданып, дұрыс ұйықтай алмай шықты, олар қастарындағы Леголастың әрлі-берлі жүргенінен немесе қастарына келіп қақиып тұрғанынан, одан қалса, өз тілінде ыңылдап ән айтқанынан оянып кете берді. Түн осылайша сырғып өте шықты. Бәрі бірге күн көтерілмей тұрып, бұлтсыз, тап-таза аспандағы таңның бозарып атып келе жатқанын бақылап отырды. Жел шығыс жақтан ұрып, барлық тұманды сейілтіп жібергенде, жарқ ете қалған жарықтан олардың көз алдарында түнерген жалаңаш мекен ашыла кетті. Алда шығыс жақтан Роханның азынаған желі соғып тұрған таулы қыраттарын көрді. Бұған дейін оны олар бірнеше күн бұрын өзен жақтан көрген болатын. Солтүстік-батысқа қарай Фэнгорнның қалың орманы созылып жатыр. Жүз елу шақырым жерден оның көлеңкелі шеті басталады, ал одан әрі қарай ол көгілдір түтін арасына еніп жоқ болады. Одан әрі сұр бұлт арасында жүзіп жүргендей Тұманды таудың ең соңғы биігі Мотодрастың шыңдары көрінеді. Орман ішінде бұларды жыландай бұралаңдап аққан Энтвош қарсы алды. Бұл тұста оның ағысы қатайып әрі сағасы да тарылады екен, ал жағалауларында бұта-тал қаптай өссе керек. Орктардың іздері беткейден өзенге қарай бұрылыпты.

Жолдағы іздерді жіті бақылап келе жатқан көз жанарын алдымен өзенге, содан кейін орманға қарай бұрған Арагорн жасыл шөптің үстінде белгісіз бір қарайған дақтың жылдам жылжып келе жатқанын көрді. Ол жерге жата қалды да, құлағын тосып, тың тыңдай бастады. Оның қасында тұрған Леголас болса, өзінің ашық түсті эльф көзін жіңішке қолымен көлегейледі. Көргені ешқандай да дақ емес, көлеңке де емес екен. Кішкентай салт аттылардың пішіндері, олардың найзаларының үшкір ұшындағы жарқыл әлсіз жарқыраған жұлдыздарға ұқсайтын, оны қарапайым адамдардың байқауы мүмкін емес. Олардың артын ала қою түтін аспанға будақтап көтеріліп келеді.

айналада Гимли жел қимылдатып жатқан шөптің сыбдырын ести алатындай тыныштық орнаған еді.

— Салт аттылар! — деп шошына айғай салған Арагорн орнынан атып тұрды. — Қаптаған салт аттылар бізге қарай шауып келе жатыр.

— Иә, — деді Леголас, — саны шамамен жүз бес. Олардың сары шашы мен жарқылдаған найзалары көрінеді. Көшбасшыларының бойы өте ұзын екен.

Арагорн оған қарап күлімсіреді.

— Эльфтердің қырағы көзі, — деді ол.

— Оларға дейін шамамен алпыс бес шақырымдай жер бар, — деді Леголас.

— Алпыс бес пе, бір ме, бәрібір емес пе? — деді Гимли. — Біз мына тап-тақыр жерде олардан жасырынып қала алмаймыз. Оларды күтеміз бе әлде әрі қарай жүрісімізді жалғастыра береміз бе?

— Біз оларды күтіп аламыз, — деді Арагорн. — Мен шаршадым, әрі мынау із кесуіміз де ешқандай нәтиже бермеді. Немесе басқа біреулер біздің алдымызды сәтті орап кеткен. Мына салт аттылар орктардың ізімен кері қайтып келеді. Мүмкін, олардан бір жаңалық алып қалармыз.

— Немесе найзасына ілініп кетерміз, — деді Гимли.

— Олардың үш аты бос келеді, бірақ арасынан хоббиттерді көре алмай тұрмын, — деді Леголас.

— Мен олардан тек жақсы хабар аламыз деген жоқпын, — деді Арагорн. — Бірақ жақсы болса да, жаман болса да, біз оларды осы жерден күтіп аламыз.

Үш дос бозарған аспан астында тез-ақ көзге түсіп қалатын болғандықтан дөңнің төбесінен төмен түсті. Біраз жер жүрген соң, жамылғыларын жамылып алды да, шөп үстіне жайғаса кетті. Дәл осы сәтте уақыт жылжымай қойып, тіпті бір орнында тұрып қалғандай көрінді. Осы сәттің ақырын жылжығаны соншалық, мұның бәрі бұлар үшін өте ауыр тиді. Суық жел де өңмендерінен өтіп барады. Гимли біртүрлі мазасызданып кетті.

— Бұл салт аттылар туралы не білесіз, Арагорн? — деп сұрады ол. — Аяқастынан келетін өз ажалымызды күтіп отырған жоқпыз ба осы?

— Мен олардың арасында болып көргенмін, — деп жауап берді Арагорн. — Олар бірбеткей, өр мінезді, көкірек болып келеді, бірақ жүректері әркез шындық деп соғады. Көркем ой мен іс-әрекетке жомарт бұл жандар батыр болғандарына қарамастан дөрекілік дегенді білмейді, ақылды болғандарымен аса білімді де емес. Олар кітап жазбайды, бірақ құдды қараңғы жылдардағы балалардың ән салатыны секілді әуелетіп шырқағанды ұнатады. Бірақ бұл жерде кейінгі жылдары не болғанынан хабарсызбын. Рохирримнің сатқын Саруман мен Сауронның қыспағында өзін қалай ұстайтынын да білмейді екенмін… Олар бұрын гондор халқымен жақсы дос болатын, десе де, өздері оларға мүлде ұқсамайды да. Баяғы ұмыт болған жылдарда оларды солтүстік жақтан жас Эорл [4] алып келген еді. Сол себепті гондор халқын орман жақтағы Дейл мен Беорнигтен шыққан берд халқының ұрпағы деуге болады. Олардың арасынан көптеген бойы ұзын және келбетті, Рохан салт аттыларына ұқсайтындарын көруге болады және олар да орктарды жақтырмайды.

— Бірақ Гэндальф оларды Мордорға салық төлейді деп айтты ғой, — деді Гимли.

— Ол қаңқу сөзге Боромир қалай сенсе, мен де солай сенемін, — деді Арагорн.

— Қысқа уақытта шындықтың барлығын да білетін боламыз, — деді Леголас. — Олар жақындап қалды.

Ақырында Гимлидің өзі де жақындап қалған ат тұяғының дүбірін анық естіді. Салт аттылар іздердің артымен жүріп отырып, өзеннен бұрылды да, беткейге қарай құйғытып шауып барады. Құдды бір жүйткіген жел ме дерсің!

Үш достың құлағына олардың қиқулаған дауыстары анық естіле бастады. Міне, салт аттылар күркіреген күндей даурығысып, улап-шулап дәл қастарына жақындап келді. Көшбасшылары дөңнің етегін бойлап, артындағы әскерін беткейдің батыс шетін жағалай оңтүстікке қарай бастап барады. Оның артынан еріп келе жатқанның бәрі ешқайда қарамастан шаба жөнелді. Олардың жарқыраған найзалары, киген сауыттары жылтылдап, көздің жауын алады.

Мінген аттарының бәрі дерлік биік, мықты әрі текті екені көрініп тұр. Сұр қылдары жылтылдап, ұзын құйрықтары ауада желбірейді, жалдарын әдемілеп өріп, мойындарына орап қойыпты. Аттың үстінде отырған шабандоздар да оларға әбден лайықты, жарасып-ақ тұр. Бұл халықтың бойлары ұп-ұзын, аяқ-қолдары балғадай. Ақшыл-сары түсті шашын арттарына буып қойғандықтан дулығаларының астынан шығып тұр. Сұп-суық бет-жүздеріне қарап, қатал адам деуге болады. Қолына шағаннан жасалған ұзын найза ұстапты. Жамылғыларын бояп алған, ал қалқандарын арқаларына тастапты. Ұзындығы тізелерінен төмен түсетін қылыштары белдіктерінде сауыттарына ілініп тұр.

Олар жұптасып шауып қастарынан өте берді. Араларынан арагідік біреуі аттан тұрып жан-жақты барлап қойып келе жатқандарына қарамастан, өздерін бақылап отырған мына үшеуін ешқайсысы да байқай қоймады. Әскер осы күймен қастарынан шауып өте бергенде Арагорн орнынан ұшып тұрды да, айғай салды:

— Роханның салт аттылары, солтүстіктен не хабар?

Желмен жарысып, құйындай шауып бара жатқан салт аттылар көз ілеспес жылдамдықпен әрі керемет шеберлікпен аттарын кілт тоқтатты да, жан-жаққа тарап кетті. Қас қаққанша үш дос салт аттылардың шеңбер құрып, өздерін сол шеңбердің ішіне алғандарын түсіне бастады. Салт аттылар олардың артында, алдында және жан-жақтарында қаптап тұр. Арагорн үндемеді, ал ана екеуі оқиға әрі қарай қалай өрбитінін ойлап, қозғалмай бір орындарында мелшиіп қатып қалған.

Салт аттылар сөзсіз, айғайсыз күтпеген жерден тоқтай қалды. Сансыз найза бұларға қарап кезеліп тұр, кейбір салт аттылар тіпті садақтарын дайындай бастады, ол аздай араларында жебелерін тартып тұрғандары да бар. Бір кезде араларынан өзгелерге қарағанда ұзынырақ біреуі алға суырылып шықты, дулығасының самайынан буылған шашы шығып тұр. Оның жақын келгені соншалық, найзасының ұшы Арагорнның кеудесіне келіп тірелді. Бірақ сонда да Арагорн орнынан тырп етіп қозғалмады.

— Сендер кімсіңдер және бұл жерде не істеп жүрсіңдер? — деп салт атты батыстықтардың ортақ түсінікті тілінде сөйледі. Оның сөйлеу мәнері мен нақышы Гондордан шыққан Боромирдікіне қатты ұқсап тұр.

— Менің атым — Страйдер, — деп жауап берді Арагорн. — Мен солтүстіктен келе жатырмын. Орктарды аңдып келемін.

Салт атты атынан жерге секіріп түсті. Қасына жүгіріп келген жауынгерге аты мен найзасын ұстатты да, қылышын қынабынан шығарып, Арагорнның алдында бетпе-бет тұрып, оған қадала қарады. Ешнәрсе айтпай, тек қарап тұрды. Арада біраз уақыт өткеннен кейін ғана қайтадан тіл қатты:

— Бастапқыда мен сендерді сол орктардың өзі екен деп ойлап қалдым, — деді ол, — бірақ қазір олай емес екеніне көзім жетті. Егер сендер орктардың артынан дәл осы қалыпта еріп отырған болсаңдар, онда оларды тіпті де білмейді екенсіңдер. Орктар желдей жүйрік болып келеді. Мұздай қаруланып алып қаптаған құмырсқадай нөпір әскермен жүреді. Қолға түсірудің орнына, тіпті қуып жеткен күннің өзінде де, сендер олардың олжаларына айналған болар едіңдер. Бірақ сен, Страйдер, өзгешесің! Сенің бойыңда ерекше бір қасиет бар. — Ол қайтадан өзінің қырағы көзімен ішіп-жеп, ізкесушіге тесіліп қарай бастады. — Бұл адамның аты емес. Және киімдерің де біртүрлі. Сендер шөптен секіріп түстіңдер ме? Біздің қырағы көзімізден қалай жасырынып қалдыңдар? Сендер эльфсіңдер ме?

— Жоқ, — деді Арагорн. — Арамыздағы Леголас қана шалғайдағы Қара орман патшалығының эльфі. Бірақ біз Лотлориен арқылы келе жатырмыз. Сондықтан орман патшайымының мейіріміне бөленіп, сыйына ие болып келе жатқан жайымыз бар.

Салт атты оларға енді қайтадан жаңа бір қызығушылықпен қарап шықты. Алайда аяқастынан көз жанарында белгісіз бір қаталдық оты жарқ ете қалды.

— Демек, ол патшайымдарың көне ертегілерде айтылатын Алтын орман патшайымы екен ғой! — деді ол. — Оның сиқырынан құтылу мүмкін емес дейді. Қызық уақытқа тап болдық қой, а? Егер ол сендерден өз сыйын аямаса, демек, сендер де сиқыршы болғандарың ғой, солай ма? — Ол қабағы қатуланып Леголас пен Гимлиге салқын көз тастады. — Сендер неге үндемейсіңдер? — деп сұрады олардан.

Гимли орнынан көтерілді де, аяғының арасын ашып, нық тұрып алды, ал қолы балтасының сабына жақындап, көзінде жалын ұшқыны жарқ етті.

— Жылқы иесі, алдымен маған өз есіміңді айтшы, мен сосын саған өзімдікін айтайын, — деп жауап берді ол.

— Бұған келетін болсақ, — салт атты гномды бастан-аяқ тағы бір шолып өтті де, — жатжерлік өз атын бірінші болып айтуы керек. Жарайды, мен-ақ айтайын! Менің атым Эомер, Эомундтың ұлымын, Риддермарктің үшінші маршалымын.

— Ендеше, Эомундтың ұлы Эомер, Риддермарктің үшінші маршалы, мен — Глойнның ұлы гном Гимли, сізді мәнсіз, дөрекі сөздерді айтудан аулақ болуға шақыру керекпін. Сіз Галадриэль патшайым туралы ойланбай сөйлеп тұрсыз, оның көркінің сұлулығы сіздің түсінігіңізден әлдеқайда жоғары. Сіздің айтқандарыңызды ұмытып, кешірудің өзі қиынға түседі.

Эомердің көзінің оты жарқ ете қалды. Рохандықтар бір-біріне қарап, ашулана тіл қатысып, найзаларын кезеген күйі бұларға жақындай түсті.

— Егер сенің басың жерден соншалықты төмен болмағанда, мен оны сақалыңмен бірге шауып тастар едім, гном шебер, — деді Эомер.

— Ол жалғыз емес, — деді Леголас, сөйтті де көз ілеспес жылдамдықпен садағының адырнасын тарта бастады. — Сен соққы беріп үлгергенше, мен жебені саған қадап үлгеремін.

Эомер қылышын шығара бастаған кезде, жағдайдың ушығып бара жатқанын, өзі барып араласпаса, әрі қарай бұдан да жаман боларын сезген Арагорн олардың арасына секіріп барып тұра қалды.

— Кешірім сұраймын, Эомер! — деп дауыстады ол. — Сіз мән-жайға толық қанық болған кезде достарымды қалайша ренжітіп алғаныңызды түсінетін боласыз… Біз Роханға жау емеспіз, оның адамдарына, не жануарларына, не жылқыларына болсын кесіріміз тимейді. Соққыңызды жасамас бұрын, мені тыңдағыңыз келмей ме?

— Тыңдайын, — деді де Эомер қылышын төмен түсірді. — Бірақ жатжерліктер мынадай күдік пен қауіпке толы заманда Риддермаркке келгенде ақылдырақ болмаса болмайды. Алдымен маған өзіңіздің шын есіміңізді айтыңыз.

— Әуелі маған кімге қызмет ететініңізді айтыңызшы, — деп қарсы сұрақ қойды Арагорн. — Сіздердің Мордордағы Түнек әміршісі — Сауронға деген көзқарастарыңыз қандай?

— Мен тек қана Марк әміршісі, Тенгельдің ұлы Теоден патшаға ғана қызмет етемін, — деп жауап берді Эомер. — Біз Түнек әміршісімен сыбайлас емеспіз, дегенмен олармен жауласудан аулақпыз. Егер сіздер олардан қашып жүрген болсаңыздар, бұл жерден тез кетуге кеңес беремін. Қазір біздің барлық шекараларымыздан тыныштық кетті, жерімізге үлкен қауіп төніп тұр. Бірақ бізге бар керегі — бостандық. Бұрынғыдай тыныш әрі бейбіт өмірді аңсаймыз. Өз-өзімізбен болып, ешкімге жалтақтамай, ешкімге қызмет етпей, тәуелсіз мемлекетке айналғымыз келеді. Бұрынғы кезде қонақтарды құшақ жая қарсы алушы едік, алайда қазір сұраусыз жүрген кез келген қонаққа қонайжайлылық таныта алмаймыз. Ал, қане! Сіз кімсіз? Сіз кімге қызмет етесіз? Кімнің бұйрығына бағынып ана жексұрын орктарды біздің жерімізден іздеп жүрсіздер?

— Мен ешкімге қызмет етпеймін, — деп жауап берді Арагорн Эомерге, — бірақ Сауронның қызметшілерін кез келген жерден іздеп жүремін. Қарапайым адамдар орктар туралы көп мәлімет біле бермейді. Біз іздеп келе жатқан орктар екі жолдасымызды қолға түсіріп алып кетті. Аты жоқ жолаушы мұндай қысылтаяң уақытта не істей алады деп ойлайсыз? Сондықтан жаяу жүріп із кесу үшін ешқандай рұқсат сұрамауды ұйғардық. Ал Түнек Әміршісіне келсек, тек қылышпен шапқан соң барып бастарын санамаса, ол тіпті өз жауларының санын да білмейді. Мен қарусызбын деп айта алмаймын.

Арагорн жамылғысының алдын ашып жіберген кезде, эльф киімі жарқ ете қалды да, Андрилдің өткір жүзі аяқастынан лап еткен өрт жалыны секілді жылтырап шыға келді.

— Элендил! — деп ұрандатты ол. — Мен Араторнның ұлы Арагорнмын, мені Элессар деп атайды, Эльф тасы, Дунадан, Исилдур ұрпағы, Гондордан шыққан Элендилдің ұлы боламын! Міне қылыш, бұл сындырылып, қайтадан құйылған қылыш. Ал сендер маған көмектесулерің керек! Тез шешімдеріңді айтыңдар!

Гимли мен Леголастың ауыздары ашылып, өз жолдастарына таңдана қарап қалыпты. Олар оны мұндай қалыпта бұрын-соңды көрмеген еді. Тіпті оның бойы да ұзара түскендей, ал бұл уақытта Эомер бүрісіп, түрі де аянышты көрініп қалған болатын. Арагорнның жүзінен биліктің, тас патшалығының ұлылығын көре алды. Бір сәтке Леголасқа Арагорнның маңдайында жылтыраған тәж секілді ақ жалын жарқырап тұрғандай көрінді.

Эомер артқа қарай бір қадам жасады да, оның бетіне аса бір қорқынышпен қарады. Содан кейін ол өзінің жүзін төмен түсірді.

— Шынымен де таңғажайып уақытқа тап болдық-ау, — деп міңгірледі ол. — Түсіміз өңімізге, аңыздар шындыққа айналып жатыр ғой.

— Мырза, — деді ол, — сіз мұнда не шаруамен келдіңіз? Сіздің зілді сөздеріңіздің астарында не жатыр? Денетордың ұлы Боромирдің жауап іздеп кеткеніне біраз уақыт өтті және біздің оған берген атымыз иесіз жалғыз қайтып келді. Солтүстіктен сізді бұл жаққа айдап алып келген қай тағдыр?

— Тағдыр немесе таңдау, — деді Арагорн. — Тенгелдің ұлы Теоденге айта барыңыз, оны соғыс күтіп тұр. Сауронмен соғыс. Ешкім де дәл бұрынғы кездегідей өмір сүре алмайды, сондай-ақ өзімдікі деп сақтап келгені өзіне тиесілі болмай қалуы да әбден мүмкін. Бірақ бұл жайында біз кейінірек сөйлесетін боламыз. Егер мүмкіндігім болса, патшаға өзім барамын. Дәл қазір менің өте шұғыл шаруам бар, сол себепті сіздерден көмек сұраймын! Ең болмағанда болып жатқан жағдайдың барысынан хабар беріп отырсаңыздар. Сіздер біздің қандай шаруамен келгенімізді естіңіздер. Орктар алып кеткен жолдастарымызды құтқару мақсатында сіздердің жерге келіп жеттік. Бізге қандай көмек қолын соза аласыздар?

— Сіздерге енді олардың ізіне түсудің еш қажеті жоқ, — деді ол. — Орктар жермен-жексен болды. Біз оларды жайратып келе жатырмыз.

— Ал біздің достарымыз ше?

— Біз орктардан басқа ешкімді көре алмадық.

— Бұл бір қызық жағдай болды-ау, — деді Арагорн. — Өлгендерді тінтіп көрдіңіздер ме? Орктарға ұқсамайтын тірі жан болмады ма? Олардың дене бітімдері кішкентай ғана болғандықтан сіздерге бала болып көрінуі де мүмкін. Аяқтары жалаң аяқ, киімдері сұр түсті.

— Ол жерде не гномдар, не балалар болмады, — деп жауап берді Эомер. — Біз өлгендердің барлығын санап шықтық. Барлық қару-жарақтарын жинап алдық, өлі дененің бәрін тау етіп үйдік те, өзіміздің дәстүрге сай өртеп жібердік. Түтіндері әлі де шығып жатыр.

— Біз не гномдар, не балалар туралы айтып тұрған жоқпыз, — деді Гимли. — Хоббиттер — біздің достарымыз.

— Хоббиттер? — деді Эомер таңдана. — Ал олар кімдер? Аттары қызық екен.

— Өздері де қызық жандар, — деді Гимли. — Олар біздің өте жақын жолдастарымыз. Мүмкін, сіздер Роханда Минас Тиритті мазасыздандырған сөздерді естіген боларсыздар. Олар жарты бойлы хоббиттер.

— Жарты бойлы хоббиттер! — деп күлді Эомердің қасында тұрған салт атты. — Жарты бойлылар. Бірақ олар солтүстікте айтылатын бұрынғы ертегілердегі және әуендердегі кішкентай адамдар ғой. Өңім бе, түсім бе? Біз аңызға еніп кеткен жоқпыз ба өзі?

— Біздің ұрпақтардың қолынан келмейтін дүние жоқ, — деді Арагорн. — Себебі біз емес, артымыздан келетіндер біздің осы күндеріміз туралы әлі ғасырлар бойы аңыз етіп айтатын болады.

— Уақыт зулап өтіп жатыр, — деді салт атты Арагорнның сөзін елемей. — Біз оңтүстікке қарай кетуіміз керек, мырза. Бұл жатжерліктерді өз қияли әңгімелерімен осы жерде қалдырайық немесе аяқ-қолдарын байлап, патшамызға алып барайық.

— Тыныш! Сабыр, Эостен! — деді Эомер оған өз тілінде. — Аз уақытқа мені қалдыра тұршы. Әскерге жолға жинала берсін дегенді жеткіз, біз Энтвейдке қарай шабамыз.

Эостен міңгірлеген күйі өз әскеріне барып сөйлесе бастады. Бір уақытта барлық салт аттылар артқа қарай шегінді де, Эомерді үш жолаушымен жалғыз қалдырды.

— Арагорн, сіздің айтып бергеніңіздің барлығы қызық, әрі түсініксіз дүниелер, — деді Эомер. — Бірақ сіздің шындықты айтып тұрғаныңыз анық. Марк халқы өтірік сөйлемейді және оларды да алдап кету оңай шаруа емес. Бірақ сіз барлық мәліметті ашып айтпай тұрсыз. Қандай шешім қабылдауымды түсінуім үшін, білгеніңізді толығырақ айтып бергіңіз келмей ме?

— Мен Имладристен, көненің көзін көргендер солай атаса керек, бірнеше апта бұрын шыққанмын, — деп жауап берді Арагорн. — Менімен бірге Минас Тириттен шыққан Боромир болды. Мен онымен бірге оның әкесі — Денетордың қаласына барып, оның халқына Сауронмен арадағы соғыста көмек көрсетуім керек болған. Алайда менімен бірге келе жатқан әскерге мүлдем басқа тапсырма берілген-тін. Ол туралы сізге қазір ештеңе айта алмаймын. Біздің көшбасшымыз Гэндальф болды.

— Гэндальф! — деп айғайлап жіберді Эомер. — Сұр Гэндальф есімі күллі Маркке белгілі есім. Бірақ менің сізге ескертіп қойғаным жөн болар, қазіргі уақытта оның есімі енді патша ықыласына кепілдік бермейді. Ол халқымыздың жадында біздің жерімізге жылдар, айлар бойы өз еркімен келіп қонақ болған адам ретінде сақталған. Оны жұрт әртүрлі оқиғалармен байланыстыра отырып әңгімелейді. Кейбіреулер оны тіпті жамандық жаршысы деп те айтады.

Бұл жерде халықпен келіспеуге де болмайды, ол келген жаздан бастап біздің ісіміз кері кетті. Алдымен Саруманмен арада ұрыс басталды. Оған дейін Саруманды біз өзіміздің досымыз деп келген едік, бірақ Гэндальф келді де, Изенгардтың бізге қарсы тұтқиылдан шабуыл жасап, жойқын соғыс ашуға дайындалып жатқанын айтып ескертіп кетті. Өзінің Ортханкте тұтқында болғанын, ол жерден әзер дегенде қашып шыққанын, бізден көмек сұрап келгенін айтты. Бірақ Теоден оны тыңдағысы да келмегендіктен, Гэндальф кетіп қалған болатын. Сондықтан да Теоден бар жерде оның атын дауыстап айтпағаныңыз жөн. Ол әлі де қатты ашулы. Себебі Гэндальф патшалықтың ең жүйрік деген сәйгүлігін алды ғой. Ол сәйгүлік тек Марк әміршілері ғана мініп жүре алатын, жылқы атаулының ішіндегі көшбасшысы саналатын киелі жануар еді. Оның арғы бабасы адам тілін түсінетін Эорлдың алып жылқысы болыпты. Осыдан жеті күн бұрын сол жылқымыз қайтып келді. Дегенмен патшаның ашуы қайта қоймады, өйткені жылқы жабайыланып, өзіне ешкімді де жақындатпайтын болып өзгеріп кетсе керек.

— Демек, киелі жануар шалғайдағы солтүстіктен қайтып келетін жолды таба алған екен ғой, — деді Арагорн. — Өйткені ол Гэндальфпен қош айтысқан. Әйтсе де! Гэндальф енді оған қайта отыра алмайды! Отыра алмайды! Ол Морийдің жерасты қабатына түсіп кетті, енді ол жақтан қайтып жер бетіне шығуы екіталай.

— Бұл жаман жаңалық екен, — деді Эомер. — Кем дегенде, мен және менің қасымдағы адамдар үшін жағымсыз хабар екеніне патшамызға келгенде өзіңіз де көз жеткізетін боласыз.

— Бұл өте қайғылы хабар екенін жер бетінде тіршілік ететін адамның барлығы араға жылдар салып қана түсінетін болады, — деді Арагорн. — Алайда ұлылар құлаған кезде, артындағы мұрагерлері оның ісін жалғастырып алып кетуі керек. Мен Лориен арқылы келе жатқан осынша ұзақ жол бойында жолдастық қарым-қатынас құрып келе жатырмын. Бұл жер туралы айтпас бұрын, осы мекенге қатысты барлық шындықты біліп алғанымыз жөн болар. Сол себепті де өзен бойын жағалап Раурос сарқырамасына келіп түстік. Сіздер жер жастандырған орктардың қолынан Боромир сол жерде қаза тапты.

— Сіздің жаңалықтарыңыздың барлығы бірінен-бірі өткен қайғылы ғой! — деп айғайлап жіберді Эомер. — Минас Тирит үшін де, біз үшін де бұл орны толмас қайғы. Ол өте құрметті әрі сыйлы адам еді. Ол Маркке жиі келмейтін, өйткені соғысты көбінесе шығыстағы шекара жақтарда жүргізетін, дегенмен мен оны өз көзіммен көргенмін. Мен оны сіздердің гондорлықтарыңыздан гөрі, Эорлдың шапшаң ұлдарына көбірек ұқсаттым. Өз уақыты келгенде ол елінің керемет көшбасшысы болатынына сенімді едім. Бірақ біз Гондордан ол қаза тапты деген қайғылы хабар алмадық. Ол қашан қаза тапты?

— Бүгін оның қаза болғанына төртінші күн, — деді Арагорн. — Және сол күні кеште біз Тол Брандирдің саясынан шығып кеттік.

— Жаяу ма? — деп таңғала сұрады Эомер.

— Иә, дәл өзіңіз көріп тұрғандай.

Эомердің көзі таңданғанын жасыра алмай тұр.

— Сізге Страйдер деген есім сәйкес келмейді, Араторнның ұлы, — деді ол. — Мен сізді Қанаттыаяқ деп атар едім. Сіздің үшеуіңіздің жасаған ерліктеріңіз жылдар бойы әлемнің барлық бұрыштарында жырлануы тиіс. Төрт күннің ішінде алты жүз шақырым жол жүріп келгенсіздер! Сіздер Элендилдің батыл ұрпағысыздар!

— Ал, мырза, енді менің не істеуім керек, қандай кеңес бересіз? Мен мейлінше жылдамырақ Теоденге жетуім керек. Қасымдағы адамдардың көзінше ашып айта алмадым, сондықтан да сақтықпен сөйлесуіме тура келді. Айтқаныңыз дұрыс, біз Түнек Әміршісінің қолшоқпарларымен әлі ашық ұрыс алаңында кездеспедік, ашық жауласпадық. Патша тағының жанында жүргендер дұрыс ақыл айта алмайды, батылдарының өзі ештеңе де жасай алмайды. Бірақ соғыс сөзсіз жақындап келеді. Біз Гондормен арадағы бұрынғы одағымызды бұзғымыз келмейді, егер Гондор шайқасқа түсетін болса, біз сіздерге, әлбетте, көмектесеміз. Менің бұл сөзімді өз атымнан және маған қолдау көрсететіндердің атынан айтылды деп біліңіз. Менің аймағым — үшінші Маршал аймағы. Барлық табын мен малды Энтвоштың арғы жағына айдап жіберген болатынмын. Бұл жерде тек күзет бекеттері, әскер мен жедел барлаушылар ғана қалды.

— Демек, сіздер Сауронға ешқандай салық төлемейсіздер ғой? — деп сұрады Гимли.

— Төлемейміз және ешқашан да төлемейтін боламыз, — деп жауап берген Эомердің көзінен ашу-ыза табын көрсететін от жарқ ете қалды. — Менің құлағыма сондай бір қаңқу сөздердің жеткені рас, әлдекім өз пайдасы үшін осы жалған ақпаратты таратумен айналысып жүрген сияқты. Бірнеше жыл бұрын Түнек Әміршісі біздің жылқыларымыз үшін қомақты қаражат төлеп сатып алғысы келген, бірақ біз оған бермей қойдық. Себебі ол жануарларды өзінің жаман әрі пасық мақсаттары үшін қолданады. Ендігіде ол бізді шауып әкетуге орктарды жібереді, ал олар өз кезегінде қолына түскенін алып кетумен болды. Әкететіндері әдетте қара түсті жылқыларымыз болатын, бүгінде жылқы саны анағұрлым азайып қалды. Есесіне біздің орктарға деген өшпенділігіміз одан сайын арта түсті.

Алайда дәл қазіргі жағдайда біздің басты уайымымыз — Саруман. Ол өзін осы жерлердің әміршісімін деп жариялап жүр. Екеуміздің арамыздағы шайқастың да созылғанына бірнеше айдың жүзі толды. Ол орктарды, қасқыр мінген әскерді, өзге де таудың жабайы, жауыз жаратылыстарын әскер етіп алған. Біздің жолымызды толығымен жауып тастап, бізді шығыс жақтан да, батыс жақтан да қыспақта қалдырды, тынысымыз тарылды.

Мұндай жаумен соғысқан өте қауіпті. Ол өте қу, түрін де өзгертіп, әртүрлі кейіпке ене алады. Жұрттың айтуынша, ол қазір мына жерде болғанымен, ана жерде де, одан бөлек басқа жерлерде де бір мезгілде жүре алады екен. Үнемі басына жамылғысының күләпарасын киіп алатынына қарап, көпшілік оны Гэндальфқа ұқсататындарын айтып жүр. Оның тыңшылары кез келген саңылаудан өтіп кетеді, ал құстары, құдды бір жамандықтың белгісі ме дерсің, үнемі аспанда төбеңде қалықтап ұшып жүреді. Мұның барлығының қалай және немен аяқталарын әзірге дөп басып айта алмаймын, өйткені менің жүрегім Саруманның достары тек Изенгардта тұрмайды дегенді айтады. Алайда патша сарайына келгенде өзіңіз де жағдайдың барлығына көз жеткізе жатарсыз. Әлде сіз келмейсіз бе? Әлде сізді маған күдік пен қиындық туған қысылтаяң шақта көмекке жіберілген күш деп тектен-текке үміттеніп қалдым ба?

— Мүмкіндігім болған кезде барамын, — деді Арагорн.

— Қазір жүріңіз! — деді Эомер. — Элендил ұрпағы осындай қысылтаяң, басымызға күн туған уақытта Эорлдың ұлдарына мықты қолдау көрсете алады. Батыс жақта соғыстың басталып кеткеніне қанша уақыт болды, оның әсері бізге өз кесірін тигізбей, айналып өте қоймас деп қорқамын.

Бұл солтүстік жорыққа мен патшамыздың келісімінсіз аттанған болатынмын, мен кетіп қалған соң оның сарайында күзетте аз ғана әскер қалды. Бірақ үш күн бұрын менің барлаушыларым орк әскерінің Шығыс қабырға тұсынан түсіп келе жатқанынан хабардар еткен болатын. Олар кейбір орктарда Саруманның төсбелгісінің болғанын айтты. Менің ойымша, баяғыдан бері мойындамай келген келісім жүзеге асқан секілді, яғни Ортханк пен Түнек Мұнарасы арасында одақ орнаған. Сол себепті де мен өз халқымды қуып жібердім, ал орктарды түн қараңғылығы түспей тұрып осыдан екі түн бұрын Энт орманының шекарасында қуып жеттік. Сол жерде қоршауға алдық та, таң ата шабуылға кірістік. Мен өз әскерімнен, өкінішке орай, он беске жуық жауынгерімді және он екі жылқымды жоғалттым. Орктар сан жағынан бізден асып түсті, күшімізді дұрыс есептемеппін. Оның үстіне, орман жақтан орктардың қосымша әскері келіп қосылды. Шетінен үлкен, алып денелі орктар, барлығы төстеріне Изенгардтың ақ қолы бар төсбелгіні тағып алған. Олар басқаларына қарағанда ештеңеден тайсалмайтын қасқырлар секілді анағұрлым ызалы, ашулы, пәрменді екен.

Не болса да, біз бәрібір олардың түбіне жеттік, көздерін құрттық. Олармен шайқасып жүргенде, елден кеткенімізге де біраз уақыт болып қалды. Енді тездетіп жетпесек болмайды. Бізбен бірге жүресіз бе? Көріп тұрғаныңыздай, біздің бос аттарымыз да бар. Қылышыңыз үшін де жұмыс жетерлік. Біз тіпті Гимлидің балтасына және Леголастың садағына да жұмыс тауып бере аламыз. Мен орман патшайымы туралы айтқан сөздерім үшін кешірім сұраймын. Өз елімде ол туралы не айтса, мен де сол естігенімді ойланбастан айта салыппын. Бірақ осындай мүмкіндік туып тұрғанда, ол туралы толығырақ мәлімет ала алатыныма қуаныштымын.

— Жаныма майдай жағатын сөздер айтқаныңыз үшін мың алғыс! — деді Арагорн. — Жүрегім сіздермен баруға кеңес беріп, тулап тұр, алайда мен өз достарымды тастап кете алмаймын. Әлі де болса, олармен қайта қауышамыз деген үмітіміз үзілген жоқ.

— Өкінішке орай, үмітіңізді үзуіңізге тура келеді, — деді Эомер. — Солтүстік жақтан оларды таба алмайсыздар.

— Бірақ олар артта да қалған жоқ қой. Біз шығыс қабырға тұсынан бұлтартпас нақты айғақ тапқан болатынбыз. Мейлі, не десек те, олардың біреуі қазірге дейін тірі қалуы тиіс. Сол қабырға мен осы жер арасынан біз өзге ешқандай да белгі не із таба алмадық, негізгі ізден ешкім не солға, не оңға, не басқа жаққа бұрылып кетпеген. Әрине, егер менің ізкесушілік қабілетім нашарлап, белгілі бір айғақты жіберіп алмасам, қазіргі келе жатқан бағытымыз дұрыс.

— Ендеше оларға не болды екен?

— Білмеймін. Олар да сұмпайы орктармен қоса ажал құшып, бірге өртеніп кетулері әбден ықтимал. Сіз бұл ойымды жоққа шығарып түрғандықтан, ондай ойдан аулақпын, ойлауға да қорықпаймын. Менің шамалауымша, шайқас басталғанға дейін оларды орманға алып кеткен болуы керек, яғни бұл сіздер жауларыңызды қоршауға алғанға дейін орын алған жағдай шығар, бәлкім. Сіздің қоршауыңыздан қашып кеткен жан болмады деп нақты айта аласыз ба?

— Біздің қоршауымыздан бірде-бір орктің қашып шыға алмағанына мен сенімдімін, — деді Эомер. — Әскерімізбен орман шетіне олардан бұрын жеттік, сол себепті біздің қоршауымызды бұзып, қандай да бір тірі жаратылыс иесі қашып шыққан болса, демек, ол көзге көрінбейтін қасиеті бар, сиқырлы күш иесі деген сөз.

— Біздің достарымыз дәл біз сияқты киінген, — деді Арагорн. — Сіздер бізді көрместен, тапа-тал түсте қасымыздан өте шықтыңыздар.

— Бұл жайт тіпті менің есімнен шығып кетіпті, — деді Эомер. — Осындай таңғажайыптар орын алып жатқанда кез келген нәрсені нық сеніммен айтудың өзі қиын екен. Күллі әлем өзгеріп шыға келді ғой. Эльф қасына гномды алып, біздің көгалымызда жайбарақат қыдырып жүр. орман патшайымымен тірідей тілдесуге болады. Біздің ата-бабаларымыз Маркке келмей тұрып сындырылған қылыш және соғысқа қайта оралу! Мұндай сәтте адам не істерін білмей дал болады екен. Қай жолды таңдаған дұрыс?

— Дегенмен жамандық пен жақсылық әлі күнге дейін тайталасып келеді, — деді Арагорн. — Ал гномдар да, эльфтер мен адамдар да сол қалпы. Адамның міндеті — өз үйінде де, Алтын орманда да тап басып, ажырата алулары керек.

— Оныңыз дұрыс, — деді Эомер. — Мен не сізден, не жүрегімнің қалауынан еш күдіктенбеймін. Алайда барлық нәрсені өз қалағанымдай жасай алмаймын. Біздің заңымыз жатжерліктердің өз жерімізде сайрандап жүруіне рұқсат бермейді, тек патшамыз ғана ондай рұқсат бере алады… Бұл заң қазіргі қауіпті уақытта тіпті күшіне еніп тұр. Мен сізден бізбен бірге өз еріктеріңізбен жүрулеріңізді сұрап тұрмын, сіз қарсылық танытқан жағдайда мен жүздеген қолмен үшеуіңізді оп-оңай күштеп алып кете аламын ғой.

— Сіздің заңыңыз дәл осындай жағдайға қатысты деп айта алмаймын, — деді Арагорн. — Мен бұл мекен үшін тіпті де жатжерлік емеспін, мен бұл жерлерде бұрын да бір рет емес, бірнеше рет болғанмын. Кезінде Рохиммирдер әскерімен келгенде есімім де, киімім де өзгеше болатын. Мен сізді ол кезде көрген емеспін. Ол кезде сіз өрімдей жас болатынсыз. Мен сіздің әкеңізбен, Эомундпен және Тенгелдің ұлы Теоденмен сөйлескенмін. Осы уақытқа дейін ешқандай да жоғары шенді әскербасы бұл жерде менің өз жоғымды іздеуіме тыйым салып көрмепті. Мен осы жолды әрі қарай жалғастыруды өз міндетім деп білемін. Ал сізге таңдау жасауға тура келеді. Эомундтың ұлы! Бізге көмектесіңіз, болмаса, бізге кедергі келтірмеңіз. Өз заңыңызды жүзеге асыруға тырысып көрсеңіз де болады. Егер соңғы жолды таңдасаңыз, амал нешік, патшаңызға жүзден кем әскер аман жетіп қосылады да, соғысқа қатысатын әскер саны одан сайын азаятын болады.

Эомер біраз уақыт ойланып, үнсіз тұрды да, тек содан кейін ғана тіл қатты:

— Екі жақты да уақыт қысып барады. Әрекетке көшу керек. Әр өтіп жатқан уақыт сіздің үмітіңізді азайта түсуде. Ал менің жолдастарым кідіргеніміз үшін мазасыздана бастады. Сіздер өз жолдарыңызбен жүре беріңіздер. Көмек ретінде сіздерге жылқыларымды қоса беремін. Сәтін салып, жолдастарыңызды тапқаннан соң немесе таба алмаған жағдайда да, жылқыларды Энтвейдке, Эдорастағы Теоденнің қазіргі отырған алтыннан жасалған бөлмесіне әкеліп беріңіздер. Сонда ғана мен қазір қате таңдау жасамағаныма көз жеткізе аламын. Сіздің адалдығыңызға сеніп өз басымды, мүмкін, тіпті бар ғұмырымды тәуекелге тігіп тұрған шығармын. Мені алдап кетпеңіз!

— Алдамаймыз! — деді Арагорн.

Эомер өз жолдастарына мына жатжерлік үш бейтанысқа бос келе жатқан үш атты беруді тапсырғанда, олар қатты таңдана әрі қабақтарын түйіп күдіктене қарады. Араларынан тек Эостен ғана батылы барып ойындағысын ашық айтып салды.

— Сіздің шешіміңіз Гондордан келген мына мырза үшін тиімді, әрине! Бұл бейтаныс шындығын айтып тұр деп үміттенемін, — деді ол. — Бірақ бұрын-соңды Марк жылқыларын гномдарға берді дегенді естімеген екенмін.

— Ешкім, — деді Гимли, — ешкім бұл туралы естімейтін болады. Еш алаңдамай-ақ қойыңыз. Мен мынадай алып әрі асау жануардың арқасында отырғаннан гөрі, жаяу жүргенді ұнатамын.

— Сіздер жүре беріңіздер, әйтпесе бізді жолымыздан қалдырасыздар, — деді Арагорн.

— Достым Гимли, сіз менімен бірге отыра аласыз, — деді Леголас.

Олар Арагорнге құрметпен үлкен қылаң жылқыны берді.

— Оның аты — Хасуфель, — деді Эомер. — Өзінің бұрынғы иесі Гарульфаға қарағанда, сізге үлкен сәттілік әкеліп, жақсы қызмет етсін.

Келесі аласа келген, асаулау, ойнақшып тұрған жылқыны Леголасқа берді. Оның аты Арод екен. Леголас оның үзеңгісі мен ер-тоқымын алып тастауды өтінді.

— Бұларың маған керек емес, — деді де, атқа жеңіл секіріп мініп отырып алды.

Арод үстіне мінген иесін тыңдап, тынши қалды. Өзіне берілген бұйрық бойынша біресе алға, біресе артқа жылжыған кезде салт аттылардың таңданғаннан ауыздары ашылып қалды. Эльфтер жылқылармен өте жақсы тіл табыса алады. Қалғандары Гимлиге Леголастың артына отыруға көмектесіп жіберді. Досының арқасына жабысып алған ол Сэм Гэмджи қайыққа отырғанда қорыққанындай қатты мазасыздана қоймады.

— Қош болыңыздар! Іздегендеріңізді табуға тілектеспіз! — деп айғайлады Эомер. — Жылқыларды да орнына қайтарыңыздар, сонда біздің қылыштарымыздың бірге жарқылдағанын көретін боламыз.

— Мен келемін, — деді Гимли. — Галадриэль ханым туралы сөзіңіз әлі есімде. Мен сізді сыпайы сөйлеуге үйретуім керек.

— Көрерміз, — деді Эомер. — Түсініксіз әрі таңғажайып нәрселердің көп болып кеткені соншалық, гномның ықпалымен Галадриэль ханымды мақтауды үйрену одан сайын қызық болайын деп тұр. Қош болыңдар!

Осымен олардың әңгімелері аяқталды. Роханның аттары желден жүйрік пе дерсің! Арада сүт пісірімдей уақыт өткен соң Гимли артына бұрылып қараған еді, Эомердің әскері біраз жерге ұзап үлгеріпті. Арагорн артына бұрылып қарамады да. Хасуфельдің мойнына жабысып алып, өздері шауып келе жатқан жолдағы іздерге мұқият қараумен болды. Қысқа уақыттан соң олар Энтвош жағалауына да келіп жетті, осы жерден бастап олар Эомер айтқан басқа іздерді көрді. Бұл іздер шығыс жақтан басталған екен.

Арагорн асығыс іздерге және оның айналасындағы жерге зер салып қарай бастады. Атынан секіріп түсті де, алға қарай, шығысты бетке алып, біраз жер жүріп келді. Жолдағы іздерді басып кетпейін деп алысырақ жүр. Содан кейін қайтадан бажайлап іздерді тағы бір қарап шықты.

— Бірдеңені таба аламыз деу өте қиын, — деді ол қайтып келген кезде. — Ең бастапқы әрі негізгі ізді салт аттылар әбден таптап тастапты, бірақ мына бір шығыс жақтан келген іздер жақын арада түскен, әрі анық көрініп тұр… Бұл ізбен ешкім Андуинге кері қайтып оралмаған. Енді біз асықпай жүруге тиіспіз, жолдағы іздің ешқайда бұрылып кетпегенін бақылауымыз керек. Осы жерден бастап орктар өздерінің арттарынан қуғыншылардың келе жатқанын білсе керек. Сол себепті де тұтқындарды өздері қолға түспей тұрып, жасырып қоюға тырысқан болулары әбден мүмкін.

Олар алға жылжи бастады, күн біртүрлі бұлыңғырланып, бұлттанып тұр. Аспандағы сұр бұлттар жерге айналып түскелі тұрғандай. Тұман да күннің бетін бұлардан қызғанғандай жасырып қойды. Ағаштары қалың өскен Фэнгорн беткейі де қарайып көріне бастады, күн батысқа жылжыған сайын орман одан әрі қарая түсті.

Олар не сол жақтан, не оң жақтан ешқандай іздерді байқай алмады. Арагідік жер құшқан орктардың өлі денелері ғана кездесіп қалады. Олар қашып бара жатып ажал құшқан тәрізді, арқалары мен тамақтарында қадалған садақ жебелері шошайып шығып тұр.

Осылай жүріп кешке қарай орманның шетіне де келіп жетті. Алғашқы көрінген ағаштардың арасынан өртенген үлкен алаңқай бірден көзге түседі. Көмір шоқтары әлі де ыстық, түтіндеп жанып жатыр екен. Оттың қасында тау болып үйілген дулыға, сауыт, қалқан, сынған қылыштар, садақтар мен жебелер және тағы көптеген қару-жарақтар жатыр. Дәл ортаға найзаның ұшына орктің үлкен басын шаншып қойыпты, оның жарылған дулығасынан ақ төсбелгісі анық көрінеді. Одан алысырақ, орман жақтан гүрілдеп ағып жатқан өзен маңайында мола бар екен. Оның жаңадан қазылғаны білініп тұр. Ылғал жерді жаңадан ғана қазылып алынған шыммен жауыпты. Оның үстінде он бес найза жатыр.

Арагорн өз достарымен шайқас болған жерді сүйем қарыс қалдырмастан мұқият қарап шықты, алайда күн батып кеткендіктен, жарық та азайып, тұманды кеш те келіп жеткен еді. Түнге дейін іздеулерін жалғастырғанымен, не Пиппиннің, не Мерридің іздерін таба алмады.

— Бұдан әрі біз ештеңе де жасай алмаймыз, — деді Гимли қапаланып. — Тол Брандирден шыққалы қаншама жұмбақтың бетін ашсақ та, мынаның шешімін таба алмайтын сияқтымыз. Менің ойымша, орктардың сүйектерімен бірге хоббиттердің де денесі күл болып жанып кеткен. Егер Фродо тірі қалса, әрі осы хабарды ести алатындай жағдайы болса, бұл ол үшін ең қайғылы хабар болары сөзсіз. Сонымен бірге Ривенделлде күтіп отырған кәрі хоббит үшін де ауыр қайғы болмақ. Эльронд олардың бұл іске араласуына қарсылық білдірген болатын.

— Ал Гэндальф қолдау көрсеткен еді, — деді Леголас.

— Бірақ Гэндальфтың өзі де баруды ұйғарды ғой, сөйтті де өзі бірінші болып жер жастанды, — деді Гимли. — Алдын ала болжау қасиеті оған көмектесе алмады.

— Гэндальфтың берген кеңесі не өзінің, не өзгенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталмаған болатын, — деді Арагорн. — Кейде бір істі бастағанда, тіпті оның соңының қайғылы болатынын біле тұра, соңына дейін жетуге тура келетін жағдайлар болады. бірақ менің мына жерден дәл қазір кете қоятын ойым жоқ. Не болса да, таңғы уақытқа дейін күтуіміз қажет.

Олар шайқас болған жерден сәл алысырақ жердегі көлеңкесі мол ағаштың түбіне өз қоныстарын ыңғайлап орналастырып алды. Бұл ағаш жаңғақ ағашына ұқсайды екен, бірақ бұтақтарындағы былтырдан бері қалған ескі қоңыр жапырақтарының көптігіне таңданып тұрмын. Бұл бір құрғап қалған ұзын саусақты үлкен қолға ұқсайды екен, түнгі желмен ызалана сыбдырлап жатыр.

Гимли дірілдеп барады. Олар өздерімен бірге тек бір-бір жамылғыдан ғана алған болатын.

— Келіңдер, от жағайық, — деді гном. — Мен енді қауіпсіздік туралы ойлай бергім келмейді. Тіпті орктарың отқа үймелеген көбелектей қаптап келсе де, маған бәрібір.

— Егер ана сорлы хоббиттер орманның бір жерінде тығылып отырған болса, біз жағатын от олардың назарын аудартатын болар, — деді Леголас.

— Немесе орктар мен хоббиттерден бөлек мүлдем басқалардың да назарын аударуы әбден мүмкін! — деді Арагорн. — Біз ана сатқын Саруманның жеріне тым жақынбыз. Сонымен бірге Фэнгорнның да дәл шетіндеміз. Бұл ормандағы ағаштарға тиісуге болмайды, қауіпті дегенді естігенмін.

— Бірақ ана салт аттылар кеше ғана осы жерде үлкен алау жақты ғой, — деді Гимли. — Ал оны жағу үшін, әрине, осы ағаштарды кесіп алды. Бірақ олар өз жұмыстарын бітірген кезде, оп-оңай, дым болмастан осы жерді тастап, өз елдеріне кетіп қалды.

— Олардың саны көп болды емес пе, — деді Арагорн. — Сондай-ақ оларға Фэнгорнның ашуына тиеміз деп алаңдаудың еш қажеті жоқ. Өйткені олар бұл жерлерге сирек келеді, келген кезде ағаштарды аралап жүрмейді. Ал біздің жолымыз бізді тура сол орманға бастап апарады. Сондықтан мейлінше сақ болғанымыз жөн. Тірі ағаштарды кеспеңдер!

— Оның қажеті де жоқ, — деді Гимли. — Салт аттылар жеткілікті бұталар мен жоңқалар қалдырыпты, оның үстіне орманда дауыл құлатқан ағаштар да жетерлік. — Сөйтті де ол отын жинауға кірісіп кетті. Оттың орнын дайындап, соны жағумен айналыса бастады. Арагорн арқасын ағашқа сүйеген күйі үнсіз терең ойланып отыр. Леголас болса орманның шетіне шығып, қараңғылығы қоюланып бара жатқан орманға көз салып, бақылап тұр. Сәл алға еңкейіп, алыстан жетіп жатқан дауыстарды естуге тырысуда.

Ақыр соңында гном отты жаққан кезде, үш дос алауды айнала отыра кетті. Леголас өздерінің үстінен төніп тұрған ағаштың бұтақтарына қарады.

— Қараңдар! — деді ол. Ағаш та біздің отымызға қуанып тұрғандай!

Түн қараңғылығында билеген көлеңкелер көздеріне солай елестеді ме, кім білсін, бірақ жолаушылардың әрқайсысы ағаш бұтақтарының отқа жақын иіліп, жапырақтары да бір-біріне үйкеліп, қолын отқа жылытып жатқанын көргендей болды.

Бір кезде мүлгіген тыныштық орнады. Кенет үшеуі де орман жақтан белгісіз әрі көздеріне көрінбейтін бірнәрсенің өздеріне қарап тұрғанын сезді. Біраз уақыттан кейін Леголас қайта сөйледі.

— Келеборн бізге Фэнгорн жаққа тереңдеп кірмеңдер деп неге ескертті екен? — деді ол. — Сіз себебін білесіз бе, Арагорн? Бұл орман туралы Боромир не деп еді?

— Мен бұл туралы Гондорда да, басқа жерлерде де өте көп әңгімелер естігенмін, — деді Арагорн. — Бірақ Келеборнның сөздерін есепке алмайтын болсақ, мен ол әңгімелерді өздеріне білім жетпеген кезде адамдардың ойдан шығаратын жай ертегілері деп қабылдар едім. Мен сіздерден сол әңгімелердегі шындық туралы сұрайын дегенмін. Егер орман эльфі білмесе, онда жай, қарапайым адам оны қайдан біледі?

— Сіз менен гөрі көп жер көрген адамсыз, — деді Леголас. Мен өз жерімде Онондрим туралы әндерден бөлек ештеңе естімеппін. Адамдар оларды осыдан көп жылдар бұрын өмір сүрген энттер деп атайды. Фэнгорн сияқты көпті көрген қария білмесе, бұл жағдай эльфтердің есінде де жоқ.

— Иә, ол кәрі, тым кәрі, — деді Арагорн. — Үлкендігі жағынан үлкен қорған ормандарымен бірдей, ал жасы жағынан тіпті олардан да асып түсетін болса керек. Эльрондтағы осы екі орман бір-біріне ұқсайды, жұрт ол екеуі байырғы заманның көне ормандарының ең соңғы қалған қалдығы дегенді айтады. Ол ормандарда Алғаш пайда болғандар ұйықтап жатқанда өзге де тіршілік иелері өмір сүрген деген сөз бар. Бірақ Фэнгорнның өз құпиясы өзінде, сыртқа шығармайды. Мен ол туралы ештеңе де білмеймін.

Олар түнімен кезекпен күзетке тұрамыз деген шешімге келді, бірінші кезек Гимлиге бұйырды. Қалғандарының қисайғандары сол-ақ екен, бірден ұйықтап кетті.

— Гимли, — деді ұйқылы-ояу дауыспен Арагорн, — Фэнгорндағы тірі ағаштан бұтақ не шыбық сындырып алу өте қауіпті екенін есіңізде ұстаңыз. Құрғақ бұта іздеймін деп алысқа кетіп қалмаңыз. От өшсе, өше берсін. Егер керек болса, мені оятыңыз!

Сөйтті де ол қайта ұйықтап кетті. Леголас қимылсыз жатыр. Қолын кеудесіне қойған, көзі жұмылмайды, барлық эльфтер секілді ұйықтап жатып көретін түсін осылай ашық көзімен көре береді. Оттың жанында бүкірейіп отырған Гимли балтасының жүзін қолымен сипап өтті. Ағаштар ғана желмен шуылдап, өзара сыбырлап сөйлесіп жатыр. Одан басқа ешқандай дауыс жоқ.

Кенет Гимли басын көтеріп алды. От жанып, жарық болып тұрған жердің ең шетінде асатаяқ ұстаған бір қарт кісі тұр екен. Үстіне сұр жамылғы киген, басындағы өңірі кең қалпағы көзіне түсіп тұр. Гимли орнынан атып тұрды, таң қалғаны соншалық, айғайлау керектігін есіне де алмады. Ең алдымен «Бізді Саруман ұстап алды!» деген ой жүрегін ұшырды. Арагорн мен Леголас гномның оқыс қимылынан оянып кетті де, орындарынан тұрып, отырып алды. Қарт тұрған жерінен қозғалмады және ләм деп тіл де қатпады.

— Ал, әкей, сізге қандай көмегіміз қажет? — деп сұрады Арагорн, сөйтті де орнынан түрегелді. — Отқа жақындаңыз, жаурап қалсаңыз, жылыныңыз! — Ол алға қарай бір қадам аттады, бірақ қарт сол сәтте ғайып болды. Жақын маңайдан тіпті ізін де таппай қалды. Ал оның артынан алысқа баруға батылдары бармады. Ай батып кеткендіктен, айнала көзге түртсе көргісіз, тас қараңғы еді.

Кенет Леголастың жан даусы шықты:

— Жылқылар! Біздің жылқыларымыз!

Жылқылар зым-зия жоқ болып кетіпті. Олар жерге қадаған қазықтарды жұлқып, байлап қойған жерден босап, қашып кетсе керек. Үш дос үндемей, қозғалмастан, тағдырдың жаңа соққысынан айыға алмай тұрып қалды. Олар Фэнгорнның ең шетінде тұр. Бұлардың тұрған жерлері мен мынадай қауіпті әрі кең әлемдегі жалғыз достарына айналған Роханның салт аттыларының арасында жүздеген шақырымнан асатын қашықтық жатыр. Оларға сәл алысырақ жерден жылқылардың кісінеген дауыстары естілгендей болды. Содан кейін бәрі тыныштала қалды да, желдің дауысынан басқа ешқандай дыбыс естілмеді.

— Қайтеміз енді, болды, олар кетіп қалды! — деді ақырында Арагорнге тіл бітіп. — Біз оларды не таба алмаймыз, не ұстай алмаймыз. Сондықтан да олар өз еріктерімен қайта айналып келмесе, жолымызды оларсыз жалғастыруымызға тура келеді. Өз сапарымызды жаяу бастаған болатынбыз, демек, дәл солай аяқтауымыз керек болғаны.

— Жаяу! — деді Гимли. — Жаяу алысқа кете алмайсың! — Ол бұтақтарды отқа тастады да, бүкірейіп отырып алды.

— Осыдан бірнеше сағат бұрын сіз сол Роханның аттарына отырғыңыз келмеп еді, — деп күлді Леголас. — Енді қарасам, сіз атқа мінгенді ұнатып қалыпсыз.

— Басқа таңдауым болмады, — деді Гимли.

— Менің не ойлайтынымды білгілеріңіз келсе, — деді ол біраз уақыттан кейін, — жаңағы келген Саруман болуы мүмкін. Одан басқа кім? Эомердің сөздері естеріңізде ме? Ол қарт кісі секілді қалпағы бар жамылғы киіп алып кезіп жүреді деген жоқ па?! Дәл солай деді. Ол біздің жылқыларымызды өзімен бірге алып кетуі де мүмкін не оларды үркітіп жіберсе керек. Бізді алда әлі небір келеңсіздіктер күтіп тұрғанын естеріңізге сақтап алыңыздар!

— Мен оларды есіме сақтап аламын, — деді Арагорн. — Бірақ мен сонымен бірге бұл қарттың басында жамылғының күләпарасы емес, өңірлі қалпақ болғанын көргенім де есімде. Бірақ сіздің болжамыңызды дұрыс емес деп теріске шығара алмаймын. Біз бұл жерде күндіз де, түнде де аса қауіпті жағдайдамыз, оған еш күмәнім жоқ. Алайда дәл қазір біз ештеңе істей алмаймыз, сондықтан тынығып алғанымыз жөн. Ендігі күзет кезегі менікі болсын. Гимли, маған ұйықтағаннан гөрі, көбірек ойлану керек болып тұр.

Түн бұлардың қасынан кеткісі келмегендей, амалсыз ақырын жылжып барады. Леголас Арагорнды алмастырды. Гимли өз кезегінде Леголаспен орын ауыстырды. Бұдан әрі ештеңе де болған жоқ. Қарт та қайтып келмеді, жылқылар да сол кеткеннен қайтып оралмады.

Ііі тарау

УРУК-ХАЙ

Пиппин қап-қараңғы жерде, қалың тыныш ұйқы құшағында жатыр. Ол құдды бір тас-түнек жерастында сияқты, айғайлаған даусы өзіне жаңғырық болып кері келіп жатыр. Фродо, Фродо. Алайда Фродоның орнына көлеңкеден жүздеген жиіркенішті орктардың көзі қадалып тұрғанын көрді, жүздеген сұрқайы орк мұны тас қылып ұстап алыпты. Сонда Мерри қайда?

Ол өз-өзіне келіп, есін жиды. Ұйқысынан да оянып алды. Салқын жел беттен ұрып тұр. Арқасымен жатыр екен. Кеш батқанын төбесіндегі аспанның қарауытқанына қарап білді. Ол жан-жағына қарап, өңіндегі жағдай түсімен салыстырғанда әлдеқайда жаман екенін бірден түсіне қойды. Қол-аяғын мықтап матап байлап тастапты. Ал қасында беті айғыз-айғыз, өңі боп-боз, маңдайы лас, кір шүберекпен таңылған Мерри жатыр екен. Екеуін қаптаған орктар қоршап алыпты.

Ақырындап Пиппин ұйқысынан оянып, түсінен арылған соң, болған оқиғаларды еміс-еміс есіне түсіре бастады. Иә-иә, өзі және Мерри орманда қашып келе жатқан болатын. Содан кейін бұл екеуіне не болды? Қарт Страйдерден мән-жайды сұрамастан, екеуі не себептен жанұшырып қашып келеді? Екеуі айғайлап қашып келе жатыр, бірақ дәл солай қашуларының қаншалықты ұзаққа созылғанын, не тез тыйылғанын есіне еш түсіре алмады. Бір кезде күтпеген жерден, қайдан тап болғандары белгісіз, бұлардың алдынан орктардың көп әскері шыға келді. Ол аз болғандай, орктар қиқулап айғайға басқан кезде, орман жақтағы ағаштардың арасынан тағы бір тобы шықты. Бұлар Мерри екеуі жанталасып пышақтарына жармаса кетті, бірақ орктар бұл екеуімен шайқасқылары келген сыңай танытпады, оның орнына бұларды ұстап алуға тырысты. Тіпті Мерридің пышағын сермеп, бірнеше орктің аяқ-қолдарын жаралағанына да қарамады.

Содан кейін ағаштардың арасынан Боромир шыға келді. Ол көптеген орктарды жер жастандырды, ал қалғаны қашып құтылды. Бірақ олар алысқа қашып кетпеген екен, аздан соң қайтып келді. Бұл жолы олардың саны жүзден кем болмады, кейбіреулері өте үлкен, алпауыттың нағыз өзі десе болады. Барлығы жабылып Боромирге қарай аспаннан өз жебелерін жаңбырша жаудырды. Бір кезде Боромир өзінің үлкен мүйізін алды да, бар пәрменімен дабыл көтерді. Орктар алғашында қатты сасып, абдырап қалды да, кейін шегініп кетті. Алайда жауап ретінде жаңғырықтан басқа, кері шыққан ешқандай дауыс естілмеген соң, шабуылға бастапқыдан да ызалана, одан да қызу кірісті. Одан кейін Пиппин не болғанын мүлдем есіне түсіре алмады. Ең соңғы есінде қалғаны — үсті-басына сан мың жебе қадалған, ағашқа сүйеніп тұрған Боромир. Ал одан кейін қара түнек орнады.

— Менің басымнан ұрған болуы керек, — деді ол өз-өзіне. — Байғұс Мерри қатты жараланды ма екен? Боромирге не болды? Орктар бізді неге өлтірмеген? Біз қайдамыз, қайда кетіп барамыз?

Бұл сұрақтарының бірде-біреуіне жауабы болмады. Ол өзінің жаурағанын және бүкіл денесінің ауырғанын сезінді. «Мен Гэндальф Элрондты көндіре алмаса екен, бізді де соғысқа шығармаса екен деп қалаған едім» — деп ойланды ол. — Осы саяхатта менен келген қандай пайда бар? Мен тек кедергі келтіремін ғой! Жолаушымын, тіпті одан бұрын артық жүкпін! Ал енді міне, мені тұтқындап алып кетті, енді мен орктар үшін жүк болып келемін. Страйдер немесе басқа біреу келіп бізді құтқарып алады деген үмітім де жоқ емес. Бірақ бұл үмітім қаншалықты ақталар екен? Бұл біздің жоспарымызға еш зиянын тигізбес пе екен?

Ол тыпырлап, босанып шығуға тырысты. Қасында отырған орктің біреуі оның бұл әрекетіне күліп жіберді де, жанындағы жолдасына өз тілінде бірдеңе деп сөйледі.

— Әзірге рұқсат беріп тұрғанда демала бер, кәрі ақымақ! — деді ол Пиппинге түсінікті ортақ тілде. Оның сөйлегенінің өзі сондай жиіркенішті көрінді. — Әзірге шамаң келгенше демалып ал! Жақында біз сенің екі аяғыңа жұмыс тауып береміз. Біз үйге қайта оралғанша, демалыс түсіңе кіретін болады.

— Менің еркіме салсаң, сен өлмегеніңе өкінер едің, — деді қасындағы екіншісі. — Сені біраз шыңғыртар едім, кәрі тышқан. — Ол Пиппиннің үстінен төне қарап, сарғайып кеткен тістерін бетіне тақады. Қолында тісті жүзі бар қап-қара пышағы бар екен. Тыныш жат, әйтпесе мынаны тығып аламын, — деді ол ысылдаған дауыспен. — Өзіңе назар аудартпа, әйтпесе маған берілген бұйрыққа да қарамаймын. Қарғыс атқыр изенгардтықтар! Углу’к у багронк ша пушдуг Саруман-глоб бу’бхош скай’ — деп өз тілінде ұзыннан-ұзақ бір нәрсені ашулана, тіпті ызалана айтып шықты. Оның сөздері міңгірлеу мен ырылдаудың астында қалды.

Қорқып кеткен Пиппин дымын шығармай, тыныш жатты, бірақ маталып байланған аяқ-қолдарының ауырғаны жанына батып, шыдатпай барады, астындағы тас та арқасын ауыртып жіберді. Өз назарын басқа жаққа аудару үшін ол жан-жағында болып жатқан нәрселерге зер салып қарай бастады. Сан алуан дауыстар естіліп жатыр. Орктардың дауыстары ашу-ызаға толы тәрізді естілді. Әуелі өзара ұрыс сияқты басталған әңгіме біраздан соң дауға ұласып бара жатты.

Пиппин айтылып жатқан әңгіменің жартысынан көбін түсіне алатынына қатты таң қалды. Гоблиндердің көпшілігі барлығына ортақ тілді қолданады екен. Бұл жерде екі немесе үш түрлі тайпадан жиналғандар, сондықтан олар әрқайсысының өз еліне ғана тән орк тілін түсінбесе керек. Ашуға толы дау-дамай әрі қарай не істеу керектігіне қатысты екен. Қайда бет алулары тиіс және тұтқындарды не істемек?

— Оларды дұрыстап өлтіріп жататын уақыт жоқ, — деді біреуі.

— Олармен ештеңе де істей алмайсың, — деді екіншісі. — Неге олардың дәл қазір жандарын ала салуға болмайды?! Олар бізге тек кедергі келтіруде, ал біз жолымыздан қалып барамыз. Кеш болып қалды, ал біздің жолға жиналып, шығып кетуіміз қажет.

— Бұйрық, — деді үшінші дауыс, онысы ырылдауға көбірек ұқсап кетті. — Барлығын өлтіріп, тек жарты бойлыларды алып қалу керек. Оларды қайтсек те тірідей, әрі мейлінше қысқа уақыт ішінде жеткізуіміз керек. Маған берілген бұйрық осындай.

— Олар не үшін керек? — деген бірнеше дауыс бір сәтте қатарласа шықты. — Неге тірідей апару керекпіз?

— Менің естуімше, олардың біреуінде соғысқа қатысты өте маңызды бір зат бар, қандай да бір дуа ма, әйтеуір бірнәрсе, нақты білмеймін. Қалай болған күнде де, екеуінен де жауап алынуы тиіс.

— Сенің бар білгенің осы ғана ма? Өзіміз-ақ тінту жүргізіп, керек затты тауып алсақ қайтеді? Сосын оны өз пайдамызға жарата аламыз ғой.

— Өте қызықты ескертпе екен, — деді пысқырынған, өзгелердікіне қарағанда жұмсақтау, бірақ анағұрлым ызалы дауыс. — Мен осы айтқандарыңды жеткізіп баруым мүмкін… Тұтқындарды тонауға немесе тінтуге болмайды, маған берілген бұйрық осы.

— Маған да солай айтылған, — деді тағы бір дауыс. — Тірідей, қалай ұсталды, дәл сол қалпында тапсыруымыз керек. Тонауға болмайды. Бұйрық сондай!

— Бірақ бізге мұндай бұйрық берілмеді, — деді алғашқы дауыстардың бірі. — Біз өз жолдастарымыз үшін кек алып, барлығын жермен-жексен етіп жою үшін сонау Морийден келдік. Мен бұларды өлтіріп, қайтадан солтүстікке кеткім келеді.

— Бар, бар, — деді кекесінмен келесі бір дауыс. — Мен — Углукпын. Бұл жерде бұйрықты мен ғана беремін. Мен Изенгардқа ең қысқа жолмен жететін боламын.

— Саруман басшы ма, әлде Көз әмірші ме? — деп сұрады ашулы дауыс. — Біз шұғыл түрде Люгбруцке кері оралуымыз керек.

— Өзен арқылы кесіп өту мүмкін болғанда ғой, баяғыда-ақ қайтып кеткен болар едік, — деді басқа бір дауыс. — Көпірден өтіп кету үшін санымыз аздық етіп тұр.

— Мен өткенмін сол көпірден, — деді ашулы дауыс. — Қанатты назгул бізді шығыс жағалаудың солтүстік жағында күтіп тұр.

— Мүмкін, мүмкін! Демек, сендер біздің тұтқындарды алып қашып Люгбруцке кетесіңдер ме? Барлық сый-сияпат, марапатқа ие болмақшысыңдар, ал біз болсақ, жаяу-жалпы мына аттылар мекенінде қалады екенбіз ғой, солай ма?.. Жоқ, не болса да, бәріміз бірге жылжып, бірге болуымыз қажет. Мына жерлер өте қауіпті, қарақшылар да, бүлікшілер де қаптап жүр.

— Ал, жарайды, сонда бәріміз бірге жүруіміз керек екен, — деп мырс етті Углук. — Мен саған сене алмаймын, кішкентай шошқа. Сен өз қораңнан басқа ештеңені де білмейсің. Маған салсаң, бәрің қазір қашып кетсеңдер де бәрібір. Біз Урук-Хай жауынгерлеріміз! Біз ең күшті әрі батыр жауынгерді жер жастандырдық. Түптеп келгенде, біз Ақ қолдың — ақылды Саруманның қызметшілеріміз. Біз Изенгардтан келдік және сол жаққа қайтып ораламыз. Ал сендер біз таңдаған жолмен жүретін боласыңдар. Углуктың бар айтары — осы.

— Осы айтқаның да жетер, Углук, — деді ашулы дауыс. — Сенің осы айтқандарыңа Люгбруцтегілер не дер екен? Мені осы ғана қызықтырады. Олар қалай қабылдар екен? Ол жақта Углуктың иықтарын ана боп-бос ақымақ басынан жұлып алу керек деп шешім қабылдаулары әбден мүмкін ғой. Мұндай қызық ойлар сенің басыңа қайдан келді деп сұраулары да ықтимал. Шын мәнінде, сенің айтқандарың Саруманның айтуымен болып тұр ма? Өзінің лашығында, лас-лас ақ төсбелгінің астында отырып алып ол өзі не туралы ойланып отыр екен? Олар мына менімен, Гришнакхпен, өздерінің сенімді елшісімен келіседі. Және мен, Гришнакх, былай деймін: «Саруман — ақымақ, сатқын. Көздің өзі бұл туралы біледі!»

— Ақымақ дейсің бе? Халқым, сендер не дейсіңдер бұған? Сасық арбасы бар оңбаған сиқыршының қарақшылары өздеріңді ақымақ дегені ұнай ма? Олар орктарды сүйегімен қоса жұтады, оған кепілдік беремін!

Көптеген орктар өз тілдерінде дүрлігіп, қарсы шыққан дауыстары шықты да, қару-жарақтардың сатыр-сұтыр еткен дауысы естілді. Пиппин өте ақырын бұрылып қарап, не болып жатқанын көруге тырысты. Оны күзетіп отырған күзетшілер де дау-дамайға қосылып кетіпті. Қарауытқан қараңғылықта алып денелі бір оркті көрді, дәу де болса, сол Углук болуы керек. Аласа бойлы, қисық аяқты, кең иықты, жерге дейін жетіп тұрған ұзын қолды ол Гришнакхқа бетпе-бет қарсы тұр. Аласа бойлы көптеген орктар екеуін қоршап алған. Пиппин оларды солтүстіктен болар деп болжады. Өз қылыштарын қынаптарынан шығарып, қоқаңдағандарымен, олардың Углукқа тап беруге батылдары жетпей тұр.

Бір кезде Углуктың айғайлауы мұң екен, өзі секілді өңшең қапсағай денелі орктар лезде оның қасына жетіп келді. Содан кейін Углук еш кідірместен, тіпті ескертпестен, алға секіріп шықты да, екі-ақ соққымен алдында тұрған екі қарсыласының басын шауып түсірді. Гришнакх кері шегінді де, көлеңкеге кіріп кетіп, жоқ болды. Ал қалғандары еш кідірместен, бас сауғалап, жан-жаққа қаша жөнелді. Біреуі жерде жатқан Мерридің үстінен аттаймын дегенде сүрініп кетті де, бар білген былапыт сөздерін айтып оның үстіне жалп етіп құлады. Алайда құлағанының арқасында басы аман қалды. Өйткені Углук құлап жатқан оның үстінен секіріп өтіп, өзінің қысқа қылышымен тағы бір оркті жер құштырды. Бұл сары тісті күзетші болатын. Оның денесі Пиппиннің үстіне құлады, ал қолы ұзын тісті пышақты тастамай, әлі де ұстап жатыр.

— Қаруларыңды тастаңдар! — деп айғай салды Углук. — Бұдан былай босқа былшылдап, сандырақтамаңдар. Осы жерден тура батысқа тартамыз. Мына беткейлермен төмен жүреміз, содан кейін қайтадан өзенді жағалап отырып, орманға кіреміз. Күн демей, түн демей жүретін боламыз, түсінікті ме?

«Егер мына сұрқайыға қарақшыларды басып алуы үшін тағы да аздаған қосымша уақыт керек болатын болса, онда менің әлі де мүмкіндігім бар екен» деп ойлады Пиппин. Оның жүрегінде бір үміт оты тұтанғандай болды. Пышақтың ұшы оның қолына келіп тиді де, білегіне қарай сырғып түсті. Ол қол-аяғын бойлап жып-жылы қанның ағып жатқанын сезді. Терісіне тиген болат металл сондай суық екен.

Орктар жолға шығып кетуге дайын тұрған, алайда солтүстіктен келгендерінің ішінде әлі де болса, бұрқылдап, келіспей жүргендері болды. Сондықтан изенгардтықтар олардың тағы екеуін жер жастандырды. Содан кейін ғана қалғандары толығымен бастарын иіп, бағынған сыңай танытты. Дау-дамай көбейіп, айналаның барлығы қарбалас болып кетті. Пиппиннің қасында аз уақытқа болса да ешқандай күзет болмады. Оның аяғын мықтап матап тастаған, ал қолын білегінен айқастырып, алдына байлапты. Жіптер қатты тартылып байланғанына қарамастан, қолын қимылдатып, қозғала алатынын аңғарды. Өлі оркты итеріп тастады да, демін шығармастан, пышақтың жүзімен жіпті қию үшін барын салып тырысты. Пышақ жүзі өте өткір болатын, ал өлі орк қолындағы пышақты мықтап ұстағаны соншалық, оны алудың өзі қиынға соқты. Бітті! Жіп кесілді! Пиппин тез-тез оны қайтадан байлаулы тұрғандай етіп қолының үстіне орап қойды. Содан кейін дым болмағандай тынышталып жата қалды.

— Ана тұтқындарды көтеріңдер! — деп айғай салды Углук. — Оларға ештеңе істеуші болмаңдар, тіпті мұндайды ойларыңа да алмаңдар! Біз қайтып оралған кезде олар тірі болмаса, тағы біреулердің басы кететін болады.

Бір орк келіп Пиппинді қап құсатып белінен ұстады да, бетін төмен қарата салбыратып, жерден жартылай көтерген күйі, сүйрете жөнелді. Келесі орк та Мерриді дәл солай ұстап келеді. Орктың қолын тура жыртқыш аңның қолы ма дерсің. Пиппинді қатты сығымдап ұстағаны соншалық, тырнақтары денесіне кіріп барады. Ол көзін жұмды да, тағы да есінен танып, бейжай күйге түсті.

Кенет ойламаған жерден бұл екеуін қайтадан тасты жерге бұрқ еткізіп тастай салды. Түн болғанымен, ай батысқа қарай құлап, әлдеқашан жоқ болыпты. Олар құз жартастың дәл шетінде тұр, оны теңіздің ақшыл тұманынан аңғаруға болады. Жақын маңнан сарқырап аққан судың дауысы келіп жатыр.

— Ақыры барлаушылар кері оралды, — деді оның қасындағы орк.

— Ал, не көрдіңдер, не біле алдыңдар? — деген Углуктың дауысы ырылға ұқсады.

— Жалғыз салт аттыны көрдік, оның өзі де батысқа қарай шауып барады. Қазір айналамыз тыныш.

— Қазір? Ұзақ бола ма бұл тыныштық? Ақымақтар. Сендер оны өлтірулерің керек еді. Ол дабыл қағатын болды. Қарғыс атқыр салт аттылар таң ата осы жерде болуы мүмкін. Енді біз жылдамдығымызды екі есеге арттыруымыз керек.

Бір таудай көлеңке келіп, Пиппинің үстінен төне қарады. Бұл Углук еді.

— Отыр, — деді Углук. — Менің сарбаздарым сені көтереміз деп әбден титықтап бітті. Біз енді төмен түсе бастаймыз, сен бізбен бірге өз аяғыңмен жүруің керек. Айғайлап, не қашып кетемін тырыспай-ақ қой. Егер сондай әрекетке баратын болсаң, сол үшін сені арнайы құралдарымызбен жазалайтын боламыз. Ол құралдар саған еш ұнай қоймас, дегенмен сенің құндылығыңды ол бір мысқалға да азайтпайды.

Ол Пиппиннің аяғындағы жіптерді кесіп тастады. Сөйтті де оны шашынан тартып, орнынан тұрғызды. Пиппин құлап қалды. Бірақ Углук оны қайтадан шашынан тартып, аяғынан тік тұрғызды. Бірнеше орк бұған қарап, біраз қарқылдап күліп алды. Углук Пиппиннің аузына темір құтысын тығып жіберді де, аздап сусын берген болды. Пиппин өн бойына белгісіз бір оттың ене бастағанын сезінді. Аяқ-қолының ауырғаны да әп-сәтте басылып қалды. Ол тіпті орнынан тұра алатын дәрежеге жетті.

— Келесі, — деді Углук.

Пиппин оның жақын жерде жатқан Мерридің қасына барып, теуіп жібергенін көрді. Мерри ыңырсыған дауыс шығарды. Оны жерден жұлқи көтеріп алған Углук отырғызып қойды да, басындағы таңылған шүберекті жұлып алды. Содан кейін қасында жатқан кішкентай ағаш жәшіктен жақпа май алды да, оның басына жаға бастады. Мерридің жан дауысы шығып, жұлқынғандай болды.

Орктардың барлығы қол шапалақтап, гуілдеген дауыстар шығарып, өз-өздерімен даурығысып қалды.

— Ол мына емді көтере алмайды, — деп күлкі ете бастады. — Өзіне жақсы болатынын түсінбейді ғой бұның. Ооо! Кейінірек керемет көңіл көтеретін болдық.

Бірақ дәл қазір Углуктың көңіл көтеруді ойлайтын мұршасы жоқ еді. Оның бар ойы мына тұтқындарын тез арада аяққа тұрғызып, жылдамдықтарын үдете отырып, бұл арадан табандарын жалтырату болатын. Ол Мерриді орктардың тәсілімен емдеуде, оның жасап жатқан ем-домы тез әсер етіп жатқан тәрізді. Мерриге де құтыдан сусын ішкізді, аяқ-қолын байлаған барлық жіптерді кесіп тастады да, аяғынан тік тұрғызды. Мерри өз аяғымен тұрғанына қарамастан, өңі бозарып кетіпті. Жабырқаулы болса да, өзін жақсы ұстап тұр. Маңдайындағы жарасы да аса қауіпті емес, алайда тыртық енді өмір бақи сол жерде қалатын болды.

— Сәлем, Пиппин! — деді ол. — Сен де осы кішігірім саяхатқа қатысасың ба? Бізге төсек пен тамақ қашан беріледі?

— Тіліңді қысқарт! — деді Углук. — Бір-біріңмен сөйлеспеңдер! Екеуіңнің не істегендеріңнің барлығын әміршіге жеткіземін, тағдырларыңды өзі шешеді. Сендерге төсек те, тамақ та беріледі. Асқазандарың оны ешқашан қорыта алмайтын болады.

Осыдан кейін орк әскері тұманды жазыққа апаратын тар шатқалмен төмен түсе бастады. Мерри мен Пиппиннің арасын он шақты орк бөліп келе жатыр. Төменге жеткен кезде олардың аяғы шөпке тиді, хоббиттердің жүректері дүрсілдеп, дір ете қалды.

— Енді тура жүріңдер! — деп айғайлады Углук. — Батысқа қарай және аздап солтүстікке.

— Сонда күн шыққан кезде біз не істемекпіз? — деді солтүстіктік орктардың бірі.

— Жүруді жалғастыра береміз, — деп жауап берді Углук. — Енді қалай ойлап едің? Шөптің үстіне отырып алып, ақ жүзділердің қатарымызға қосылғанын күтейін деп пе едің?!

— Бірақ біз күн сәулесі бар кезде жүре алмаймыз ғой.

— Егер мен сендердің арттарыңнан қуып отыратын болсам, қалай жүргендеріңді өздерің де білмей қаласыңдар әлі, — деді Углук. — Қозғалыңдар! Не болмаса өздеріңнің сүйікті апандарыңды енді ешқашан көрмейтін боласыңдар! Өз атыммен ант етемін! Егер жартылай ғана үйретілген болса, жолға тау құрттарын жіберуден не пайда?! Жүріңдер, найзағай түссін бастарыңа! Түнгі уақытта мейлінше жылдам жүруіміз қажет!

Осыдан кейін әскер өз сапарын жалғастыра берді. Гоблиндер бейберекет, жан-жаққа шашылып, оның үстіне бір-бірімен ұрысып, қырқысып келеді. Дегенмен жылдамдықтары өте жоғары. Әрбір хоббитті үш оркке күзеттіріп қойған. Пиппин артта, шептің ең соңында келе жатыр. Ол мынадай жылдамдыққа қанша уақыт шыдай алар екенмін дегеннен басқаны ойлай алмай келеді. Таң атқалы нәр татпады. Күзетшілердің бірінде қамшы болатын. Орк сусынының күші әзірге әсерін жоғалтпағандықтан, Пиппин жүруін жалғастыра берді, ойлануын да тоқтатар емес.

Көз алдына қайта-қайта іздерге үңіліп қарап келе жатқан Спайдердің бет-жүзі келе берді. Алайда қаншалықты тәжірибелі із кесуші болса да, мынадай шашылған орк әскерінің аяқ іздерінің арасынан бұлардың ізін қалай көре алады? Пиппин мен Мерридің кішкентай аяғының іздерін орктардың темір қағылған етіктері әбден таптап тастады.

Олар құздың қасынан жүріп кеткелі бір жарым шақырымдай жер жүрді, осы жерден бастап жол төмен қарай кетеді екен. Бұл жердің топырағы жұмсақ әрі ылғал болып шықты… Бұлар тұрған жерді басқан қалың тұман айдың соңғы әлсіз жарығын әзер өткізіп тұр. Алдағы орктардың қарайған сұлбалары бұлыңғырланып, көрінбей қалды.

— Әй! Тоқтаңдар! — деп айғай салды Углук.

Пиппиннің басына бір ой сап ете қалды. Сөйтті де ол дереу іске кірісіп кетті. Оңға бұрылды да, күзетшінің қолынан сытылып шығып, тұман арасына кіріп жоқ болып кетті. Сол мезетте-ақ құлап қалды да, шөптің үстіне жата кетті.

— Тоқтаңдар! — деп айғай салды Углук.

Бір сәтке айналасы аласапыран болып кетті. Пиппин орнынан ұшып тұрды да, алды-артына қарамастан жүгіре жөнелді. Алайда орктар бұның артынан жан ұшырып қуып келеді. Кенет оң жағынан және алдынан өзіне қарай келе жатқан бірнеше сұлба көріне бастады.

«Қашып құтылу мүмкін емес!» — деп ойлады Пиппин. — Мына ылғал жерде жеткілікті із қалдырған шығармын деп ойлаймын».

Мұны екі алпамсадай қол ұстап алды. Ол құлап бара жатып, байлаулы қолымен тамағын тауып алды да, жамылғыдағы төсбелгісін жұлып алып, жерге тастап үлгерді. Өзін ұзын қолдар мен сояудай өткір тырнақтар қайтадан жаншып ұстап алды. «Бұл осы жерде тауып алғанша жата берсін» деп ойлады Пиппин. «Не үшін бұлай жасағанымды өзім де білмеймін. Егер өзгелері қашып құтылған болса, бәрі Фродоның артынан кеткен шығар, бәлкім».

Қамшы келіп аяғына сарт етіп тигенде, шыңғырып жібермей, өзін-өзі әзер ұстап қалды. Пиппинді қайтадан байлап тастады.

— Жетер, — деді қастарына келген Углук. — Ол әлі де өзі жүре алатындай болуы керек. Екеуі де жүрсін. Қамшыны ескертпе ретінде қолданыңдар… Бұл осымен бітпеді, — деді де бұрылып Пиппинге қарады, сөйтті де, — Мен мұныңды ұмытпаймын. Мұның төлемін кейінге қалдыра тұрамын.

Не Мерри, не Пиппин бұл жолдың көп бөлігін естерінде сақтай алмады. Қорқыныш пен шынайы өмір араласып, көздеріне әрнәрсе елестеп, мазаларын алумен болды. Олар алдарындағы қара ізден айырылып қалмау үшін көз алмастан жүріп келеді. Арагідік орктар арттарынан қамшымен ұрып қояды. Егер бұлар тоқтап не сүрініп қалса, орындарынан көтеріп алып, біраз жерге дейін көтеріп жүрді.

Орк сусынының күші кетіп қалды. Пиппин қайтадан ауырсыну мен суықты сезіне бастады. Кенет күтпеген жерден ол етпетімен шөптің үстіне құлап түсті. Сояудай тырнақты темір қол ұстап алды да, көтеріп әкетті. Оны қайтадан қап сияқты көтеріп жүрді, айнала тас түнекке айналды, қою қараңғылық та келіп жетті. Алайда бұл екінші күннің түні ме, әлде көзінің қарауытуынан болған түнек пе, оны нақты білмейді.

Орктардың дабырлаған дауыстарын да еміс-еміс қана естіп жатыр. Олар тынығып алуды талап етіп жатқан сыңайлы. Углук бірдеңе деп айғайлап жатыр. Пиппин жерге қарай ұшып бара жатқандай болды, денесі жерге тиюі мұң екен, бірден ұйықтап кетті. Алайда жанын ауыртқан ауырсыну сезімінен ұзақ уақат бойы құтыла алмады. Аз уақыттан кейін темір қолды орк мұны тағы да көтеріп алды. Оны ұзақ уақыт бойы сүйретіп, жұлқылаумен болды, ақырында түн де келіп жетті-ау. Содан кейін ол қайтадан шынайы өмірге оралып, арайлап атқан таңды да көре алды. Белгілі бір бұйрық берілді де, Пиппинді көтеріп келе жатқан орк оны шөптің үстіне лақтырып жіберді.

Пиппин шөп үстінде өзегін өртеген өкінішімен арпалысып біраз жатты. Басы айналып барады. Денесінің қызып келе жатқанын сезінген ол өзіне тағы да орк сусынын бергенін түсінді. Бетіне бір орк келіп төніп тұрды да, кепкен еттің кесіндісі мен бір тілім нан тастай салды. Пиппин кепкен қара нанды ашқарақтанып жеп алды, бірақ орк лақтырған еттен татып алмады. Оның қарны қаншалықты аш болса да, орк лақтырған етті жемеуге күші жетеді, ненің еті екенін кім білсін?!

Ол енді жан-жағына қарай бастады. Мерри жақын жерде отыр екен. Олар ағыны қатты тар өзеннің жағасында отыр. Алдыңғы жақтан тау көрінеді. Биік шыңдарынан күннің алғашқы сәулелері сығалап шығып келе жатыр. Тау алдындағы орманның қара көлеңкесі де менмұндалап көріне бастады.

Орктардың айғай-шулары және дауласқан дауыстары естіліп жатыр. Изенгардтық және солтүстіктен келген орктар арасындағы тартыс қайтадан басталып кетуі әбден мүмкін. Біреулері оңтүстікке, ал енді қалғандары шығысқа нұсқап жатыр.

— Ал жақсы, — деді Углук. — Мыналарды маған қалдырыңдар. Бірақ әуелден өздеріңе айтқанымдай, ешқандай өлтіру, қантөгіс болмайды. Осынша жол жүріп қол жеткізген нәрсемізді қазір желше ұшырып, лақтырып жібергілерің келіп тұрса, тастаңдар да, кете беріңдер. Оларға бұдан былай өзім қараймын! Урук-Хайдың батыр жауынгерлері өз жұмыстарын аяқтасын. Егер ақ түстілерден қорқатын болсаңдар, барыңдар, қашыңдар! Қашыңдар! Әне, орман! — деп ол алдыңғы жақты нұсқады. — Барыңдар сол жаққа! Сендердің аңсап тұрған жалғыз үміттерің сол жақта. Көздеріңді құртыңдар! Қалғандарыңның естеріңді жиғызу үшін тағы бірнешеуіңді қырмай тұрғанда, жылдамырақ құрыңдар!

Бұдан кейін де ұрыс, дау-дамай, қарғыс ұзаққа созылды. Нәтижесінде солтүстіктік орктардың көп бөлігі өз беттерімен кетпек болып, бөлініп шықты. Жүзден көбі өзен бойын жағалап, алды-арттарына қарамастан, тауға қарай жүгіре жөнелді. Хоббиттер енді Изенгард жауынгерлерімен қалды. Қастарында қабақтары түнерген, бидай өңді, жалпы саны сексеннен аспайтын, ақикөз, қысқа, жалпақ жүзді қылыштары бар изенгардтық орктар қалды. Олардың қасында тек бірнеше батыл солтүстік орктары ғана болды.

— Қалай болған күнде де, Гришнакхпен арамызды ашып алдық, — деді Углук. Дегенмен оның қасындағы өзінің изенгардтық сарбаздарының көпшілігі мазасызданып оңтүстік жаққа қараумен болды.

— Мен білемін, — деп мырс етті Углук. — Қарғыс атқыр аттылар бізді біліп қалды. Снага, бұған сен кінәлісің! Сенің және сенімен бірге барған барлаушылармен қоса барлығыңның құлақтарыңды кесіп тастау керек еді. Бірақ біз жауынгерміз, жылқы етін жейміз, мүмкін одан басқа да дәмді бірдеңе бұйырар.

Дәл сол сәтте Пиппин орктардың шығыс жақты нұсқап жатқандарын көрді. Сол жақтан қырылдаған айғайлар шыға бастады. Міне, қайтадан Гришнакхтың сұлбасы көрінді, ал оның артынан ондаған ұзынқолды және қисықаяқты орктар келе жатты. Олардың қалқандарында қызыл көздің суреті бар екен. Углук оларға қарсы жүрді.

— Неге қайтып келдіңдер? — деп сұрады ол. — Ойландыңдар ма?

— Мен бұйрықтың орындалуын қадағалау үшін және тұтқындардың қауіпсіздікте болуын қамтамасыз ету үшін қайтып келдім, — деп жауап берді Гришнакх.

— Шын ба? — деп күлді Углук. — Бекерге тырысқансың. Бұйрықтың орындалуын мен өзім-ақ қадағалаймын. Тағы не үшін қайтып келдің? Сонша асығып қашып кеткен едің ғой? Бірдеңені ұмытып кеттің бе?

— Мен бұл жерден еш нәрсе ұмытқан жоқпын, — деп тыжырынды Гришнакх. — Өкініштісі — қаншама мықты жігіттер ана топта кетіп қалды. Мен ол ақымақтың сол жігіттердің басын бәлеге душар ететінін біліп тұрмын.

— Тамаша! — деп оны келемеждей күлді Углук. — Алайда сенің бойыңда соғысуға қажет батылдық жоқ болса, онда бұрыс жолды таңдапсың. Сенің жолың Люгбурцке қарай кетуі керек. Ақ түстілер жақындап келеді. Назгулге не болды? Әлде оның орнына басқа атты атып тастапты ма? Ал егер оны өзіңмен бірге ала келсең, онда бір пайдасы болып қалар. Әлде оның да еш пайдасы жоқ па?

— Назгул, назгул, — деді Гришнакх, еріндерін жалап, өне бойы дірілдеп, осы сөздерден құдды бір жағымсыз дәм шығып тұрғандай. — Сен өзіңнің білмейтін нәрселеріңді аузыңа алмағайсың, Углук. Назгул! Аааһ! Бір күні сен осылай айтқаның үшін әлі өкінетін боласың! Есуас! — деп айғайлады ол. — Сен назгулдың үнемі Көздің қолғанаты екенін білуің керек. Ал қанатты назгулдың уақыты әлі келмеді, әзір емес. Ол басқаларға өзеннің арғы жағынан көрінетін болады. Олар соғыс үшін, басқа мақсаттар үшін шығады.

— Сен көп нәрсе білетін сияқтысың, — деді Углук. — Менің ойымша, тіпті өзіңе керек емес, басы артық ақпараттарды да біледі екенсің. Бірақ Люгбурцтегілер бұл қалай, неге олай деп бастарын қатырып, ойлай берсін. Ал бұл уақытта Урук-Хай, әдеттегідей, барлық ауыр жұмысты атқара береді. Бұл жерде дірілдегенше, барып тобырыңды жинап кел! Қалған есерсоқтарың орманға қарай қашып кетті. Сенің де солардың артынан кеткенің дұрыс. Сен өзенге тірі қайтпайсың. Көзіңді құрт! Дәл қазір! Мен ендігі жерде сенің артыңнан қалмайтын боламын!

Изенгардтықтар Пиппин мен Мерриді ұстап алды да, жерге арқаларымен жатқызған күйі сүйретіп алып кетті. Әскер қайта жолға шықты. Дамылдамастан, еш жерге кідірместен жүріп отырды. Тек хоббиттерді алып келе жатқан орктар шаршап, өзге орктардың алмасуы қажет болғанда ғана тоқтап, тынығып алды. Жылдам қозғалғаннан ба, әлде шынымен де күштірек болғандықтан ба, немесе Гриншакхтың керемет жоспарының арқасында ма, изенгардтықтар қысқа уақыт ішінде Мордордан шыққан орктарды қуып жетіп алды. Гриншакхтың әскері артқы жақта топтала бастады. Олар тез арада ертеректе кетіп қалған солтүстік орктарын да қуып жетіп алды. Алдыңғы жақтан орман да анық көріне бастады.

Пиппиннің көгермеген сау жері қалмады. Киімі де жыртылып, тоз-тозы шықты, басы ауырғаннан сынып барады. Өзін көтеріп келе жатқан жақ сүйегі кір-кір, құлағын түк басқан оркты көрді. Дәл көз алдында құмырсқадай қаптаған, бүкірейген арқалар, жоғары-төмен, тоқтамай қозғалатын, сымнан немесе мүйізден жасалғандай көрінетін мықты семіз аяқтар шексіз уақыттың бітпес сәттерін таптап келе жатқандай.

Түске қарай Углуктың әскері солтүстік орктарын қуып жетіп алды. Олар қыстың жарқыраған күніне шағылысқан суық аспан астында тілдері салақтап, бастары салбырап әзер жүріп келе жатыр екен.

— Құрттар! — деп изенгардтықтар оларды келемеждеп күлкі етті. — Сендерді қазір пісіріп жейді. Ақ түстілер сендерді ұстап алып, жеп қояды. Олар тым жақын қалды!

Гришнакхтың айқайы олардың айтқандары жай күлкі емес екенін дәлелдеді. Қатты жылдамдықпен тез жақындап қалған салт аттылардың бастары көріне бастады. Олар әлі алыста болғанымен, құмды жағалауға сіңіп жатқан су ағыны секілді орктарды тез қуып жетіп алатындары байқалды.

Изенгардтықтар жылдамдықтарын екі есеге ұлғайтып, одан сайын жүрістерін тездете түсті. Олардың бұл әрекеті Пиппинді таң қалдырды, себебі ол орктарды шаршап, қалжырап келе жатыр деп ойлаған еді. Кеш болып қалғандықтан, күн Тұманды таудың ар жағына асыға басып кетіп бара жатыр. Көлеңкелер де ұзарып барады. Мордор жауынгерлері де бастарын көтеріп, бар күштерімен жылдамдықтарын үдете түсті. Орман ішін қою қараңғылық басыпты. Олар бірнеше жалғыз ағашты артта қалдырып үлгерді. Бұл жер өрге қарай бастап барады, бірақ оған қарап жатқан орктар жоқ. Углук пен Гришнакх айғайлап, өз жауынгерлерінің соңғы күштерін жұмсап, барынша асықтырып жатыр.

«Олар қашып құтылатын болды» деп ойлады Пиппин. Басын бұруға тырысып бақты, сондағы ойы — артта не болып жатқанын көру. Әне, шығыс жақтан шауып келе жатқан салт аттылар ең соңында келе жатқан орктарды қуып жете бастады. Олардың найзалары мен дулығалары күн сәулесімен шағылыса жарқырап, шашы алтындай жылтырап келе жатыр. Ақырында орктарды қоршап алды да, өзен бойымен тықсыра бастады.

Пиппин олардың қандай халыққа жататындарын ажырата алмады. Өзінің Ривенделл туралы аз білетініне өкінді, кезінде мүмкіндігі бола тұра, карталарға жеткілікті көңіл бөлмеген еді, бірақ ол кезде саяхат жоспары тәжірибелі адамның қолында болды ғой. Оның үстіне ол ешқашан күндердің бір күнінде Гэндальфтан және Страйдерден бөлініп қаламын деп ойламады ғой, тіпті Фрододан көз жазып қаламын деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмеген. Гэндальфтың аты — Көлеңкені қуып жетуші — осы жерден шыққан. Оның Рохан туралы бар ойына түсіре алғаны осы болды. Оның өзі әжептеуір дем берді.

«Бірақ олар біздің орк емес екенімізді қалай біледі?» деген ой маза бермей келеді. «Бұл жерлерде олардың хоббиттер туралы естуі мүмкін деп ойламаймын. Мен орктардың көзі жойылатынына қуануым керек қой негізі, сонымен бірге өз жанымды да аман сақтап қалғым келеді».

Мерри екеуінің өз тонаушыларымен бірге жантәсілім ететіндері шындыққа жанасымды еді, оның үстіне мына Рохан адамдары олардың осы жерде бар екенінен хабардар да емес. Салт аттылардың кейбіреулері садақшылар екен, ат үстінде шауып келе жатып жебелерін асқан шеберлікпен дәл қадап келе жатыр. Олардың жебелері орктарға дәл тиіп, бірінен кейін бірі құлай бастады. Орктар де қарсы тұруға тырысып, жанталасып кері атыса бастады, дегенмен тоқтауға батылдары жетпеді. Алайда салт аттылар орктардың жебесі жетпейтін қашықтыққа ұзап кеткен болатын. Бұл атыс осылай жалғаса берді, бір кезде жебелер енді изенгардтықтардың да ортасына түсе бастады. Орктардың біреуі дәл Пиппиннің алдына келіп құлады да, жерден қайтып тұрмады.

Түн де келіп жетті, алайда салт аттылар шайқасты бастауға асыға қоймады. Жер құшқан орктардың саны көп болғанымен, әлі де екі жүздейі қалды. Қараңғылықпен жарысып олар төбенің басына келді. Орман шетінің жақын қалғаны соншалық, тіпті бес жүз метрден көп емес еді, бірақ олар әрі қарай бір қадам да жасай алмады. Салт аттылар оларды қоршап алды. Шағын ғана әскер Углуктың айғайына бағынбады, оны естігілері де келмеді, өз беттерімен орманға қашып кетуге тырысты. Нәтижесінде сол қашып кеткендердің тек үшеуі ғана қайтып оралды.

— Ал, міне, жеткен жеріміз осы болды! — деді Гришнакх. — Шебер көшбасшылық! Ұлы Углук бізді одан әрі де бастап жүреді дегенге сенгім келеді.

— Жарты бойлыларды отырғызыңдар! — деп бұйрық берді Углук. Ол Гришнакхтың айтқандарын тіпті құлағына да қыстырмады. — Сен, Ладгаш, қасыңа тағы екеуді аласың да, осыларды күзетесің. Оларды өлтірмеулері керек, ана кір-қожалақ ақ беттер шепті бұзып ішке өтсе де, бұларды өлтірмеуі тиіс. Түсіндің бе? Мен тірі тұрғанда, олар маған керек. Абай болыңдар! Бұлар айғайлап көмек шақырулары да мүмкін. Оларды босатып жіберуші болмаңдар. Аяқтарын байлап тастаңдар.

Бұйрықтың соңғы бөлігі бұлжытпай әрі жауыздықпен жедел жүзеге асырылды. Алайда Пиппин бірінші рет өзінің Мерридің қасына келгенін түсінді. Орктар шыңғырып, айғайлап жатыр. Қаруларын көтеріп, даурығысып жатқан кезде, екі хоббит тез тілдесіп үлгерді.

— Бұдан ары не боларын ойлағым да келмейді, — деді Мерри. — Менің әлім бітті, аяқ-қолым бос болған күнде де, еңбектеп кете аламын деп айта алмаймын.

— Лембас! — деп сыбырлады Пиппин. — Лембас. Менде аздап қалған еді. Сенде ше? Менің ойымша, олар біздің тек қылышымызды алып қойған секілді.

— Иә, менің қалтамда бір оралғаны бар, — деді Мерри. — Алайда лембастың барлығы езіліп, ендігі ұнтақ болып кеткен шығар. Бірақ бәрібір мен аузымды қалтама апара алмаймын ғой.

Оның қажеті жоқ. Мен… — Осы кезде әңгімені доғарыңдар дегендей ескертіп, біреуі дүңк еткізіп бір тепті. Пиппин күзеттің әлі де екеуінен көз алмай отырғандарын түсінді.

Түн тып-тыныш әрі салқын болды. Айналадағы дөңдердің үстіне орктар шығып алыпты. Күзетшілердің жағып қойған отынан ұшқындап жатқан алтын түстес жалын жарқылы ауада сақина түзіп жатыр. Оттардың әрқайсысы үлкен садақ жебесі жетер қашықтықта орналасқан, алайда олардың жарығы жақын маңнан ешбір салт аттыны көрсете қоймады. Орктар оларды атамыз деп бостан-босқа көп жебелерін жоғалтты, олардың бұл бос әурешіліктерін Углуктың айғайы ғана тоқтатты. Салт аттылардың үні де шығар емес. Түн ортасынан ауып, ай да тұманнан көріне бастаған уақытта ғана олардың бірен-саран сұлбасы көрініп қалды. Олар оттың ар жағында ерсілі-қарсылы жүріп, күзетіп жүргендер екен.

— Қарғыс атқырлар, күннің шыққанын күтіп жатыр! — деді күзетшілердің бірі. — Бәріміз бірге жиылып, шабуылға шықсақ қайтеді? Бұл туралы қарт Углуктың не ойлайтынын білгім келеді.

— Қазір білесің! — деп бұрқ етті Углук, сөйтті де қараңғыда орнынан тұрып, — сен мені ештеңе ойламайтын ақымақ санайсың ба? Төбеңнен жай түссін! Сен мына тобырдың ішіндегі ең ақымағы болып шақтың! Люцбургтің маймылдары мен құрттарынан да жамансың. Оларға шабуыл жасағаннан еш пайда жоқ. Жауларымыздың саны біздікінен басым. Әрі олар өте жылдам, бізді тез-ақ жайратып тастайды.

Ақ түстілер, менің естуімше, өзгелерге қарағанда, түнде жақсы көреді. Ал жылқылар болса, тіпті түнгі желді де көре алады дейді. Бірақ бұл салт аттылардың өзі білмейтін бір жайт бар. Орман ішінде Маухур өз сарбаздарымен жасырынып жатыр, олар кез келген уақытта орманнан шығып, тап берулері мүмкін.

Углуктың сөздері изенгардтықтардың көңілін аз да болса орнына түсірген сияқты, алайда қалған орктар қорқып, әлі де бұлқан-талқан болып ашуланып отыр. Олар күзетке бірнеше адамды қалдырды, бірақ олардың көпшілігі мүлгіген түн тыныштығына рақаттанып, жерде домалап тек жатумен болды. Қайтадан айналаны тас түнек басып қалды. Батыстағы ай қалың бұлт артына жасырынып жатыр. Пиппин өзінен бірнеше қадам жердегі затты ажырата алар емес. Алау жарығы дөң басына тіпті де түсіп жатқан жоқ. Салт аттылар жай ғана таңның атқанын күтіп жүре бермей, өз жауларына тыныштық бермеуді ұйғарған тәрізді. Дөңнің шығыс жақ беткейінде кенеттен айғай шықты. Ол жақта бірнәрсенің болып жатқаны айдан анық. Бірнеше салт атты жақындап келді. Аттарынан түсті де, жауларына ұрланып келіп, бірнеше оркты жер жастандырды. Артынша қайтадан зым-зия жоқ болып кетті. Углук бұл жолы байбаламды әзер дегенде тоқтатты.

Пиппин мен Мерри отырып алды. Олардың күзетшілері — изенгардтықтар, Углукпен бірге кетті. Хоббиттердің ойына бірден қашу келгенімен, оның жүзеге аспайтыны бірден түсінікті болды да, үміттері біржола өшті. Ұзын әрі түкті қолдар екеуін мойындарынан бүріп ұстады да, қосып қойды. Жартылай қараңғылықта олар Гришнакхтың үлкен басы мен ұсқынсыз түрін көрді. Оның сасық демі тыныстарын тарылтып жатқандай. Ол екеуінің үсті-басын тінти бастады. Оның суық қолы арқасына тиген кезде Пиппин дірілдеп кетті.

— Ал, менің кішкентайларым, — деп сыбырлады Гришнакх. — Рақаттанып демалып жатырсыңдар ма? Аздап ыңғайсыз орын болып тұр. Бір жақтарыңнан — қамшы мен қылыштар, екінші жақтарыңнан — найза. Кішкентай халық мынадай іске араласпаулары керек, олар үшін бұл тым үлкен іс, — деді де, саусақтарымен тінтуін жалғастыра берді. Көздері оттай жанып тұр.

Пиппин бір кезде оның не істеп жатқанын түсіне қойды. Гришнакх Сақина туралы біледі. Ол Углуктың қолы тимей, ана жақта алысып жатқанын пайдаланып, оны өзі иемденіп алмақшы. Пиппиннің жүрегін суық қорқыныш баурап алды. Сөйте тұра ол жанталасып Гришнакхтың арам тілегін өз пайдасына қалай жаратуға болатынын ойластыра бастады.

— Меніңше, сіз оны осылай оп-оңай таба қоймассыз, — деп сыбырлады ол. — Оны табу оңай емес.

— Оны табу? — деп қайталады Гришнакх. Оның саусақтары тінтуін тез тоқтатты да, ол бірден Пиппиннің иығына жармасты. — Нені табу? Сен не туралы айтып тұрсың, балақай?

Пиппин біраз уақыт бойы ләм деп жақ ашпады. Содан кейін құмыққан дауыспен: «голлум, голлум», «ештеңе, менің мәртебелім» деді.

Хоббиттер Гришнакхтың саусақтарының сығымдала бастағанын анық сезді. Орк ақырын ғана сыбырлап:

— Мынаның не айтқысы келді? Өте, өте қауіпті, менің кішкентайларым!

— Мүмкін, — деді Мерри. Ол Пиппиннің не ойлағанын түсіне қойды. — Және тек біз үшін ғана қауіпті емес. Алайда сіз не істеп жатқаныңызды өзіңіз де жақсы білесіз. Сіздің оны қолыңызға түсіргіңіз келе ме, жоқ па? Егер біз оны сізге берсек, сіз бізге не бересіз?

— Мен қалаймын ба? Маған керек пе? — деп таңдана сұрады Гришнакх. — Оның орнына не бересің дейсіңдер ме? Сонда мұнымен не айтқыларың келіп тұр?

— Біздің айтқымыз келгені, — деген Пиппин әр айтқан сөзін аса ұқыптылықпен саралап айтуы қажеттігін түсінді. — Қараңғыда жасалған тінту сізге еш пайда бермейді. Біз сіздің уақытыңызды үнемдеп, уайымыңыздан да құтқара аламыз… Бірақ сіз алдымен біздің қол-аяғымыздағы жіпті шешуіңіз қажет. Егер олай жасамасаңыз, біз сізге ештеңе айтпаймыз және ешқандай да көмек бере алмаймыз.

— Менің кішкентай ақымақтарым, — деп күлді Гришнакх. — Сендерде не бар болса да, не білсеңдер де — барлығын керек уақытында біліп алатын боламыз. Болды! Жақын арада барлығы өз орнына келеді! Өте аз қалды! Жауап беруге асықпаңдар! Жо-жоқ, асықпаймыз. Сендердің өмірлеріңді не үшін сақтап қалды деп ойлайсыңдар? Менің кішкентай достарым, өтінемін, маған сеніңдер! Біз бұны қайырымдылықтан жасаған жоқпыз. Бұл тіпті Углуктың да қателігі емес.

— Бұған сену оңай, — деді Мерри. — Алайда сіздер әлі олжаны үйлеріңізге жеткізбедіңіздер. Мына болып жатқан жағдайды ескеретін болсақ, сізге оңай тиеді деп айту қиын. Егер біз Изенгардқа келетін болсақ, ұлы Гришнакхтың қолына ештеңе де тимейді. Саруман өзіне керегін тауып алады, сонымен болды. Барлығы бітеді. Егер сіз өз еншіңізді алғыңыз келсе, әрекет ететін қолайлы уақыт өтіп жатыр.

Енді Гришнакх мазасызданып, тынышы кете бастады. Саруманның аты оның ашуына қатты тиген сияқты. Уақыт өтіп жатты. Жан-жақтағы бейберекеттік те ақырындап басылып келе жатқандай. Углук пен изенгардтықтар кез келген уақытта қайтып келуі мүмкін.

— Ол зат сендерде бар ма? — деп лақ еткізіп сұрады Гришнакх.

— Голлум! Голлум! — деді Пиппин.

— Менің аяғымды шешіңіз, — деді Мерри.

Олар орктың ашудан өзін әзер ұстап тұранын сезді.

— Қарғыс атсын сендерді, кішкентай құрттар! — деп ызалана сыбырлады ол. — Аяғыңды шешуім керек пе? Мен сендердің денелеріңдегі барлық буындарыңды шешіп тастаймын қазір. Сүйектеріңе дейін тінти алмайды деп ойлайсыңдар ма? Мен сендердің денелеріңді ұсақтап, бөлшектеп турап тастаймын. Сендерді өлтіріп, керегімді алуым үшін, маған сендердің аяқтарыңның көмегі қажет емес.

Бір кезде күтпеген жерден ол екеуін мықтап ұстап алды. Оның қолы сондай күшті еді. Хоббиттерді қолтығының астына қысып алып, алақанымен ауыздарын жауып тастады. Содан кейін төмен қарай еңкейіп жүрді де, алға қарай жылжи бастады. Ол жылдам әрі дыбысын шығармай жүріп келеді, осы қалыпта дөңнің шетіне де жетті. Осы жерде күзетте отырғандардың арасынан саңылау тауып, беткейді жағалап, түн ішінде жүгіре жөнелді. Оның алған бағыты — орманнан әрі қарай ағып жатқан өзен болатын. Дәл осы сәтте оның оң жағынан салт аттылының көлеңкесі пайда болды. Астындағы жылқысы пысқырынып, өзі айғайға басты.

Гришнакх жерге құлап түсті де, хоббитерді өз денесімен жауып қалды. Тез арада қылышын суырып алды. Сөзсіз, ол бірден қолындағы тұтқындарды өлтірмек болды, өйткені оларды құтқарып алғанын не қашып кеткендерін еш қаламады. Оның қылышы қараңғыда жарқ ете қалды. Бірақ дәл сол сәтте қараңғылықтан суылдаған садақ жебесі де келіп жетті. Тағдырдың жазғаны ма, әлде шынымен нағыз мергеннің атқаны ма, жебе орктың оң қолын тесіп өтті. Ол қолындағы қылышын жерге түсіріп алды да, айғайлап жіберді. Жылқы тұяғының дүбірі естіле бастады. Гришнакх қаша жөнелді, алайда найза оны бір адым да аттатпай, екі жауырынының қақ ортасына барып қадалды. Ол құлаққа жағымсыз дірілдеген жиіркенішті дауыс шығарып, қатып қалды да, сол жерде жан тапсырды.

Хоббиттер жерге жабысып жатыр, өздерін Гришнакх тастаған жерден тапжылмады. Салт аттының қасына көмек бермек болып тағы біреуі жетіп келді. Оның астындағы ат бұлардың үстінен аттап өтіп кетті. Міне, қызық! Не оның көзі қараңғыда да жақсы көреді, не болмаса, басқа бір белгісіз себеп әсер еткен болуы керек. Алайда қозғалуға қорқып, эльф жамылғыларын жамылып алған бұл екеуін салт аттының өзі байқай қоймады.

Ақырында Мерри бірінші болып қозғала бастады. Сөйтті де сыбырлап:

— Әзірге бәрі дұрыс сияқты, бірақ найзаның ұшынан қалай құтыламыз? — деді.

Жауап бірден берілді. Гришнакхтың айғайын естіген орктар өре түрегелді. Дөң басындағы айғай мен қарғыстардан хоббиттердің бұлардың жоқтығын байқап қойғанын түсінді. Углук ызадан тағы бірнеше басты қағып түсірген болар. Кенет оттан жасалған шеңбердің оң жағындағы орман жақтан орктардың қиқулаған айғайы естілді. Сірә, Маухур оларға шабуыл жасаса керек. Ат дүбірі естілді. Салт аттылар дөңге жақындап қалыпты. Олар орктардың жебесінің құрбаны болуы әбден мүмкін еді, соның өзінде жауларының сытылып кетулеріне жол бермеді. Әскердің жартысы орманнан шыға келген орктарға қарай шаба жөнелді. Кенет Мерри мен Пиппин өздерінің оттан жасалған шеңберден тысқары қалғандарын, тап қазір құтылып кетулеріне ешқандай кедергі жоқ екенін түсінді.

— Аяқ-қолымыз бос болғанда ғой, біз кетіп қалар едік, — деді Мерри. — Бірақ мен ана жіптің байланған жеріне еш жете алар емеспін, мүмкіндігім болса, тісіммен тістеп шешіп тастар едім.

— Тырыспай-ақ қой, — деді Пиппин. — Мен саған бағанадан бері айтқым келген, мен қолымды босатып алғанмын. Мына жіпті әншейін көз қылып байлап қойғанмын. Бірақ алдымен аздап лембас жеп алуымыз қажет.

Ол қолын босатып алды да, тез-тез орауды аша бастады. Күлшелер сынып қалғанымен, жапырақ ораудың ішінде қалыпты. Хоббиттің әрқайсысы екі-үш кесектен жеп алды. Лембастың дәмі өздеріне таныс сүйікті жүздерді, күлкіге толы уайымсыз күндерді, бейбіт өмір мен тамаша тағамды көз алдарына әкелді, енді соның бәрі қайтып келмес алыстағы өткен күндер еншісі болып қалғандай. Біраз уақыт екеуі үн қатпастан тағамдарын жеп отырды, қараңғыда отырып, өздеріне жақындап қалған шайқасты да елемей, бәрін ұмытты. Бірінші болып есін жинаған Пиппин:

— Біздің шұғыл түрде кетуіміз керек, — деді. —Тұра тұр.

Бұлардың қасында Гришнакхтың қылышы жатыр, бірақ ол тым ауыр еді. Сондықтан Пиппин орктың қасына еңбектеп барды да, оны тінте бастады. Бір кезде іздеген өткір ұзын пышағын тапты да, жылдамдатып Мерридің және өзінің аяғындағы жіпті қиып тастады.

— Кеттік! — деді. — Аздап жылынып алдық қой, енді жүре де, тұра да аламыз. Бірақ дәл қазір еңбектеп жүргеніміз жөн болар.

Олар еңбектеп алға қарай жылжи бастады. Шөп қалың әрі серпімді болып шықты, оның көп көмегі тигенімен, еңбектеулері онша өне қоймады, тым ұзаққа созылып, өте баяу жылжып отырды. Тұтқында болған жерлерін айналып өту үшін ауқымды шеңбер жасап, қараңғыда ағып жатқан өзен жағасына жеткенше тоқтамастан алға қарай еңбектеумен болды. Дәл осы жерге келгенде екеуі жан-жақтарын барлап, арттарына бір қарап қойды.

Айғай-шу, даурыққан дауыс басылған. Маухур өз жігіттерімен шайқас орнынан қуылған тәрізді, не болмаса ендігәрі жер жастанған да шығар. Салт аттылар өздерінің үнсіз қаһарлы кезекшіліктерін әрі қарай жалғастыра берді. Бұның осылай жалғаса беруі мүмкін емес. Таң да таяп қалды. Шығыс жақ беткейде, бұлттан ада аспан ашық болатын, сол жағы енді-енді бозара бастапты.

— Бізге жасырыну керек, — деді Пиппин. — Әйтпесе бізді көріп қояды. Салт аттылардың бізді өлтіріп тастағаннан кейін орк емес екенімізді түсінгендері маған тіпті ұнамайды. — Ол орнынан тұрып, бір адым аттамақ болды. — Мына жіптер сым секілді аяғымды кесіп тастапты, бірақ қазір аяғыма жан кірді, бойыма жылы қан тарады. Енді мен жүре аламын. Сен ше, Мерри?

Мерри орнынан тұрды.

— Иә, — деді ол, — мен де жүре аламын. Лембас кімді де болсын, өмірге қайта әкеледі. Лембастың дәмі де мына орктардың сусынымен салыстырғанда, анағұрлым жағымды. Қызық, осы сусын неден жасалады екен? Жақсы, білмей-ақ қойғаным да дұрыс шығар. Суды ішіп алайық та, ол туралы барлық ойымыздан арылайық.

— Бұл жерде емес, жағасы тым тік екен, — деді Пиппин. — Алға жүрейік.

Олар өзенді жағалап алға қарай жүріп кетті. Арттарында шығыс жақтан таң бозарып атып келеді. Екеуі сандырақтаған күйі, хоббиттердің өзіне тән ақырын сөйлеу мәнеріне сай соңғы күндері бастарынан кешкенін айтып келе жатыр. Кез келген сырттан қосылған тыңдаушы екеуінің сөзінің төркінін еш түсінбес еді. Екеуінің осынша азап шеккенін, тіпті өлім аузында болғандарын, үміттері үзіліп, өлімге де мойынсұнғандарына да сенбес еді. Тіпті қазірдің өзінде, бұл екеуінің өз достарын тауып, қайта қауышуларына немесе қауіпсіз мекенге жете алатындарына еш үміті жоқ.

— Сен керемет жасадың, шебер Тук, — деді Мерри. — Көне Бильбо кітабына сен туралы тұтас бір тарау жазуға лайықты іс атқардың. Осыдан аман шығып, осыны айтып беруге мүмкіндігім болса ғой, шіркін! Өте жақсы әрекет еттің, әсіресе ана түкті зұлымның ниетін дұрыс аңғарып, онымен ойын бастағаның тіпті табылған ақыл болды. Ендігі кезекте біздің ізімізді біреу-міреу таба алар ма екен, сенің түйреуішіңді көрер ме екен? Мен өзімдікін жоғалтқым келмес еді, сенікі қайырымды іс үшін құрбан болды деп үміттенемін.

— Сенімен теңесу үшін, әуелі аяғымның саусақтарынан бастап тазалануыма тура келеді. Менің Брендибак бөлем үнемі алда келеді. Бірақ қазір оның өзі де біздің қайда келе жатқанымызды тап басып айта алмайды-ау. Мен Ривенделлде біліп шыққан және таныс нәрселерді есіме түсіруге тырысып жатырмын. Біз Энтвошты бойлап батысқа беттеп барамыз. Біздің алдыңғы жағымыздан Тұманды таудың кең етегі көрінеді. Оның қасында Фэнгорн тауы орналасқан.

Таудың қараңғы сұлбасы көп күттірмей бұлардың алдынан шыға келді. Түн болса, өзін алмастырғалы келе жатқан күн көзінен қашып, алып ағаштардың арасынан өзіне қалқан болатын жер іздеп жылжып бара жатқандай.

— Баста алға, шебер Брендибак! — деді Пиппин. — Не болмаса артқа жүр де! Бізге Фэнгорн туралы айтып ескертіп еді ғой, оны ұмытқан жоқсың ба?

— Жоқ, — деп жауап берді Мерри. — Шайқас орталығына қайтып барғаннан, не болса да, осы ісіміз қайырлы болып көрінеді.

Ол үлкен әрі қалың бұтақтардың арасымен алға жылжи бастады. Ағаштардың шамадан тыс үлкен болып көрінгені біртүрлі екен. Қынаның ұзын сақалдары желмен тербеліп, төмен қарап салбырап тұр. Көлеңкеге кіріп алған соң, хоббиттер беткейдің баурайына барлау жасай бастады. Кішкентай сиқырлы пішіндер бұлыңғыр жарықта, жабайы орманда эльфтің балаларындай көрініп, өздерінің өткен жерлеріне таңданып қарап жатыр.

Шалғайдағы қоңыр жердің үстінде, өзеннің жоғары жағында, бұл орыннан бірнеше жүздеген шақырымда қып-қызыл алаулаған от секілді жаңа күн шығып келе жатыр. Мүйіздердің соғысқа шақырған дабылы оны қуана қарсы алуда. Роханның салт аттыларына кенет жан бітіп, орындарынан тұрды. Тағы да мүйіздің даусы шығып еді, беткейдің басқа жағынан оған жауап берген екінші мүйіз дауысы естілді.

Мерри мен Пиппинге суық ауадағы қару-жарақтардың сартылдаған дауыстары мен әскердің ұрандатып салған әндері естіледі. Оттай болып қызарған белдеудің шетінен күн көріне бастады. Салт аттылар атойлап, аттарына қонды да, шаба жөнелді. Күн сәулесіне үстеріндегі сауыттары мен қолындағы найзалары шағылысып, жарқырап барады. Орктар да өздерінше айғайға басып, жан дәрмен сауыттарында қалған жебелерін салт аттыларға қарай жаудыра бастады. Хоббиттер бірнеше салт аттының аттан құлағандарын көрді, дегенмен олардың шебі дөңнің жоғары жағында да, үстінде де бұзылмады. Олар қайта айналып келіп, кері шабуылға кірісті. Тірі қалған шапқыншылардың көпшілігі қашып кетті. Әрі-бері қашып жүргендерін өлтіргенше арттарынан қуып, жер жастандырып жатыр. Алайда қолына қара қылыш ұстаған бір топ орк әскері шешімді түрде топтарын жазбастан орман жаққа қарай бет алды. Олар орманда жасырынып жатқан бақылаушыларға қарай беткейді жағалап тік келеді. Бір сәтке орктар шепті бұзып, әрі қарай сытылып кетулері мүмкін сияқты көрінді. Сондай-ақ жолындағы қарсы кездескен үш салт аттыны шауып түсірді.

— Маған осының өзі жеткілікті сияқты, — деді Мерри. — Бұл Углук! Менің онымен қайта кездескім келмейді.

Хоббиттер бұрылды да, орманның ішіне кіріп кетті.

Осылайша олар шайқастың соңының немен аяқталғанын, Углукты қуып жетіп, Фэнгорнның дәл шетінде соғысуға мәжбүрлегенін көрмеді. Дәл сол жерде онымен қылыштасуға асыққан Марктың үшінші жауынгері Эомер жауымен ақтық айқасқа түсіп, нәтижесінде Углук ажал құшады. Ал жазық далада салт аттылар бірен-саран тірі қалған орктарды қуып жүріп, ұстап алды.

Содан кейін олар өздерінің осы соғыста ажал құшқан жолдастарын салт бойынша жерлеп, оларға арнап мадақ әндерін айтты. Үлкен алау жағып, өз жауларының күлін көкке шашты. Бұл шапқыншылық осылай аяқталды. Бірақ бұл жаңалықтың бірде-біреуі не Мордорға, не Изенгардқа жетпеді. Жерлеу түтінінің жоғары көтерілгені соншалық, сансыз қырағы көздердің оны байқамай қалуы мүмкін емес-ті.

IV тарау

Ағашсақал

Сол арада хоббиттер де қалың ну орман ішінде бар күштерін жинап, мейлінше жылдам қозғалып, тау сілемдерінен бастау алған жылдам ағысты өзенді бойлап, батысты бетке алып жүріп келеді. Олар барған сайын Фэнгорн орманының ішіне тереңдеп бойлай берді. Уақыт орктарға деген қорқыныштарын сейілтіп, басқандай болды. Жүрістері де баяулай бастады. Біраздан соң ауаның тығыздығынан ба, әлде орман ауасы ауырлық етті ме, әйтеуір тыныстарының тарылғанын сезді.

Ақыры болмаған соң Мерри жүрісті тоқтатуға мәжбүр болды.

— Біз жүрісімізді осы қалыппен әрі қарай жалғастыра алмаймыз, — деді ол тұншыға. — Маған ауа жетпей барады. Маған ауа керек.

— Не болса да, су ішіп алуымыз қажет, — деді Пиппин. — Менің де тамағым кеуіп кетті. — Ол алып бір ағаштың діңгегіне жармасты. Ол ағаш еңкейген күйі өзенге барып құлайды екен. Соның бұтақтарынан ұстап алды да, жағалай жүріп отырып, суға қолын жеткізіп, алақанымен су алды.

Су тап-таза әрі сап-салқын екен, Пиппин бірнеше жұтым жасады. Мерри де су ішіп алды. Екеуіне жан біткендей болды. Өздерінің кәдімгідей сергіп қалғандарын сезді. Біраз уақыт аяқтарын суға малып, өздерінің жанында үнсіз тұрған ағаштарға қарап жағалауда отырды, қайда қараса да, көздері қараңғылыққа барып тірелді.

— Бізді әлі адастыра қоймаған боларсың, — деді Пиппин, сөйтті де алып ағаш діңгегіне сүйенді. — Дым болмаса, өзенді бойлап кете береміз. Энтвош деді ме атын, қалай келсек, сол бетімізбен кері шығамыз.

— Егер аяғымыз бізді алып жүре алса, — деді Мерри. — Содан кейін дем алуға да болады.

— Иә, мына жер тым қапырық әрі тас түнек қой, — деді Пиппин. — Бұл жер маған баяғы Смилс Такбороның Тук сарайындағы ескі бөлмені есіме түсіріп тұрғаны. Ондағы үлкен залда орналасқан заттарды ешкім ғасырлар бойы орнынан қозғалтпаған және жиһаздарын да ауыстырмаған. Елдің айтуынша, ол жерде қарт Тук жылдар бойы өмір сүрген, уақыт өте келе өзі де, оның бөлмесіндегі заттар да көнеріп, тоза бастаған. Ал ол қаза болған уақыттан бері, оның қайтыс болғанына жүз жылдан аса уақыт өтсе де, ол жерде ештеңе өзгермеген. Сол дәстүр менің арғы бабам қарт Геронтиустың заманынан бері жалғасып келеді.

— Бірақ мына орманның іші одан да қапырық. Мына қыналардың бейберекет, қалай болса солай, жайыла өскен сақалдары мен мұрттарына қарашы! Ал ағаштардың көпшілігі ескі, кеуіп қалған жапырақтармен жартылай көміліп тұр, олар ешқашан түспейтін секілді. Не деген жағымсыз көрініс еді. Бұл жерге көктем келгеннің өзінде, олардың қалай тазаланып, қалай өзгеретінін тіпті елестете алмаймын.

— Қалай десек те, күн сәулесі бұл жерге өте сирек түсетін болып тұр ғой. Сонда да әйтеуір бір түсетіні белгілі, — деді Мерри. — Бұл орман Бильбоның сипаттаған Қара орманына ұқсамайды да, олай деп ойламаймын. Ол Қара орманның іші қара түнек, ол жерде тіршілік етушілер де түнерген деп сипаттап еді. Бұл жер жай ғана жабырқаңқы, тұнжыраған әрі қорқынышты мекен сияқты. Бұл орманда қандай да бір жануарлар тіршілік етіп, ұзағырақ өмір сүрген не тіршілік етеді дегенді елестетудің өзі қиын.

— Не жануар атаулы, не хоббиттерді елестете алмас едім, — деді Пиппин. — Маған осы орман ішімен жүргеніміз ұнамай тұр. Қанша жүрсек те, ауызға алар бір дәм кездестірмедік. Бізде не қалды өзі?

— Жағдай мәз емес, — деді Мерри. — Біз құрқол қашып кеттік, өзімізбен бірге лембастың кіп-кішкентай екі кесегін ғана ала алдық. — Екеуі эльфтердің нанының қалған мөлшеріне қарады. Әрі кетсе, бес күнге жететін ұсақ бөлшектері ғана қалыпты. Сонымен болды.

— Не киіміміз жоқ, не жамылғымыз жоқ, — деп сөзін жалғастырды Мерри. — Қалай қарай жүрсек те, түнімен жаурайтын болдық.

— Қайтеміз енді, не істейтінімізді шешіп алайық, — деді Пиппин. — Таң да әне-міне дегенше атып қалатын секілді.

Олар орманның алдыңғы жағынан сарғыш бір жарықты көрді, күн сәулесі орманның шатырын тесіп түсіп, ішке өткенге ұқсайды.

— Қара! — деді Мерри. — Біз ағаштардың астында жүргенімізде, күн бұлттың артында жасырынып тұрған сияқты, енді жарқырап шыға келді. Не болмаса, дәл тас төбеге көтерілгендіктен, орман ішіне саңылаумен түсіп тұрған сияқты. Бұл ұзаққа бармайды. Жүр, көрелік!

Олардың қарға адым болар дегендері әжептәуір алыс қашықтықтағы жер болып шықты. Жазық жер беті жоғарылап кете береді екен. Бұлар алға қадам басқан сайын ол жол тасты бола бастады. Бұлар жүрген сайын, айнала жарықтана түсті. Бір уақытта алдарынан үлкен жартас қабырға шыға келді. Бұл дөң беткейі немесе таумен жалғасатын оның бөлініп қалған қалдығы болуы тиіс. Бірақ қабырғада өскен не ағаш, не басқа өсімдік атаулы көрінбейді, күннің сәулесі тура тастың үстіне түсіп жатыр. Оның етегіндегі ағаштардың бұтақтары жоғарыға созылып, құдды бір күн сәулесіне жетуге тырысып жатқандай. Бағана барлығы ескі әрі жабырқаңқы болып көрінген секілді еді, ал мына жерде орман қоңыр түстің ең керемет реңкіне боялып, жердің үстіңгі қабаты сұр түске еніп, құдды бір сүргіленген, әдемілеп тазаланған теріге ұқсап жылтырап жатыр. Ағаш бұтақтары ашық жасыл түске боялған, ерте көктем немесе соның елесі келіп жатып алған ба дерсің.

Тастың үстіңгі жағында баспалдаққа ұқсаған бірнәрсе бар болып шықты. Мүмкін мына жердің ауа райының әсерінен желмен қашалып не жартастардың сынуынан жасалған дүние болар, себебі кедір-бұдыр, тегіс емес әрі тереңдетіле ойылған екен. Бұтақтардың ең ұшар басында жартаста үңгірдің бары байқалады. Ол жерде өсіп тұрған ештеңе жоқ, тек шет жағында аз-маз шөп бар. Сол жерде күнге қыздырынып еңкейіп отырған қартқа ұқсайтын ағаштың ескі түбірі тұр екен, үстінен екі бұтақ иіліп жауып қалыпты.

— Көтерілейік! — деп қуана айғай салды Мерри. — Таза ауа жұтып, жан-жағымызды барлап алайық.

Екеуі жартасқа шықпақ болып, өрмелей бастады. Баспалдақтар бұларға емес, үлкен аяқ иелеріне арналып жасалғаны көрініп тұр. Әзер дегенде екеуі жартасқа дәл ағаштың ескі түбірі тұрған жерінен бір-ақ шықты. Дөңге арқаларын беріп, терең демдерін алды да, шығыс жаққа қарады. Олар өздерінің орман ішіне бар болғаны он шақырымдай ғана ене алғандарын байқады. Ағаш бастары жазыққа қарай төмен иіліп тұр екен. Шалғайдағы орман шетінде қалың түтін аспанға көтеріліп жатыр. Жел оны осы жаққа қуып әкелуде.

— Жел бағыты өзгеріпті, — деді Мерри. — Ол қайтадан шығысқа қарай соғып жатыр. Мына жер суық екен.

— Иә, — деді Пиппин. — Бұл жай, күн сәулесі аздап қана түсетін жер ме деп тұрмын, қазір айнала тез-ақ қайтадан сұп-сұр болады. Өкінішті! Күн сәулесі түскен сәтте орман іші тіпті керемет! Маған бұл жер ұнап қалғанын сезіп тұрмын.

— Саған орман ұнайды! Бұл жақсы! Жылы лебізің үшін рахмет! — деген бір дауыс естілді. — Маған қарай бұрылыңдаршы, түрлеріңді көрейін. Маған екеуіңнің де ұнамайтындарыңды әлден-ақ сезіп тұрмын, десе де, асықпай-ақ қояйын. Қане, бері бұрылыңдаршы! — Үлкен имек секілді қолдар екеуінің иықтарынан келіп ұстады. Оларды жұмсақ, бірақ ықтиярсыз өзіне бұрып алды. Содан кейін сол алып қолдар екеуін жоғары көтерді.

Екеуі таңғажайып бір пішінмен бетпе-бет жүздесті. Бұл алып жаратылыс иесінің пішімі трольға ұқсайды, бойы төрт метрден кем емес. Өте мықты әрі биік орналасқан басы бар, бірақ мойын деген мүшесі атымен жоқ екен. Ол сұр-жасыл қабыққа ұқсайтын киім киіп алған секілді көрінді, әлде сол қабықтың өзі ме, дәл кесіп айту қиын. Не болса да, оның қолы қабықпен жабылмапты, кәдімгідей жұм-жұмсақ, қоңыр терісі бар екен. Үлкен аяғының әрқайсысында жеті башпайдан бар екен. Ұзын бетінің жоғары жағы бұталы әрі қалың болса, төменге қарай сұйылып, жіңішке мүкке айналған. Төменгі жағы салбырап, тербеліп тұрған сақалмен жабылыпты. Бірақ мұның бәрін хоббиттер бірден байқай қойған жоқ, олардың бар көргендері үлкен екі көз ғана болды. Шүңірейген, терең орналасқан көздер еш асықпастан, маңғаз қалпын бұзбастан екеуіне мұқият қарай бастады. Көзінің түсі қоңыр екен, бірақ түпкі жағында жарқыраған жасылға ұқсас бір түс көрінеді. Пиппин ол туралы алғашқы әсерін бірнеше рет жеткізбекке тырысты.

— Бұл жерде көне, ұзақ ғасырлар бойы жасарынған, құпия-сырға толы дүниелер көп сияқты. Шын мәнінде, бізге бұл дүниелер өзгеше, шынайы көрінуі мүмкін. Алып ағаш басындағы күнге шағылысқан жапырақтар сияқты немесе терең көлдің түбіндегі дірілге ұқсайтын бұл да бір табиғаттың тылсым күші ма дерсің! Білмеймін, бірақ маған, жерде өскен бірнәрсе, қалай айтсам екен, ағаш жапырақтарының арасындағы, терең жер қабаты мен қат-қабат аспан арасындағы нәрсе ұйықтап жатты да, кенет ояна салып, бізді аса бір маңғаздықпен, асықпастан қарап жатқан тәрізді. Бұл уақыттар мен үшін мәңгілікке созылып жатыр.

— Хрыым. Хоом, — деп міңгірледі дауыс, бұл дауыс ағаштан шығатын құмыққан дауысқа ұқсады. — Өте қызық! Асықпайық, бұл менің сөзім. Мен сендердің сөздеріңді өздеріңді көрмей тұрып естіп үлгердім. Және бұл жағымды жіңішке дауыстар маған ұнап қалды. Олар маған ұмытып қалған нәрселерімді қайта есіме түсіргендей болды. Егер мен дауыстарыңды естімей тұрып, алдымен көрген болсам, сендерді кішкентай орктар екен деп басып, жаншып тастар едім, содан кейін ғана қателескенімді байқаған болар едім. Өте қызық! Тамыр және бұтақ, бұл өте қызық!

Пиппин әлі таң қалып тұр, бойынан қорқыныш сезілмейді. Осы көзқарастан ол қорқыныштан бұрын, қызығушылықты байқады.

— Сіз кімсіз? — деп сұрады ол. — Және қайдан келесіз?

Қарт көздер біртүрлі тіксініп, ескерткендей қадалып қарады. Шүңірейген көздер жұмылып қалды.

— Хрыым, — деп жауап қатты дауыс. — Мен Энтпін. Қалай болғанда да, сендер мені солай атайсыңдар. Иә, Энт, міне, қандай сөз. Біреулер мені Фэнгорн, ал енді біреулер Ағашсақал деп атайды. Ағашсақал дегені көбірек келіңкірейді.

— Энт? — деп сұрады Мерри. — Ол кім? Сіз өзіңізді қалай атайсыз? Сіздің шынайы есіміңіз кім?

— Ху, ху! — деп жауап берді Ағашсақал. — Ху! Қалай айтсам екен! Мұнша асықпаңдар! Сұрақты мен қоямын. Сендер менің елімдесіңдер. Кім екендерің маған қызық болып тұр. Сендерді ажырата алар емеспін. Мен жас болған кезде оқыған бұрынғы тізімнен де көрінбейсіңдер. Бірақ ол көптеген жылдар бұрын болды ғой, одан бері ол тізім талай рет толықтырылған шығар. Қарайық! Көрейік! Қалай басталатын еді бұл?

Тірілердің оқып нағыз тарихын,
Алдыменен төрт тайпаны танитын.
Ең үлкені Эльфтер ғой, жарандар,
Эльфтердің баласы еді Гномдар.

Гномдар ол сарбаздар ғой жүректі,
Мекендейтін қап-қараңғы түнекті.
Оқыңдаршы түп тарихын тірінің,
Біліңдерші төрт тайпаның ілімін.

Төрт тайпада үлкені еді эльфтер,
Гном-сарбаз ұрпағы оның сеніпті ел.
Тас-түнекті паналайтын біреуі.
Энттер де туған жерде жүреді.

Ең кәрісі тау сияқты көрінер.
Мықты емес бұлардан еш перілер.
Төртеу осы тірілердің тазасы,
Адамдардың, жылқылардың қожасы.

Эху, эху, хмм, хэм, хээээм.
Құндыз біздің құрылысшы,
Ал бұғылар секіргіш.
Эху, эху, хмм, хэм, хээээм.
Аю жүрер бал жинап.
Қабан жүрер әл жинап.
Иттің қарны ашып жүр,
Қоян қорқақ қашып жүр.
Эху, эху, хмм, хэм, хээээм.
Бүркіт ұшты қиянға,
Өгіз жасыл жайлауда.
Бұлан мүйізі тәж екен,
Қаршыға ұшып мәз екен.
Аққу аппақ жұлдыздай,
Жылан суық мұп-мұздай.

Хм, хм, хм…әрі қарай қалай еді? Рум, тум, рум, тум, румти, тум, тум. Бұл тізім ұзақ тізім болды. Бірақ сендер ол тізімде жоқсыңдар.

— Мүмкін біздің есімдеріміз ескі тізімдер мен көне ертегілерде жоқ та шығар, — деді Пиппин. — Бірақ біздің тіршілік еткенімізге ұзақ уақыт болды. Біз — хоббитпіз.

— Жаңадан бір жолды қосып қойсақ қайтеді? — деп сұрады Мерри. — Хоббиттердің бойы аласа, тұрады олар апанда. Бізді аталғандардан кейінгі төрттікке қосып қойсаңыз, сонда бәрі де дұрыс болады.

— Хм! Жаман емес! — деді Ағашсақал. — Ұйқасып-ақ тұр. Демек, сендер апанда тұрасыңдар ма? Дәл келеді. Бірақ сендерді «хоббит» деп кім атаған? Бұл сөз эльфтердің сөзіне мүлдем келмейді. Ал сөздердің барлығын ойлап тапқан сол эльфтердің өздері, бәрінің бастауы солар болған еді.

— Бізді ешкім олай атамаған, жай, біз өзімізді солай деп атап кеткенбіз, — деді Пиппин.

— Хыым! Хыым! Жарайды! Қанекей! Бірақ асығыс емес! Сендер өздеріңді хоббит деп атайсыңдар ма? Бірақ бұл жайлы бәріне жая беруге болмайды. Сақтық керек. Сақтанбасаңдар, сендер өздеріңнің шын аттарыңды айтып қоюларың мүмкін.

— Бізді ол соншалықты толғандырмайды, — деді Мерри. Мен — Брендибакпын. Мериадок Брендибак, тұрғындардың көпшілігі мені жай ғана Мерри деп айтады.

— Ал мен — Тукпын, Перегрин Тук. Бірақ мені әдетте бәрі Пиппин деп атайды. Тіпті, Пип.

— Хмм, сендер бір асығып жүретін халық екенсіңдер, байқаймын, — деді Ағашсақал. — Сендер маған сенім білдіру арқылы зор құрметке бөледіңдер. Дегенмен барлық кезде бұлай ақкөңіл бола беруге болмайды. Бұл жерде Энт және Энтсымақтар бар. Дұрысырақ айтқанда, энттерге ұқсайтын тіршілік иелері, бірақ олар энт емес. Мен сендерді Мерри және Пиппин деп атаймын, әдемі есімдер екен. Алайда өзімнің шын атымды айтпаймын, қалай болған күнде де әзір емес. — Оның көзінде күдікті от жарқ ете қалғандай болды. — Ол үшін көп уақыт керек болады. Менің есімім үнемі өсіп отырады, ал мен ұзақ өмір сүрушілер қатарынан боламын. Өте ұзақ! Сондықтан менің есімім әңгімеге ұқсайды. Қалай десек те, нағыз шынайы есімдер, сендерше айтқанда, энттердің есімі белгілі бір тарихты білдіруі тиіс. Бұл бір тамаша тіл, бірақ ол тілде сөйлеп, бірдеңе айту үшін бұл тілді барынша үйрену керек болады. Сондықтан біз есіміміз жайында тіс жармаймыз, тек қана шын мәнінде айтылуы тиіс, маңыздылығы жоғары нәрсе болса ғана айтамыз, себебі оны тыңдай алу да керек қой. Оның бәріне уақыт қажет.

— Ал, енді, — оның көзі жылтырап, «шынайыланып», ол сөйлеуге кіріскенде өзгеріп, өткірлене бастағандай. — Не болып жатыр өзі? Сендер мұнда не істеп жүрсіңдер? Мен мына сендердің айтып жатқандарыңның барлығын да, «а-лалла- лалла-румба-каманда-линд-ор-буру-ме» дегендеріңді ести де, көре де, сондай-ақ сезіне де, иіскей де аламын. Сендер мені кешіріп қойыңдар. Бұл менің атымның бір бөлігі, бұл сөздердің қайсысының өзге тілдерде кездесетінін мен білмеймін. Не айтып тұрғанымды түсінген боларсың деп ойлаймын. Мен осында тұрып, мына керемет таңды тамашалап тұрған едім. Күн туралы, ағаш астындағы шөптер туралы, жылқылар мен бұлттар, жалпы қоршаған әлем туралы ойланып жатқанмын. Не болып жатыр? Гэндальф қайда, не істеп жүр? Және мыналар, бурарум, орктар мен Изенгардтағы Саруман қандай да бір үлкен органның даусына ұқсаған күркіреген дыбыс шығарды. Мен жаңалықтарды тыңдағанды жақсы көремін. Бірақ асықпай айтыңдар.

— Болып жатқан нәрселер тым көп-ақ, — деді Мерри. — Біз қаншалықты тез айтуға тырыссақ та, айтып тауыса алмаймыз ба деп қорқамын, айтатын әңгіме шаш етектен. Сіз бізге асықпаңдар дейсіз. Ендеше, біз сізге барлығын айтуымыз керек пе? Және мен сізден алдын ала сұрап алсам, тым дөрекілікке санамассыз деп үміттенемін. Сіздің бізге не істегіңіз келеді, кімнің жағындасыз? Және Гэндальфты білесіз бе?

— Иә, мен оны білемін. Ол ағаштарды өз қамқорлығына алып, шын мәнінде үнемі уайымдап жүретін жалғыз сиқыршы, — деді Ағашсақал. — Ал сендер оны білесіңдер ме?

— Иә, — деді Пиппин мұңды дауыспен. — Біз оны білетінбіз. Ол біздің жақсы досымыз әрі көшбасшымыз болатын.

— Ендеше, мен сендердің қалған сұрақтарыңа жауап бере алмын, — деді Ағашсақал. — Өздерің рұқсат етпесеңдер, менің сендерге бірнәрсе жасаймын деген ойым жоқ. Алайда біз бірігіп бір істі жасауымыз қажет болып тұр. Мен тараптар туралы ешнәрсе білмейді екенмін, сол себепті уақытша болса да, сендер менімен біраз жер бірге жүрсеңдер деймін. Сендердің әңгімелеріңнен байқағаным, Гэндальф шебер туралы әңгімелеріңнің барлығы өткен шақта айтылып жатыр, оның шаруасы біткенге ұқсай ма, қалай?

— Иә, — деп қайғыра сөйледі Пиппин. — Тарих әрі қарай жалғаса береді, бірақ Гэндальф енді оған қатыса алмайды.

— Хооо, ал, бастаңдар енді, — деді Ағашсақал. — Хууум, хм, хм, хм, ал, жарайды. — Ол аздап кідірді де, хоббиттерге қарады. — Хууммм, аһ, жарайды, сендерге тіпті не дерімді де білмеймін. Бастаңдар әңгімелеріңді!

— Егер сіздің көп нәрсені білгіңіз келсе, — деді Мерри, — біз сізге бәрін де айтып береміз. Бірақ ол біраз уақыт алады. Бізді төмен түсіргіңіз келмей ме? Күншуақта бірге отырайық. Бізді ұстап тұрамын деп, шаршап қаласыз ғой.

— Хмм, шаршап дейсің бе? Жоқ, мен шаршамаймын. Мен отырып, демалып, не оңайлықпен шаршай да қоймаймын. Сондай-ақ бүгілуім де оңай емес. Бірақ мына жерге күн қатты түсіп тұр екен. Қане, сендер қалай атайсыңдар мына жерді?

— Дөң бе? — деп оның бетіне болжай қарады Пиппин.

— Баспалдақ? Қатарлар? — деп жатыр Мерри.

Ағашсақал үндемей ойланып тұрып, олардың сөздерін қайталап тұр. Бір кезде ғана барып:

— Дөң? Иә, дәл өзі. Бірақ бұл сөз мына жерде ғасырлар бойы тұрған әрі пайда болған әлем үшін тым асығыстықты білдіретін сөз сияқты екен. Жарайды, маңызды емес. Қанекей, оны енді жайына қалдырайық та, алға жылжиық.

— Қайда барамыз? — деп сұрады Мерри.

— Менің үйіме немесе үйлерімнің біріне, — деді Ағашсақал.

— Ол алыс па?

— Білмеймін. Мүмкін ол сендер үшін алыс көрінетін шығар. Бірақ ол соншалықты маңызды ма?

— Білесіз бе, мәселе мынада ғой, біз бүкіл затымызды жоғалтып алдық. Сонымен қатар өзімізбен бірге алған азын-аулақ тамағымыз ғана бар, — деді Мерри. — Бар мәселе сонда болып тұр. Тамақ қорымыз өте аз.

— Ааа, хммм! Ол туралы уайымдамасаңдар да болады, — деді Ағашсақал. — Мен сендерге көгеретін, нәр беретін сусын беремін, оны ішкен соң сендер ұзақ жылдар бойы өсе беретін боласыңдар. Ол өте ұзақ уақытқа дейін әсер етеді. Және сендер менімен қаламыз деп шешсеңдер, мен сендерді өз елімнің кез келген жеріне жеткізіп сала аламын. Таңдауларың біледі. Ал, қане, кеттік!

Ағашсақал хоббиттерді жұмсақ, бірақ мықтап ұстап алған күйі алдымен өзінің үлкен бір аяғын көтеріп-түсірді де, содан кейін дәл солай екіншісін түсіріп, баспалдақтан ойылған жердің шетін жағалап, төмен түсуге дайындалды. Тамырға ұқсайтын аяғының башпайлары жүрген сайын жерге қадалып келеді. Баспалдақтардың бірінен кейін біріне аса ұқыптылықпен түскен ол ақырында орманның топырағына да жетті-ау.

Жерге түскен соң бірден ағаштардың арасына қарай аса сақтықпен адымдап еніп кетті. Алайда өзеннен қатты алыстамады да. Көптеген ағаштар ұйықтап жатқандай көрінді. Соның өзінде, кейбіреулері селкілдеп, ал енді біреулері ол жақындаған кезде басы тимесін дегендей өз бұтақтарын жоғарырақ көтерумен болды. Ол жүріп келе жатып, өз-өзімен күбірлеп сөйлесуде. Оның сөздері құдды бір нотаға салынған музыкалық әуен бе дерсің!

Хоббиттер біраз уақыт бойы үндерін шығармады. Олар өздерін қауіпсіз сезініп келе жатқандарына бір жағынан таң қалып та келеді. Екеуінің болып жатқан жайттарды сараптап, түсінулеріне де мүмкіндіктері жоқ. Пиппин тағы да сөйлесуге бел буды.

— Ағашсақал, — деді ол. — Сізден бір нәрсе сұрайын деп едім. Рұқсат па? Неге Келеборн бізге сіздің осы орманыңыз туралы ескерту жасады? Ол бізге тәуекелге бармаңдар әрі орманның ішіне кірмеңдер деген болатын.

— Хмм, ол солай деді ме? — деп күбірледі Ағашсақал. — Егер де сендер басқа жақтан келген болсаңдар, мен де солай дер едім. Лаурелиндо’ренан орманында адасып кету оңай, жол табамыз деп босқа тыраштанып, тәуекелге бармаңдар! Эльфтер орманды дәл осылай атаған, бірақ қазір қысқартып, Лотло’райен дейді. Мүмкін олардың онысы дұрыс та шығар. Орман өсудің орнына шөгіп, ескіріп бара жатқан болар. Ертеректе бұл жер әншілердің алтын даласы болатын. Ал қазір ұйқы мекеніне айналған. Аһһһ, жақсы! Бұл өте тылсым сырға толы жер, біздің ешқайсысымыз да мұнда кірмейміз. Сендердің оның ішінен шыға алғандарыңа таң қалып келемін, бірақ мені одан қатты таңғалдырған нәрсе — сендердің батылдықтарыңды жинап орманның ішіне кіргендерің! Бұлай жасау жатжерліктердің қолынан келе қоймағанына, міне, қаншама жылдар өтті. Бұл бір өте қызық жер.

Иә, шынында да солай. Бұл мекеннің халқы қара жамылып отыр. Иә, қайғыға батуларының себебі де бар. Лорелиндо’ренан линделорендор малинорн’лион орнемалин, — деп ол мұрнының астынан міңгірлеп, белгісіз бір нәрселерді айтып, ән салып келеді. — Олар мына әлемнен кеш қалып қойған деп ойлаймын. Не болмаса осы әлемнің сыртында қалған. Не бұл ел, не Алтын орман бұрынғыдай емес, ешнәрсе де Келеборнның жас кезіндегідей өзгеріссіз қалған жоқ. Әлі де болса олар: «Таурелиломеа — тумбаламориа Тумбалетауреа Ломеанор» деп айтады. Барлығы түбегейлі өзгеріске ұшыраған, дегенмен осы сөздер шындық болып қала береді.

— Сонда бұл нені білдіреді? — деп сұрады Пиппин. — Не шындық?

— Ағаштар мен энттер, — деді Ағашсақал. — Менің өзім де көп нәрсені түсіне бермеймін, сондықтан да сендерге толық түсіндіре алмаймын. Біздің көпшілігіміз әлі де сол баяғыдай энт болып қалғанбыз, дәл сол кездегідей біздің әлемімізде қалай болуы керек болса, солай өмір сүрудеміз. Алайда басқалары дәл қазір ұйқыға шомған, сендер айтатындай, жай ағаш сияқты қалғып-мүлгіп тұра береді. Мына ағаштардың көпшілігі, әрине, қарапайым ағаш, бірақ олар жай ғана ұйықтап тұрған ағаштар. Ал кейбіреулерін оятып алу өте оңай. Оны қарапайым халық байқай бермейді.

Кей жағдайларда сендер ағаштардың жүректерінің нашар екенін көре аласыңдар. Бірақ бұл жағдайдың тікелей жүрекке еш қатысы жоқ, мен оны меңзеген жоқпын. Осы жасқа дейінгі өмірімде мен төмендегі Энтвош бойын жағалап өскен бірнеше мейірімді талдарды білетінмін, өкінішке орай, оның бәрі қазір жоқ, баяғы заманда болған еді. Олар боп-бос, жалаңаш, дымдары жоқ болатын, шындығында көптеген ұсақ бөлшектерге бөлініп те кеткен еді, бірақ соған қарамастан, иістері мұрын жаратын, керемет жас өскіннің хош иісін бөліп тұратын. Ал мына тау алқаптарында тұрған ағаштар қоңыраулатып қанша ән салғандарымен, іштері боп-бос, дымы жоқ, нашар ағаштар. Және, өкініштісі, сондай нашар ағаштардың қатары көбейіп келе жатқан сияқты. Бұл жерлер де бұрын өте қауіпті орын болып саналатын. Әлі де болса қап-қара, тас түнек мекендер аз кездеспейді.

— Солтүстіктегі Кәрі Орман секілді ме? — деп сұрады Мерри.

— Иә, иә, соған ұқсайды, бірақ онымен салыстырғанда, анағұрлым қауіптірек. Менің ойымша, Қара орманның көлеңкесі солтүстікке түсіп, басып қалған секілді. Бірақ мына жерлерде ешқашан қараңғылық түспеген орындар да бар, сонымен қатар ол жерлерде өсетін ағаштар менен әлдеқайда кәрі. Біз тек қолымыздан не келеді, соны ғана жасаймыз. Біз жатжерліктер мен батырларға қолдау көрсетеміз, оларды тәрбиелейміз, оқытамыз, үйретеміз. Біз қажет болған жағдайда қозғалып, басқа жерлерге бара аламыз және жүрген жерімізге өмір дәнін сеуіп жүреміз.

Біз — ағаштардың бағбанымыз, қарт энттерміз. Санымыз да аз ғана қалды. Қойлар бағбанға, ал бағбандар өз қойларына лайықты болады. Энттерге эльфтер ұнайды, олар өзгелердің істеріне аса көп қызығушылық танытып, біреудің тірлігіне араласпайды, олардан шет жүргенді қалайды. Энттер өзгеріске бейім келеді, эльфтерге қарағанда қоршаған ортаның түсін жылдамырақ қабылдай алады деп айтуға болады.

Көптеген менің туыстарым қазіргі күні қарапайым ағаштарға ұқсап қалған, оларды ояту үшін сиқырлы бір ғаламат күш керек. Және олар тек сыбырлап қана сөйлеседі. Алайда менің ағаштарымның көбі бұтақтарын иіп, менімен тілдесе алады. Эльфтер, әрине, ағаштарды оятып, оларды сөйлесуге үйрете бастаған алғашқы жандар және өздері де ағаш тілін үйрене бастаған. Олардың қарт эльфтердің барлығымен сөйлескілері келеді. Өкінішке орай, Қара орман пайда болғалы олар теңіздің арғы жағына жүзіп қашып кетті. Алыс алқаптар мен беткейлерге қашып, жасырынып қалды. Қазір қайтып келмес сол бір күндер туралы естелік ретінде тек ән салады. Ооо, бір кездері осы жердің бәрінде анау тұрған тауға дейін сыңсыған орман болып еді-ау және ол жалпы бұл маңайдағы алып орманның тек шығыс жағындағы бөлшегі ғана болатын.

Қайтып келмес қайран күндер-ай! Қандай тамаша уақыт еді! Бір кездері мен күні бойы тек ән салып жүретінмін, дөң жақтан тек өз даусымның жаңғырығын ғана еститін кездер де болған еді. Және мына орманның барлығы да Лотлориеннің ормандарына ұқсайтын, бірақ қазіргі кейпінен әлдеқайда жиірек, қалыңырақ, жасырақ әрі күштірек еді. Ал ауадағы хош иісті айтсаңшы! Апталап тек ауамен ғана дем алатынмын.

Ағашсақал бір сәтке үндемей қалды. Тек алға жүріп, үлкен аяғының дыбысын шығармауға тырысқандай. Тек біраздан кейін ғана ол өз-өзімен күбірлеп сөйлесіп, күбірі ақырындап әнге айнала бастады. Сәлден соң хоббиттер оның не туралы әндетіп келе жатқанын аңғарып, сөздерін түсіне алатындай жағдайға жетті.

Тасаридан жер талға бай екен.
Шөбі шүйгін көктем осы ай екен.
Сол шалғында жиі барып жүрем мен,
Көктем келіп сейілді күн түнерген.

Най-Тасарионда көктем исі аңқыған.
Келбетіне қарап сұлу балқығам.
Оссирианд шегіршінді орманда,
Сонда жүрем жаз күндері болғанда.

Ех, керемет деп ойлаймын жазды мен,
Жарығы да, әуенді де сазды ең.
Оссиридің жеті өзені жазда әсем,
Жарық, әуен жүрек жырын қозға сен.

Нелдорет жағалауын күз көрдім.
Міне, сондай алтын күзді іздедім.
Қызыл, сары жапырақтар жайқалып,
Арман жырын орындалған айтайық.

Дорфонион баурайына қыс келді.
Қайыңды орман аппақ көрпе бүркенді.
Қыстың күні көтерілем орманға,
Ең керемет күйге енем барғанда.

Ород-ну-Топта самал әсем жел қарып,
Аппақ дала қара қайың ырғалып.
Ән айтамын әсем даусым аспанда.
Ән саламын жүрек әнге басқанда.

Әттең, енді осы жердің бірі жоқ,
Неге жүрмін жойылса жер тірі боп.
Амбаронға, Тауреморнға, Алдоломға бардым мен.
Өз жерімді, Фэнгорн елін көрдім мен.

Көп жыл қалың жапырақтардан да,
Ал мен жүрмін Тауремормаломда.

Ол әнін аяқтап, әрі қарай жүрісін жалғастыра берді, орман іші тып-тыныш, құлақ жететін жерде тырс еткен дыбыс естілмейді.

Күн батуға айналды да, ағаш діңгектеріне түскен қараңғылық қоюлана берді. Ақырында хоббиттер алыстан жоғары қарай көтерілген тасты мекенді байқады. Олар тау етегіне, тура биік те заңғар Метедрастың жасыл баурайына келіп тоқтады. Тау бөктерін қуалай тар сағалы Энтвош қарсы алдынан шыққан тастардың бірінен соң біріне секіріп, гүрілдеп ағып жатыр. Өзеннің оң жағын шөп басқан, қазір күн батқанда сұр болып көрініп жататын болады. Бұл жерде өсіп тұрған бірде-бір ағаш жоқ, беткей аспан астында жарқырап жатыр, бұлттардың арасынан жұлдыздар жымыңдайды.

Ағашсақал жүрісін тоқтатпастан, беткейге өрлеп келеді. Кенет күтпеген жерден хоббиттердің алдынан кең қуыс көрінді. Екі жағында тура тірі бағандар секілді екі үлкен ағаш тұр, алайда ешқандай қақпа көрінбейді, тек бұтақтар ғана бір-бірімен өріліп, қиылысып жатыр. Қарт энт жақындаған кезде, ағаштар өз бұтақтарын көтергендіктен олардың жапырақтары дірілдеп кетті. Бұлар мәңгі жасыл ағаштар болатын, жапырақтары сүртіп қойғандай жылтырап тұрады, тіпті түнде де жарқырайды. Олардың арт жағынан тура бір үлкен зал секілді теп-тегіс ашық алаңқай көрінді, ол дөң жаққа барып тіреледі екен. Екі жағынан да биіктігі он бес метрге жететін екі жартас қоршаған. Әр қабырғаның бойын жағалай ағаштар қатар-қатар сап түзеген, қабырғаға жақындаған сайын бойлары да ұзара береді екен.

Жартасты қабырғаның ең аяқ жағында бұрылыс бар. Онысы жартышатырлы төбеге ұқсайтын бірнәрсе. Ағаш бұтақтарын есепке алмағанда, осы залдағы жалғыз шатыр деп соны айтуға болады, ортасынан аз ғана саңылау қалдырып, бүкіл залдың төбесін жауып тұр. Ал жартасты қуалай аққан кішкентай жылға қабырғадағы бұрылысқа кіреберіс жерде тамшыдан шымылдық жасап қойған сияқты. Күміс тамшылар сыртылдап, бірін-бірі қуалап, жерге жарыса құлап жатыр. Су ағаштар арасындағы тас бассейнге жиналып, әбден толған соң, Энтвоштың ормандағы саяхатына қосылу үшін залдың шыға берісіне қарай ағып жатыр.

— Хммм! Ал, міне, келдік! — деді Ағашсақал ұзақ үнсіздікті бұзып. — Мен сендерді энти қадамымен санағанда, жеті мың қадам жүріп әкелдім, ал сендердің жерлеріңдегі өлшем бойынша қанша болатынын мен білмеймін. Қалай болған күнде де, біз соңғы таудың етегінде тұрмыз. Бұл мекеннің атауының жарты бөлігі сендердің тілдеріңде «көңіл қалауы» дегенді білдіреді. Маған бұл жер қатты ұнайды. Біз осы жерде түнеп шығатын боламыз.

Оларды шөптің үстіне, ағаш қатарларының арасына түсірді. Екеуі мұның артынан еріп, үлкен белдеуге қарай жүрді. Хоббиттер Ағашсақал жүрген кезде тізесін бүкпейтінін аңғарды, бірақ аяғы үлкен бұрыш жасап, алшақтап кетеді екен. Алдымен ол үлкен башпайларын тіреп (башпайлары өте үлкен және жалпақ келеді), тек содан кейін ғана бүкіл өкшесін жерге қояды екен.

Ағашсақал біраз уақыт ағып жатқан тамшы жаңбырдың астында тұрды, терең демалып, содан кейін жақсылап бір күліп алды да, ішке кірді. Ортада үлкен үстел тұрғанымен, айналасына бірде-бір орындық қойылмаған. Бөлменің түпкі жағы қап-қараңғы. Ағашсақал екі үлкен құмыраны көтеріп алды да, үстелдің үстіне қойды. Екі ыдыс та суға толы сияқты көрінді, ол құмыралардың үстіне қолын қойып біраз тұрып еді, олар бірден жарқырай бастады. Біреуі алтын түске, ал екіншісі әдемі жасыл түске боялды. Құмыралардан шыққан сәуле бөлменің ішін жарыққа толтырып жіберді, жазғы күн секілді жас ағаш бұтақтарының арасынан жылтырап түсіп жатты. Жан-жақтарына қараған хоббиттер ауладағы ағаштардың да жарқырай бастағанын көрді. Жарық алдымен әлсіздеу бөлінді. Ақырындап әрбір жапырақ жарыққа толып, алтын, жасыл немесе мыстай қызылсары түске боялғанша, ал ағаш діңгектері жанып тұрған тас сияқты болғанша жарық ұлғая берді.

— Ал, енді әңгімемізді бастайық, — деді Ағашсақал. — Менің ойымша, сендер шөлдеген сияқтысыңдар. Мүмкін шаршаған шығарсыңдар. Міне, мынадан ішіп алыңдар!

Ол бөлменің түпкі жағына қарай кетті. Ол жақтан бірнеше ауыр қақпақты тас құмыраларды көрді. Біреуінің қақпағын ашты да, үлкен ожауды алып өте үлкен бір тостақ пен екі орташа тостаққа толтырып құйды.

— Бұл энттердің үйі, — деді ол. — Бұл жерде орындық болмайды. Бірақ сендер мына үстел үстінде отыра аласыңдар.

Хоббиттерді көтеріп алды да, биіктігі екі метр болатын үлкен тас үстелдің үстіне отырғызды. Хоббиттер аяғын салбыратып, сусын ішіп отыр.

Сусынның дәмі орман шекарасында Энтвоштан ішкен судың дәміне ұқсайды екен, бірақ оның қандай да бір ерекше дәмі не иісі болатын. Дәмі мен иісінен ерекшелік әлсіз сезілгендіктен оны нақты сипаттап беру қиын. Ол хоббиттердің естеріне салқын түнгі желмен келген алыстағы орман иісін түсірді. Сусынның әсері аяғындағы башпайларынан бастап сезіле бастады, буындарын, бүкіл денелерін тірілтіп, сергектік сыйлады, тіпті шашының ұшына дейін әсер еткендей болды. Шынымен де хоббиттер бастарындағы шашының тікірейіп, тербеліп және қозғала бастағанын сезді. Ал Ағашсақал болса, алдымен белес артындағы жиналып тұрған суға аяғын салды да, үлкен тостағандағы сусынды бір-ақ жұтым жасап сіміріп ішіп алды. Хоббиттерге ол ешқашан тоқтамайтындай көрінген болатын.

Ақыры тостағанды да орнына қойды.

— Аһ! Аһ! — деді ол терең дем алып. — Хыыым! Хуум! Енді сөйлесу де жеңіл болмақ. Сендер жерге отыра аласыңдар, ал мен жатайын. Сонда мына сусын менің басыма шығып, ұйықтатып тастамайтын болады.

Бөлменің оң жағында биіктігі жарты метрдей болып қалатын аласа аяқты үлкен төсек тұр екен, үсті қамыспен әрі кепкен шөппен жабылыпты. Ағашсақалдың ортаңғы жағы сәл бүгіліп, төсекке отыра кетті. Қолын басының астына қойды да, төбеге көз салды, ал төбеде күн нұрымен жылтыраған сәулелер жапырақ арасынан жылтылдап көрінуде. Мерри мен Пиппин оның қасына шөптен жасалған жастық үстіне қонжия кетті.

— Енді әңгімелеріңді асықпай айта беріңдер! — деді Ағашсақал.

Хоббиттер әңгімелерін өз елдерін тастап шыққан сәттен бастап айта бастады. Бір-бірінің сөзін бөле бергендіктен, әңгімелері де ана жерден бір, мына жерден бір шалып айтылған әңгіме болып шықты. Сол себепті де Ағашсақал сөйлеп жатқанын тоқтатып, алдыңғы айтылған оқиға немесе келесі болатын жағдай туралы сұрақтарын қоюмен болды. Хоббиттер Сақина туралы ештеңе айтпады және қайда бара жатқандары туралы ол сұрамағандықтан, бұлар да түсіндірмеді.

Алайда Қара салт аттылар, Элронд, Ривенделл, Ескі орман, Том Бомбадил, Морий, Лотлориен және Галадриэль туралы әңгімелер оның қатты қызығушылығын тудырды. Ол екеуінен Ширді және өз елдерін қайта-қайта сипаттап берулерін өтінді. Сондықтан әңгіме соңында оларға:

— Сендер ол жақтан ешқандай энтті көрмедіңдер ғой, солай ма? Дұрысы, әйел энттер деуім керек шығар.

— Әйел энттер? — деп қайталап сұрады Пиппин. — Олар сіздерге ұқсай ма?

— Иә, хмм… Жоқ. Жоқ. Қазір оны тіпті мен де білмеймін, — деп Ағашсақал ойланып қалды. — Бірақ, менің ойымша, оларға сендердің елдерің ұнауы тиіс.

Ағашсақалды Гэндальфқа қатысты айтылғанның бәрі қызықтырды, сонымен қатар Саруманның да мәселесі оның назарынан тыс қалмады. Хоббиттер олар туралы тым аз білетіндіктеріне қатты өкінді, Гэндальфтың Кеңесте сөйлеген сөздері жайлы Сэмнің болар-болмас айтқаны ғана мәлім еді. Алайда олар Углуктың өз әскерімен Изенгардтан келіп, Саруман туралы өз қожайыны сияқты айтқандарын естеріне түсірді.

— Хмм, хумм! — деді Ағашсақал бұлардың әңгімесі Роханның салт аттылары мен орктардың шайқасына келіп тірелген кезде. — Жақсы, жарайды, жарайды! Жаңалықтың тиегін ағыттыңдар ғой. Сендер маған бәрін толық айтқан жоқсыңдар, бірақ мен сендердің Гэндальфтың өтінішін сөзсіз орындағандарыңа күмәнім жоқ. Бір үлкен жағдай орын алғалы тұр, үлкен төңкеріс, менің көріп тұрғанымнан әлдеқайда үлкен. Мен ол туралы не жақсы, не жаман уақытта білетін болармын, бәлкім. Бүкіл тамырыммен, бұтақтарыммен ант етейін, не деген қызық іс бұл, тізімде жоқ қайдағы бір кішкентай ел көтеріп жүрген жүк қандай ауыр еді! Ұмыт қалған тоғыз салт атты сендердің іздеріңе түседі, Гэндальф оны өзімен бірге ұлы жорығына алады, Галадриэль оны Каро Галадонда күтіп алады, ал орктар болса, сендерді сонау шалғайдан осында алып келеді. Оларды бір белгісіз соққы алып ұрған тәрізді. Ол соққыға да шыдас берер деп үміттенемін!

— Ал сіз өзіңіз ше? — деп сұрады Мерри.

— Хум, хм, мені үлкен соғыстар алаңдатпайды, — деді Ағашсақал. — Олар менен гөрі, эльфтер мен перілерге қатысты болмақ. Бұл сиқыршылардың ісі ғой. Болашақты ойлап, үнемі уайымдап жүретін сол сиқыршылар ғой. Мен ешкімді де жақтамаймын, себебі олардың ешқайсысы да менің жайымды ойлап алаңдамайды. Ал ағаштарға дәл мен сияқты ешкім қарамайды, оларды ешкім уайымдамайды да, тіпті осы күндері эльфтердің өздері де олар үшін бас қатырмайтын болған. Бірақ бәрібір де маған өзгелерге қарағанда, эльф халқы бір табан жақын тұрады. Эльфтер бізді баяғыда қараңғылықтың тар қапасынан құтқарды, бұл дегенің үлкен сый, оны ешқашан ұмытуға болмайды. Өкінішке орай, бұл күндері біздердің жолымыз тоғыспай, екіге ажырап, бөлініп кеттті. Сонымен қатар мен ешқашан қолдау бермейтін, көмектеспейтін де тіршілік иелері бар, мен оларға үнемі қарсы шығамын… Олар … Бурарум, — ол терең күрсінді әрі жақтырмаған дыбыстар шығарды, — орктар және олардың қожайындары.

Қара орманды көлеңке жауып қалған кезде мен қатты уайымдадым, бірақ кейінірек ол Мордорға қарай ауысқанда, біраз уақыт тынышталып қалдым, себебі Мордор бұл жерден кәдімгідей шалғай орналасқан ғой. Бірақ жел батысқа қарай бұрылып, бағытын ауыстырып жатқан сияқты, сондықтан мына орманның толығымен қурап қалуына да көп уақыт қалмады деген сөз. Қарт энт боранмен шайқаса алмайды.

— Бірақ мына Саруман! Саруман — ол көршім, сол себепті мен оны бақылауымда ұстай аламын. Менің ойымша, әрекет ететін уақытым келген сияқты. Саруманды не істесем екен деп ойланып жүргеніме біраз уақыт болды негізі.

— Саруман деген кім? — деді Пиппин. — Сіз оның тарихын білесіз бе?

— Саруман — сиқыршы, — деді Ағашсақал. — Одан басқа ештеңе айта алмаймын. Мен сиқыршылар тарихы туралы ештеңе де білмеймін. Олар жер бетінде үлкен кеме теңізге алғаш рет шыққаннан кейін пайда болған. Олар сол кемемен бірге келген болуы да мүмкін. Саруман сол сиқыршылардың ішіндегі ең ұлысы, ең күштісі болып табылады. Оның жер кезіп, адамдар мен эльфтердің істеріне араласа бастағанына көп болмады, дегенмен сендердің уақыт өлшемдеріңмен есептесек, біраз жылдың жүзі болған ғой. Ол Ангреностан немесе Изенгардтан пана тапса керек, Рохан халқы бұл жерлерді солай атайды. Бастапқыда ол дымын шығармастан, тып-тыныш жүрді, алайда жұрт арасындағы оның есімі әрі танымалдылығы күн санап арта берді, елдің бәрі оны танитын болды. Оны Кеңестің басшысы етіп тағайындапты деген қауесет те бар, алайда сол рас болса, оған ол ешқандай пайда бермеді. Егер Саруман тылсым жауыз күштердің көмегіне жүгінбеді десе, қатты таң қалған болар едім. Қалай болған күнде де, алғашқы уақыттарда ол жан-жағындағы көршілеріне еш зиянын тигізбеді. Ешкімнің мазасын алған жоқ. Мен онымен жиі сөйлесетінмін. Менің орманымда ол бұрын жиі ел аралап жүретін. Сол кездерде ол сыпайы сөйлесіп, әрқашан менің рұқсатымды сұрап (не десек те, мені көріп қалғанда солай ететін), әңгімелерімді бар ықыласын салып тыңдайтын. Мен оған көп жайттарды әңгімелеп беретінмін, ол бұларды өздігінен білуі мүмкін емес, біле алмас еді. Сондай-ақ ол маған дәл мен сияқты жауап та бермес еді. Оның маған айтқан әңгімелері тіпті де есімде жоқ. Уақыт өте келе ол тұйықтала берді, көп ашыла бермейтін болды, оның тіпті жүзі де, қазір есіме алсам, терезелер орнатылған тас қабырғаға ұқсап бара жатты.

Енді мен оның ойына не алғанын түсіне бастағандаймын. Ол қолында билік болғанын қалады. Оның миы болат пен дөңгелектен жасалған «механика» тәрізді. Өзіне ешқандай пайда әкелмейтін өсімдіктер оны еш қызықтырмады. Енді оның қара сатқын екені айдан анық болып отыр. Ол пасық әрі нашар халықпен ауыз жаласыпты, орктармен сыбайлас болды. Брм, хум! Ендігіде ол солармен бірігіп, сұмдық бір нәрсе ұйымдастырып, соны жүзеге асыруға тырысып жатыр. Бұл өте қауіпті жағдай. Ана изенгардтықтар — қаскөй әрі жауыз халық. Қара орманның орктарды таңбалап кеткен зұлымдық белгісі оларды күн жарығында жүргізбейді, олар күн сәулесіне тіпті қарай алмайды. Бірақ бір қызығы, орктар Саруманға шыдай алады, тіпті оны жек көріп тұрса да, оған көнеді, бағынады. Саруманның қолы бұған қалай жетті? Мүмкін, олардың барлығын Саруман өзгерткен болар? Мүмкін, ол адамдар мен орктарды араластырып, будандастырып жіберген шығар? Зұлымдық — оның екінші аты!

Ағашсақал әлі де біраз уақыт көңілі толмай, жабырқау түрде күбірлеп отыр. Онысы құдды өзінің бар білетін жерасты энт қарғыстарын айтып отырғандай болып көрінді.

— Мен осы біраздан бері орктар неге емін-еркін жүре беретін болды дегенді ойлап жүретін болдым, — деп сөзін жалғастырды ол. — Тек жақында ғана оның барлығына айыпты Саруман екенін түсіндім, ол бұрыннан менің құпиямның барлығын ашып, бүкіл жолдарды біліп алған. Енді оның өзі және мына оңбаған малайлары орманды құртып жатыр. Төменде шекара бойындағы ағаштардың барлығын кесіп тастады, қандай жақсы ағаштар еді! Кейбіреулерін кесіп, түбірін шірісін деп тастап кеткен. Алайда көбін Ортханк арқылы суға ағызып жіберді. Изенгард жақ үнемі түтіндеп жатады.

Қарғыс атсын оны, тамырларым мен бұтақтарымның қарғысы атсын! Мына ағаштардың көпшілігі менің достарым болатын, мен олардың жаңғақ, тіпті дән болған кездерінен білетінмін, көбісі тіпті сөйлей де алатын. Ал қазір олардың дауыстары мәңгілікке жоғалды. Қазіргі мына ағаш діңдері, қара бүлдіргенді орман ағаштары бір кездері керемет ән салатын. Мен ұзақ уақыт бойы ешнәрсе жасамадым. Көп уақытты жоғалтып алдым. Бұны тоқтату керек.

Ағашсақал өзі жатқан төсектен ыршып түсті. Орнынан тұрды да, үстелге қарай бет алды. Жарқырап тұрған буындары жалынды екі ағыспен айдап жатыр. Ағашсақалдың көзі жасыл от болып жанып тұр, сақалы көтеріліп еді, тура үлкен сыпыртқы сияқты болып қалды.

— Мен мұның бәрін тоқтатамын! — деді ол айғайлап. — Және сендер менімен бірге барасыңдар. Сендердің маған көмектерің тиеді. Осылайша өз достарыңа да көмектесетін боласыңдар. Егер Саруманды тоқтатпасақ, Рохан мен Гондордың жаулары тек алдында ғана емес, артында да болмақ. Біздің жолымыз бір, ол — Изенгард!

— Біз сізбен бірге барамыз! — деді Мерри. — Қолымыздан келгеннің бәрін жасаймыз.

— Иә! — деді Пиппин. — Ақ қолдың жеңіліс тапқанын өз көзіммен көргім келеді. Менен келер үлкен бір пайда болмаса да, бәрібір сол жерде болғым келеді. Мен Углук пен Рохан арқылы өткен жолымызды ешқашан ұмытпаймын.

— Жақсы, жақсы, — деді Ағашсақал. — Бірақ мен асығыстық жасап тұрған сияқтымын. Асықпау керек. Мен ыстықтап кеттім. Біраз салқындап алайын, ойланайын. «Тоқтатамын!» деп айғай салу оңай-ақ, бірақ оны жасау, жүзеге асыру қиын.

Ол белдеу жаққа барды да, тамшыдан құралып жатқан жауынның астында біраз уақыт бойы тапжылмай тұрды. Содан кейін қарқылдап күлді де, сілкініп алды. Оның үстінен тамған тамшылар қызыл-жасыл ұшқын шашып жатыр. Қайтып келді де, төсегіне қайта жатты, бірден сөйлей қоймады.

Біраз уақыттан кейін хоббиттер оның күбірін қайта ести бастады. Ол саусақтарын бүгіп, бірнәрсені санап жатқандай болды.

— Фэнгорн, Финглас, Фландриф, иә, иә, — деп күрсінді. — Біз өте азайып қалыппыз, қандай өкінішті! — деп хоббиттерге бұрылды. — Ең алғашқы энттерден қалған үшеу, қараңғылық түскенге дейін орманда жүретін сол үшеуміз — мен, Фэнгорн, Финглас және Фландриф, егер эльфтер берген аттарды қолданатын болсақ, оларды Лифлок және Скинбарк деп атауларыңа болады. Қайсысы көбірек ұнайды, солай атаңдар, қалауларың білсін. Ал үшеуміздің ішіміздегі Лифлок пен Скинбарк бұл іске жарамайды. Лифлок нағыз ұйқыбасқа, толығымен ағашқа айналған деуге болады. Жаз бойы тапжылмай, жартылай ұйқыда тұрды, көгалдағы шөптің биік өсіп кеткені соншалық, қазір оның тізесіне жетті. Тұла бойын жапырақ көмкеріп алған. Қыста оянғанымен, соңғы уақытта өте аз қозғалады, алысқа мүлдем жүре алмайды. Скинбарк болса, Изенгардтың батысындағы таулы беткейді мекендейді. Ең үлкен келеңсіз жағдайлар дәл сол жақта орын алды. Орктардың кесірінен оның қасындағы жүздеген ағаштар қырылып қалды, көздері жойылды. Сондықтан ол таудың биік төбесіне қарай кетіп қалды, сол жақта өзінің сүйікті қайыңдарының арасында өмір сүріп жатыр және төменге мүлдем түскісі де келмейді. Әрине, олардан басқа да көптеген жас энттер баршылық, бірақ олармен сөйлесе аламын ба, жоқ па, оларды ояту қолымнан келе ме, ол жағын өзім де білмеймін. Біз асықпайтын халықпыз. Аз болғанымыз қандай өкінішті!

— Егер сіздер сондай көне халық болсаңыздар, неге сонша аз қалғансыздар? — деп сұрады Пиппин. — Әлде көбі о дүниелік болып кетті ме?

— Жо-жоқ! — деді Ағашсақал. — Ешқайсысы өздігінен қайтыс болған жоқ. Кейбіреулері көп жылдар ішінде, әрине, қайғылы әрі опатты жағдайлардан қаза тапты, ал енді біреулері қарапайым ағашқа ұқсап қалды. Біз ешқашан көп болған емеспіз. Қанша замандардан бері біз өз артымызға ұрпақ қалдыра да алмаймыз. Түсінесіңдер ме, біздің әйел энттеріміз жоқ, біз оларды жоғалтып алдық.

— Қандай қайғылы оқиға! — деді Пиппин. — Барлығының қайтыс болғаны қалай, неден болды?

— Олар өлген жоқ, — деді Ағашсақал. — Мен оларды ешқашан өлді деп айтқан жоқпын. Біз оларды жоғалтып алдық. Олардан көз жазып қалдық та, енді таба алмай жүрміз. — Ол қатты күрсініп алды. — Мен бұл туралы барлығы білетін шығар деп ойлаған едім. Қара орманнан бастап сонау Гондорға дейінгі адамдар мен эльфтер арасында энттердің өз әйелдерін іздеп жүргендері туралы әндер кеңінен тараған. Ол әндердің біржола ұмытылуы да мүмкін емес.

— Ол әндер батыстан бізге қарай, Шир тауларына дейін жетпей қалды ма деп қорқамын, — деді Мерри. — Әндеріңіз туралы өзіңіз көбірек айтып бересіз бе, әлде бір әнді орындап бересіз бе?

— Иә, әрине, — деді Ағашсақал. Мерридің қолқа салуы жанына майдай жаққан сыңайлы. — Алайда мен бәрін тәптіштеп толық айтып бере аламын дей алмаймын, қысқаша айтып берейін. Біз әңгімемізді тезірек тәмамдауымыз керек. Ертең мен Кеңесті шақыруым қажет, алда орындалуы тиіс көптеген жұмыстар бар, мүмкін, саяхатымыз да басталып қалар.

— Бұл өте бір оғаш және қайғылы оқиға, — деп Ағашсақал әңгімесін сәл үзілістен кейін жалғастырды. — Әлемнің өзі әлі жас, ормандар кең және жабайы болып тұрған кезде, энттер мен олардың әйелдері, тіпті олардан кейін энттің қыздары да болатын, аһ! Сұлу Фимбертил мен жеңілаяқты Уондлимб — бәрі менің жастық шағымда қалды. Бірге жүріп, бірге көңіл көтеретін едік. Алайда біздің жүректеріміз бірдей болып өспеді. Энттер өздерінің махаббатын осы дүниеде кездескен нәрселерге берсе, энт әйелдері өзге заттарға беретін еді. Энттер үлкен ағаштарды және жабайы ормандар мен биік тау беткейлерін ұнататын. Олар суды тек тау бұлақтарынан ішіп, тек қана ағаштан түскен жемістерді ғана жейтін. Эльфтер оларды сөйлеуге үйретті, сондықтан олар ағаштармен сөйлесе алатын болды. Ал энттің әйелдері мен қыздары тау етегіндегі күн сәулесі түсіп тұратын жасырақ ағаштарға және көгалдарға қарайтын еді, олар тостағандағы шомыртты да, жабайы алманы да, көктемде гүлдеп тұрған сан алуан жидектерді де, жаз мезгілінде судағы жасыл балдырларды да, күзгі егіс даласындағы піскен шөптерді де — бәрін-бәрін бақылай алатын. Олар сол өсімдіктердің ешқайсысымен де сөйлескілері келмеді. Керісінше, өсімдіктердің өздеріне бағынып, өздерін тыңдағандарын қалады. Энттің әйелдері өз қалауларының өскеніне байланысты өсімдіктерге де дәл солай өсуді бұйырды, өздеріне ұнайтын көлемде және мөлшерде жапырақтар мен жидек берулерін, барлық жерде жүйе мен тәртіп, мінсіздік пен бейбіт өмір болғанын қалады (олардың түсінігінде өсімдіктер қай жерге отырғызылса, қозғалмастан, сол орыннан табылуы тиіс болатын). Сол себепті олар бақша отырғызып, сонда тұратын болды. Ал энттер болса, ел мен жер кезуін тоқтатпады, бақшаларға өте сирек келіп жүрді. Содан кейін солтүстікке «қараңғылық» келді, энттің әйелдері өзенді кесіп өтті де, сол жаққа жаңа бақшаларын салды. Өз егістіктерін өсіріп, оларды күтіп-баптаумен айналыса берді. Ал энттер әйелдерін көруді одан сайын сирете бастады. Ол жерден Қараңғылық қуылғаннан кейін энт әйелдерінің жерлері гүлдеп, құлпырып кетті, олардың егістіктері астыққа толы болды. Көптеген тұрғындар өсімдіктерге күтім жасауды, оларды баптауды энттің әйелдерінен үйрене бастады, оларға құрметпен қарайтын болды. Ал біз олар үшін тек аңызға айналдық, орманның сиқырлы жүрегі болып қалдық. Бірақ қазір біздер әлі осы жердеміз, ал энттің әйелдері ғайып болды, олардың бақшалары да көзден бұл-бұл ұшты, адамдар оларды енді Қоңыр жер деп атайды.

Бұрын, баяғы заманда — Саруман мен Теңіз адамдары арасындағы ұрыс кезінде — Фимбертильді тағы да бір рет көргім келгені бар. Менің қиялымда ол соңғы рет көрген кезімдегідей әдемі, сұлу қалпында елестейтін, ол сол уақыттағы энттің әйелдеріне онша ұқсай бермейтін. Өйткені энттің әйелдері бүкірейіп, жұмысбастылықтан арыла алмайтын. Күнге күйген терісі мен піскен бидай дәнінің түсіндей болып кеткен шашы жалбырап, екі беті піскен алмадай қып-қызыл болып жүреді. Алайда қос жанары ғана тек біздің тайпаның белгісіндей болып қалатын. Біз Андуинді кесіп өттік және олардың суық жерлерін келіп паналадық, алайда біз келген кезде ол жерлерде түк жоқ еді. Жерді өртеп, барлығын тонап, бүлдіріп кеткенін көрдік. Энт әйелдері мүлдем көзге түспеді. Біз оларды көп уақыт бойы іздедік, ұзақ шақырдық, көзімізге көрінгеннің барлығынан сұрастырдық. Біреулер біздің әйелдерімізді көргендерін, олардың батысқа кетіп бара жатқандарын айтса, екіншілері шығысқа, ал енді біреулері оңтүстікке деп жөн сілтейді. Бірақ біз қайда барсақ та, еш жерден оларды таппадық, көре алмадық. Біздің қайғымыз одан сайын ұлғая берді. Алайда бізді жабайы орман шақырғандықтан, кері оралуға мәжбүр болдық. Біз ол жерлерге одан кейін де қаншама рет кері оралдық, өз әйелдерімізді жерден де, көктен де іздеумен болдық, бүкіл тараптарға бардық. Олардың әдемі аттарын атап шақырудан еш қажыған емеспіз. Ал қазір энт әйелдері біз үшін тек аңыз әңгіме, естелік секілді, біздің сақалдарымыз да ұзарды, тіпті ағарып та үлгерді. Энттердің әйелдерін іздеуі туралы эльфтер өте көп әндер шығарды, сол әндердің кейбіреуі тіпті өзге тілдерге де ауысып, оларға да жетті. Бірақ біз өзіміз ол әндерді шығармаймыз, біз оларды есімізге алған сәтте, сол әндердегі әйелдеріміздің әсем аттарын айтып, көңіліміз толады. Соны қанағат тұтамыз. Олармен қайта жүздесетінімізге сеніміміз сол. Уақыты келген кезде, бәріміздің басымыз қосылып, қайтадан бақытты ғұмыр кешетін жер де табатын шығармыз, бәлкім. Бірақ болжамға сенетін болсақ, ол күн біз қолымызда бардың бәрінен жұрдай болып, бәрін жоғалтқан кезде ғана туатын көрінеді. Енді сол уақыт жақындап та қалған шығар. Өйткені Саурон бұрынғы уақыттарда бақшалардың көзін құртқан болса, қазіргі жауымыз барлық ормандарды құртуға тырысуда.

Эльфтердің бұл туралы әдемі әндері бар, қалай болған күнде де, мен оны сендерге жеткізейін. Әнді өзеннің жоғарғы және төменгі жағындағылар айтатын еді. Ескеріп қойыңдар, бұл ән ешқашан энттердің әні болған емес, егер ол энттердің әні болса, өте ұзақ ән болуы керек еді. Бірақ біз бұл әнді білеміз және арагідік өз мақамымызға салып айтып жүреміз. Бұл сендердің тілдеріңде былай айтылады.

Энт:
Гүл-көктем оянғанда ұйқысынан,
Ән шырқап орман жатар әр тұсынан.
Көктемді қарсы алып көк шалғында,
Қайтып кел саған әсем әнді ұсынам.
Айтарсың менің елім әдемі деп,
Сөйледі сонда Энттің әйелі кеп

Энттің әйелі:
Көктем күн келген кезде құлпырады,
Бақшалар мен егісте гүл тұнады.
Жүгерілер гүлдейді күнге қарап,
Жер шары құлпыруға ұмытылады.

Аралар гүлге келіп жайнағанда,
Құстар да күлгендей бір сайрағанда.
Мен саған енді қайтып келе алмаймын,
Жүрермін ең керемет бай даламда.

Энт:
Дөңдерде жаз келгенде жадыраған,
Ағаштар түс көргенде жаңғырады ән.
Ормандар аптапқа шын толған кезде,
Батыста жел азынар албыраған.
Тезірек қайтып келіп жаныма сен,
Керемет деп мақташы елді маған.

Энттің әйелі:
Күн шуағы бақшаны жандырғанда-ай,
Жеміс-жидек шырынға толтырғанда-ай,
Тап-таза хош иісті жанға жайлы,
Гүлге оранып елжіреп жатыр маңай.

Алқап түгел оранып әсем гүлге,
Мен қалармын ғажап күн кешем мүлде.
Менің елім керемет, ең керемет,
Қайталаймын қалам деп осы елімде.

Энт:
Күн сәулесі жасырғанда келбетін,
Күні-түні тыным алмай жел де тұр.
Жер де өле ме, қатып-семіп қайратсыз,
Ақ қар келіп жапқан кезде жер бетін?!

Жер өлгенде мен келермін тағы да,
Сені іздеймін жету үшін бағыма.
Сенсіз өмір сүре алмаймын, қарғам-ау,
Оралшы сен, қайтып келші жаныма.

Энттің әйелі:
Жел бұтақты сындырғанда дауылмен,
Ешкім де ән айтпағанда жанды үнмен.
Қараңғылық жарық күнді жеңгенде,
Бұлақтарда ән салмаса көңілмен.

Сені іздеймін, күтем сені шынымен,
Ұзақ жолдар бойында мен тұрумен.
Біздер қайта кезігеміз сенемін,
Нөсер жауса мен сенімен бірігем.
Бірге жүріп жолды бірге табамыз.
Сені күтіп, сені күтіп жүріп ем.

Энт:
Біз екеуміз батыс жолын табармыз.
Бақыт жырын бірге шырқап айтармыз.
Алыстан жер табылады тағы да,
Тыныш жерге қол ұстасып қайтармыз.

— Міне, енді барлығы қалай болғанын білесіңдер, — деді ол. — Әлбетте, бұл эльфтердің жұмсақ жүректерінен шыққан мейірімге толы ән, сөздері де тез, аяқталуы да жылдам. Мен тіпті бұл әннің әуені сондай әдемі деп айтар едім. Алайда энттердің жеткілікті уақыты болса, бұл туралы басқаша айтатындарына дауым жоқ. Ал енді менің тұрып, аздап көз шырымын алуым қажет. Сендер қайда тұрып ұйықтайсыңдар?

— Біз әдетте жатып ұйықтаймыз, — деді Мерри. Бізге осы жер де жарайды.

— Ұйықтау үшін жатамыз дейсің бе? — деп сұрады Ағашсақал. — Әрине. Хмм, хум, мен ұмытшақ бола бастаппын, мына ән мені сонау өткен күндерге алып кетті. Мен өзімді энттің кішкентай балаларымен сөйлесіп отырғандай сезімде тұрмын. Ана төсекке жатуларыңа болады. Мен аздап жауын астында тұрамын. Қайырлы түн!

Мерри мен Пиппин төсекке жатты да, жұмсақ шөпке оранып алды. Шөптің иісі де бұрқырап тұр екен. Жарық сөнді, ағаштардың да жарқырауы тоқтады. Бірақ екеуі белдеу астында тұрған Ағашсақалды анық көре алды. Ол қолын төбесіне қойған күйі қозғалмай тұр. Оның қолы мен басынан жүздеген күміс тамшылар аяғына құйылып жатқанын тамашалап хоббиттер біраз отырды. Аспанда жылтылдап тұрған жарық жұлдыздар суға өз сәулелерін түсіріп тұр. Тамшының сыртылын естіп жатып, хоббиттер ұйықтап кетті. Олар ұйқыларынан оянған кезде аулада күн сәулесінің жарқырап тұрғанын көрді. Аспанда шығыстан соққан желмен қуылып бара жатқан шөкімдей-шөкімдей бұлттар көрінеді. Ағашсақал бірден көріне қоймады, алайда Мерри мен Пиппин белдеу астындағы мөлдір суда шомылып жатқан кезде оның күбірін, салған әнін естіді. Сәлден кейін Ағашсақал ағаштар арасынан шыға келді.

— Хо, хо, қайырлы таң, Мерри және Пиппин! — деді ол екеуін көріп. — Сендер ұзақ ұйықтайды екенсіңдер. Мен таң атқалы жүздеген қадам жасап үлгердім. Қазір біз сусын ішіп аламыз да, Энтмутқа барамыз.

Ол екеуіне тас құмырадан тостағандарын толтырып сусын құйып берді, бірақ бұл жолы басқа құмырадан құйды. Сусын дәмі де бұрынғымен салыстырғанда өзгеше болып шықты, тағам секілді қою екен. Хоббиттер төсек шетінде сусындарын ішіп, эльф нанының бөлшегінен үзіп алып жеп отырғанда (олар тамақтанған кезде бір нәрсені тістеп жеу әдеттеріне айналған), Ағашсақал эльфтерше не өзіне таныс тілде ән салып, аспанға қарап тұрды.

— Ал Энтмут қайда? — деп тәуекелге бел буып, алдымен Пиппин сұрақ қойды.

— Хуу, а? Энтмут? — Ағашсақал бұрылды да, кері қайталап сұрады. — Ол орын емес. Бұл энттердің жиналысы, өкінішке орай, қазіргі күндері жиі бола бермейді. Бірақ мен көпшілігінен келемін деген уәделерін алдым. Біз өзіміздің әуел бастан жиналатын орнымызда кездесеміз. Халық оны Дерндингл деп атайды. Ол осы жерден оңтүстік жақта орналасқан. Біз ол жерде тал түсте болуымыз керек.

Аздан кейін бұлар жолға шықты. Ағашсақал хоббиттерді бұрынғыдай қолтығына қысып алып жүрді. Ауладан шыға салып олар оңға бұрылды, жылғадан өтті де, ағаштары сирек өскен үлкен беткейдің етегін жағалап отырып оңтүстікке бет алды. Жоғары жақта хоббиттер қайыңдар мен шетендерді, одан әрі қалың өскен қарағайлы орманды көрді. Аз уақыттан кейін Ағашсақал дөңнен сәл қиғаштау кетті де, хоббиттер бұрын-соңды көрмеген ағаштары биік әрі қалыңырақ өскен орман ішіне сүңгіп кіріп кетті. Бұлар Фэнгорн орманына алғаш кіріп келген сәттен бастап біртүрлі тыныстары тарылып, ыстықтай бастады, ауа жоқтай сезінді, бірақ ол сезім қысқа уақыт ішінде ұшты-күйлі ғайып болды. Ағашсақал жол бойы бұларға ләм деп тіл қатпады. Ол өз-өзімен күбірлеп сөйлесумен болды, Мерри мен Пиппин қанша тырысқандарымен, бірде-бір сөзін түсіне алмады. Оның айтып жатқандары «бум, бум, румбум, бурар, бум, бум, дарар, бум, бум, дарар, бум» сияқты мағынасыз бір сөздер болды. Және ол әлсін-әлсін әуені мен ырғағын өзгертумен болды. Ара-арасында хоббиттер әнге жауап естіп жатқандай сезінді. Гүрілдеу мен дірілдеген дыбыстар жер астынан немесе бастарынан асып тұрған бұтақтардан ағаш діңгектерінен шығып тұрғандай болды. Бірақ оның бірде-біреуіне Ағашсақал не тоқтамады, не бұрылып қарамады.

Олар әжептәуір жер жүрді. Пиппин энт қадамын санамаққа тырысып еді, бірақ үш жүзден кейін тез-ақ шатасып кетті, оған Ағашсақалдың жүрісін әуелгіден ақырындатуы себеп болды. Кенет күтпеген жерден ол тоқтай қалды. Хоббиттерді жерге қоя салып, алақандарын аузына апарды да, керней тәріздес етіп бір-біріне жақындастыра бар дауысымен үрлеп, белгі бергендей, шақырғандай дыбыс шығара бастады. Хум-хум деп барынша қатты шыққан дауыс үлкен мүйізден шыққан дауысқа ұқсады, орман ішін шарлап, оның жаңғырығы ағаштар арасынан шығып жатқандай болды. Алыстағы бірнеше бағыттан дәл осындай хум-хум деген дауыстар естілді. Бұл жаңғырық емес, Ағашсақалға берілген жауап болатын.

Ағашсақал Мерри мен Пиппинді иығына отырғызып алды да, әрі қарай жүрісін жалғастыра берді, ара-арасында мүйізден шыққан дабыл дауысын қайта-қайта шығарып, оған берілген жауап та жақынырақ жерлерден қаттырақ естіле бастады. Бір кезде бұларға ешқашан аттап өту мүмкін болмаған мәңгі жасыл ағаштардан түзілген үлкен қабырғаға да келіп жетті. дәл мұндай ағаш түрлерін хоббиттер ешқашан көрген де емес, кездестірген де емес. Олар тура тамырынан бастап тарамдалып кеткен. Үсті жылтырақ тікенсіз жапырақтармен қалың болып жабылыпты, бұл ағаштардың бұтақтарында көптеген зәйтүн түстес бүршіктер бар екен.

Солға бұрылып, осы бұрылысқа қарай бет алған Ағашсақал бірнеше қадам аттағаннан кейін тар кіреберіске келіп тірелді. Соқпақ жол тіке төмен түскен тостаған секілді дөңгелек пішінді, өте кең әрі терең, барлық жағынан мәңгі жасыл ағаштармен жабылған үлкен алқапқа алып барады екен. Бұл алқаптың түбіне теп-тегіс етіп шөп төселіпті, тостағанның дәл ортасындағы үш күміс түстес сұп-сұлу, өте биік қайыңнан басқа оның үстіне ешқандай ағаш өспепті. Алқапта батыс пен шығыс жақтан келетін тағы екі соқпақ жол бар болып шықты.

Бірнеше энттер келіп үлгеріпті. Тағы көпшілігі соқпақ жолмен төмен түсіп келіп, қатарға қосылып жатыр. Ал енді біреулері Ағашсақалдың артынан еруде. Хоббиттердің бір қарағанда бір-бірінен аумайтыны сияқты, энттерді де қастарына жақындап келгенде ғана ажырату мүмкін екен (жатжерліктердің көзімен қарағанда айырмашылықты бірден анықтау қиынға соғатындығын айтып отыр). Олар қалған энттерді Ағашсақалға ұқсайтын болуы керек деп жорамалдаған еді. Алайда олай болмай шықты, сондықтан да таңдай қағысты. Ағаштардың бір-біріне ұқсамайтыны секілді, энттер де бір-бірінен қатты ерекшеленеді екен. Біреулері ағаштың бір түрі сияқты болса, қалғандары қайыңның шығыс шамшаттан, еменнің майқарағайдан өзгеше болатыны секілді басқа түрдегі ағаш кейпінде болады екен. Бұл жерде бүкіреңдеген, сақалды, мықты болғанымен, кәрі ағашқа айналған бірнеше энттер де болды, алайда олардың бірде-біреуін Ағашсақалмен жасты деп айта алмайсың. Сонымен қатар мұнда бойлары ұзын әрі мықты, терілері тегіс әрі тамырлары да тап-таза жастау келген энттер де кездеседі. Ормандағы жайқалып өсіп тұрған ағаштарға ұқсайтын бұл келгендердің ішінен, өкінішке орай, не жас энттер, не бала энттер кездеспеді. Отыз шақты энт шөп төселген алқап түбінде тұр, ал қалғандары болса, әлі де келіп осыларға қосылып жатыр.

Алғашында Мерри мен Пиппин олардың пішіндері, түстері мен түрлері, қалыңдықтары, бойының ұзындығы мен аяқ-қолдары, қолы мен аяғындағы саусақ-башпайларының саны (үштен онға дейін) соншалықты алуан түрлі екендігіне қатты таң қалды. Көпшілігі азды-көпті Ағашсақалға келіңкірейтіндей болып көрінді және олар шығыс шамшаты мен еменді еске түсіреді. Алайда бұл жерде өзге де ағаш түрлері кездесті. Жаңғақ ағашына ұқсайтын кейбіреулері қолындағы саусақтарының санымен және ұзын аяғымен ерекшеленетін энттер болатын. Сағызқарағайға ұқсайтын ең ұзын энттер де, сонымен қатар, қайыңға, кәдімгі шетенге, жөкеге ұқсайтындары да бар. Алайда барлық энттер бастарын сәл иіп, өздерінің тілінде баяу әуенді мұрындарының астынан міңгірлеп, біртүрлі дауыстар шығара күбірлеп, жатжерліктерге аса ұқыптылықпен мұқият қарап, Ағашсақалдың айналасына жиналған кезде, хоббиттер олардың барлығының бір түрге жататынын байқады. Барлығының көздері Ағашсақалдікі секілді кәріліктен шүңірейіп кетпеген, бірақ байыппен қарайтын, тік әрі ойлы, дәл сондай жасыл отты ұшқыны бар жанарлар болатын.

Барлығы түгел ортаға жиналысымен, Ағашсақалдың айналасында кең шеңбер жасап, өз тіліндегі түсініксіз, бірақ қызықты әңгімелерін бастап кетті. Алдымен біреуі, сосын оған екіншісі қосылып, кеңес мүшелері асықпай міңгірлеп сөйлей бастады. Ақыр аяғында барлығы бірге қосылып, жоғары-төмен қалықтаған әуенмен бір әнді бастап кетті. Шеңбердің бір жағы дауыстарын қатты шығарып айтып жатса, екінші жағы баяу дауыспен айтып отыр, алайда қарсы жақтағылардың дауыстары барған сайын зорайып бара жатты. Пиппин олар айтып жатқан әнді қаншалықты түсінуге тырысса да, бір сөзінің де мағынасын ажырата алмады, бірақ ән энт тілінде айтылып жатқаны анық еді. Алғашында бұл тілдегі сөздер құлаққа жағымды естілгенімен, бара-бара оның назары басқа жаққа ауып кетті. Арада ұзақ уақыт өтсе де, олар әндерін аяқтауға тырысқан сыңай танытпады. Бұл жерде әр энттің атын айтып амандасып жатқандықтан мұның қанша уақытқа созыларын ешкім болжап біле алмас еді. Оның үстіне әрқайсысы атқан таң үшін, бір-бірін кездестірген күн үшін алғыс айтып бітпеген болатын.

— Қызық, энт тіліндегі «иә» және «жоқ» деген сөздер қалай айтылады екен? — деп Пиппин есінеп қойды.

Ағашсақал сол сәтте оған қарап бірден бұрыла қалды.

— Хмм, ха, хой, менің Пиппинім! — деді ол, сол кезде оның айналасындағылар шырқап отырған әндерін кілт тоқтата қойды. — Мен сендердің асығып жүретін жылдам халық екендеріңді ұмытып кетіппін ғой. Оның үстіне, өздерің түсінбейтін тілді осынша ұзақ уақыт тыңдап, шаршап та қалған боларсыңдар. Сендер алға кете беріңдер. Мен сендердің есімдеріңді Энтмутқа айтып ескертіп қойдым. Барлық энттер сендерді көрді, бәрі де сендердің орк емес екендеріңе сеніп, келісіп отыр. Сонымен қатар ескі тізімге сендер туралы жаңа жол жазылуы тиіс деген шешімге келгенімізді де ескертейін. Біз одан әрі жылжи қоймадық, алайда Энтмут үшін осының өзі тым жылдам жұмыс болып табылады. Сен және Мерри, егер қаласаңдар, мына алқаптың шетіне қарай бара берулеріңе болады. Әне, анау солтүстік жақта жақсы суы бар бұлақ ағып жатыр, судан ішіп, сергіп алыңдар. Нағыз кеңес басталғанға дейін әлі де айтылатын біраз сөзіміз бар. Мен сендерді өзім кейін тауып аламын да, істің мән-жайынан хабардар ететін боламын.

Ол хоббиттерді жерге түсірді. Хоббиттер кетпес бұрын, төмен еңкейіп, бастарын иіп, құрмет көрсетті. Екеуінің бұл әрекеті энттерді тәнті еткен секілді, олардың таң қалғандары қыбырласып, бір-біріне қарап күбірлеп, көздері жарқ ете қалғаны анық байқалған болатын. Артынша өз істеріне тездетіп қайта кірісіп кетті. Мерри мен Пиппин батыс жақтан түскен соқпақпен жоғары қарай көтерілді, қоршаудың ар жағына кішкентай саңылаудан қарады. Алқаптың шет жақтарынан қатар-қатар жоталары бар қаптаған ағаш беткейлер көрінеді екен, ал сол жоталардың үстіңгі жағында, ағаштардың ұшар бастарының ар жағынан ағараңдап, тік көтерілген тау шыңдары байқалады. Оңтүстік жақтан көздері жеткен жерге дейін сұр түтінге кіріп жоқ болып кететін орманды ғана көре алды. Тым шалғайда тұрған әлсіз жасыл түсті дақты Мерри Рохан жерлері болар деп топшылады.

— Қызық, Изенгард қай жақта екен өзі? — деді Пиппин.

— Мен тіпті өзіміздің нақты қай жерде екенімізді де айта алмаймын, — деп жауап берді Мерри. — Менің ойымша, бұл Мотодрас шыңы болуы мүмкін. Изенгард жүзігі тау етегіндегі терең шатқалдың бір қалтарысында жатыр және ол анау бір үлкен қырқаның түбінен де табылуы мүмкін. Қарашы, анау шыңның сол жағын не түтін, не тұман жауыпты.

— Изенгард неге ұқсайды? — деп сұрады Пиппин. — Қызық, оған қарсы мына энттер не істей алады екен?

— Ол маған да қызық болып тұр, — деді Мерри. — Изенгард деген — дөң мен беткейлерден құралған, сақина тәріздес, ортасында жалпақ кеңістік бар, сол кеңістіктің дәл ортасында Ортханк деп аталатын не бөрене, не жартас орналасқан мекен. Соның үстінде Саруман мұнарасын көруге болады. Қоршалған қабырғада қақпа бар, мүмкін біреу ғана емес, бірнешеу болар. Менің ойымша, сол жерден өз бастауын таудан алып, Рохан өткеліне қарай өзен ағып жатыр. Энттер ондай жерлерді бағындыра алатындарға ұқсамайды. Бірақ мен энттер туралы ойлаған кезімде, өзімді бір қызық сезім баурап алғанын байқадым. Олар — соншалықты баяу, тыныш, қауіпсіз және тіпті де күлкілі емес тіршілік иелері. Олар сырт көзге өте шабан, түсініксіз, шыдамды және аса мұңды болып көрінеді, дегенмен оларды оятуға болатындығына сенімім мол. Егер сондай жағдай орын алатын болса, мен олардың қарсыластары жағында болмағанымды қалар едім.

— Иә, — деді Пиппин. — Сенің нені меңзеп тұрғаныңды жақсы түсінемін. Күйіс қайтарып тұрған кәрі сиыр мен сүзеген бұқа арасындағы айырмашылық та дәл осындай. Өзгеріс күтпеген жерден, аяқастынан орын алуы әбден мүмкін. Ағашсақал мыналарды оята ала ма, нақты білмеймін. Мен оның өзіне сенімді екенін сезіп тұрмын. Алайда мына ағаштар тіпті оянғанға ұқсамайды. Ағашсақалдың өзі кеше кешке ғана оянды, өкінішке орай, бірден қайтадан ұйқыға кетіп қалды ғой.

Хоббиттер артқа бұрылып қарады. Жиналыстағы дауыстар әлі де біресе жоғарылап, біресе төмендеп шығып жатыр. Күн қоршаудан әрі қарай сыртта не болып жатқанын көргісі келгендей тас төбеге көтерілді, ол ағаш төбелерінде жарқырап, жазық даланың солтүстік бетін суық сары түске бояп тұр. Сол жақтан бұлар кішкентай жарқыраған бұлақты көрді. Оларға мәңгі жасыл қоршау етегіндегін бойлай, табанымен салқын шөпті басып, ешқайда асығып-аптықпастан, ақырын жүру жандарына майдай жағып барады, осылайша жүріп отырып олар суға қарай көтерілді. Судан аздап ішіп, кәдімгідей сергіп қалды. Су тап-таза, сап-салқын әрі өткір бір дәмге ие екен. Содан кейін екеуі үстін мүк басып кеткен тасқа келіп отырды, шөптегі күн сәулесінің ойынын, алқаптың төменгі жағындағы бұлттардың көлеңкелерін тамашалады. Ал энттердің міңгірлері әлі де болса жалғасып жатты. Бұлар өздерін оқшау және түсініксіз бір жерде қалғандай сезінді. Өздерімен болып жатқан оқиғаларға мүлдем қатысы жоқ, өз әлемдерінен бөлек жағдайға кіріп кеткендей болды. Екеуінің өз жолдастарының, әсіресе Фродоның, Сэмнің және Страйдердің бет-жүздерін көргілері келіп тұр.

Бір кезде энттердің үні өшті-ау ақыры. Хоббиттер өздеріне қарай келе жатқан Ағашсақалдың қасында тағы да бір басқа энттің еріп келе жатқанын көрді.

— Хм, хум, міне, мен тағы да келіп қалдым, — деді Ағашсақал. — Сендер шаршадыңдар ма, әлде шыдамсызданып, асығып отырсыңдар ма, а? Сендерге шыдамсыздық танытуға әлі ерте ме деп қорқамын. Біздің жиналысымыздың бірінші кезеңі бітті, бірақ мен Изенгардтан қашық тұратындарға және Мутқа дейін көріп үлгермегендерге дұрыстап түсіндіруім қажет бір аса маңызды нәрселер бар. Тек содан кейін ғана не істейтінімізді шешуге кірісеміз. Нақты бір шешім қабылдау көптеген деректер мен оқиғаларды ойластыруды талап етеді. Біздің осы жерде біраз уақыт тұрақтап қалуымыз керек болады, мүмкін, бірнеше күн керек болар. Сол себепті сендерге өз жолдасымды ертіп келдім. Оның үйі осы жақын маңда. Оның эльфтерше есімі Брегалад болады. Ол өзінің шешім қабылдап қойғанын және кеңесте әрі қарай отыруының қажет емес екенін айтты. Хм, ха, ол біздің арамыздағы ең шапшаң энт болатын. Сендер онымен бірге барасыңдар. Қош болыңдар!

Ағашсақал бұрылды да кетіп қалды.

Брегалад біраз уақыт хоббиттерді қарастырумен болды, ал бұл екеуі оған қараудан шаршамады. Энттің қашан асығыстық танытатынын тағатсыздана күтіп отыр. Ол кәдімгідей бойшаң екен. Аяқ-қолдарының терісі теп-тегіс әрі жұп-жұмсақ, еріндері алқызыл түсті, шашының түсі сұр болып келген бұл энт қалғандарының ішіндегі ең жасы сияқты көрінді. Ол желмен тербеліп тұрған жас ағаш секілді иіліп, майыса алады екен. Ақырында ол сөйлей бастады. Оның дауысы Ағашсақалдың дауысына қарағанда, анық әрі көтеріңкі шықты.

— Хм, Ха, менің достарым, жүріңдер, қыдырып қайтайық, — деді ол. — Мен — Брегаладпын, ал сендердің тілдерің бойынша Жүйрік сәуле боламын. Бірақ бұл, әрине, менің есімімнің жартысы ғана. Маған бұл атты қарт энт сұрағын қойып біткенше, менің «иә» деп жауап бергенімнен кейін қойған болатын. Басқалары сақалдарын енді ғана суға малып, іше бастағанда, мен тез ішіп тұрып кететінмін.

Ол хоббиттерге ұзын қолын созды. Күні бойы үшеуі ән айтып, көңіл көтеріп, орман ішінде бірге жүрді. Жүйрік сәуленің өзі де әзіл-қалжыңға бір табан жақын екен. Ол бұлт арасынан күн шықса да, бұлақ не өзен қасынан өтсе де, ағаштар сыбдырлап не қозғалса да күліп жібереді. Бір кезде ол еңкейіп, басын және аяғын суға малып алды. Шетенді көрген кезде, қолын созып, ән салды, содан кейін еңкейіп, басын иді.

Кешқұрым екеуін өзінің энт үйіне алып келді. Үй дегені, жылғаның жасыл жағалауының жанындағы мүк басқан тас болып шықты. Оның айналасын шетен қоршай өсіпті және барлық энттердің үйлеріндегі секілді жылға сылдырлап ағып жатыр. Қараңғылық толығымен орманды жауып қалғанша үшеуі әңгімелесумен болды. Алыстан Энтмуттағы энттердің дауыстары әлі де естіліп жатыр, бірақ дауыстар енді ақырын әрі асықпай шығып жатты. Ара-арасында бір жас дауыс қаттырақ шыққан кезде, қалғандары үндемей қалады. Екеуінің қасындағы Брегалад бұларға түсінікті тілде сыбырлап сөйледі. Сол жерде болған әңгімеден оның скинбарк тайпасынан шыққан энт екенін, оның өмір сүрген жерінің қазір шөлге айналғанын білді. Енді ғана оның не үшін «асығыс» екені түсінікті болды.

— Менің үйімде де шетендер өсетін, — деді ақырын әрі мұңды дауыспен Брегалад. — Шетендер менің балалық шағымда өсетін еді. Олардың ең кәрісін кезінде энттер өз әйелдеріне арнап отырғызған болатын. Алайда әйелдер жеміс ағаштарының, жидектердің бақшаларда жақсы өсетінін айтып оларға күлетін еді. Осы шетендер тоқтамастан өсе бергені соншалық, олардың көлеңкелері жасыл дөңге ұқсап қалды, ал жемістері күзде қып-қызыл әрі мол болып пісті. Сол жерлерді құстар паналап, кетпейтін. Олар жемістерге жабыла берсе де, мен оларды жақсы көремін. Шетендер жайқалып өскендіктен, бәрімізге де жетеді. Алайда уақыт өте келе құстар бұзыла бастады, олар ашкөзденіп, сараңданып кетті. Ағаштарды жұлып, шетендерді жерге тастап, жемей, құр рәсуа ететін болды. Содан кейін балталарын көтерген орктар келіп, менің барлық ағаштарымды кесіп тастады. Мен оларды бұрынғыша әдемі аттарын атап шақырғанда, олар жауап ретінде тіпті селк етпеді. Сөйтсем, олардың барлығы қырылып қалыпты.

О, Oрофарне, Лассемиста! Гарнимирие!
Шетендерім салдың мені қандай күйге.
О, менің аппақ гүлді шетендерім.
Ән салайық, жыр айтайық бірге биле.

Шетендерім, жарқыраушы едің сен,
Жаздың түні жайма-шуақ көрінсең.
Қабығың да жанып жатар жып-жылтыр.
Жапырақтар ашық түсті сілкін сен.

Жапырақтар ашық түсті тербелсе,
Дауысыңа сенің жұмсақ ән берсе…
Салқын дауыс, қоңыр үнге ұласып,
Құстай сайрап жатушы еді таң келсе.

Басыңдағы тәжің сенің қоңыр ма?
Қызыл-қоңыр тәж тұрады жаныңда.
Әдемі ғой тәжің сенің, шетенім,
Жапырақтар солып қапты талында.

Жапырақ солып жатып жылапты,
Сұп-сұр болып қуарыпты, құрғапты.
Тәжің сенің жоқ болды ма, үнің де,
Дауысың да естілмейді ырғақты.
Мәңгілікке жоқ болды дауыс бұл.
Мәңгілікке бәрімізді жылатты.
О, Oрофарне, Лассемиста! Гарнимирие!

Хоббиттер оның жұмсақ дауысымен салған әнінің ырғағына елігіп отырып, ұйықтап кетті. Оның әні өз сүйіктісін бірнеше тілде жоқтап отырғандай болды.

Келесі күні де үшеуі жұптарын жазбады, оның үйінің қасынан алыстап та кетпеді. Уақыттың көп бөлігін жағалау басындағы ық жерде ұйықтаумен өткізді. Жел салқындап, бұлттар да қалыңдап, төмендей бастағандай. Күннің көзі де сирек көріне бастады, ал алыстағы Муттағы энттердің дауыстары болса, әлі де бір төмендеп, бір жоғарылап естіліп жатты. Кейде қатты естілсе, кейде мұңданып, ақырын жетіп жатады, кейде жылдам, кейде баяу, бірде салтанатты түрде, ал енді бірде жоқтау айтып жатқандай сезіледі. Осылайша екінші түн де келіп жетті, энттердің әңгімелері аспанда жүзіп жүрген бұлттар астында, көмескі көрінген жұлдыздар жарығымен өтіп жатты.

Үшінші күн бұлыңғыр әрі желді болып басталды. Күн шыға салысымен энттердің дауыстары да күшейіп, қатты шықты да, күрт тына қалды. Таң өз күшіне енген сайын, жел де біраз басылып, ауа да жеңілдегендей болды. Хоббиттер Брегаладтың дауыстарға мұқият құлақ түріп отырғанын байқады, бірақ екеуі де ол дауыстардан ештеңе ұға алмады.

Тал түс болды. Күн батысқа, тауға қарай жылжи бастаған кезде, өзінің ұзын сары сәулелерін бұлт арасынан бұларға жіберіп тұрғандай көрінді. Кенет хоббиттер барлық нәрсенің тып-тыныш бола қалғанын байқады. Орманда үнсіздік орнағандай. Энттердің дауыстары да тына қалған. Мұның барлығы нені білдіреді? Брегалад та бойын тіктеп, үнін шығармастан, солтүстіктегі Дерндингл жаққа қарап қатып қалған.

Дәл сол кезде: «ра-хур-ма!» деп айғайлаған дауыс шықты. Ағаштар дірілдеп, құдды төбелерінен соққы алғандай бастарын қатты иіп тұра қалды. Тағы да үнсіздік орнады. Содан кейін дауылпаздар соғылып, салтанатты музыка басталды. Артынан зор дауыспен ән шырқалды:

Біз келеміз, біз келеміз
Дауылпаздарды соғып келеміз
Та-рунда рунда рунда ром!

Энттер жақындап қалғандықтан дауыстары да жақыннан әрі қаттырақ естіле бастады:

Біз келеміз, біз келеміз
Дауылпаздарды соғып келеміз
Та-рунда рунда рунда ром!

Брегалад хоббиттерді көтеріп алды да, үйден сыртқа шықты. Арада көп уақыт өтпестен олар келе жатқан шепті көрді. Беткей жақтан энттер қарыштай адымдап келе жатты. Ең алдарында Ағашсақал, одан кейін екі қатар болып елу шақты энт әуен ырғағымен қолын соғып жүріп келеді. Олар қастарына жеткен кезде көзіндегі от жарқырап көрініп тұрды.

— Хум, хум! Міне, ақырында біз де дабылдап жеттік! Келдік, міне! — деп Ағашсақал хоббиттер мен Брегаладты көрген кезде айғай салды. — Біздің қатарымызға қосылыңдар! Біз шабуылға шығамыз! Біз Изенгардқа барамыз!

— Біздің бағытымыз — Изенгард! — деген көптеген энттердің дауысы шықты.

— Изенгард!
Изенгардқа!
Изенгардқа!
Келеміз бірге айналар әсем тұраққа.
Мейлі, тас қамал қоршауы болсын құлатпа.
Мейлі, болаттай берік те болсы тым мықты,
Келеміз рас, болсақ та алыс жырақта.

Әскерлеріміз қаһарлы, бәрі біледі.
Біздің әскер, біздің әскер жеңеді.
Әскерге біздің тайсалып кім келеді.
Тасыңды құлатамыз балауыздай,

Әскерлеріміз қаһарлы, бәрі біледі.
Біздің әскер, біздің әскер, жеңеді.
Бұталар мен жуан қатты діңгектер.
Жеңген күнін әсерлердің көреді.

Қараңғыда дауылпаздар даңғаза,
Тағдыр әнін айтып жүрер таңда да.
Біз барамыз, Изенгардқа барамыз,
Ажал оғын шашамыз тек паңдана.

Әскерлеріміз қаһарлы, бәрі біледі.
Біздің әскер, біздің әскер, жеңеді.
Ажалды күн апарамыз, өлімді,
Ажал құшып, ажал отын көреді.

Олар осылайша әндеткен күйі оңтүстікке қарай беттеп барады. Көзі оттай жанған Брегалад Ағашсақалдардың қатарына барып қосылды. Кәрі энт хоббиттерді қайтадан өзінің иығына отырғызып алды, содан кейін олар ән айтқан әскердің ең алдыңғы шебінде мақтанышпен, жүректері алып-ұшып, бастарын жоғары көтерген күйі алға жүре берді. Олар осындай жағдай орын алуы мүмкін деп ойлағанымен, энттердің дәл осылдай тез өзгеріске ұшырауын күтпеген еді. Кенеттен көптен бері бөгеліп тұрған су бөгеті ағытылып, су тасқыны орын алғандай болды.

— Түптің-түбінде энттер шешімді тез қабылдады, солай ма? — деді Пиппин арада біраз уақыт өткен соң. Бұл кезде ән баяулап, аздаған кідіріс орын алған еді, тек аяқ-қолдардың қозғалысы ғана естіледі.

— Тез дейсің бе? — деп сұрады Ағашсақал. — Хум! Иә! Шынымен де жылдам қабылданған шешім болды, мен олардан мұндайды күтпеген едім. Мен бұлардың дәл осылай оянғандарын көрмегеніме көп жылдың жүзі болып еді. Біз, энттер, оянғанды жақсы көрмейміз. Ағаштарымыз бен өз өміріміздің қауіпте қалғанына көз жеткізгенде ғана қозғалуымыз мүмкін. Мұндай жағдай соңғы рет Сауронның теңіз адамдарымен арасындағы болған соғыста орын алған еді. Бұл — зұлым әрі жауыз орктардың ісі. Олар қатыгездікпен бәрін кесіп, қырып тастады. Отты жағу үшін тіпті кесілген діңгектерді пайдаланбауы біздің ашуымызға қатты тиді, сонымен қатар бізге көмектесулері тиіс көршіміздің сатқындығы да жанымызға батып кетті. Сиқыршыларға бізді жақсылап танып алу керек еді. Эльфтер не энт, не адам тілінде мұндай сатқындықты жақсы сипаттап беретін. Саруманның көзі құрысын!

— Сіздер шынымен де Изенгардтың қақпаларын қиратасыздар ма? — деп сұрады Мерри.

— Хм, хм, зум, хо, ол біздің қолымыздан келеді! Сендер біздің қаншалықты күшті екенімізді білмейтін боларсыңдар. трольдар туралы естіп пе едіңдер? Олар — өте мықты, күшті халық. Бірақ сол трольдердің өздері қараңғылық кезінде біздің Дұшпанымыздың энттерді мазақ етуі үшін жасалған тіршілік иелері болатын. Мысалы, эльфтердің күлкілі нұсқасы орктар секілді ғой. Біз трольдардан анағұрлым күштірекпіз. Энттер жер сүйегінен жаралған. Егер біздің миымыз ояу болса, тастарды ағаш тамырлары сияқты езіп, мыжып тастай аламыз, оның барлығын әп сәтте, тез, жылдам жасап тастаймыз! Егер олар сиқыр қолданып, бізді өртеп не кесіп тастамаса болды. Біз Изенгардтың күл-талқанын шығарамыз, оның тас қабырғаларын тас үйіндісіне айналдырамыз.

— Алайда Саруман сіздерді тоқтатуға тырысады ғой?

— Хм, хум, иә, әрине, мен ол туралы ұмытқан жоқпын. Мен мұны көптен бері ойланып жүргенмін. Бірақ, байқайсыңдар ма, мына энттердің көпшілігі маған қарағанда анағұрлым жасырақ. Олардың барлығының тілегі бір — Изенгардтың көзін құрту. Бірақ кешке біз сусынымызды ішіп алғанда, олардың екпіні басыла бастайды. Біз шөлдейміз. Әзірге әндерін айтып, алға баса берсін. Біздің баратын жолымыз шалғайда, әлі де жақсылап ойланатын уақыт бар. Әйтеуір бірдеңеден бастауымыз керек қой.

Біраз уақыт бойы Ағашсақал қалғандарымен бірге ән айтып, қатарда келе жатты. Бірақ ол содан кейін міңгірлеп, өз-өзімен сөйлесіп кетті де, мүлдем үнсіз қалды. Пиппин оның маңдайының қыртыстанып кеткенін аңғарды. Ақырында Ағашсақал басын көтерген кезде Пиппин оның жанарының мұңды екенін көрді, бірақ мүлдем бақытсыз көзқарас емес еді. Жанарының түбінде жарқыраған от көрінеді. Кіп-кішкентай жасыл от оның көкірегіндегі ойлармен ұштасып жатқандай болды.

— Менің достарым, — деді ол ақырын ғана, — біздің өз тағдырымызға қарай бет алып бара жатқанымыз белгілі. Бұл — энттердің соңғы маршы. Алайда егер біз өз үйімізде отырып, ештеңе жасамайтын болсақ, сұм тағдыр бізді ерте ме, кеш пе, бәрібір тауып алатыны сөзсіз. Бұл ойдың дәнегі барлығымыздың көкірегімізде бұрыннан-ақ өсіп-өніп келе жатқаны айдан анық. Сол себепті де қазір бәріміз бірге келе жатырмыз. Бұл асығыс қабылданған шешім емес. Қалай болған күнде де, энттердің соңғы маршы өздері салатын әнге әбден лайықты. Ах, — деп күрсінді ол. — Біз өзіміз жер бетінен жоғалып кетпей тұрып, өзгелерге пайдамызды тигізіп, көмектескіміз келеді. Бірақ мен энттердің әйелдеріне арнаған әндерінің шынайы болғанын қалаймын. Менің, бір рет болсын, қайтадан сұлу да ару Фимбретильді көргім келеді. Алайда әндер де, менің достарым, жемісті уақыты келгенде және тек бабы келгенде ғана береді. Өкінішке орай, көп жағдайда олар мезгілінен бұрын солып, қурап қалып жатады.

Энттер шаршамастан үлкен аяқтарын кең адымдап, жүрістерін тоқтатпады. Олар сол жергілікті жердің терең қатпарына түсіп алып, оңтүстікке қарай жылжи берді. Ақырындап жол батыстағы жотаға қарай көтеріле берді. Ормандар артта қалып, анда-санда әр жерден қайыңдар шоғыры ғана кездесіп отырды, содан кейін жалаңаш жартастар кезіге бастады. Олардың үстінде көгеріп өскен өсімдік те көрінбейді, тек арагідік әр жерден жалғыз дара қисайып өскен қарағайлар ғана байқалады. Күн де еңкейіп, алдағы дөңнің артына кіріп кетті. Айналаны қараңғылық басып жатыр.

Пиппин жан-жағына қарады. Энттердің саны көбейіп қалыпты. Әлде басқа бір жағдай орын алды ма? Жаңа ғана өздері жүріп өткен жалаңаш жартастар жақта енді ағаштар өсіп жатыр. Онысымен қоймай, ол ағаштар қозғалып, бұлардың артынан еріп келеді! Бұл сонда бүкіл Фэнгорн орманының оянғанын, барлық энттің бірігіп, соғысқа бара жатқанын білдіре ме? Пиппин көзіне келіп қалған ұйқыны уқалап қуып тастамақ болып, қайта-қайта сүрте бастады. Алайда сорайған сұр көлеңкелер көбейіп, алға қарай жылжуларын тоқтатпады. Топ бұтақтардың шуына ұқсас дауыс естілді. Энттер енді жотаның ұшар басына жақындағанда ән салуларын тоқтатты. Түн келді де, айнала тып-тыныш бола қалды. Энттердің аяқ алысынан дірілдеген жер мен сыбдыр қаққан жапырақтардың дауысынан басқа бөтен дыбыс естілмейді. Ақырында олар дәл төбеге жетіп тоқтады да, таудағы, Саруман алқабындағы Нан Гурунир деп аталатын терең шатқалға көз тастады.

— Изенгардты қара түнек басады, — деді Ағашсақал.

V тарау

АҚ САЛТ АТТЫ

— Менің сүйектеріме дейін үсіп қалды, — деді Гимли. Алақанын бір-біріне үйкелеп, аяғын тарсылдатып, соққылап жатыр. Ақыры таң да атты-ау. Таң сәріде үш дос қолына түскен аспен тамақтанып алды да, күшейіп келе жатқан күннің жарығында хоббиттердің ізіне түсуді жалғастыруға дайындалды.

— Ана қарттың іздерін қарауды да ұмытпаңдар! — деді Гимли. — Оның аяғының ізін көрсем, менен бақытты адам болмас еді-ау.

— Ол іздердің сізді неге сонша бақытты ететінін түсінбей тұрмын? — деді Леголас.

— Егер оның аяғының іздері қалатын болса, ол қарт біз елестеткендей соншалықты қорқынышты жан болмағаны, — деп жауап берді ергежейлі.

— Мүмкін, — деді эльф. — Алайда ауыр шәркейлер бұл жерде іздерін қалдырмайтын да шығар. Мына жердегі шөп тым қалың әрі тығыз өскен екен.

— Бұл із кесушіні ізден жаңылыстыра алмаса керек, — деді Гимли. — Арагорн үшін шөптің сынған басы да жеткілікті. Алайда оның тап басып ізге түсе алатынына күмәнім бар. Біздің түнде көргеніміз Саруманның зұлым елесі болуы мүмкін. Оның көзі бізге Фэнгорн жақтан тіпті қазірдің өзінде қадалып қарап тұруы әбден мүмкін.

— Олай болуы да ғажап емес, — деді Арагорн. — Бірақ мен соншалықты сенімді бола алмаймын. Негізі жылқыларды уайымдап тұрмын. Гимли, сіз олардың түнде үркіп кеткенін айттыңыз, солай ма? Десе де, мен олай ойламаймын. Леголас, сіз олардың дыбысын ести алдыңыз ба? Олар үркіп, қорқып кеткен жануарға ұқсады ма?

— Жоқ, — деді Леголас. —Түн қараңғылығынан және сіздердің даурыққан байбаламдарыңыздан бұл жайтты естімей қалған болуымыз да мүмкін, бірақ олар маған аяқасты болған жайт үшін тіпті қуанып кеткендей көрінді. Бұрыннан өздерінің адасып кеткен достарымен қайта қауышуға асыққан тәрізді.

— Өзім де солай ойлап едім, — деді Арагорн. — Егер олар қайтып келмесе, мен бұл жұмбақтың шешімін таба алмайтын сияқтымын. Жүріңдер, кеттік! Таң көзді ашып-жұмғанша тез-ақ атып кетеді. Алдымен жан-жағымызға шолу жасап, жақсылап қарап алайық, содан кейін де болжай береміз. Бізге мына жаққан отымыз тұрған жерден бастағанымыз жөн болар, беткеймен орманға бара жатқан жолды, айналаны мұқият сүзіп шығайық. Негізгі әрі басты мақсатымыз — хоббиттерді іздеп табу. Түнгі қонағымыз жайлы не ойласақ та, оны кейінге қалдыра тұралық. Егер хоббиттердің қалай да жолдары болып, амалын тауып қашып кете алған болса, ағаш арасына барып жасырынулары әбден мүмкін, ал егер олай болмаған болса, осы кезге дейін оларды көруіміз керек еді ғой. Осы ара мен орман арасына дейінгі жерден ештеңе де таппасақ, қайтадан соңғы болған шайқас орнын қарастырамыз, тіпті болмаса, күлдердің астын да қарауымыз керек болады. Әйтсе де ол жерлерден бірдеңе таба қоямыз деп ойламаймын, Рохан салт аттылары өз жұмысын жақсы орындапты.

Үш жолдас біраз уақыт бойы жерден көзін алмады. Ағаш та олардың үстінен мұңдана төніп тұр, оның құрғап қалған жапырақтары шығыстан соққан салқын желмен дірілдейді. Арагорн ақырын алға қарай жылжыды. Өзен жағасындағы күзетшілер жаққан алаудың қасына тағы келді де, шайқас болған дөңге дейінгі жердің бір сүйемін қалдырмастан сүзіп келеді. Кенет ол жерге еңкейе түсіп, бетін шөпке қатты тақағаны соншалық, жата кеткендей көрінді. Енді ол қалғандарын қасына шақырды. Олар да жүгіріп келді.

— Ақыры бірдеңе табылды-ау! — деді Арагорн. Қолындағы алтын түстес, ақшыл, жартылай үгітіліп қалған бір жапырақты көрсетті. Әбден кеуіп, қоңырланып кеткен жапырақты шөптің үстінен де байқады. — Бұл — Лориендегі меллорн ағашының жапырағы. Оның үгітіліп, ұсақталғанына қарағанда арада біраз күн өткен. Қараңдаршы, мына жерде кесілген жіп жатыр.

— Ал мынау дәу де болса, сол жіпті кескен пышақ, — деді Гимли. Ол жерге еңкейіп, үйіндінің арасынан біреудің ауыр аяғы жерге тығып жіберген, қысқа, тісті пышақты суырып алды. Оның сабы пышақтың қасында жатыр екен.

— Бұл орктардың қаруы, — деді ол қолындағы майысып қалған пышақ сабына, оның өткір жүзіне жиіркенішпен қарап. Пышақ сабына бадырайған көздер мен ашылған ауыздың бейнесі ойылып салынған екен.

— Осы кезге дейін бізге кезіккен құпиялардың ішіндегі ең ерекшесі, әрі таңғажайыбы осы болатын сияқты, — деді Леголас. — Аяқ-қолы байланған тұтқын орктардан да, өздерін қоршап тұрған салт аттылардан да аман-есен қашып шығады. Содан кейін алысқа кетпей, мынау ашық алаңқайға тоқтап, орктардың пышағын қолданып, өздерін тұсаған жіпті кесіп тастайды. Бірақ қалай? Және не үшін? Егер оның аяқ-қолдары байлаулы болған болса, ол қалай осы жерге дейін жүріп келген? Сондай-ақ оның тек қолы ғана байлаулы болған жағдайда, онда пышақты қалай қолданған екен? Егер олардың аяғы мен қолы байланбаған болса, онда жіпті кеспейтін еді ғой.

Өз ісіне көңілі толған достарымыз көк шөптің үстіне отырып алып, аздап нан жеп алған екен. Қанша дегенмен, хоббиттер қомағай халық емес пе? Содан кейін, мына жердегі айғақтарға сүйенсек, екеуі ағаштардың арасымен жасырынып, артынша қолын қанатқа айналдырып, аспанға ұшып кеткен. Енді оларды біз жерден емес, аспаннан іздеу керекпіз!

— Бұл жерде сиқырлы күшті қолданған болып тұр ғой, — деді Гимли. — Ана қарт кісі бұл жерде не істеп жүрді екен? Леголастың сөздері туралы сіз не айтасыз, Арагорн? Сіз мына іздерді жақсырақ тани аласыз ба?

— Мүмкін, — деді Арагорн күлімсіреп. — Бұл жерде, көрдіңіздер ме, басқа да іздер бар, сіздер оларға мүлдем назар аудармадыңыздар. Мен хобиттердің тұтқында болғандарына, сонымен бірге, осы жерге аяқ-қолдары да байлаулы келгендеріне толықтай сенімдімін. Оның үстіне қолы бос болып, тек аяғы ғана байлаулы болған да шығар. Егер солай болса, бұл жайттың шешімін тез тауып та қалармыз. Сондай-ақ мына іздерге анықтап қарасақ, хоббитті бұл жерге орк көтеріп алып келген болуы керек. Осы жерден бірнеше қадам артта орктың қанын көрген едім. Ал мына жерде ат тұяғының және ауыр дененің сүйретілген іздері сайрап жатыр. Оркты салт аттылар өлтіріп, артынан денесін алауға қарай сүйреп апарған. Оқиға түн ішінде болғандықтан хоббитті мүлдем байқамаған болса керек. Ал хоббиттің жамылғысы оның жанын сақтап қалыпты. Хобиттердің тұтқында болғанын ескерсек, әлбетте, қарындары ашып, қалжырағандары түсінікті жағдай. Сондықтан да жіптерді қаза тапқан орктың пышақтарымен шешіп, аздап осы жерде тынығып алыпты. Мен бұл жерде екеуінің де болғанына нақты сенімді емеспін, Мерри мен Пиппиннің біреуі ғана аман қалуы да мүмкін. Мына іздерге қарап ол туралы кесіп айту өте қиын болып тұр.

— Ал біздің достарымыздың біреуінің қолы бос болған болса ше? — деп сұрады Гимли.

— Мен істің қалай болғанын нақты білмеймін, — деп жауап берді Арагорн. — Және неге оларды орк былай қарай оқшау алып кеткені де түсініксіз болып тұр. Алайда олардың қашып кетуіне көмектесу үшін келген болуы да мүмкін. Жоқ, мен бұл жағдайдың шын мәнінде қалай болғанын енді ғана түсініп жатқан тәріздімін. Алдымен Боромир қаза тапты, орктар Мерри мен Пиппинді қолға түсіргендеріне мәз болды. Олар біздің қалғанымызды іздеп, біздің лагерімізге де шабуыл жасамады, керісінше, олар шұғыл түрде Изенгардқа қарай аттанып кетті. Сонда олар Сақина Сақшысы мен оның сенімді досын қолға түсірдік деп ойлаған ба? Менің ойымша, жоқ. Олардың қожайындары дәл осындай ашық бұйрық бермес еді. Тіпті өздері ол туралы аздап білген болса да, оларға ашықтан-ашық Сақина туралы айтпайды да, өйткені орктар — сенімсіз малайлар. Жоқ, менің ойымша, орктарға хоббиттерді қалай болған күнде де, тірідей алып келу тапсырылған. Шайқас басталғанға дейін құнды тұтқындарды алып қашып, сытылып кетуге тырысып бағыпты. Тіпті дәл осындай парықсыз, сатқын халықтан мен бәрін де күтемін! Іштеріндегі батыл әрі ең үлкені жалғыз өзі марапатқа ие болу үшін тұтқындарды алып қашқысы келген де шығар. Менің әзірге жобалауым осыған келіп саяды. Әрине, мұның барлығы әзірше жорамал ғана. Бірақ біз, кем дегенде, достарымыздың біреуі болсын қашып құтылғанын көріп отырмыз. Біздің қазіргі міндетіміз — оны тауып алу және оған көмектесу, осының бәрін біз Роханға оралмай тұрып жүзеге асыруымыз қажет. Біз Фэнгорннан да қорықпауымыз керек.

— Шынымды айтсам, біз қазір Фэнгорннан қорқуымыз керек пе, әлде Рохан арқылы өтетін ұзақ жолымыздан ба, қайсысы қауіптірек? — деп сұрады Гимли.

— Ендеше, орманға қарай жүрейік! Жауабын тауып қалармыз, — деді Арагорн.

Аз уақыттан кейін Арагорн тайға таңба басқандай сайрап жатқан анық іздердің үстінен түсті. Энтвош жағалауының бір жерінен де аяқ іздерін байқап қалды. Бұл хоббиттердің іздері еді. Содан кейін орман шетіндегі ең үлкен ағаштың түбінен тағы да дәл сондай жаңа іздерді тапты. Бұл жер тап-тақыр әрі құрғақ екен, сол себепті оған түскен іздерді аңғару қиындау болып шықты.

— Қалай болған күнде де, хоббиттердің бірі осында тұрып, жан-жағына қараған, артына бұрылып, тек содан кейін ғана орманға бет алған, — деп түсіндірді Арагорн.

— Ендеше, біздің де сол жаққа қарай жүруіміз керек, — деді Гимли. — Алайда маған мына Фэнгорнның кейпі ұнамай тұр. Бізге ол туралы ескертіп еді ғой. Мына іздердің бізді орманға емес, басқа жаққа алып барғанын қалап тұрмын.

— Бұл орманды жұрттар қанша жамандаса да, өз басым оны зұлым деп ойламаймын, — деді Леголас. Ол орман шетінде тұрды да, алға еңкейіңкіреп, тың тыңдағандай болды. Көзін барынша бақырайтып ашып, төмендегі көлеңкеге қарады. — Жоқ, бұл орман зұлым не қатыгез орман емес немесе оның бойында бір кездерде болған зұлымдық қазір алысқа кеткен болуы керек. Мен ағаш жүректерінің қарайған тұстарынан шығып жатқан әлсіз дауыстарды ғана естіп тұрмын. Және біздің жан-жағымызда да ешқандай зұлымдық пен жамандық байқалмайды. Жай ғана бізді естіп ашуланған біраз дыбыстарды естіп тұрмын.

— Жарайды енді, менің айтқан сөздерім үшін соншалықты ашуланбайтын болар, — деді Гимли. — Мен оған ешқандай қастандық жасамадым ғой.

— Оның жақсы, — деді Леголас. — Алайда бұл орманға өте жаман қастандық жасалып, үлкен зиян келтіріліпті. Бұрын бұл орманда бір келеңсіз оқиға орын алған тәрізді, тіпті әлі де жалғасып жатуы әбден мүмкін. Сендер ештеңені сезіп тұрған жоқсыңдар ма? Менің тынысым тарылып барады.

— Мен де дем алудың қиындай бастағанын сезіп тұрмын, қатты қапырық екен, — деді Гимли. — Қара орманға қарағанда анағұрлым жарық болғанымен, ішінде ауа жоқ.

— Бұл — өте көне, қарт орман, — деді эльф. — Мұның қарттығының қасында мен өзімді өте жас сезініп тұрмын. Тіпті жас кезімде де өзімді дәл осылай сезінбеген де шығармын. Бұл орман естеліктерге толы екен. Мен бұл жерге тыныш, бейбіт өмір орнағанда қайтып келгім келеді.

— Иә, әрине, — деп тыжырынды Гимли. — Негізі сіз нағыз орман эльфі болғандықтан, мұның барлығын түсініп тұрсыз. Шындап келгенде, барлық эльфтер біртүрлі қызық халық, өздерін түсіну қиын. Десе де, сіз менің көңілімді орнына түсірдіңіз. Енді сіз қайда барсаңыз, мен де сонда барамын. Алайда өз жебеңізді дайын ұстаңыз, мен де балтамды қолыма алайын. Ағаштар үшін емес, әрине, — деді де, үстінен төніп тұрған ағаштарға қарады. — Мен ана қартпен қайта кездескен жағдайда, құрқол болып, қапыда қалғым келмейді. Бар болғаны сол. Кеттік!

Осы сөздерден кейін үшеуі кідірместен Фэнгорн орманы-

ның ішіне бойлап кіріп кетті. Леголас пен Гимли із кесу үшін Арагорнды алға шығарды. Алайда ол қанша тырысқанымен, ештеңені жарытып көре алмады. Орман топырағы құп-құрғақ болып шықты. Әрі үстін кепкен жапырақтың қалың қабаты жауып жатыр. Қашып бара жатқандар судан алыстамауы керек деп ұйғарды да, Арагорн өзен жағалауына әлсін-әлсін оралып отырды. Ол осы жерде

Мерри мен Пиппиннің су ішіп сергіген, аздап салқындау үшін отыр-

ған жерлерін тауып алды. Ендігі кезекте үшеуі де хоббиттер-

дің аяқ іздерін анық көре алды, біреуі екіншісінен әлдеқайда кішірек еді.

— Өте жақсы жаңалық, — деді Арагорн. — Бірақ мыналар екі күн бұрынғы іздер. Меніңше, хоббиттер осы жерге келген кезде өзеннен былай қарай бұрылған секілді.

— Енді қайттік, енді не істемекпіз? — деп сұрады Гимли. — Оларды бүкіл Фэнгорнның ішін қанша кезсек те, таба алмаймыз ғой. Оның үстіне тамағымыз да қалмады. Егер оларды тез арада таппасақ, бізден оларға келер пайда болмайды. Тек қастарына отырып, адал достығымыздың дәлелі ретінде, бірге аштан өлетін боламыз.

— Енді қолымыздан келері осы ғана болса не амал, солай жасаймыз да, — деді Арагорн. — Кеттік!

Ақырында үшеуі Ағашсақал дөңінің құлама жар шетіне келіп тірелді. Сол жерден жартас қабырғасын, жоғары қарай кететін тас баспалдақтарды көрді. Аспанда жөңкіп көшіп бара жатқан бұлттар арасынан күннің көзі сығалап түсіп тұрғандықтан, орман іші бұрынғыдай сұр, тұнжыраңқы көрінбей, жарық бола бастады.

— Кеттік, жоғары шығайық, айналаны қарап көрелік! — деді Леголас. — Әлі де болса, дем алуым қиын болып тұр. Таза ауадан жұтып алайын.

Үш дос жоғары көтеріле бастады. Арагорн ең соңынан асықпай келеді. Әр баспалдаққа зер салып қарауын тоқтатар емес.

— Мен дәл осы жерде хоббиттердің болғанына толық сенімдімін, — деді ол. — Бірақ мына жерді мен бұрын-соңды көрмегенмін, маған таныс емес бөтен іздер де бар. Жоғарыға шыққанмен, олардың қай бағытқа қарай бет алғанын таба алмаймыз-ау.

Ол жан-жағына бажайлап, бар назарын салып қарағанымен, өзіне көмектесетін бірде-бір айғақ таппады. Жартас оңтүстікке және шығысқа қарап тұр, алайда толық көрініс тек шығыс жағынан ашылады екен. Бұл жерден өздері келген жақтағы жазықта қатар-қатар болып орналасқан ағаштардың ұшар бастары ғана көрінеді.

— Біз бағаналы бері үлкен шеңбер жасаппыз ғой, — деді Леголас. — Егер біз екінші не үшінші күні өзенді тастап, тура батысқа қарай бет алғанымызда, осы жерге қауіпсіз-ақ жетеді екенбіз. Жолдың осы жерге келіп тірелетінін ескерсек, мұның қайда алып баратынын тіпті ешкім де білмейді.

— Біздің Фэнгорн жеріне мүлдем келгіміз келмеп еді ғой, — деді Гимли.

— Алайда біз қазір дәл сол жерде тұрмыз. Тұзаққа келіп түстік, — деді Леголас. — қараңдар!

— Қайда қарайық? Неге қарайық? — деп сұрады Гимли.

— Ана жаққа, ағаштардың арасына.

— Қайда? Менің, өкінішке орай, эльфтерше көретін қырағы көзім жоқ.

— Ақырын сөйлеңіз! — дедің Леголас. — Өзіміз келген жаққа, ағаштардың астыңғы жағына қараңдар. Бұл сол. Оның ағаштан ағашқа секіріп жүргенін көріп тұрған жоқсыңдар ма?

— Көріп тұрмын, енді көрдім, — деп сыбыр етті Гимли. — Қараңыз, Арагорн! Мен сізге ескерттім емес пе? Әне, ана жақта сол қарт. Үсті-басына кір-кір, сұп-сұр киім киіп алыпты, сондықтан да мен оны бірден байқай алмаған болсам керек.

Арагорн бұрылып қарап, бүкшеңдеп жылжып бара жатқан бір кескінді көрді. Кетіп бара жатқан қарт бұлардан соншалықты алыста да емес еді. Ол өзі бір қайыршы, бейшара, жүруден шаршап, қажыған, кепкен таяғына сүйеніп әзер жүрген шалға ұқсайды. Оның басы төмен салбырап тұрғандықтан, ол жүргіншілерге қарамады. Өзге жерлерде кездескен болса, бұлар оны жақсырақ сөздер айтып, құрметпен қарсы алар еді, бірақ дәл қазіргі сәтте не боларын білмей, оған аңтарылып үнсіз қарап тұр. Белгілі бір тылсым күштің не қандай да бір қауіптің жақындап келе жатқаны анық еді.

Гимлидің көзі бақырайған күйі келе жатқан пішіннен көз алар емес. Тіпті күтпеген жерден ол өзін-өзі ұстай алмай, айғайлап жіберді:

— Сіздің садағыңыз, Леголас! Кезеніңіз! Дайындалыңыз! Бұл — Саруман. Оның сөйлеуіне мүмкіндік бермеңіз, әйтпесе бәрімізді де сиқырлап тастайды. Атыңыз!

Леголас қолына садағын асықпай алды да, қарсыласқан бір күшті жеңгісі келгендей, ықылассыз оны тарта бастады. Ол қолына жебесін ұстап тұрғанымен, садақ адырнасына салмады. Арагорн үндеместен, жүзі ширығып, жүргіншіге мұқият қарап тұра берді.

— Сіз нені күтіп тұрсыз? Не болды? — ысылдап сыбырлай сөйледі Гимли.

— Леголас дұрыс жасап тұр, — деді Арагорн ақырын ғана. — Біз қанша қауіптенсек те, шалды жайдан-жай жайратып сала алмаймыз. Қараңдар да, күтіңдер!

Дәл осы кезде қарт жүрісін жылдамдата бастады, лезде жартас қабырғаның етегіне де келіп жетті. Күтпеген жерден ол жоғарыға жалт қарады, ал жоғарыда үшеуі үндерін шығармай, төмен қарап тұрған болатын. Тырс еткен бөтен дыбыс естілмейді, айналада тыныштық орнады.

Олар қарттың жүзін көре алмады. Күләпарасының үстінен кең өңірлі қалпақ киіп алғандықтан бетін қара көлеңке жауып тұр, мұрнының ұшы мен сұр сақалы ғана көрінеді. Бірақ Арагорн қалпақ астынан жарқылдаған өткір көздерді көргендей болды.

Ақырында үнсіздікті қарт бұзды.

— Ақыры кездестік-ау, достар, — деді ол жұп-жұмсақ дауыспен. — Менің сендермен сөйлескім келеді. Төмен түсесіңдер ме, әлде мен жоғарыға шығайын ба? — деген ол бұлардың жауаптарын күтпестен, жоғары көтеріле бастады.

— Қане! — деп айғайлап жіберді Гимли! — Атыңыз оны, Леголас!

— Мен сендермен жай ғана сөйлескім келеді деген жоқпын ба? — деді қарт. — Садағыңызды төмен түсіріңіз, шебер эльф.

Леголастың қолындағы садағы мен жебесі жерге түсіп кетті. Қолы ауада қатып қалған сияқты.

— Ал сіз, гном мырза, қолыңызды балтаңыздан әрі тартыңыз. Мұндай күш қолданудың, қару-жарақ ұстанудың еш қажеттілігі жоқ.

Гимли тұрған жерінде тастай мелшиіп, екі көзін қарт кісіден ала алмай тұр. Ал белгісіз қарт тау ешкісі құсап, тастан-тасқа жеңіл секіріп, баспалдақтармен тез көтеріліп келеді. Бағана шаршаңқы көрінген түрінен қазір еш белгі қалмағандай, мұның барлығы құдды бойынан алыстап ұшып кеткендей көрінді. Ол алаңқайға келіп тоқтаған кезде, кір-кір киімінің астынан бір сәтке аппақ таза киімі жарқ ете қалғандай болды. Барлығы үнсіз, тып-тыныш тұр, тек Гимлидің ауыр дем алысы ғана естіледі.

— Сендермен тағы да кездестік деп тұрмын мен! — деп қарт бұларға жақындады. Арада бірнеше қадам қалғанда ол тоқтап, күләпарасының астынан бұларға қарады. — Сонымен, бұл жерлерде не істеп жүрсіңдер? Эльф, адам және гном, барлығы эльфтерше киініп алған. Сендердің оқиғаларыңның қызықты екеніне күмәнім жоқ. Мұндайды күнде кездестіре бермейтінің айдан анық.

— Сіз Фэнгорнды жақсы білетін сияқтысыз ғой, — деді Арагорн. — Менің айтқаным дұрыс па?

— Онша жақсы емес, — деп жауап берді қарт. — Оны жақсылап танып-білу үшін бірнеше өмір қажет болар. Бірақ мен бұл жерге анда-санда келіп тұрамын.

— Біз алдымен сіздің атыңызды білсек деп едік. Содан кейін сіздің әңгімеңізді тыңдай көрелік, — деді Арагорн. — Таң да атып кетті, ал біздің шаруамыз бастан асады.

— Мен өзім айтқым келген нәрсенің бәрін айтып тастадым. Бұл жерде өздеріңіз не істеп жүрсіздер және басқа айтар әңгімелеріңіз бар ма? Ал менің атыма келетін болсақ… — Ол күліп жіберді, сол күлгеннен тоқтамастан ұзақ күліп алды, күлгенде де ақырын, дыбысын шығармай күледі екен. Арагорн қарт күлген кезде өзінің тұла бойының дірілдеп, біртүрлі тоңып кеткенін сезінді, бірақ ол қорқыныш не сұмдық дүние емес, керісінше, ұйқыны қашыратын суық жел екпіні не жауынға ұқсас нәрсе еді.

— Менің атым! — деп қайта сөйлей бастады қарт. — Сендер өздерің таба алмадыңдар ма? Сендер оны бұрын да естіген болатынсыңдар. Иә, естідіңдер. Ал, қанекей, өз әңгімелеріңді бастай беріңдер.

Үш дос үндемей тұра берді, ешқайсысы да жақ ашып, сөйлей қоймады.

— Сендердің әңгімелеріңнің маңызы зор дегенге біреулердің күмәнмен қарауы әбден мүмкін, — деді қарт. — Бақытыма орай, мен ол туралы аз-маз білемін. Сендер екі жас хоббиттің ізіне түсіп келе жатырсыңдар. Хоббиттер туралы естімегендей қараудың еш қажеті жоқ. Әрине естідіңдер, мен де естідім. Олар да осы жерге алдыңғы күні шыққан болатын. Сосын осы жерде өздері кездестіруге тиіс емес біреумен жолығып қалды. Қалай, осы айтқаным көңілдеріңе қона ма? Әлде сендер олардың қазір қайда екендерін білгілерің келе ме? Жарайды, жарайды, мүмкін мен сендерге олар туралы қандай да бір хабар айтатын болармын. Бірақ біз неге әлі осында тұрмыз? Сендердің істерің енді дәл өздерің айтқандай шұғыл емес екенін білесіңдер ме? Келіңдер, аздап отырайық одан да.

Қарт бұрылды да, алаңқайдың түпкі жағындағы үйілген тастар жаққа қарай беттеді. Барлығы құдды бір өздерін баурап алған сиқырдан арылғандай, қимылдап, қозғала бастады. Гимли тағы да балтасына жармасты. Арагорн қылышын жалаңаштап, қынабынан суыра бастаса, Леголас дереу садағына қол созды.

Қарт олардың бұл істерін көрмегендей, ешқандай мән бермеген сыңай танытты. Еңкейіп, ең төменгі жалпақ тасқа барып отырды. Сол кезде оның сұр жамылғысының алды ашылып кетті де, барлығы оның ішінде аппақ киімі бар екенін анық көре алды.

— Саруман! — деп айғай салды Гимли, сөйтті де қолындағы балтасын жоғары көтерген күйі алға бір қадам аттады. — Айт! Жауап бер бізге! Біздің достарымызды қайда жібердің?! Оларға не істедің? Жаныңның барында айт тезірек, әйтпесе қалпағыңның төбесінде пайда болатын үлкен тесікті сиқыршыңның өзі де жамай алмайтын болады!

Қарт бұлар ойлағаннан да әлдеқайда епті болып шықты. Ол екі аяғымен тік тұрды да, үлкен тастың үстіне секіріп мінді. Сол тұрған жерінде оның бойы біртіндеп ұзара бастағандай көрінді, шынында да ол сорайып, бұлардан анағұрлым биік болып кетті де, үстерінен төне қарады. Ол өз қылышын шығарған кезде Гимлидің қолындағы балтасы жерге түсіп кетті де, тастардың үстіне барып дүрс ете қалды. Арагорнның қолындағы қылышы аяқастынан от шашып жарқырай бастады. Леголас айғайлап жібергенде, садағынан атқан жебесі жарқ еткен отпен бірге көрінбей ауаға ұшып кетті.

— Митрандир! — деп айғайлады эльф. — Митрандир!

— Мен тағы да қош көрдік деп айтып тұрмын, Леголас, — деді қарт.

Барлығы оған қарап қалыпты. Күмістей шашы күнге шағылысқан аппақ қар секілді екен. Киімі де ерекше жалт-жұлт етіп, қалың қасының астындағы көзі от шашып, жарқырап, жан-жағына күн секілді жарық сәулесін таратып тұр. Бүкіл денесі, бітім-болмысы мысыңды басып, жоғары билікке ие жан екенін аңғартатындай. Олар мелшиіп тұра берді, тіпті бір ауыз сөз де айта алмады. Өз көзімен көргендеріне қатты таң қалғаны сонша, қуаныштары да, қорқыныштары да қатар келіп тұрғаны айтпаса да анық еді.

Ақырында бірінші болып Арагорнға жан бітті.

— Гэндальф! — деді ол. — Еш үмітіміз қалмай, жігеріміз құм болып, бәрінен баз кешкенде сіз бізге қайтып оралдыңыз. Дәл керек кезде келдіңіз. Менің көзімді қандай шел басты? Гэндальф!

Гимли ештеңе демеді. Тізесін бүгіп, көзін төмен түсірді.

— Гэндальф! — деп қайталады қарт. Өзінің ұмыт қалған есімін есіне түсіріп тұрғандай болды. — Иә, менің атым солай еді ғой. Менің атым Гэндальф болатын.

Ол тастан төмен түсті де, жамылғысын алып, қайтадан оранып алды. Құдды күн қайтадан бұлттың арасына кіріп кеткендей болды.

— Иә, сендер мені дәл бұрынғыдай Гэндальф деп атауларыңа болады, — деді ол. Дауысы да өздерінің ескі көшбасшы достарының дауысына қатты ұқсап кетті. — Орныңнан тұр, менің мейірімді досым Гимли! Сенің еш айыбың жоқ, сен маған ешқандай зиян келтірген жоқсың. Шындығында, достарым менің, маған зиян келтіретін қару сендерде жоқ. Қане, көңілдірек! Көтеріңдер бастарыңды! Біз оқиғалар тоғысында тағы да кездестік! Үлкен дауыл жақындап келеді. Оқиғалардың бағыты да өзгеру үстінде.

Ол қолын Гимлидің басына қойды, гном кенет басын көтеріп алды да, күліп жіберді.

— Гэндальф! — деді ол. — Сіздің киіміңіз де, өзіңіз де аппақсыз!

— Иә, енді мен аппақ болып жүремін, — деді Гэндальф. — Негізінде, мен Саруманмын, шынайы Саруман осындай болуы керек еді. Маған өздерің туралы айтып беріңдерші. Сендерден бөлек кеткен соң мен отқа да түстім, терең судан да өттім. Білгенімнің көбін ұмытып қалдым, ұмытқанымнан көп нәрсе біле алдым. Алыста болып жатқандарды көре алсам да, дәл қасымда орын алған жайттарды қалт жіберіп алдым. Бәрінен бұрын, маған өз жағдайларыңды айтыңдаршы.

— Сіздің не білгіңіз келеді? — деп сұрады Арагорн. — Көпір үстінде сізден айырылысқаннан кейінгі болған жағдайдың бәрін баяндау — тым ұзақ уақыт алады. Одан да сіз бізге хоббиттерге қатысты біз білмейтін ешқандай жаңа ақпарат айта алмайсыз ба? Сіз оларды таба алдыңыз ба, олардың өміріне қауіп төніп тұрған жоқ па?

— Жоқ, мен оларды таба алмадым, — деді Гэндальф. — Эмин Муил алқабын қара түнек басып қалды. Бүркітім келіп айтып бермесе, олардың тұтқынға алынғанын да білмеппін.

— Бүркіт! — деді Леголас. — Мен аспанда өте жоғарыда қалықтай ұшқан бүркітті осыдан үш күн бұрын Эмин Муилдің үстінен көрген болатынмын.

— Иә, — деді Гэндальф. — Ол Жел патшасы — Гвайхир болатын. Мені Отрханктан босатып алған да сол. Мен оны алдымен өзен жаққа барып, барлап қайтуға жіберген едім. Оның көзі қаншалықты қырағы болғанымен, дөң үстінде, ағаш астында не болып жатқанын ол да толық көре алмайды. Кейде ол, кейде мен өзім де жағдайды барлап шығып отырдым. Сақинаның қазіргі жатқан жеріне не мен, не Ривенделлден келгендер барып, көмек бере алмаймыз. Ол жаудың қолына түсіп қалар, бірақ амалын тауып, оны тығып қою мүмкін болды әйтеуір. Менің де қатысым бар оған — мен жоғарыда отырып, Қараңғылық мұнарасымен алысып, көлеңкені қуып жібердім. Бірақ мен содан кейін қатты қалжырап қалдым, миымды қара ойлар басып алды.

— Демек, сіз Фродоны білесіз ғой! — деді Гимли. — Оның жағдайы қалай?

— Ештеңе де айта алмаймын. Ол үлкен бір қауіптен аман қалды, алайда алдында одан да үлкен қауіп-қатерлер күтіп тұр. Ол жалғыздан-жалғыз Мордорға аттануға шешім қабылдап, жолға шығып кетті. Менің ол туралы бар білетінім осы ғана.

— Жалғыз емес, — деді Леголас. — Біздің ойымызша, Сэм онымен бірге кеткен сияқты.

— Шынымен бе? — Гэндальфтың таң қалғаннан көзі жарқ ете қалды. — Бұл мен үшін жаңалық болды, десе де қатты таң қала қоймадым. Жақсы! Өте жақсы! Жүрегім бір жеңілдеп қалды ғой. Тағы не айта аласыңдар, айта түсіңдер. Келіңдер, отырыңдар, саяхаттарың туралы айтып беріңдерші.

Үш дос жерге, оның аяғының төменгі жағына барып отырды. Арагорн әңгімесін бастады. Ұзақ уақыт бойы Гэндальф ешқандай сұрақ қоймастан үнсіз тыңдай берді. Тіпті ештеңе деп тіл қатпады. Қолын тізесіне қойды да, көзін жұмды. Ақырында Арагорн Боромирдің қаза тапқаны туралы айтып, өзенде басталған ұзақ сапар жайлы сөз қозғай бастағанда ғана оның ауыр күрсінгені байқалды.

— Сен бар білгенің мен болжамдарың жайлы толық айтпадың, Арагорн, досым менің, — деді ол ақырын ғана. — Байғұс Боромир! Оған не болғанын мен көре алмадым. Ол сияқты ұлы қолбасшы, көшбасшы, әрі сондай ұлы тұлға үшін өмірінің соңы осындай қайғылы саяхатпен аяқталуы өте өкінішті, әрине. Галадриэль маған оның қауіпті жағдайға тап болғанын айтқан болатын. Түптің түбінде ол сол қауіптен қашып құтылды. Мен ол үшін қуаныштымын. Бізбен бірге жас хоббиттердің барғаны бекер болмапты. Алайда бұл олардың осы сапардағы жалғыз міндеттері емес еді. Оларды Фэнгорн жеріне алып келді. Бұл сапар таудағы болатын ұлы көшкіннің бастауына себепкер кішкентай тастың құлағанымен тең болды. Тіпті қазір, сендермен сөйлесіп отырып мен дүбірді естіп отырмын. Бөгетті алып тастаған кезде, Саруманның үйінен сыртқа шықпағаны дұрыс.

— Сіздің бір өзгермеген тұсыңыз бар, қымбатты досым менің, — деді Арагорн. — Сіз әлі де сол жұмбақтап сөйлейсіз.

— Не? Жұмбақтап дейсің бе? — деп қайталап сұрады Гэндальф. — Жоқ! Жай мен өз-өзіммен дауыстап сөйлескен түрім ғой. Ескі әдет қой бұл! Біреумен әңгімелесу үшін отырғандардың ішінен ең ақылдысын таңдап алу керек. Ал жастарға бәрін түсіндіріп беруге тура келеді, ол тым ұзаққа созылып, бар уақытты алады, әрі шаршатып жібереді. — Ол күліп жіберді. Бірақ оның бұл күлкісінен жылылық пен мейірімділіктің лебі жарқыраған күн сәулесіндей анық сезіліп тұрды.

— Мен жас емеспін, тіпті ертеден келе жатқан халық үшін де, — деді Арагорн. — Ойыңыздағыны бұдан да ашып айтыңызшы.

— Не айтайын? — деді Гэндальф. Сөйтті де ойланып, бір сәтке үндемей қалды. — Егер менің не ойлағанымды толығырақ түсінгің келсе, айтайын. Дәл қазіргі уақытта мен болып жатқан жағдайдың барлығын қалай бар, дәл сол күйде қабылдаймын. Дұшпан, әрине, Сақинаның табылғанынан және оның хоббиттерде екенінен хабардар. Сондай-ақ Ривенделлден шыққан адам санын, біздің қандай халыққа тән екенімізді де біліп отыр. Алайда ол біздің түпкі мақсатымыздан хабарсыз. Бізді Минас Тиритке кетіп бара жатыр деп жорамалдаған болар, біздің орнымызда болса, кез келгені дәл солай жасаған болар еді. Оның ойлау жүйесіне сүйенсек, билігіне нұқсан келтіретін бірден-бір жол осы болып шығар еді. Шын мәнінде, ол алып күші бар Сақина иесі пайда болып, өзіне қарсы соғыс ашып, тағынан түсіріп, билігін иеленеді, орнына отырып алады деп қатты қорқады. Алайда біздің тек оны орнынан алып тастағымыз келетінін, бірақ оның тағына еш отырғымыз келмейтінін еш түсіне қоймайды, мұндай нәрсе оның ойына да кіріп-шықпайды. Біздің Сақинаның көзін құртуға тырысып жүргенімізді білмегені де дұрыс. Бұл біздің соңғы үмітіміз болуы да мүмкін. Өйткені ол өзіне қарсы соғысты күтіп жүріп, шыдамай, ақыры соғысты өзі бастады. Оның ұзақ уақыт бойы дайындаған зұлым күші өзі күткен уақыттан ерте іске кірісіп кетті. Ақылды ақымақ! Ол өзінің барлық күшін Мордорға ешкімді кіргізбей, қорғауға жұмсағанша, бар өнерін Сақинаны табуға жұмсағанда, біздерге бірде-бір мүмкіндік қалмаған болар еді. Сақина да, Сақинаның иесі де одан ұзақ уақытқа жасырынып қала алмаған болар еді. Бірақ қазір ол жанарын алысқа тігіп отыр, өз үйі туралы мүлдем ойлап бас қатырмайды. Өте жақын арада ол барлық күшімен Минас Тиритке барып, ол жерді дауылдай жайпап тастамақшы.

Ол бізді қолға түсіруге жіберген малайларының тағы да сәтсіздікке ұшырағанын жақсы біледі. Сақинаны тағы таба алмады. Сонымен бірге олар хоббиттерді де тұтқын ретінде ұстай алмады. Егер бұл олардың қолынан келгенде, біз үшін үлкен соққы сол болар еді. Тіпті біздің жоспарымызды түбімен күйретіп жіберер еді десем де артық болмас. Дегенмен Қараңғылық мұнарасындағы хоббиттерді өзіне бағындырып, Сақинаны иеленіп алуы мүмкін деп жүрегімізге ауыр салмақ түсірмейік, себебі Дұшпанымыз сәтсіздікке ұшырады. Әзірге. Саруманға рақмет!

— Сонда Саруман сатқын болмағаны ма? — деп сұрады Гимли.

— Сатқын, — деді Гэндальф. — Сатқын болғанда да қандай сатқын, ол екі есе опасыздық жасап отыр. Біз өзімізше елестетіп отырған нәрселердің ішіндегі ең сорақысы осы — Саруманның сатқындығы. Ең қауіптісі де осы болмақ. Саруман қолбасшы әрі әмірші ретінде күшейіп алды. Ол Роханның салт аттыларына қоқан-лоқы көрсетіп, Минас Тиритке көмек көрсетулеріне кедергісін тигізді. Дегенмен басты соққыны шығыстан күту керек. Сатқындық қаруы сол сатқын адамның өзіне жаман болып кері тиері анық. Өзі үшін қауіпті болады. Саруман Сақинаны өзі қолға түсірмекке не болмаса сол үшін тұтқынға алатын хоббиттерді пайдалануға тырысты. Сол себепті де олар бір-бірімен қырылысып жүріп хоббиттерді осы Фэнгорнға дейін ғана жеткізе алды. Керісінше жағдайда, хоббиттер мұнда ешқашан келмес те еді.

Оның үстіне, біздің жауымыздың көкірегінде олардың жоспарын құртатын жаңа күдік пен сенімсіздік пайда болды. Рохан салт аттыларының арқасында Мордор еліне болған шайқас туралы бірауыз сөз де келіп жетпейді, алайда Қараңғылық Әміршісі Эмин Муилде екі хоббиттің қолға түскенін, малайларының қарсы болғанына қарамастан Изенгардқа жеткізілгенін біледі. Енді ол Минас Тириттен де, Изенгардтан да қауіптенуі тиіс. Егер Минас Тирит құласа, Дұшпанымыз сөзсіз Изенгардқа келеді деген сөз.

— Өкінішті, біздің достарымыз олардың ортасында қалып қойған болып тұр, — деді Гимли. — Егер Изенгард пен Мордор арасында ешқандай мекен болмаса, олар бір-бірімен шайқасқан болар еді. Ал біз осы жерде бақылап отырар едік.

— Жеңіп шыққаны мықты күшке ие болып, барлық күдіктен арылған болар еді, — деді Гэндальф. — Саруман Әмірші Сақинаға ие болмаса, Изенгард Мордормен шайқасқа түсе алмайды. Енді оның қолы бұған ешқашан жетпесе керек. Ол өзіне төніп тұрған қауіптен мүлде бейхабар, әлі көп нәрсені білмейді. Тезірек барлық олжаға ие болғысы келетіні соншалық, сарайында күтіп отыруға шыдамы жетпей, малайларының алдынан күтіп алуға өзі шықты. Алайда ол тым кешігіп қалды. Шайқас әлдеқашан бітіп, ол малайларына ешқандай да көмек көрсете алмады. Мен оның ойлау жүйесін тексергенде сенімсіздік пен күдікке толы екенін байқадым. Саруман ормандарды мүлдем білмейді және із де кесе алмайды. Ол салт аттылар шайқас кезінде барлық орктарды өлтіріп, жағып жіберді деп ойлайды, бірақ ол орктардың тұтқындары болғанынан хабарсыз еді. Ол өз малайлары мен Мордор орктарының арасындағы болған алауыздықты, ұрысты да білмейтін тәрізді. Сондай-ақ Қанатты Хабаршы да оның бақылауында емес.

— Қанатты хабаршы! — деп айғайлап жіберді Леголас. — Ол бізді қатты қорқытқан болатын. Сарн Гебирде мен оны Галадриэльдің садағымен атып түсірдім. Ол кім?

— Ол — садақ жебесімен атқанға өлмейтін тіршілік иесі, — деді Гэндальф. — Сіз оның тек қана атын атып өлтіргенсіз. Соның өзі де жақсы болды, бірақ салт аттылар қайта аттарына қонды. Өйткені ол қазір қанатты атпен жүретін тоғыздың біреуі болды. Өте жуық арада біздің достарымыздың әскері алдарынан шығып, олар үшін күннің көзі мәңгіге жабылатын болады. Оларға өзенді кесіп өтуге рұқсат берілмеген. Саруман Сақина елестері қабылдаған соңғы жаңа қаулы туралы ештеңе білмейді. Ол сол шайқасқа қатысты ма? Марк әміршісі Теоден келіп, оның билігі туралы біліп қойса, не болмақ? Ол сол қауіпті сезіп отыр, сондықтан да Изенгардқа қайтып кетіп, өзінің Роханға қарсы күшін екі есе, үш есе күшейтуге кірісті. Алайда оның қасынан бір елі қалмай жүрген басқа бір қауіп бар. Өз жоспарларымен басы қатып жүрген ол оны еш байқамайды. Ол Ағашсақал туралы мүлдем ұмытып кетті.

— Сіз тағы да өз-өзіңізбен сөйлесіп кеттіңіз, — деді Арагорн күлімсіреп. Ағашсақал деген кім? Сонымен қатар, Саруманның жоспары туралы мен тек жартылай ғана түсініп отырмын. Алайда Изенгардқа әкелінуге тиісті екі хоббиттің ол үшін қандай пайдасы бар екенін еш түсінсем бұйырмасын. Бұл тек біз үшін ұзаққа созылатын, пайдасыз ізкесу болмақ.

— Сәл тоқтай тұрыңдаршы! — деп айғайлап жіберді Гимли. — Мен алдымен бірнәрсені біліп алғым келеді. Біз кеше түнде кімді көрдік? Сізді ме, әлде Саруманды ма?

— Мені көрмегендерің айдан анық, — деді Гэндальф. — Менің пайымдауымша, сендердің көргендерің Саруман болуы керек. Біз екеуміз қатты ұқсаймыз. Сондықтан да сенің маған шабуыл жасап, қару ала шапқаныңа кешіріммен қарауға болады.

— Жарайды, жарайды! — деді Гимли. — Сіз болмағаныңызға қуаныштымын.

Гэндальф тағы да күлді.

— Иә, менің қымбатты гномым, — деді ол. — Мен сенің қорғанғың келгенін түсінемін және сені бұл үшін еш айыптамаймын. Біз жаумен шайқасып жүргенде әрқашан сақ болыңдар деп мен өзім достарыма үнемі кеңес беретінмін. Енді қалай айыптамақпын? Құдай жар болсын, Глоиннің ұлы Гимли! Мүмкін, болашақта мені және Саруманды қатар көретін күн де туар, сол кезде екеумізді ажырата алсаң болғаны.

— Бірақ хоббиттер! — деп сөзге араласты Леголас. — Біз оларды іздеп осыншама жол жүріп келдік, ал сіз олардың дәл қазір қайда екенін білетін сияқтысыз. Олар қайда? Қайда кетті?

— Олар Ағашсақалмен және энттермен бірге, — деді Гэндальф.

— Энттер! — деп айғайлады Арагорн. — Демек, орманның көне тұрғындары, алыптар, ағаштарға қарайтын бағбандар туралы халық ішінде айтылған әңгімелер шынайы болып шықты ғой, солай ма? Яғни жер бетінде энттер әлі де өмір сүреді ме? Мен оларды бұрынғы, келмеске кеткен күндер туралы естелікте ғана айтылады деп жүрсем, оларды Рохан халқы ойдан шығарған деп ойлайтынмын.

— Рохан халқының ойдан шығарғаны! — деген Леголастың дауысы қатты шықты. — Жо-жоқ, мұның бәрі жай ғана естелік болғанымен, әр эльф көне Онодрим мен олардың зор қайғыларын өз әндеріне әркез қосып айтады. Егер мен олардың біреуімен жерде жүрген кезінде кездесіп қалатын болсам, онда мен, шынымен де, өзімді сол энттерге қарағанда әлдеқайда жас сезінер едім. Бірақ Ағашсақалдың есімі барлық халыққа ортақ тілде Фэнгорн деп айтылады. Ал сіз оны жеке тұлға ретінде бейнелеп, оған үлкен сенім артып отырсыз. Ағашсақал деген кім?

— Аһ! Енді сіз шектен тыс көп сұрақ қойып кеттіңіз, — деді Гэндальф. — Өзімнің білетін аз ғана мәліметім асықпай айтатын ұзақ әңгімеге ұласуы мүмкін еді, алайда оған біздің уақытымыз жоқ. Ағашсақал — Фэнгорн, энттердің ішіндегі ең үлкен орман сақшысы, Жерортадағы бұрын-соңды өмір сүрген ең кәрі тіршілік иелерінің бірі. Және мен, Леголас, сіздің оны әңгімелеп отырғаныңызға қатты қуанып тұрмын. Екеуіңіз кездессеңіздер жақсы болатын еді. Мерри мен Пиппиннің жолдары болып, олар дәл мына біз отырған жерде кезіккен екен. Ол мұнда екі күн бұрын болыпты. Ағашсақал оларды алыстағы, тау етегіндегі өз үйіне алып барғанға ұқсайды. Ол мұнда бірнәрсеге мазасызданғанда, сыртқы әлемнен естіген жаңалықтары тынышын кетіргенде жиі келіп тұрады. Мен оны төрт күн бұрын ағаштар арасында кетіп бара жатқанын көрген болатынмын. Ол да мені байқаған тәрізді. Алайда мен өз ойларыммен арпалысып келе жатқандықтан онымен сөйлеспедім.

— Мүмкін ол да сізді Саруман деп ойлап қалған шығар, — деді Гимли. — Ал сіз ол туралы досыңыз сияқты айтып отырсыз. Мен Фэнгорн қауіпті деп ойлаған болатынмын.

— Қауіпті! — деген Гэндальфтың дауысы қатқылдау шықты. — Мен де қауіптімін, тіпті одан да қауіпті болуым мүмкін. Сіздер кездескен кез келген тіршілік иесінің ішіндегі қауіптісі мен болармын. Арагорн да, Леголас та қауіпті. Сенің де бойың қауіпке толы, Глоиннің ұлы Гимли. Ал сіздер үшін Қараңғылық Әміршісінің тағының алдына тірі бару ең қорқынышты дүние болып көрінеді. Фэнгорн орманы, әсіресе қолына балта алып келген тіршілік иесі үшін сөзсіз қауіпті орын. Сонымен қатар, бұл жер өз достарын мейіріммен құшақ жая қарсы алады. Алайда оның ашуы қазір шегіне жеткен, мына орманның қалыңдығымен тең десек те қателеспейміз. Хоббиттердің мұнда келуі және олар әкелген жаңалықтар оның бұрыннан жинақталып, ішінде қыж-қыж қайнаған ашуының сыртқа шығуына себеп болды. Фэнгорнның ашу-ызасы тасқын су секілді арнасынан асып, ағыны Саруман мен Изенгард балталарына қарсы бағытталды. Мұндай жағдай Ескі Заманнан кейін қайта болмаған. Энттер оянып, өздерінің күштерін жинап, әділдік орнатуға шықты.

— Сонда олар не істемек? — деп таңдана сұрады Леголас.

— Білмеймін, — деп жауап берді Гэндальф. — Менің ойымша, мұны тіпті олардың өздері де білмейді.

Ол үндемей отырып қалды. Басы бір жағына қарай қисайып кетті.

Қалғандары одан көздерін алмай, қадалып қарап отыр. Күн сәулесінің жарығы жөңкіген бұлттардың арасынан сығалап келіп оның тізесінің үстінде жатқан қолына түсті. Біраз уақыттан кейін басын көтерді де, күнге қарады.

— Таң өз қызметін аяқтаған секілді, — деді ол. — Біздің жуық арада жүруіміз қажет.

— Біз өз достарымызбен және Ағашсақалмен кездесеміз бе? — деп сұрады Арагорн.

— Жоқ, — деді Гэндальф. — Мен сендерді үміттендіріп қойған сияқтымын. Бірақ оның бәрі тек үміт қана. Үміт әркез жеңіске алып келеді деген заң жоқ. Соғыс бізге, біздің достарымызға тым жақындап қалды. Бұл соғыста Сақинаны өз пайдамызға жарату арқылы ғана жеңіске жете аламыз. Менің бойым қорқыныш пен үрейге толып тұр. Бұл соғыста көп нәрсенің көзі жойылады, көп нәрсе жоғалады.

Мен — Гэндальф, Ақ Гэндальфпын. Алайда менің зұлым әрі жауыз жағым күштірек болып кетуі әбден ықтимал.

Ол орнынан тұрды да, шығысқа қарады, ешкім көруге тиісті емес нәрседен қорғанғандай көзін көлегейлеп жаба берді. Содан кейін басын шайқады.

— Жоқ, — деді жұмсақ дауыспен. — Ол біздің қолымыз жетпейтін жерге кетіп қалыпты. Соған да көңіліміз көншіп, қанағат тұтып, шүкіршілік етейік. Сақинаны қолдану керек еді деген ой сендерді енді мазаламайтын болады. Алдағы уақытта бізді көптеген қауіпті істер күтіп тұр, ең қауіптісін еңсердік, соған да шүкір! — Ол бұрылды. — Араторнның ұлы Арагорн, жүр! Кеттік! Эмин Муил алқабындағы жасаған шешіміңізге ешқашан өкінбеңіз, мына жасаған ізкесуіңізді пайдасыз деп ойламаңыз. Сіз өзіңіз дұрыс деп санаған соқпақ жолды таңдап алдыңыз. Сіздің таңдауыңыз өзін ақтады десе де болады. Себебі біз дәл уақытында кездестік. Ал бұдан кешірек кездескенде, жағдай мүлде басқаша болар ма еді? Бірақ өз жолдастарыңызды іздеуді осы жерден доғарасыз. Сіздер Эдорасқа барып, Теоденді оның алтын сарайынан іздеулеріңіз қажет. Шайқастың ауылы алыс емес, тым жақын қалды. Көп күттірмейді. Роханда қазір соғыс жүріп жатыр, Теоденнің жағдайы мүшкіл.

— Демек, біз енді өзіміздің көңілді хоббит достарымызды қайта көрмейміз бе? — деп сұрады Леголас.

— Мен олай демедім, — деді Гэндальф. — Кім біледі? Шыдамдылық танытыңыз. Қазір қайда бару керек болса, сол жаққа бет бұрыңыздар, үміттеріңіз үзілмесін. Эдорасқа! Мен де сол жаққа барамын.

— Жас болса да, кәрі болса да, жаяу адам үшін бұл тым ұзақ жол, — деді Арагорн. — Мен ол жерге жеткен кезде, соғыс бітіп қоя ма деп қорқамын.

— Көрерміз, көрерміз, — деді Гэндаль. — Сіздер менімен жүресіздер ме?

— Иә, біз бірге барамыз, — деді Арагорн. — Бірақ сіз қаласаңыз, бізден бұрын ол жерге жете алатыныңызға еш күмәнім жоқ.

Ол орнынан тұрды да, Гэндальфқа қарады. Қалғандары үнсіз отыр. Жолаушылар бір-біріне қараған күйі дымдарын шығармады. Арагорнның сұр дене пішіні ұзын әрі тас секілді мықты еді. Қолына мықтап қылышын ұстап алған ол қол астындағылардың тұманды теңізінен шығып келген патшаға ұқсап тұр. Оның алдында тұрған қарттың пішіні ішкі жарығының әсерінен аппақ болып көрініп тұрған сияқты. Қанша дегенмен егде жасы иығынан басып, бүкірейтіп тастағандай. Бірақ қолында билігі бар, патша қауқарынан әлдеқайда күштірек бұл бейне өзінің құдіретін жасырғандай.

— Сонда мен шындықты айтпадым ба, Гэндальф? — деп сұрады Арагорн — қаласаңыз, ол жерге бізден бұрын жетіп алатыныңыз рас қой. Мен тағы да қайталап айтамын! Сіз біздің көшбасшымызсыз, әрі туысқанымыздай жақын болып кеттіңіз. Түнек Әміршісінің Тоғыз малайы бар, ал сіздің жалғыз қызметшіңіз — Ақ салт атты. Оттан да, судан да өткен бұл қызметшіңізден олардың барлығы да одан қорқулары тиіс. Біз де оның артынан жүреміз, ол бізді қайда апарса, сонда барамыз.

— Иә, біз барлығымыз сіздің артыңыздан ереміз, — деді Леголас. — Бірақ жолға шықпас бұрын сізден Морияда не болғанын біліп алғым келеді. Өзіңіздің қалай аман қалғандығыңызды айтып беріңізші.

— Мен онсыз да көп отырып қалдым, — деді Гэндальф. — Уақыт тығыз. Ол әңгімені толық айту үшін бір жыл уақыт арнасам да, бәрін толық айтып бітірмеген болар едім.

— Ендеше, уақытты барынша үнемдеп, қысқаша ғана айтыңызшы, — деп Гимли өтінді. — Қанекей, Гэндальф, Балрогпен қалай шайқасқаныңызды айтыңызшы!

— Оның атын есіме түсірмеңіз! — деді Гэндальф. Солай деген кезде бір сәтке оның бет-жүзі ауырсынғандай болып көрінді. Бір сәтке үнсіз қалған оның бейнесі түнеріп кеткендей көрінді.

— Мен түпсіз тереңге құладым, — деді ақырын ғана бір кезде, естеліктердің өзі есіне әзер түсіп отырғандай. — Мен түпсіз терең шыңырауға құладым, ол да менімен бірге құлады. Оның жалыны мені орап алды. Денемде бір тамшы су қалмай, қурап қалғандай болдым. Бір кезде екеуміз терең суға құладық, айналаны қара түнек басты. Су сұп-суық екен, ол менің жүрегімді бірден-ақ мұздатып жіберді.

— Дурин көпірінің астындағы түпсіз шыңыраудың тереңдігін ешкім өлшеген емес, — деді Гимли.

— Дегенмен жарық жетпейтін жерде оның түбі бар, — деді Гэндальф. — Мен ақырында сол түбіне де жеттім, астыңғы жағы тасты екен. Және ол да менімен бірге жабысып құлады. Оның оты өшіп, ал өзі сілекей сияқты бірдеңе жағылған құбыжыққа айналды. Оның жыландай күшті бейнесін көріп тәнті болдым.

Біз жеті қат жер астындағы уақытпен санаспайтын шыңырауда алыса бердік. Мен оны қайта-қайта кескілеумен болдым, түптің-түбінде ол бір қараңғы жерасты үңгіріне кіріп, көзден ғайып болды. Ол жерасты жолдарын Дурин халқы жасамаған, Глоиннің ұлы Гимли. Түпсіз тұңғиық — гномдардың ең терең деген шахталарынан да тереңде орналасыпты. Ол жерде аты жоқ жыбырлаған тіршілік иелері қаптап жүр. Олардың қалай аталатынын тіпті Сауронның өзі де білмейді. Мен сол жерлерді кезіп жүрдім, бірақ көрген-білгенімнің барлығын тәптіштеп айтып, мына жарқыраған әдемі күннен алған әсерімізді былғағым келмейді. Сол қажыған кезімде жол көрсеткен бар үмітім қарсыласымда болды, сондықтан да мен оның артынан бір елі қалмай, өкшелеп, ізінен еріп отырдым. Ақырында ол мені Казад-думның құпия есігіне алып келді. Оның сол жолды өте жақсы білетіні көрініп тұр. Біз шексіз баспалдаққа жеткенше жоғары көтеріле бердік.

— Ол баяғыда жоғалып кеткен емес пе еді? — деді Гимли. — Көпшілігі оны тек аңыздарда ғана кездеседі десе, кейбіреулер жоқ, ол бұзылып, қирап қалған деседі.

— Ол бар және оған ештеңе де болмаған, бүлініп не қирамаған, — деді Гэндальф. — Ол жерастындағы түпсіз тұңғиықтан мыңдаған баспалдақтармен ирелеңдеген күйі жоғарыға қарай көтеріледі. Сол көтерілгеннен ол Зирагзигил жартасындағы Сильвертайн шыңына, яғни Дурин мұнарасына дейін созылады.

Мұнда, Келебдилдің үстінде, қар арасынан өтетін бір қуыс бар, соның алдында тұман әлемінің кіп-кішкентай ғана аралы деуге болатын алаңқай жатыр. Ол алаңқайға күн де жақсы түседі екен, бірақ оның астында бұлт қаптап орналасыпты. Менің қарсыласым сол қуысқа келіп кірді, мен де артынан қалмай кіргенім сол еді, оның өз жалынына оранып, көзден ғайып болғанына куә болдым. Айналамда ешкім де болмады, әйтпесе көптеген жылдардан кейін аспандағы болған шайқас туралы аңыз айтылар еді, халық ән салар еді. — Кенет ойламаған жерден Гэндальф күліп жіберді. — Бірақ ол әндерде не туралы айтылар еді? Төменнен қарап тұрғандар аспанда күн күркіреп, боран болып жатыр деп ойлайды. Найзағай ойнап, отты тілдері жалаңдап, Келедбилді соққан жайды көретін еді. Сол көргендері де жетпей ме? Қою түтін бұрқ етіп көтерілді. Ал мұз жерге жауын болып ақты. Мен өз қарсыласымды жерге лақтырып жібердім. Ол сондай биіктіктен құлап, тау жартастарына барып соғылды. Содан кейін мені үстімнен тас түнек қараңғылық келіп басып қалды, мен есімнен айырылып, ессіз-түссіз, қараңғы қапастың бұралаңдаған шетсіз-шексіз жолдарында уақыт шектеуінсіз қаңғырып кезіп жүре бердім, бірақ ол туралы сендерге ештеңе де айтпаймын.

Содан мені жалаңаш күйімде осы әлемге қайта жіберді. Менің уақытым шектеулі, өзіме жүктелген міндетті орындағанымша осында боламын. Бір сөзбен айтқанда, мен қайта туылдым және таудың ұшар басында жалаңаш күйімде жаттым. Мен кете салысымен артымдағы мұнараның күл-талқаны шығып, шаңға айналды, қуыс көзден ғайып болды, қираған баспалдақтар сынған және күйген ұсақ тастарға айналды. Ал мен жападан-жалғыз, айдалада ұмыт қалып, сол жерде жата бердім. Жер жақтан қандай бір мүйіз даусын естірмін-ау деген үміт жойылуға шақ қалды. Мен біресе төменге, біресе жоғарыға қарап қоямын. Жұлдыздар төбемде шыр айналып жүр. Әр күнім ғасырға татыды десем, артық айтқаным болмас, ұзақтығында шек болмады. Құлағыма жер жақтан, әлемнің түкпір-түкпірінен әртүрлі әлсіз бір дауыстар еміс-еміс келіп жатты. Біреу дүниеге келіп жатса, біреудің өліп, оның артынан жоқтаулар айтылып жатты, тіпті тастың ақырын ыңырсыған дыбысына дейін естілгеніне таң қалдым. Сол жатқан жерімнен мені Жел патшасы — Гвайхир тауып алды да, көтеріп алып кетті.

— Менің тағдырыма сенің жүгің, қажет болғанда досың болу жазылыпты, — дедім мен.

— Жүк болғаныңыз рас, — деді ол. — Бірақ қазір олай емес, Менің тырнақтарым үшін сіздің салмағыңыз аққудың қауырсынынан да жеңіл болып тұр. Денеңіздің жұқалығы соншалық, ар жағынан күн көрінеді. Шын мәнінде, мен алдағы уақытта сізге керек боламын деп ойламаймын, егер сіздің құлауыңызға жол берсем, сіз желмен қалықтап ұшып кеткен болар едіңіз.

— Мені құлата көрме, — деп күрсіндім мен. Себебі мен өзіме қайта жан біткенін сезіне бастаған едім. — Мені Лотлориенге апарып тасташы.

— Бұл, шындығында, маған сізді іздеп тап деген Галадриэль ханымның бұйрығы еді, — деді Гвайхир.

— Міне, осылайша мен Карас Голодонға келдім, бірақ сіздердің ол жерден кетіп қалғандарыңызды алдын ала сезген едім. Мен ешқандай уақытпен санаспайтын жердің уақытсыз бір бөлігінде өмір сүрдім. Сауығып, есімді жиған соң үсті-басымдағы киімімнің барлығы аппақ болып кеткенін байқадым. Мен біреулерге кеңес беріп, біреулерден өзім де кеңес алумен болдым. Содан кейін белгісіз жолдармен жүріп отырып осы жерге жеттім, өзіммен бірге кейбіреулеріңізге сәлемдеме де ала келдім. Арагорнға мына хабарламаны айт деп өтінген болатын:

Қайда қазір Дунадайын дүрлеген?
Қайда тарап кетті халқың мен деген
Ұмыт қалған шығады алға қашан да,
Уақыт болса таяп қалды сергелдең

Апарар жол өзіңе тым қараңғы
Сұм әскерді қайтейін сұр киінген
Торуылдап теңізге барар тар жолды
Көзін тіккен өлілер жүр өлмеген
Ал келесі хабарлама Леголасқа арналады:

Леголас Гринлиф!
Ағаш түбінде рақаттанып ұйықтайсың
Төніп келген қауіпті еш ұқпайсың!
Жағалаудан естісең шағала дауысын
Теңізден сақтануды ұққайсың

Жаның сенің дамылдап әрі жатпасын
Эль жүрегі енді тыныштық таппасын!

Гэндальф үндемей қалды да, көзін жұмып, отырып алды.

— Демек, ол маған ешқандай хабарлама айтпады ғой? — деп сұрады Гимли, сөйтті де басын төмен түсірді.

— Сөздері соншалықты мағыналы, соншалықты астарлы, — деді Леголас. — Оны алған адам үшін де түсіну оңай емес.

— Бұл маған жұбаныш болмайды, — деді Гимли.

— Сіз, шынымен де, өзіңіздің ажалыңыз туралы ашық сөйлесуді қалап тұрсыз ба? — деп сұрады Леголас.

— Иә, егер маған айтар басқа сөзі болмаса, ол да жарайды.

— Бұл не? — деп сұрады көзін ашқан Гэндальф. — Мен оның сөздерінің мәнін енді түсінген сияқтымын. Гимли, айыпқа бұйырмаңыз! Мен оның хабарламасының мән-мағынасын енді ғана аңғарып отырмын. Ол сізге де сәлемдеме жіберген.

— Глоиннің ұлы Гимли! — деді ол. — Ханымның сәлемдемесін жеткізіңіз. Локбэре, сен қайда барсаң да, менің ойым сенімен бірге. Бірақ, абай бол, балтаңды ең керек ағашқа қана қолданатын бол!

— Сіз бізге ең қажет сәтте оралдыңыз, Гэндальф! — деп айғайлады гном. Өз тілінде белгісіз бір әнді салып, тұрған орнында секіріп-секіріп қойды. — Кеттік! — деген оның дауысы қатты шықты. Қолына балтасын алды. — Гэндальфтың өміріне төнген қауіп жоқ. Алайда біз Гэндальфқа ұқсас екіншісін табуымыз керек, сонда менің балтам оның басын шауып түсіретін болады.

— Оны табуға ұзақ уақыт кетпейді, — деген Гэндальф орнынан тұрды. — Жүріңдер! Біз айырылысып кеткен достарымызбен кездесуге бөлінген уақытымыздың барлығын құртып алдық. Асығуымыз керек.

Ол қайтадан өзінің ескі жамылғысына оранып алды да, жол бастап, алға түсті. Оның артынан ерген қалғандары жоғарыдан тез төмен түсті, сөйтті де Энтвош өзенінің жағалауы бойындағы орман ішімен жүріп кетті. Жол бойы ешқайсысы бірауыз тіл қатпады, осы үнсіз қалыпта Фэнгорнның шетіндегі шөпті шалғынға келіп жетті. Олардың аттары көздеріне түсе қоймады.

— Олар қайтып келмепті, — деді Леголас. — Жол ұзақ, шаршайтын болдық.

— Мен жүре алмаймын. Оған уақытым жоқ, — деді Гэндальф. Ол басын жоғары көтерді де, қатты ысқырып қалды. Шыққан дауыс соншалықты қатты әрі ащы еді. Қасындағылардың барлығы қарт кісінің осындай зор үн шығарғанына таң қалып қарап қалыпты. Ол үш рет ысқырған кезде шығыс желі бұларға алыстан шығып жатқан жылқылардың кісінеген дауысын жеткізіп жатқандай болды. Содан кейін ат тұяғының дүбірі анық естіле бастады, аяғының астындағы жер сілкінгендей болды. Оны тек Арагорн сезінген сияқты, ол жерге жата қалып, тың тыңдай бастады. Ат тұяғының дүбірі жақыннан, қаттырақ естілді.

— Шауып келе жатқан бір ғана жылқы емес сияқты, — деді Арагорн.

— Әрине! — деді Гэндальф. — Барлығымыз бір атқа тым ауыр жүк боламыз ғой.

— Ол жерде үш ат, — деді Леголас жазыққа қарап. — Қалай шауып келе жатқандарына қараңыздаршы! Әне, Хасуфэль, ал оның қасындағысы менің досым Арод! Бірақ ең алдында шауып келе жатқаны өте үлкен, басқа жылқы екен. Мен ондай жылқыны бұрын-соңды көрген емеспін.

— Және көрмейсіңдер де, — деді Гэндальф. — Бұл — Көлеңкені қуып жетуші. Ол жылқылардың көшбасшысы, жолбастаушысы болып келеді. Тіпті Теоден, Рохан патшасы бұдан жақсы жылқыға мінбеген. Терісі күміс сияқты жылтырайды ғой, солай ма? Жылдам ағып жатқан бұлақ құсап тік шауып келеді емес пе? Ол маған келе жатыр. Біз шайқасқа бірге аттанамыз.

Сиқыршы осы сөздерді айтып жатқанда, үлкен жылқы дөңге көтерілді де, бұларға қарай тура шаба берді. Түгі жылтырап, жалы желмен бірге желбіреп келеді. Қалған екеуі де оның артынан қалысатын емес. Гэндальфты көрген Көлеңкені қуып жетуші шабысын бәсеңдетіп, қатты кісінеді. Қасына келді де, маңғаз басын иіп, тұмсығын ақсақалдың мойнына тығып тұрып алды.

Гэндальф оны сипалап, еркелетіп тұр.

— Ривенделлге дейін ұзақ жол жүреміз, досым менің, — деді ол. — Алайда сен ақылдысың, жылдамсың және үнемі уақытында келесің. Бізге өте алыс жол жүруге тура келеді.

Аздан соң қалған екі жылқы да шауып жетті. Өздеріне берілетін бұйрықты күткендей, үнсіз тұра қалды.

— Біз бірден Медуселдке, сендердің қожайындарың Теоденнің отырған жеріне барамыз, — деді Гэндальф оларға байыппен сөйлеп. Олар бастарын иді. — Уақыт күтпейді, сондықтан рұқсат етіңіздер. Біз жолға шығайық. Бар күштеріңмен шабуларыңызды сұраймыз. Хасуфель Арагорнды алып шабады, ал Ародқа Леголас мінеді. Мен Гимлиді алдыма отырғызып аламын, Көлеңкені қуып жетуші екеумізді алып шабады. Олар су ішіп алсын, күте тұрайық.

— Мен түнгі жұмбақ жағдайдың шешімін тапқан сияқтымын, — деді Леголас. Солай деді де, Ародқа жеп-жеңіл секіріп мініп алды. — Олар шөлдегеннен шауып кетті ме, әлде қорқып, үріккеннен шауып кетті ме, білмедім, бірақ біздің аттарымыз Көлеңкені қуып жетушіні кездестіріп, өз жолбасшыларын қуана қарсы алғанын көріп тұрмын. Олардың жақын маңда екенін білдіңіз бе, Гэндальф?

— Иә, әрине, мен білдім, — деді сиқыршы. — Мен ойша оның асығуын өтіндім, өйткені ол кеше әлі бұл жерлерден шалғайда, оңтүстік жақта жүрген болатын. Ол мені қас қаққанша тездетіп кері жеткізе алады.

Гэндальф Көлеңкені қуып жетушімен сөйлесті. Сөздері біте салысымен, ол Гэндальфты алға алып кетті, дегенмен өзге аттардан қатты ұзап кетпеді. Арада ет пісірімдей уақыт өткен соң ол жадағай жағалауды таңдап алды да, өзенді кесіп өтіп, бірде-бір шөп не тал өспеген, тақыр әрі тегіс жазықтық бойымен оңтүстікке қарай шаба жөнелді. Жел кілемдей жайылған шөп шақырымдарының сан мыңын артына қалдырып, шексіз толқындарды қуалап келеді. Соқпақ жолдың бірде-бір ізі көрінбейді, бірақ Көлеңкені қуып жетушіні бұл тоқтатқан жоқ, тіпті бір сәтке де ойландырмады. Осылайша жолаушылар тек алға шаба берді.

— Ол Ақ тау беткейіндегі Теоденнің отырған жеріне тіке тартып барады, — деді Гэндальф. — Солай тезірек болады. Шығысқа қарай бастайтын басты жолда жер қатты екен, бірақ Көлеңкені қуып жетуші бұл жерлердегі батпақ пен ой-шұңқырлардың барлығын біледі.

Бұлар осы беттерімен тоқтамастан, сағаттар бойы желмен жарысып, өзенді алқаптармен, шалғынды жерлермен шаба берді. Кей жерлердегі шөптің биіктігі салт аттылардың тізесіне дейін жетеді екен. Ондай кездерде олардың астарындағы аттары сұр-жасыл теңізде жүзіп келе жатқан кемедей көрінеді. Олар көптеген жасырын шұңқырлар мен көзге түсе бермейтін батпақты жерлерден шауып өтті. Көлеңкені қуып жетуші барлық кезде де қиындықтардан шығатын жол тауып, ал артындағы екеуі оның ізімен жүріп отырды. Күн де ақырындап батысқа қарай батып барады. Қырағы көздерін алдыңғы жаққа тігіп келе жатқан салт аттылар бір сәтте шөп үстінде қызыл жалын көтеріліп келе жатқандай көрініске куә болды. Таудың екі жағы да қып-қызыл болып алаулап тұр. Түтін жоғары көтерілді де, күннің көзі жабылып қалды, айнала қызыл бояуға боялды.

— Ана жерде Рохан өткелі бар, — деді Гэндальф. — Ол біздің батыс жағымызда. Ал ана жақта Изенгард орналасқан.

— Мен үлкен әрі қалың түтінді көріп тұрмын, — деді Леголас. — Ол не болуы мүмкін?

— Шайқас, соғыс! — деп жауап берді Гэндальф. — Алға!

VI тарау

Алтын сарай патшасы

Олар батып бара жатқан күн сәулесіне шомылып шауып барады. Тас қараңғылық орнаса да жолаушылар бір сәтке тоқтатамады. Бір жерге келіп ақыры тоқтаған кезде Арагорнның өзі шаршаңқы көрінді. Гэндальф бірнеше сағат қана демалуға мұрсат берді. Леголас пен Гимли ұйықтап қалды. Арагорн ұзыннан түсіп жатыр, бірақ Гэндальф таяғына сүйенген күйі қараңғылыққа қарап, батыс пен шығыс жақты барлап тұр. Ешкім үнін шығармағандықтан, айналада тіршілік иесі жоқтай көрінді. Бұлар орындарынан қайта тұрған кезде, аспанды азынаған жел қуған ақша бұлттар жауып тастапты. Олар дәл күндізгідей желмен жарысып, салқын ай жарығында асығыс шаба жөнелді.

Уақыт зымырап өте берді, бұлар да шабыстарын тоқтатпады. Гимли отырған күйінде ұйықтап кеткен. Гэндальф оятпағанда, аттан құлап кетері хақ еді. Хасуфель мен Арод та қалжырап қалғандарына қарамастан, шаршауды білмейтін жолбастаушыларының алыстан сұрланып көрінетін көлеңкесінің артынан маңғазданып еріп келеді. Сәйгүліктердің тұяғының астында жүздеген шақырымдар артта қалып жатыр. Ай да батыстағы бұлт артына жасырынып, көрінбей кетті.

Түнгі салқын сезіліп тұр. Шығыстағы қара түнек біраз уақыттан кейін бозғыл таңмен орын ауысты. Алыста, сол жақтағы Эмин Муилдің қара қабырғаларының үстінде жарықтың қызарған бағандары көзге көріне бастады. Таң болса, тап-таза әрі анық болып атып келеді. Жел де гуілдеп, аяусыз жолдағы шөптердің ұйпа-тұйпасын шығарып жатыр. Кенет күтпеген жерден Көлеңкені қуып жетуші қатты кісінеді де, қалт тоқтай қалды. Гимли алдыңғы жақты нұсқады.

— Қараңдар! — деп ол айғай салды. Қалғандары шаршаңқы көздерін көтеріп, оның нұсқаған жағына қарады. Олардың алдында аппақ шыңдары мен қара сілемдері анық көрінетін оңтүстік таулары тұрды. Жап-жасыл жайылымдар дөңге қарай көтеріліп, төмендегі таңғы жарық әлі түсе қоймаған қараңғылау тұманды аңғарға құлап түсіп жатыр. Тау жүрегіне апарар жол дәл соның үстімен өтеді екен. Жолаушылардың алдынан ұзыннан-ұзақққа көсіліп жатқан алқап көрінісі ашыла кетті. Оның түпкі жағында бір ғана шыңы бар биік дөң көрінді, алқапқа кірер жерде күзетшілер секілді дөңдер шошайып-шошайып жалғыз-жалғыздан тұр. Ал аяғының астында күміс жіп секілді ирелеңдеп жылғалар ағып жатыр. Оның шығар бастауының үстінен көтеріліп келе жатқан күннің алғашқы сәулелері көріне бастады.

— Леголас, сөйлеңіз! — деді Гэндальф. — Алда не көріп тұрсыз, бізге айтыңызшы!

Леголас күннен көзін көлегейлеп алға қарады.

— Мен қар астынан ағып жатқан аппақ жылғаны көріп тұрмын, — деді ол. — Ол анау алқаптағы көлеңке жақтан басталады екен, содан шығысқа қарай жасыл дөң көрінеді. Оны ор-шұңқыр, мықты қабырға және тікенді қоршау айналдыра қоршап тұр. Қабырғалардың ар жағынан үй шатырлары байқалады. Дәл ортадағы жасыл террасада үлкен сарай орналасыпты. Маған оның шатыры алтынмен қапталғандай көрінді. Оның жарығы бүкіл жерге шашырап, жарқыратып тұр. Сарайдың кіреберісіне алтын бағандар қойылған. Оның қасында тұрған адамдардың алтын сауыттары бар, алайда аула ішіндегі қалған адамдар қалың ұйқыда жатыр.

— Бұл аула Эдорас деп аталады, — деп түсіндірді Гэндальф. — Ал алтын сарай болса — Медуселд. Бұл жерде Марк Рохан патшасы Тенгелдің ұлы Теоден тұрады. Біз ол жерге күн көтерілген кезде барамыз. Алдымыздағы жолымыз ашық. Дегенмен жүргенде сақтықты ұмытпай, абай болуымыз керек. Соғыс жақындап қалғандықтан, рохирримдіктер де, жылқы иелері де ұйықтамайды. Алыстан солай көрінгенімен, ол алдамшы көрініс болуы әбден мүмкін. Қаруларыңды жалаңаштамаңдар, асқақ сөйлеп, ашуға тимеңдер! Теоден тағына жеткенше мұқият болуымыз қажет.

Таң атты. Жолаушылар жылға басына келген кезде құстар да сайрай бастады. Жылға жазық үстімен кең ілмек түзіп жылдам ағып жатыр екен, дөң етегіне қарай бұрылып, Энтвошпен кездесуге асыққандай. Жер де жап-жасыл, ылғалды шалғын мен жылғаның шөп басқан жағалауын жағалай талдар қаптап өсіпті. Жылға арқылы өтетін жалғызаяқ өткел бар болып шықты. Оның айналасын ат тұяқтары таптап тастаған. Жолаушылар одан өтіп, көпір арқылы жоғары қарай жылжыды.

Қабырғамен қоршалған дөң етегінде бұлар көптеген жасыл қорғандар көлеңкесінің астында қалды. Олардың батыс беткейінде өскен шөптің түсі құдды бір үстін әдейілеп қармен жауып тастаған сияқты аппақ екен. Шөп арасынан көптеген кішкентай гүлдер көрінеді.

— Қараңдар, — деді Гэндальф. — Шөптердің жап-жасыл түсі көзге қалай әдемі көрінеді. Бұларды мәңгі гүлдер деп атайды. Олай деуге себеп те жоқ емес, олар жыл он екі ай гүлдеп тұрады және өлген адамдар жатқан жерлерде өседі. Енді біз ұлы қорымға да келдік, бұл жерде Теоденнің арғы ата-бабалары жатыр.

— Сол жағымызда жеті және оң жағымызда тоғыз бейіт бар екен, — деді Арагорн. — Алтын сарай салынғалы қаншама ұрпақ ауысқан десеңші!

— Одан бері біз тұратын қараңғы ормандағы, қызыл жапырақтар бес жүз мәрте түсіп, қайта шықты, — деді Леголас. — Десе де, бұл уақыт біз үшін өте қысқа болды.

— Марк салт аттылары үшін бұл баяғы өткен, өте ежелгі заманда болған оқиға болып есептеледі, — деді Арагорн. — Олар үшін мына сарайды салу туралы әңгіме тұманды уақыт ішінде жоғалып кететін аңыз, ертегі сияқты көрінеді. Енді олар қазір осы жерді өз үйіміз деп санайды, өз жекеменшігіміз деп қабылдайды. Тілдері де қазіргі уақытта өзгеріп кеткен, өздерінің солтүстіктегі туыстарының тілінен қатты ерекшеленеді.

Ол ақырын дауыспен эльфтер мен гномдарға таныс емес тілде әндете бастады, бірақ олар өздерінің өн бойларын қатқыл әуен сиқырлап, баурап алғандықтан, бәрібір тыңдауға мәжбүр болды.

— Мүмкін, бұл рохирримдіктердің тілі болар, — деді Леголас. — Бұл тіл кеңінен қолданылады, солай бола тұра, тау секілді қатал әрі қатыгез болып келеді. Әннің сөздерін түсінбесем де, қаза тапқан адамдарға қатысты ауыр қайғыны сезіп тұрмын.

— Бәрімізге ортақ тілде ол былай айтылады, — деді Арагорн. — Шамам келгенше, аударып берейін.

Жылқы қайда, қайда енді салт атты,
Бір кездері мүйіз жылқы шулатты.
Қайда енді соның бәрі қай жақта,
Өмір шіркін, бір орында тұрмапты.

Садақ қайда, жебе қайда, сауыты,
Дулыға да көрінбейді, табыты.
Арфалардың саусақтарды лапылдап,
От жанғанда келуші еді шабыты.

Қайда енді жанады олар лапылдап,
Көктем қайда, қайдан олар табылмақ.
Егін менен биік өскен жүгері,
Қайда кетті, қалды қайда дамылдап.

Барлығы да ғайып болды бір демде,
Тауда төккен жаңбырда жоқ жүргенде.
Шалғындағы желдей ескен ән де жоқ,
Шөліркедік, әсем дауыс әндерге.

Бір рет айтқан әндей болып жоқ болды.
Мынау алқап бос жатқалы көп болды.
Жеңіл күлін ақ жаңбырдай кім жинар,
Қарсы алады енді кімдер көктемді.

Орандарда жанған қайың ағаштың,
Әнін айтып құстармен тең бел астым.
Теңіздегі көктемді енді кім келіп,
Қарсы алады, енді қайтып бармаспын.

Солтүстіктен келе жатқан жас Эорлдың асқақтығы мен кереметтігін өз жырына қосатын Рохандағы ұмыт болған бір ақын осылай деп жырлаушы еді. Оның аты, жылқылар бабасы Фелорафтың аяғында қанаттары болған деседі. Сол себепті күні бүгінге дейін ерлер кешке жиналып осы әнді салады.

Осы сөздерден кейін жолаушылар үнсіз қорғандардың жанынан өте берді. Дөң беткейлеріндегі ирелеңдеген жолдармен жүріп отырып, ақырында олар жел соғып тұрған Эдорас қабырғасы мен қақпасына келіп тірелді. Сол жерде үстеріне сауыт киіп, күзетіп отырған көп ер адамдар бұларды көре салып, найзаларымен жолдарын бөгеді.

— Тоқтаңдар! Жатжерліктер! — деді олар риддермарк тілінде айғайлап. Сөйтті де олардан аттарын айтуды, не шаруамен жүргендерін баяндауды талап етті. Олардың таң қалып тұрғандары көздерінен байқалғанымен, көзқарастарынан ешқандай достық сезімі көрінбейді. Күзетшілер тұнжыраған күйі Гэндальфтан көз алмады.

— Мен сендердің тілдеріңді жақсы түсінемін, — деді Гэндальф оларға. — Алайда жатжерліктердің барлығы бірдей түсінбейді. Егер өздеріңе жауап бергенін қаласаңдар, неге солтүстіктегідей бәрімізге ортақ тілде сөйлемейсіңдер?

— Бұл — біздің патшамыз Теоденнің бұйрығы! Біздің тілімізді білмейтін және достық ниет танытпайтын, жауымыз болатын ешбір жатжерлік мына қақпадан әрі қарай өтпеуі керек, — деп жауап берді күзетшілердің бірі. — Біз өз адамдарымыз бен Гондордан келгендер болмаса, басқа ешкімді ішке өткізбейміз. Кімсіңдер өздерің? Киімдерің де біртүрлі, астарыңдағы аттарың да біздің жылқыларға ұқсайды. Осы күнге дейін сендер сияқты түсініксіз салт аттыларды кездестірмеппіз, сендерді алып келген мынадай асқақ жылқыны ешқашан көрмеппіз. Егер біздің көзімізді шел басып қалмаса, мынау — мерастардың бірі. Жандарыңның барында айтыңдар! Сендер сиқыршы шығарсыңдар, мүмкін, әлде Саруманның тыңшыларысыңдар ма? Әлде ол жіберген елессіңдер ме? Жылдам, айтыңдар, қане!

— Біз аруақ не елес емеспіз, — деп жауап берді Арагорн. — Және көздерің сендерді алдап тұрған жоқ. Бұлар — сендердің жылқыларың. Сендер дұрыс таптыңдар. Алайда жылқы ұрлаған ұры атқораға қайтып келуші ме еді? Мынау Хасуфэль мен Арод, осыдан екі күн бұрын бізге оларды Эомер берген. Марктің үшінші маршалы. Біз оған уәде еткеніміздей, жылқыларын кері әкеліп тұрмыз. Эомер сонда әлі қайтып келмеген бе? Сендерге біздің келетініміз туралы хабар бермеді ме?

Күзетші салт аттылардың көздерінен мазасыздық байқалды.

— Сендерге Эомер туралы ештеңе де айтпаймыз, — деп жауап берді ол. — Егер сендердің айтқандарың рас болып шықса, Теоден патшамыз, сөзсіз, сөйлескісі келетіні анық. Дегенмен сендерді келеді деп ешкім күткен жоқ, бұл күтпеген жағдай болып тұр. Екі түн бұрын Жылантіл келген, сол бізге Теоден патшаның бұйрығынсыз бірде-бір жатжерлік осы қақпадан ішке кірмесін деп айтып кетті.

— Жылантіл? — деп қайталап сұрады Гэндальф. Сөйтті де күзетшілерге қадалып қарады. — Басқа ештеңе айтпаңдар! Менің шаруам Жылантілде емес, Марк әміршісінің өзінде. Өзім асығып тұрмын. Менің келгенім туралы тездетіп хабар жіберіңдер! — Гэндальфтың көзі от шашып тұр.

— Жақсы, мен барып айтайын, — деді күзетші. — Бірақ келгендер деп қандай есімдерді айтамын? Сіз туралы не дейін? Сіз шаршап тұрған, оның үстіне қарт адам секілдісіз, бірақ соған қарамастан, сіздің бойыңыздан ерен күш пен адамның мысын басатын билікті сезіп тұрмын.

— Сен барлығын дүрыс байқадың! Әрі дөп басып сөйледің! — деді сиқыршы. — Мен — Гэндальфпын. Мен қайтып келдім. Және қараңдар! Мен мына жылқыны кері алып келдім. Бұл — Көлеңкені қуып жетуші, ешкімге бағынбайтын нағыз асаудың өзі. Менің қасымдағы — Араторнның ұлы Арагорн, патшалар ұрпағы. Мундбургке бет алып барады. Сонымен бірге мына жолдастарымыз жөнінде де айтайын. Эльф Леголас және ергежейлі Гимли. Бар да, өз қожайыныңа айт, біз қақпа алдында күтеміз! Оның өзімен жеке сөйлескіміз келеді, бізге алтын сарайына кіруге рұқсатын берсін!

— Есімдерің де қызық екен! Бірақ өзіңіз өтінгендей, айтқаныңыздың барлығын да жеткіземін. Әміршімнің тілегін біліп қайтайын, — деді күзетші. — Осы жерде күте тұрыңыздар, қазір жауабын алып келемін. Көпке дәмеленбеңіздер! Қазір ешкімге де оңай емес, қиын күндер!

Ол тез кетіп қалды да, жатжерліктерді қырағы жолдастарына қалдырды.

Аз уақыттан соң қайтып оралды.

— Менің артымнан еріңдер! — деді ол. — Теоден кіруге рұқсат берді. Алайда өздеріңіздегі кез келген қару-жарақты, тіпті таяқ болса да, табалдырық алдында тастап кетулеріңіз қажет. Күзетшілер заттарыңызға мұқият қарап тұрады.

Қараңғылық қақпасы ашылды. Жолаушылар тізбектелген күйі күзетшілердің жанынан өтті. Ішке кірген соң олар кең тас баспалдақтарға апаратын кірпіш төселген жолды көрді. Көптеген күңгірт түсті есікті ағаш үйлердің қасынан өтті. Жол қасындағы тасты арықта сылдырлап, күнге шағылысып тап-таза су ағып жатыр. Ақыры олар дөңнің төбесіне де жетті-ау. Жасыл террасада тұғыр қойылыпты, оның аяқ жағында жылқы басының мүсінінен шығып жатқан су жылға болып ағып жатыр, ал астында сол су келіп құйылатын тас бассейн бар екен. Жоғары қарай көтерілетін кең тас баспалдақ пен оның екі жағынан тастан ойып жасалған екі орындық тамаша көрік беріп тұр. Тізелеріне қылыштарын қойған тағы да күзетшілер осы жерде отыр екен. Алтын шашы иықтарына түсіп, күннің көзі қалқандарымен шағылысып, ұзын найзалары да жарқ-жұрқ етеді. Олар қарапайым адамдардан әлдеқайда ұзын болып көрінді.

— Есік алдарыңызда, — деді күзетші. — Мен қақпа алдындағы өз міндеттеріме қайтып оралуым қажет. Сау болыңыздар! Марк әміршісі сізге қайырымды болсын!

Ол бұрылды да, асығыс басып төмен түсіп кетті. Қалғандары баспалдақпен жоғары көтеріліп, ұзын бойлы күзетшілерге қарай беттеді. Гэндальф баспалдақ үстіндегі тап-таза алаңқайға аяғын тигізгенше күзетшілер бірауыз сөз айтпастан, үнсіз тұрды. Алаңқайға енуі мұң екен, олар өз тілдерінде қарсы алды:

— Алыстан келген жатжерліктер, қош келдіңдер! — деген олар қылыштарының сабын жолаушыларға бұрып, бейбітшілік белгісін көрсетті. Жасыл тастар күн сәулесіне шағылысып, жарқ ете қалды. Күзетшілердің бірі алға шықты да, барлығына ортақ тілде:

— Мен Теоден қақпасының күзетшісімін, — деді. — Менің атым — Гама. Мен сіздерден қару-жарақтарыңызды шығарып, осы жерде қалдыруларыңызды сұраймын.

Леголас оған өзінің күміс сапты пышағын, садағы мен жебесін ұстатты.

— Көздеріңнің қарашығындай сақтаңдар! — деді ол. — Себебі бұларды маған Алтын ормандағы Галадриэль ханымның өзі берген.

Күзетшінің көзіндегі таңданысты көрмеу мүмкін емес еді. Ол қару-жараққа қолын тигізуге қорыққандай жылдам оның қолынан ала салды да, қабырға жаққа апарып қойды.

— Оларға бірде-бір адамның қолы тимейді деп сізге сөз беремін!

Арагорн не істерін білмей, абдырап тұр.

— Мен қылышымды тастағым келмей тұр және Андурилді ешкімге сеніп тапсыра алмаймын, — деді ол.

— Теоден осылай бұйырды, — деді Гама.

— Элендил ұрпағы, Араторнның ұлы Арагорн Марк әміршісі еркін басқарғанмен, Тенгелдің ұлы Теоден бұйрығы дегенге сенбеймін.

— Бұл — Теоденнің үйі, Арагорнның емес, — деді Гама. Сөйтті де тез басып есіктердің қасына жетіп, жолды бөгеп тұрып алды. Оның қолындағы қылыш сабымен емес, енді ұш жағымен жолаушыларға кезеніп тұрды.

— Бос сөз, — деді Гэндальф. — Теоден бұйрығының еш негізі жоқ, бірақ одан бас тарту да бізге еш пайда әкелмейді. Патшаның бұйрығы ақылға қонымды болса да, болмаса да бағынуды талап етуге құқығы бар.

— Дұрыс, — деді Арагорн. — Тіпті орман лашығының иесі болса да, қожайынның аты — қожайын! Мен кез келген үй иесінің бұйрығын сөзсіз орындаған болар едім. Бірақ әңгіме бұл жерде Андурил жайлы болып тұр.

— Оның аты қандай болса да маған бәрібір, — деді Гама. — Егер Эдорас сарбаздарымен жалғыз шайқасқыңыз келмесе, қылышты осы жерде қалдыруыңыз керек!

— Жалғыз емес, — деді Гимли. Сөйтті де өткір балтасының жарқыраған жүзін қолымен сипап қойып, күзетшіге тұнжырап қарады. Күзетші Гимлиге шауып тастағысы келген жас шыбық сияқты елестеп кетті. — Жалғыз емес!

— Тыныш! Тыныш! — деді Гэндальф. — Біз дос емеспіз бе? Немесе достасуымыз қажет. Егер біз жауласатын болсақ, алатын марапатымыз Мордордың мазақ күлкісі болмақ. Менің уақытым жоқ, шаруам да тығыз. Мейірімді Гама, міне, мынау — менің қылышым! Оның аты — Гламдринг [5]. Оны эльфтер баяғыда, неше ғасырлар бұрын соққан. Менің өтуіме рұқсат беріңіз. Арагорн, жүріңіз.

Арагорн ақырын ғана өз қылышын шешіп алды да, қабырғаға тақап қойды.

— Мен оны осы жерде қалдырамын, — деді ол. — Оны түртпеуге және өзгелердің түртуіне жол бермеуге кеңес беремін. Эльф қынабының ішінде бағзы заманда Тельчер жасап шығарған, бұзылып, қайта соғылған қылыш жатыр. Элендил ұрпағынан басқа адам қылышты қынабынан шығаратын болса, оны тек өлім күтеді.

Күзетші артқа бір қадам шегінді де, Арагорнға таң қалған күйі қарап қалды.

— Сіз ұмыт қалған күндер туралы айтылатын ән қанатында келген боларсыз, — деді ол. — Бәрі де сіз айтқандай болады, мырза.

— Жарайды, — деді Гимли. — Андурилдің қасында менің балтам да ұялмай тұра алады. — Сөйтті де балтасын еденге қойды. — Ал енді бізді қожайындарыңызға алып барыңыздар.

Күзетші аттап баспады, аңтарылған күйі Гэндальфтың таяғына қарап тұр.

— Сіздің таяғыңыз, — деді Гэндальфқа қарап. — Кешіріңіз, бірақ оны да есік алдына тастап кетуіңіз керек.

— Бос сөз! — деді Гэндальф. — Сақтық — ол бір мәселе, ал дөрекілік — ол мүлдем басқа нәрсе. Мен — қартпын. Егер жүрген кезде осы таяғыма сүйенбейтін болсам, осы жерде отырып, Теоденнің өзінің маған келіп сөйлесуін күткеннен басқа амалым жоқ.

Арагорн күліп жіберді.

— Әркімнің ешкімге сеніп тапсырғысы келмейтін қымбат дүниесі бар. Сіз, шынымен де мына қартты осы сүйенішінен айырасыз ба?

— Сиқыршы қолындағы бұл таяқ жай ғана сүйенетін таяқ болмауы әбден мүмкін, — деді Гама. Ол Гэндальф сүйеніп тұрған таяққа күдіктене қарап қойды. — Басына іс түскен кезде адам өзінің санасына жүгіне алады. Мен сіздердің досымыз екендеріңізге, ешқандай да қастық ойларыңыздың жоқтығына әрі сөздің адамдары екендеріңізге сенемін. Кіре берулеріңізге болады.

Күзетшілер есіктегі ауыр білеуді алып тастады да, ақырын ішке қарай итерді. Жолаушылар ішке кірді. Дөң басындағы салқын әрі таза ауадан кейін сарай іші жылы әрі біртүрлі қараңғы болып көрінді. Сарай іші ұзын, көлеңкелер мен жартылай жанған шамдарға толы екен, алып бөренелер төбені тіреп тұр. Сарайдың әр жеріне шығыс жақтағы биікте орналасқан терезе арқылы күн сәулесінің бағандары түседі екен. Түтін жіңішке сызық болып шығып жатқан мұнара шатырынан ашық көгілдір аспан көрінеді. Көздері сарай ішіне әбден үйренгеннен кейін жолаушылар еденнің түрлі-түсті тастармен көмкерілгенін көрді, ирек-ирек руналар мен түсініксіз суреттер аяқ астында толып жатыр. Қымбат оюлармен көмкерілген бағандардың алтынмен апталғанын байқады. Қабырғаларға көптеген жүннен тоқылған маталар ілініпті, олардың беттерінде көне аңыздағы батырлар мен түрлі кейіпкерлер бейнеленіпті, кейбіреулері тозып, түсі оңып кеткен. Сондай пішіндердің бірі — ақ атқа мінген жас бозбалаға күн сәулесі тура түсіп тұр екен. Қолындағы үлкен мүйізді үрлеп тұрған кейіпкердің сары шашы желмен желбірейді. Астындағы басын көтеріп алған аттың танауы едірейіп, шайқастың келіп қалғанынан хабар беріп тұрғандай. Жас бозбаланың аяғының астында жасыл және ақ түсті көбікті су жайылып жатыр.

— Мына жас Эорлға қараңдар! — деді Арагорн. — Ол дәл осылай солтүстіктен Келебрант алаңқайындағы шайқасқа аттанған.

Төрт дос алға жүрді, сарай ортасындағы үлкен ошақта жанып тұрған оттың қасынан өтті. Осы жерде тоқтады. Сарайдың түпкі жағында, ошақтың артқы жағындағы солтүстікке шығатын қабырғада үш баспалдақты тұғыр бар екен. Тұғыр ортасында үлкен алтын жалатылған тақ тұр. Тақта кәріліктен әдбен шөгіп, ергежейлі сияқты кішірейіп кеткен адам отыр. Күмістей аппақ қалың шашы маңдайына киген алтын тәжінен үлкен өрім болып шұбалып жатыр. Маңдайының қақ ортасында үлкен жақұт жарқырап тұр. Сақалы қар секілді, тізесіне дейін түсіпті. Алайда жатжерліктерге қараған көзі от болып жанып тұрды. Тақтың қасында ақ түсте киінген әйел тұр. Патшаның аяқ жағында ауыр қабағы көзін жапқан, боп-боз, ақылды көрінетін адам отыр.

Тырс еткен дыбыс естілмейді. Тып-тыныш. Үнсіздік. Тақта отырған ақсақал да тырп етпеді. Ақырында тынышты бұзып, Гэндальф бірінші болып сөз алды:

— Сәлем, Тенгелдің ұлы Теоден! Мен қайтып оралдым. Өйткені дауыл жақындап келеді, егер бәріміз бір тудың астына бірікпесек, бір-бірлеп құртып тынады.

Қарт ақ сүйекті сабы бар кішкентай таяғына қинала сүйеніп, орнынан ақырын көтерілді, жолаушылар сол кезде ғана оның бүгілген денесіне қарап, әлі де болса бойының ұзын екенін байқады, ал жас күнінде бұдан да ұзын әрі асқақ болғаны сөзсіз.

— Қош көрдік! — деді ол. — Менің қарсы алғанымды күтіп тұрсыңдар ғой. Бірақ, шынымды айтсам, сізді көргеніме қуанып тұрмын деп айта алмаймын, Гэндальф мырза. Өте күдікті. Сіз әрқашан да жамандық жаршысы болғансыз. Қайғы-қасірет сіздің артыңыздан құзғын құсап еріп жүреді. Сізге өтірік айтқым келмейді, Көлеңкені қуып жетуші қайтып келді дегенде, атымның кері оралғанына қатты қуандым. Алайда оның салт аттысыз, яғни сізсіз келгенін білгенімде, қуанышымда шек болмады. Эомер сіздің қаза тапқаныңызды естірткенде де, аза тұтып, сізді жоқтаған жоқпын. Дегенмен шалғайдан келетін жаңалықтардың барлығы бірдей шындыққа жанасымды бола бермейді. Сіз қайта келіп тұрсыз! Демек, сізбен бірге бұрынғыдан да зор жамандық қоса келеді деген сөз. Неге мен сізді есіктерімді айқара ашып, қуанышпен қарсы алуым керек?! Гэндальф, дауыл құзғыны! Жауап бер маған!

Ол қайта барып ақырын өз тағына жайғасты.

— Айтқаныңыздың бәрі дұрыс, әміршім, — деді тұғыр баспалдағында отырған адам. — Сіздің ұлыңыз, оң қолыңыз, Марктің екінші маршалы Теодредтің батыстағы батпақта ажал құшқаны туралы қаралы хабардың келгеніне бес күн де өткен жоқ. Мен Эомерге сене бермеймін. Егер оның қолына билік берілетін болса, сіздің қабырғаларыңызды қорғайтын адам саны көп болмайды-ау. Енді, міне, Гондордан жеткен хабар алып отырмыз, шығыстағы жау бас көтеріп келеді. Дәл осы хабармен қабаттасып мына жатжерлік те жетіп келіпті. Шынында да, неге біз сізді қошеметпен қарсы алуымыз керек, шебер дауыл құзғыны? Бұдан былай мен сізді Латспелл — жаман хабар жаршысы деп атаймын. «Жаман жаңалық — ауру қонақ» деген сөз бар. — Ол тұнжыраған қалпы күліп жіберді. Бір сәтке ауыр қабағын көтеріп, жатжерліктерге қап-қара көзін тікті.

— Сіздің дана екендігіңізді бәрі біледі, Жылантіл досым. Өз қожайыныңызға үлкен қолдау көрсетіп, адал қызмет ететініңізге күмәнім жоқ, — деді Гэндальф сыпайы. — Алайда адам жаман жаңалықтарды екі түрлі жолмен алып келеді. Не ол сол жамандықтың иесі ретінде келеді, не қиын сағатта қол ұшын беру үшін келеді.

— Оның рас, — деді Жылантіл. — Бұған қоса үшінші түрі тағы бар. Әркімнің ісіне араласып, елдің қайғы-қасіретін өз пайдасына жаратып, өлексемен тамақтанып, соғыс кезінде семіріп жүреді. Бізге қандай көмек көрсетіп едіңіз, Дауыл құзғыны?! Қазір қандай хабармен, немен келіп тұрсыз? Соңғы рет кездескен кезде, біз сізге көмек берген болатынбыз. Менің әміршім рақымшылық танытып, жылқыларының ішінен таңдағаныңды ал да кет дегенде, өз арсыздығыңызды танытып, Көлеңкені қуып жетушіні таңдап әкеткен едіңіз. Ол ісіңізге менің Әміршім қатты қапаланды, алайда кейбіреулер сіз сияқты жамандықтан құтылу үшін төленген арзан баға деп өзін-өзі жұбатқан-тын. Меніңше, қазір де дәл сондай жағдай қайталанып тұр. Сіз көмек ұсынғалы емес, көмек іздеп келдіңіз. Өзіңізбен бірге тағы қосымша адамдар ертіп келгенсіз бе? Сіздердің аттарыңыз, қылыш, найзаларыңыз бар ма? Міне, егер олар бар болса, бізге қазір керегі сол, нақты жәрдемге зәру болып тұрмыз. Сіздің артыңыздан қалмай еріп жүрген мыналарыңыз кім? Сұп-сұр киініп алған кір-қожалақ үш қайыршы, төртеуіңіздің ішіндегі ең бейшарасы сіз болып тұрсыз!

— Сыпайылық сіздің сарайыңыздың сирек қонағы болыпты ғой, Тенгелдің ұлы Теоден, — деп үн қатты Гэндальф. — Әлде қақпадан келген хабаршы сізге менің жолдастарымның кім екенін айтпады ма? Рохан әміршілерінің ішінде мұндай қонақтарды қабылдағаны санаулы ғана. Сіздің табалдырығыңызда жатқан қарулар қарапайым пенделерден әлдеқайда күштірек, тіпті ең күштілерінен де басым. Иә, олардың киімдері сұр, себебі оларды эльфтер тіккен, алайда сол сұрлығына қарамастан, ол қаншама қауіп-қатерден құтқарып, сіздің сарайыңызға жетуге көмегін тигізді.

— Демек, Эомердің айтақандары рас болып шықты ғой! Сіз Алтын ормандағы сиқыршылармен ауыз жаласып, бірігіп алғансыз, солай ма? — деп сұрады Жылантіл. — Оған таң қалудың да қажеті жоқ! Ол жерде зұлымдық торын құрғаннан басқа не біледі.

Гимли алға бір қадам басты, бірақ Гэндальфтың қолы иығынан қатты қысқанын сезді де, тұрған жерінде тас секілді қалшиып қатып қалды.

Двиморден мен Лориэнде
Осы жерге кім ие,
Сирек жүрер адамдар,
Көрген оны пенде жоқ,
Тып-тыныш бұл дүние.

Лориэн жарық патшасы,
Жарқырайды әр тасы.
Ұзақ жатар нұрланып,
Көру керек бір барып.

Галадриэль! Галадриэль!
Құдығының суын көріп жүреді ел.
Сенің аппақ саусақтарың жанып тұр,
Жұлдыз аппақ сәуле шашар жарық нұр.

Бұзылмаған, құртылмаған атырап,
Таза шіркін сары түсті жапырақ.
Двиморден мен Лориэнде адалдық,
Маңыздысы сақталатын адамдық.
Өлілердің ойынан да тап-таза.
Көрмейді ешкім осы жерден жамандық.

Осылайша баяу әндеткен Гэндальф аяқастынан күрт өзгерді. Үстіндегі жыртық жамылғысын шетке лақтырып жіберді де, бойын тіктеп алды, тіпті таяғына да сүйенген жоқ. Ол анық, нақты, бірақ суық сөйледі:

— Ақылды данагөйлер тек білгендерін айтады, Галмодтың ұлы Грима, сен санасыз жыланға айналдың. Сондықтан дымыңды шығарма, үндеме, екі айыр тіліңді тісіңнің арасынан шығарушы болма. Мен мұнда от кешіп, судан өтіп, сен сияқты жексұрынмен сөз таластырып тұру үшін келгенім жоқ.

Ол өз таяғын жоғары көтеріп алды. Найзағай дауысы естілді. Шығыс терезеден түсіп тұрған күн сәулесі зым-зия жоғалып кетті де, сарайдың іші түн сияқты, тас түнекке айналып шыға келді. Ошақтағы от та өшіп қалды. Тек қызарған шоқтар ғана көрінеді. Қараңғылық ішінде сөнген ошақ алдындағы аппақ әрі ұп-ұзын болып Гэндальф қана көрініп тұр.

Қараңғылықта Жылантілдің ысылдаған дауысын барлығы естіді:

— Оның таяғын алып қою керек демеп пе едім сізге, әміршім? Ақымақ Гама бізді сатып кетті.

Жалын лап етті, шатырды найзағай екіге бөліп тастағандай болды. Содан кейін қайтадан тыныштық орнады. Жылантіл бетін басқан күйі жерде домалап жатыр.

— Ал, Теоден, енді мені тыңдайсыз ба? — деп сұрады Гэндальф. — Сізге көмек керек пе? — Ол таяғын жоғары көтеріп, жоғарыдағы үлкен терезені нұсқады. Сырттағы қараңғылық сейілді де, саңылау арқылы тұп-тұнық көк аспан көріне бастады. — Көрінгеннің бәрі қараңғылық емес. Күшіңізді жинаңыз! Марк әміршісі! Сіз бұдан артық күш таппайсыз. Мен қамығып, жабыққанның бәріне кеңес бере бермеймін. Дегенмен мен сізге жол сілтеп, өз ақылымды айтамын. Тыңдайсыз ба? Ол барлық құлаққа арналмаған, тек арнайы тыңдайтындарға ғана айтылатын ақыл. Мен сізге есігіңізден шығып, айналаға қараңыз деймін. Сіздің мына есіктердің ар жағындағы көлеңкеде айтылған өтірік сөздер мен арам пиғыл, теріс ниеттерге сеніп отырғаныңызға тым ұзақ уақыт болды.

Теоден асықпай өз тағынан тұрды. Сарай ішіне жарық түсті. Тақ қасында тұрған әйел патшаның қолынан ұстады. Қарт тәлтіректеген күйі тұғырынан түсіп, сарай ішінде жүре бастады. Жылантіл әлі де еденде жатыр. Бұлар осы беттерімен есік алдына келіп жетті. Гэндальф есікті қақты да:

— Ашыңдар! — деп айғай салды. — Марк әміршісі келе жатыр!

Есіктің ашылуы мұң екен, ішке таза ауа лап қойды. Дөң басында жел де гуілдеп, аралап жүргендей.

— Күзетшілерді төменгі баспалдақ жаққа жіберіңдер, — деді Гэндальф. — Сіз де, ханым, оны біраз уақытқа менімен қалдырыңыз. Мен оған өзім қарай тұрамын.

— Бара ғой, Эовин, әпкемнің қызы! — деді қарт әмірші. —Қорқыныш уақыты өтті.

Әйел бұрылды да, ақырын басып үйге кіріп кетті. Есіктен кіріп бара жатып артына бұрылып қарады. Өзінің қарт әміршісіне аянышты қараған кезде көзқарасынан уайым көрінді. Өзі үріп ауызға салғандай сұлу екен. Ұп-ұзын шашы алтын өзен секілді жылтырап тұр. Күмістен тігілген ақ көйлегі талдырмаш денесіне құйып қойғандай. Күн сәулесінің толық түскен жарығында Арагорнның Эовинмен, — Рохан ханымымен алғашқы кездесуі осылай өтті. Ол оны асқан сұлуға теңеді, көктемгі салқын, әдемі бозғылт таңға ұқсатты. Кенет ол оның өзіне қарап тұрғанын сезе қойды. Сұр жамылғы киіп алып, бойына алапат күшті жасырған Шектен тыс ақылды патшалардың ұрпағын елемеу мүмкін бе? Бір сәтке ол тас сияқты қатып, орнынан қозғала алмады, тек біраздан кейін ғана бұрылды да, тез кетіп қалды.

— Қазір, әміршім, — деді Гэндальф, — өз жеріңізге бір қараңызшы! Таза ауамен кеудеңізді керіп тұрып демалыңызшы!

Табалдырықта тұрып, жылғалардың артындағы тұман арасына кіріп кеткен Роханның жап-жасыл шалғындарын көрді. Жаңбыр тамшыларын жел төмен түсіруде. Аспан батысқа қарай қызғылт әрі күңгірттеу тартқайндай. Алыста көзге көрінбей тұрған дөң арасында найзағай жарқылдап жатыр. Бірақ солтүстіктен жақтан жел тұрды да, шығыстан келген дауыл Теңізге қарай, оңтүстік бағытта ақырын жылжи бастады. Күтпеген жерден бұлт арасынан жылт етіп күн шыға келді. Жауып жатқан жаңбыр тамшылары күмістей жарқырап жерге зулап барады, ал алыстағы өзен тура бір теп-тегіс әйнектей жылтырап көрінеді.

— Мұнда соншалықты қараңғы емес екен, — деді Теоден.

— Иә, — деп келісті Гэндальф. — Біреулер сізге қарттықтың ауылын тым жақындатып, әбден соған сендіріп қойған. Сіз әлі тыңсыз, мына таяқты да тастаңыз, оның сізге еш қажеті жоқ.

Қара таяқ әміршінің қолынан түсіп кетті де, тасқа барып тарс етіп соғылды. Әмірші бойын тіктеп, ұзақ уақыт бойы ауыр жұмыстан бүгіліп қалған денесін ақырындап жазып алғандай болды. Сұңғақ бойлы әрі келбетті әміршінің тап-таза аспанға қараған көзі көкпеңбек болып кеткендей.

— Соңғы жылдары менің көрген түсімнің бәрі күңгірт, қараңғы болып еді, — деді ол. — Бірақ қазір өзімнің сол ұзаққа созылған ұйқыдан оянғанымды сезіп тұрмын. Сіздің ертерек келмегеніңіз өкінішті, Гэндальф. Сіз тым кеш келдіңіз бе деп қорқамын. Үлесіңізге менің үйімнің соңғы күндерін ғана көру бұйырған секілді. Эорлдың ұлы Брего тұрғызған мына Алтын сарайдың да күні санаулы қалды. Жалын келіп биік тақты отқа орамақ. Не істей аламын? Не істеуге болады?

— Көп нәрсе жасауға болады, — деді Гэндальф. — Бірақ, ең алдымен, Эомерге адам жіберіп, осында алдырыңыз. Сіз оны өзіне жарасымды Жылантіл деген лақап аты бар Гримнің берген кеңесі бойынша зынданға салып тастадыңыз, солай ма? Мен дұрыс айтып тұрмын ба?

— Оның рас, — деді Теоден. — Ол менің бұйрығыма бағынбады және Гримді менің сарайымда өлтірмек болды.

— Ол сізді жақсы көргенімен, сіздің қасыңыздағы Жылан-

тілді және оның кеңестерін ұнатпаған болуы мүмкін, — деді Гэндальф.

— Мүмкін. Сіздің айтқаныңызды жасайын. Маған Гаманы шақырыңызшы. Ол өзін нашар хабаршы етіп көрсетті, сондықтан шабарман қызметін атқарсын. Айыпты екінші бір кінәліні сотқа алып келсін, — деді Теоден. Дауысы зілді шықты. Бірақ ол Гэндальфке күлімсіреп қараған еді, бетіндегі әжімдері жазылып, бірнеше жылға жасарып кеткендей көрінді.

Гама алған тапсырмасын орындау үшін шығып кетті. Гэндальф Теоденді биік тас отырғышқа әкеліп отырғызды да, өзі баспалдақтың жоғары жағына шықты. Арагорн мен оның достары бұларға жақын жерде тұр.

— Сіз естуге тиісті барлық нәрсені айтып беруге уақыт тым тығыз, — деді Гэндальф. — Алайда мені үмітім алдамаса, алда әлі асықпай отырып әңгімелесетін күн туады. Қараңыз! Сіз Жылантіл айтқаннан да үлкен қауіпті жағдайда тұрсыз. Дегенмен сіз енді ұйқыда емессіз, соған қатты қуаныштымын. Сіз тірісіз. Гондор мен Рохан екі бөлек тұра алмайды. Болмайды. Жауымыз күшті, дегенмен біздің қолымызда ол білмейтін үмітіміз бар. Ал одан жауымыз бейхабар, ештеңе де білмейді.

Енді Гэндальф тез сөйлей бастады. Дауысын ақырын шығарып, жұмбақтап сөйлеп жатқандай. Патшадан басқа ешкім оны ести алмайды. Ол сөйлеген сайын, Теоденнің көзі жарқырап, ұшқын пайда бола бастады. Сөз соңында ол отырғыштан тұрып, бойын тіктеді. Гэндальф та орнынан тұрды, жоғарыдан шығысқа көзін тікті.

— Дәл осы жерде, — деді Гэндальф ақырын, бірақ нық дауыспен. — Дәл осы біздің ең үлкен қорқынышымыз жасырынған жерде басты үмітіміз де жатыр. Тағдырымыз әлі де қыл үстінде тұр. Дегенмен аз ғана шыдасақ, біздің тірі қалуға үмітіміз бар.

Қалғандары да шығысқа қарады. Мыңдаған шақырымдағы қараңғы тау артында жатқан жерлер олардың ойларына күдік пен үміт, қорқыныш сыйлайтындай. Сақина иесі қазір қайда? Бұлардың тағдыры ілініп тұрған жіп қандай жіңішке еді! Қырағы көзді Леголас алыстан ағараңдаған бірнәрсе көргендей болды. Алыстағы күн сәулесі кездейсоқ Күзетші мұнарасына түскендей болды. Оның артынан тілдері жалаңдап белгісіз бір жалын көтеріліп келе жатқандай көрінді.

Теоден қайтадан ақырын орнына барып отырды. Шаршау сезімі Гэндальфтың еркіне көнбей, әміршінің бойын қайта жаулап алғандай болды. Ол бұрылды да, өзінің үлкен сарайына қарады.

— Әттеген-ай! — деді ол. — Осындай қиын-қыстау күндердің менің еншіме тигені қандай өкінішті, осының бәрі бейбіт өмірді аңсап жүрген қарттық шағыма тура келгенін қарашы! Қап, батыр да ержүрек Боромир! Жастар кетіп, қарттар әлі тірі жүр…

Ол жұдырығын түйіп, тізесіне қойды.

— Егер сіз қолыңызға қайта қылышыңызды ұстасаңыз, саусақтарыңыз қатайып, бұрынғы алапат күшіңіз қайтып келер еді, — деді Гэндальф.

Теоден орнынан тұрды да, жан-жағын сипалай бастады, оның белінде ілінген қылышы да жоқ екен.

— Грим оны қайда қойды екен? — деп міңгірледі ол.

— Мынаны алыңыз, менің әміршім! — деген дауыс саңқ ете қалды. — Әрдайым сіздің қызметіңізге жарасын.

Екі адам баспалдақпен тез көтерілді де, патшадан бірнеше қадам жерге барып тұрды. Оның бірі Эомер еді. Оның басында дулығасы жоқ екен, кеудесін жапқан сауыты да жоқ, алайда қолында жалаңаштанған қылышы бар. Тізесін бүгіп, құрметпен өз әміршісіне қылышты ұсынды.

— Бұл қалай болғаны? — деп сұрады Теоден. Ол Эомерге бұрылғанда, барлығы әміршіге таңдана қарап қалыпты. Олардың алдында тіп-тік, асқақ бойлы сымбатты патшалары тұрды. Тағында бүкірейіп отыратын, таяғына сүйеніп әзер жүретін шал қайда кетті?

— Бұны жасаған менмін, Әміршім, — деді Гама. — Мен Эомер босатылуы керек деп ойладым. Жүрегім аттай тулап, бойымды қуаныш кернеп кетті, мүмкін, қателескен шығармын деген күдігім де болды. Бірақ ол Марк маршалы бостандыққа қайта шыққандықтан, өзі сұрағандықтан, қылышын әкеп берген едім.

— Мен қылышымды сіздің аяғыңыздың астына салу үшін алдырттым, менің Әміршім! — деді Эомер.

Теоден бір сәт басын иіп, тізесін бүккен Эомерге үндемей қарап тұрды. Ешкім тұрған орындарынан қозғалмады.

— Сіз қылышты алмайсыз ба? — деп сұрады Гэндальф.

Теоден ақырын қолын алға созды. Саусақтары қылыш сабына тиген кезде, тұрғандардың барлығы оның бұрынғы күші бойына қайтып келгенін сезгендей болды. Кенет ол қылышты жоғары көтерді де, ауаны тіліп түсті. Айғайлаған дауысы да қатты шықты. Ол Рохан тілінде жауынгерлеріне қаруларын алуды бұйырды:

Теоден сарбаздары, тұрыңдар.
Маңайыңда зұлым бар.
Оянды олар тағы да.
Көтеріңдер бастарыңды, тұрыңдар.

Шыңғыстан да келеді, әне, қараңғы,
Шошытатын, қорқытатын адамды.
Мүйізділер дайындалсын, ерттелсін,
Алға, кәне, Эорл ұрпақтары!
Жеңеміз біз. Жеңеміз біз жауларды.

Күзетші ұранды естіп, баспалдаққа жүгіріп шықты. Сарбаздар өздерінің қолбасшысына аңтарылып қарап қалыпты, барлығы бір адамдай қылыштарын қынаптарынан шығарды да, оның аяғының астына тастады.

— Баста бізді! — деді олар.

— Жасасын Теоден сарайы! — деп айғайлады Эомер. — Сіздің өз-өзіңізге келгеніңізді көру қандай бақыт! Бұдан былай ешкім де сізді «Гэндальф — жамандық хабаршысы» деп атамайтын болады!

— Өз қылышыңды ал, әпкемнің ұлы Эомер! — деді Әмірші. — Гама, сен де барып, менің өз қылышымды тауып әкел! Грим оны сақтап қойған. Гримді де өзіңмен бірге ерте келші. Ал қазір, Гэндальф, сіз маған бағана өте қажетті кеңес айтамын деп едіңіз. Құлағым сізде. Айтыңыз. Ол қандай кеңес?

— Сіз оны тыңдап та, тіпті жүзеге асырып та қойдыңыз, — деп жауап берді Гэндальф. — Теріс пиғыл, қара ниетті адамға сенгенше, осы Эомерге сенім артыңыз. Барлық күдік, қорқыныш, өкініш дегендерді миыңыздан өшіріп, лақтырып тастаңыз, ұмытыңыз! Өз істеріңізді қолға алып, барлығымен өзіңіз айналысыңыз. Атқа мініп, отыра алады деген тірі жанның барлығын батысқа жіберіңіз! Эомер жаңа Саруманға соққы беретін әлі де уақытымыз, мүмкіндігіміз барын айтып кетті. Расымен де, біздің толық мүмкіндігіміз бар! Зәресін ұшырайық! Егер мұны жасау қолымыздан келмесе, біткен жеріміз осы болмақ. Ал егер, керісінше, айымыз оңынан туып, жеңіс біздікі болатын болса, онда шешімді түрде келесі ісімізге көшеміз. Біз соғысқа кеткенде, мұндағы қалатын қатын-қалаш, балалар мен қарттар таудағы үңгірді паналасын. Осындай қиын-қыстау күндерде жан сақтауға арналған орын дайындап па едіңіздер? Өздерімен бірге тамақтарын алсын, кішісі де, үлкені де жүк болатын қымбат дүние-мүлік дегенді ұмытсын! Таразы басында өмірлері тұрғанын түсінсін.

— Айтқандарың көңіліме қонып отыр, — деді Теоден. — Менің халқым тайлы-тұяғына дейін бірі қалмай, түгел дайындалсын! Алайда сіздер менің қонағымсыздар, Гэндальф, сіз бағана дұрыс байқадыңыз! Сыпайылық ауылының менің сарайымнан алыстап кеткені рас. Түнімен жүріп келдіңіздер, ал қазір таң да бітіп барады. Не ұйықтап демалмадыңыздар, не нәр татпадыңыздар. Қазір қонақ бөлмесін даяр қыламыз! Тамақтанып алған соң, сол жерде біраз тынығып алыңыздар.

— Жоқ, Әміршім, — деді Арагорн. — Қазір демалатын уақыт емес. Әр сәттің құны тым жоғары болып тұр. Рохан халқы шабуылға бүгін шығуы тиіс! Біз де садақ, жебе және балтамызды алып, сіздермен бірге барамыз. Өз қару-жарағымызды демалдыруға әкелмедік, Марк әміршісі. Мен Эомерге «шайқаста біздің қылыштарымыз қатар жүретін болады» деп уәде бергенмін, сөзім — сөз.

— Енді біздің жеңістен үмітіміз бар! — деді Эомер шаттанып.

— Үміт бар, — деді Гэндальф. — Дегенмен Изенгард та осал жау емес. Олардан басқа да жау өкшелеп келеді. Теоден, біз кеткен соң ойыңызға алғанды кейінге қалдырмаңыз! Адамдарыңызды жылдамдатып таудағы Дунхарроу бекінісіне бастап жүріңіз!

— Жоқ, Гэндальф, — деді патша. — Адамның жан жарасын емдеуде алдыңа жан салмайсың, жұбатудың хас шеберісің. Енді бұл қателігімді қайталамаймын. Әскерімді шайқасқа өзім бастап алып барамын. Егер қажет болса, халқым үшін алдыңғы шепте ажал құшсам, арманым жоқ. Керісінше, тыныш ұйықтайтын боламын.

— Мұндай жағдайда Рохан халқы жеңіліс тапса да, ерліктері мәңгілік жырланатын болады, — деді Арагорн. Ал олардың қасында тұрған сарбаздар бірауыздан:

— Марк әміршісі, баста бізді! Алға, эорлингтер! — деп айғайлады.

— Әйтсе де, сіздің халқыңыз жолбасшысыз және күзетсіз қалмауы тиіс, — деді Гэндальф. — Сіз кеткенде, орныңызда кім қалады? Кім ие болады халқыңызға?

— Мен ол туралы ойлап қойдым, — деді Теоден. — Міне, менің кеңесшім, өзі де келе жатыр.

Дәл осы сәтте сарай ішінен Гама шығып келе жатқан болатын. Оның артынан, екі әскерге жабысып алған Грим — Жылантіл келеді. Түріне қарап, тірі өлік пе дерсің, беті боп-боз болып кетіпті. Көзіне күн сәулесі түскеннен бе, жарқырап тұр. Гама құрметпен еңкейді де, әміршісіне алтынмен және қымбат бағалы жасыл тастармен безендірілген қынаптағы ұзын қылышты ұсынды.

— Міне, Әміршім, сіздің көне қылышыңыз — Херугрим, — деді ол. — Гримнің сандығынан таптым. Ол маған сандықтың кілтін бергісі келмей әбден қиғылық салды. Сандығының ішінде адамдар жоғалтып, іздеп жүрген көптеген басқа да заттар жатыр екен.

— Сен жалған сөйлеп тұрсың, — деді Жылантіл. — Ал мына қылышты сенің әміршің маған сақтауға өзі берген.

— Енді қылыш қожайыны қайтадан қайтаруды талап етіп тұр, — деді Теоден. — Саған не, бұл ісім ұнамай қалды ма?

— Әрине, жоқ, Әміршім, — деді Жылантіл. — Мен сізді уайымдаймын, сіздің барлық істеріңізге шамам келгенше дұрыс қарауға тырысып жүрмін. Мына жатжерліктермен басқалар-ақ айналыса берсін. Сіздің тамағыңыз дайын, дастархан жаюлы. Әлденіп алғыңыз келмей ме?

— Әрине, барамын, — деді Теоден. — Мен қонақтарыммен бір дастарханнан тамақтанамын. Әскер бүгін шайқасқа шығады. Хабаршыларды алға жіберіңдер. Жақын маңда тұратындарға хабар беріп, бәрін жинай берсін. Қару көтере алатыны бар, астында аты бары бар — барлығы түстен кейін қақпа алдына келсін.

— Қымбатты Әміршім! — деп Жылантіл айғайлап жіберді. — Менің қорыққаным да осы еді. Мына сиқыршының арбауына түсіп қалыпсыз-ау. Сонда бәріңіз кеткенде мына алтын сарайыңызды, ата-бабаңыздың мұрасы мен өзіңіздің асыл қазыналарыңызды кім күзетіп қалмақ? Марк әміршісін ешкім қорғап қалмай ма?

— Егер бұл сиқыр болса, — деп жауап берді Теоден. — Онысы маған сенің сыбырыңнан әлдеқайда жағымды болып тұр. Сенің еміңнің арқасында мен еңбектеп, төртаяқты жануарға айналудың аз-ақ алдында қалдым ғой. Жоқ, ешкім де қалмайды, тіпті Грим де мұнда қалмайды, Грим де соғысқа аттанатын болады! Бар! Қылышыңның татын тазалауға жететін ғана уақытың бар.

— Рақым етіңіз, Әміршім! — деп зарлап қоя берді Грим. Жерге басын ұрып, құлдық ұрып жатыр. — Сізге қызмет көрсетіп, әбден қалжыраған құлыңызға рақымшылық көрсетіңіз! Өзіңізден алыстата көрмеңіз! Барлығы сізді сатып кеткенде, қасыңыздан табылатын соңғы адам мына мен боламын. Өзіңіздің адал құлыңыз Гримді ешқайда жер айдап жібермеңіз!

— Қандай аянышты едің, — деді Теоден. — Ешкім сені жер аударып жатқан жоқ. Мен өз халқыммен шығысқа аттанып барамын. Айтқандарың рас болса, жүр бізбен, дәлелде маған адалдығыңды!

Жылантіл не істерін білмей, адамдардың беттеріне кезек-кезек жалтақтап қараумен болды. Оның түріне қарап, оны бұрышқа тығылған, жауының тұзағынан осал жер іздеп тұрған аң ба дерсің. Ұп-ұзын ақшыл тілімен кезерген еріндерін жалап қойды.

— Мұндай керемет шешімді Эорл үйінің әміршісі айтпағанда, кім айтатын еді? Оның қарттығына кім қарап жатыр, — деді ол. — Оған шын берілген адал адамдар оның қарттығын бірге бөлісті, қасынан бір елі қалмады… Иә, тым кеш келгенімді көріп тұрмын. Менің әміршімнің өлімінен қылшығы да қисаймайтындар ақыры өз дегендеріне көндіріп үлгеріпті. Енді сізді тоқтата алмасам да, айтарым бар, құлақ салып тыңдаңызшы, әміршім! Сізді бірден-бір білетін және өзіңізге сөзсіз бағынатын бір адам Эдораста қалуы тиіс. Бұл істі адал құлыңызға тапсырыңыз. Сіздің кеңесшіңіз Грим өзіңіз қайтып келгенше сарайыңызды көзінің қарашығындай сақтап, барлығына бас-көз болып отырады. Мейлі, ақылдылар мұнымды өзінше үмітсіз деп санай берсін, бірақ сіз қайтып келгенде бәрі бәз қалпында, өз орнында болатындығына ант етемін.

Эомер қарқылдап бір күліп алды.

— Егер сіздің бұл өтінішіңіз соғысқа қатысуыңыздан аман алып қалмаса, қымбатты Жылантіл, — деді ол, — онда өзіңізге қандай құрметті іс тапсырар едіңіз? Тамақ салынған қаптарды тауға тасу қызметін сұрайсыз ба? Әй, қайдам, сізге оны да сеніп тапсыруға болмас-ау.

— Жоқ, Эомер, сіз шебер Жылантілді дұрыс түсінбедіңіз, — деді Гэндальф, сөйтті де өзінің өткір жанарын Жылантілге қадады. — Ол батыл әрі нағыз қудың өзі. Тіпті қазірдің өзінде ол отпен ойнап тұр. Ол менің онсыз да аз уақытымның бірнеше сағатын өзінің мағынасыз бос былшылына құртты. Қане, төменге, жылан! — деді ол кенет қорқынышты дауыспен. — Ішпен жат, төменге! Саруманның өзіне қаратып алғанына қанша уақыт болды? Қандай марапат уәде етті осы қызметіңе? Барлығы жер жастанып, ажал құшқанда, қазынаның жартысы мен өзің қалаған әйелді аласың деді ме?! Салбыраған қабағыңның астымен қарап, оған көптен бері көзіңді сүзіп жүргеніңді мен жақсы білемін.

Эомер қылышын қынабынан суырып алды.

— Мен де білемін онысын, — деп күбірледі ол. — Сарай заңын да ұмытып, басын шауып, жанын жаһаннамға жібергім келген. Бірақ басқа да себептер бар мұнда…

Ол алға бір қадам жасады, бірақ Гэндальф тоқтатты.

— Эовинге қазір қауіп төніп тұрған жоқ, — деді ол. — Бірақ, сен, Жылантіл, өзіңнің шынайы қожайының үшін жасау керектің бәрін, қолыңнан келгеннің бәрін жасап біттің. Марапатқа лайықсың. Алайда сен Саруман өзінің берген уәдесін тез ұмытып кететінінен бейхабар сияқтысың. Оған қазір тез жетіп, өзіңді есіне салып қой, әйтпесе сенің адал қызметіңнің құны бес тиын болып, күлің көкке ұшады.

— Сен жалған сөйлеп тұрсың, — деді Жылантіл.

— Сен осы сөздерді жиі әрі тез айтады екенсің, байқадың ба? — деді Гэндальф. — Мен өтірік айтып тұрған жоқпын. Теоден, міне, мына жыланға қараңыз. Сіз оны не өзіңізбен алып жүре алмайсыз, не осы жерде де қалдыра алмайсыз. Ең дұрысы, өлтіре салу керек. Алайда бір кездері мұның да сізге көрсеткен қызметі бар ғой. Оған ат беріп, қоя беріңіз, басы ауған жаққа кете берсін. Оның жасаған таңдауына қарап-ақ, қандай тіршілік иесі екенін түсінген боларсыз.

— Жылантіл, естідің бе? — деп сұрады Теоден. — Таңдау өз қолыңда! Не менімен шайқасқа аттанасың, сол жерде кімнің дұрыс, кімнің бұрыс екенін дәлелдейсің, не қалаған жағыңа қарай кете бер, ұстамаймын. Бірақ екіншісін таңдайтын болсаң, келесі кездескенде, менен дәл осындай рақымшылық күтпе!

Жылантіл орнынан ақырын тұрды. Сығырайған көзімен жан-жағындағыларға бір қарап шықты. Ең соңғы көзінің түскені Теоден болды. Аузын ашып, бірдеңе деуге оқтала бергені сол еді, өз-өзін ұстай қалды. Қолы жыбырлап, көздері от шашып шыға келді. Көзіндегі өшпенділік пен зұлымдықтың күштілігі соншалық, қасында тұрғандар артқа шегінуге мәжбүр болды. Ол тістерін ақситып, бар күшін жинап демін ішке тартты да, былш еткізіп патшаның аяғына түкіріп жіберді. Бір жағына қисайған күйі баспалдаққа қарай жүрді.

— Артынан барыңдар! — деді Теоден. — Ешкімге зиянын тигізбегенін қадағалап, көзден таса қылмаңдар. Алайда өзіне тиіспеңдер, кетсін, сұраса, ат беріңдер.

— Оны алып шабатын ат болса, — деді Эомер.

Күзетшілердің бірі жүгірген күйі төмен түсіп кетті. Тағы бір күзетші терраса табалдырығының жанындағы бұлаққа келіп, дулығасын толтырып су құйып алды да, Жылантілдің улы тілінен шыққан түкірікті тазалауға кірісті. Тастың бетін жылтыратып сүртіп алды.

— Ал, құрметті менің қонақтарым, жүріңіздер! — деді Теоден. — Әзірге уақыт барда тамақ жеп, күш жинап алыңыздар.

Барлығы кері алтын сарайға қарай жүрді. Төмендегі қала ішінде абыр-сабыр жүгіріс басталып кеткенге ұқсайды, хабаршының айғайы мен мүйіздердің кернейлеткен дауыстары естіліп жатыр. Қала тұрғындары мен қалаға жақын жерде тұратын халық қаруланып, орталыққа жиналған соң патшаның олармен кездесуі керек.

Патша дастарқанына Эомер мен төрт қонақ отырды, бұлармен бірге Эовин ханым да бар. Барлығы тамақтарын асығыс-үсігіс ішіп жатыр. Теоден Гэндальфтан Саруман туралы сұрап-біліп жатқанда қосылып сөйлеген ешкім болмады.

— Оның сатқындығының қаншалықты зиян тигізгенін қалай білуге болады? Немен өлшенеді ол? — деп сұрады Гэндальф. — Ол әрқашан дәл осындай зұлым болған жоқ қой. Бұрын оның Роханның досы екеніне күмәнім болмайтын, тіпті жүрегі тас болып, суи бастағанда да ол сіздерден бас тартпай, өз керегіне жаратты емес пе? Дегенмен сіздің түбіңізге жету туралы сұрқия ой оның жанын жегелі көп болған, әбден жоспары пісіп-жетілгенше, сіздің досыңыз болып, бетіне қалың бетпердесін киіп жүрген. Бұл жылдардағы Жылантілдің міндеті де жаны қиналатындай ауыр болды деп айту қиын, сіздің не істеп, не қойғандығыңыз, аттап басқан әрбір қадамыңыз сол сәтте-ақ Изенгардқа белгілі болып отырған. Оның оңай болатын тағы бір себебі — жеріңіздің ашық болуы. Жатжерліктер қалаған уақытында келіп-кетіп жүргендіктен, оңбаған сатқын өз міндетін солар арқылы еш қиналмастан бітірген. Ал Жылантілдің улы тілінен аққан тәтті сөздер құлағыңызға жағымды естіліп, бүкіл ой-санаңызды жаулап алған, асықпастан жүрегіңізді суытып, бұлшықеттеріңізді әлсіретіп, өлімге қарай ақырындап әкелуге тырысқан. Және онысы қолынан келді деуге де болады. Қасыңыздағылар осының барлығын көре тұра, қолынан келер амалы таусылып, дымдары құрып, ештеңе істей алмады. Өйткені сіз Жылантілден айырыла қоймадыңыз.

Мен сізге осының барлығын айту үшін, ескертіп, орны толмас қателіктің алдын алу үшін жанымды салып жүгіріп келгенімде, кімнің шындықты көргісі келсе, солар көре білді. Оның бетпердесі олар үшін баяғыда шешіліп қалған. Бірақ одан кейін Жылантілдің ойыны қауіпті бола бастады. Сізді жанында қысқа күрмеуде, тұсап ұстап отыру үшін, өз-өзіңізге келіп, күшіңізді қайтарып алмауыңыз үшін қолынан келген айласының бәрін қолданды. Халықтың қорқынышын пайдаланып, өздеріне қарсы қолданды, олардың әлсіз тұстарын тауып, өз пайдасына шешті. Жағдайға байланысты түймедей нәрсені түйедей етіп көрсетіп, зәрелерін ұшырып, өз уысында мықтап ұстауға тырысты. Есіңізде ме, ол сізге бірде-бір адам солтүстіктегі қаздарға тұзақ құрудан босатылмауы қажет деген кеңес берген болатын? Ал дәл сол уақытта қауіп дегенің шығыстан келіп тұрған. Шапқалы келген орктарды Эомерге қума деп бұйрық бергізгені ше? Егер Эомер сол кезде сіздің аузыңызбен айтылған Жылантілдің бұйрығына қарсы шықпағанда, орктар қазір Изенгардқа жетіп, тұтқындарды ала кетер еді. Шынтуайтқа келгенде, Саруманның күткені ол емес еді. Менің Одағымдағы екі құпия досымның орктардың тұтқынында болғанын ол білмейтін. Дегенмен мұның бәрін дәл қазір мен сізге, Әміршім, ашып айтып бере алмаймын. Бәрі құпияда ұсталуы тиіс болып тұр. Егер ана сұрқия Жылантілдің жоспары жүзеге асқанда, бізге келер кесапат туралы айтудың өзі қорқынышты болар еді.

— Эомерді мақтан тұтамын! — деді Теоден. — Адал жүрек иесінде ғана тура тіл болса керек.

— Оған тағы, — деді Гэндальф, — арсыздар үшін шындықтың беті қисық дегенді қосып қойыңыз.

— Ее, қалайша көзімді шел басып, осынша уақыт көрсоқыр болып келгенмін?! — деді Теоден. — Не десек те, сіздің ерен еңбегіңізге басымды иемін, менің қымбатты қонағым! Сіз тағы да дәл уақытында, тура керек кезде келдіңіз. Өз қалауыңыз бойынша бір сый жасағым келеді. Маған тиесілі дүниеден қалағаныңызды алыңыз, тек атын атасаңыз болғаны. Өзіме тек қылышымды қалдыруыңызды сұраймын.

— Уақытында келдім бе, әлде кешігіп қалдым ба, оны әлі көрерміз, — деді Гэндальф. — Ал сыйлығыңызға келетін болсақ, қалауым — Көлеңкені қуып жетуші. Маған сол жылқыны берсеңіз болды. Оны маған уақытша ғана беріп едіңіз. Бірақ қазір мен онымен ұлы шайқасқа, алыс жолға аттанғалы тұрмын, сол себепті өзіме тиесілі емес тіршілік иесінің басын тәуекелге тіккім келмейді. Екеуміз бір-бірімізді тілсіз түсінетін сияқтымыз.

— Таңдауыңызда мін жоқ! — деді Теоден. — Қалауыңыз сол болса, бердім. Игілігіңізге мініңіз! Алайда ол жылқы баласы тегін жануар емес, бұл өте құнды сыйлық деп біліңіз. Көлеңкені қуып жетушіге тең келер жылқы жоқ. Оның бойына ата-бабаларымыз мінген тұлпарлардың қасиетті күші жиналған. Ал сіздерге, менің құрметті қонақтарым, менің еншімдегі басқа заттардан өздеріңізге сыйлық таңдап алуды ұсынамын. Қылыштың сіздерге қажеті жоқ, бірақ мендегі сауыт пен дулығалар хас шебердің қолынан шыққан керемет таптырмас дүниелер! Гондардан келген менің ата-бабама берген сыйым болсын! Көңілдеріңіз нені қаласа, соны таңдаңыздар. Мен ұсынған сыйлықтар көңілдеріңізден шығып, жақсы қызмет етсін.

Патша қоржынындағы қару-жарақтар әкелінді. Арагорн мен Леголас үстеріне жарқыраған сауыттан киіп алды. Сауыттарымен үйлесетін дулыға және дөңгелек қалқан да табыла кетті. Қалқандар алтынмен апталып, жасыл, қызыл және ақ түсті қымбат бағалы тастармен безендіріліпті. Гэндальф қарудан ештеңе алмады, ал Гимлиге сауыт қажет емес еді. Эдорас қоймасынан оның үстіне дәл келетін өлшемді сауыт тауып әкелсе де, үстіндегі солтүстік тауда киген, өзіне арнап соғылған сауыт оған ыстық көрінді. Бірақ ол өзінің доп-домалақ басына құйып қойғандай болып жараса кеткен, екі жағында темір жолақтары бар былғары қалпақты таңдап алды. Бойына сай келетін қалқанды да алды. Оның қалқанында жасыл түстің үстінде шауып бара жатқан ақ жылқы бейнеленіпті. Бұл Эорл үйінің елтаңбасы болатын.

— Енді бұл заттар сіздерге адал қызмет етсін, — деді Теоден. — Осының барлығы менің бала күнімде, Тенгелдің заманында жасалған болатын.

Гимли құрметпен басын иді.

— Марк әміршісі, сіздің елтаңбаңызды тағатынымды мақтан етемін! — деді. — Иә, мені алып жүргенше, мен жылқыны алып жүргенім дұрыс болар. Дегенмен екі аяғым аман болсын! Мүмкін, жаяу соғысатын күн де туар.

— Бәрі мүмкін, әбден мүмкін, — деді Теоден.

Патша орнынан тұрғаны сол еді, қасына қолында ұстаған тостағаны бар Эовин жетіп келді.

— Теоден патша жасасын! — деді ол. — Ең бақытты сәтте мына тостағандағы сусыннан ішіп қой. Басыңа саулық тілеймін, істеріңде тек сәттілік күтсін!

Патша шараптан ішіп қойды, содан кейін Эовин қалған қонақтарға да шараптан ұсынды. Ол Арагорнның алдына келіп тоқтағанда, үні шықпай қалды. Көздері түйісіп, екеуінің жанарларынан от ұшқындағандай болды. Арагорн оның сұлу жүзіне қарап, күлімсіреді. Эовиннің қолынан тостағанды алған кезде, саусақтарына қолы тиіп, қыздың дірілдеп кеткенін байқады.

— Араторнның ұлы Арагорн, денің сау болсын! — деді ол.

— Рохан ханымы, сізге саулық тіледім, — деді ол, бірақ оның бетінде кенеттен бір мазасыздық пайда болды да, ол күлімсіреуін тоқтатты.

Барлығы шараптан ішкен соң, патша сыртқа шықты. Есік алдында оны күзетшілері мен хабаршылар күтіп тұр екен. Сонымен бірге қолбасшылар, көсемдер және Эдорасқа жақын орналасқан мекендерден келген тұрғындар түгел жиналыпты.

— Қараңдар! Мен шайқасқа бара жатырмын, мүмкін, бұл менің ақтық шайқасым болар, — деді Теоден. — Менің балаларым жоқ. Теодред, менің ұлым, ажалы жетіп, о дүниелік болғанын өздерің де білесіңдер. Мен өз жиенім Эомерді тағымның мұрагері деп жариялаймын. Егер біздің ешқайсысымыз аман оралмайтын болсақ, өз еріктеріңмен әділ әміршілеріңді тағайындап алыңдар. Дәл қазір мен шайқасқа аттанып кеткенде менің халқыма ие болып қалатын адам керек. Не айтасыңдар? Үміткерлерің бар ма?

Ешкім үндемеді. Бәрі тып-тыныш, әміршілерінің сөзін күтіп тұр.

— Сендер сонда ешкімнің атын атай алмайсыңдар ма? Менің халқым кімге сенім білдіре алады?

— Эорл үйіне, — деді Гама.

— Алайда мен Эомерді мұнда тастап кете алмаймын, — деді әмірші. — Ал Эорл үйінің соңғы адамы сол.

— Мен Эомер демедім, — деді Гама. — Және ол ең соңғысы емес. Оның әпкесі, Эомундтың қызы Эовин бар емес пе!? Ол —батыл, жүрегі мейірімге толы, қайсар ханым. Оны барлығы да жақсы көреді. Сіз жоқ кезде Эорл үйіне ие болып, барлығымызға бас-көз бола алатынына сенімдімін.

— Солай-ақ болсын! — деді Теоден. — Хабаршылар жан-жаққа уақытша әміршілері Эовин ханым екенін хабарлап айтсын.

Содан кейін әмірші есік алдындағы отырғышқа отырды. Эовин оның қолынан тізесін бүгіп қылыш пен әсем тігілген сауытты алды.

— Сау бол, менің жиенім! — деді патша. — Дәл қазір қысылтаяң, алма-кезек шақ болып тұр, басымызға қара бұлт төнді. Дегенмен біздің Алтын сарайға кері оралуымыз да мүмкін. Дунхарроуда ұзақ уақыт қорғанып тұра тұруға болады. Егер шайқаста жеңіліс табатын болсақ, тірі қалған сарбаздардың барлығы сол жерге жиналады.

— Жаман сөйлеме! — деді ханым. — Сіздер қайтып келгенше әр күнім жылға татитын болады… — Бірақ бұл сөздерді айтқан кезде оның көзі Арагорнға қарап тұрды.

— Патша қайтып оралады, — деді Арагорн. — Қорықпаңыз! Бізді тағдырымыз батыста емес, шығыста күтіп жатыр.

Патша Гэндальфтың сүйемелдеуімен баспалдақтан төмен түсті. Қалғандары арттарынан еріп түсіп келеді. Қақпа есігіне жақындаған кезде Арагорн артына бұрылып көз салды. Баспалдақтың жоғары жағында, сарайдың кіре берісінде Эовин жалғыз тұр екен. Дәл алдында қылыш, ал қолы қылыштың сабын ұстап алыпты. Үстіне киіп алған сауыты күн сәулесімен шағылысып, күмістей жарқырайды.

Иығына балтасын асынып алған Гимли болса Леголастың артынан жүріп келеді.

— Әйтеуір аттанатын болдық-ау, — деді ол. — Осы адамдар бір іске кіріспес бұрын, неге сонша көп сөйлейді екен? Қолымдағы балтамнан маза кетті. Мына Рохиррим халқының соғыса алатынына титтей де күмәнім жоқ. Десе де, мына соғыс маған ұнамай тұр, біртүрлі көңіліме жақпай жатыр. Соғыс алаңына мен қалай жетемін? Менің өз аяғыммен жүргім келеді, тағы да Гэндальфтың ертоқымында қап сияқты салпылдап барғым келмейді.

— Қалған ертоқымдарға қарағанда, ең қауіпсізі сол, — деді Леголас. — Бірақ шайқас басталған кезде Гэндальф сізді өз еркіңізге қоя береді деп ойлаймын. Балта салт аттылының қаруы емес екенін жақсы біледі ғой.

— Гном да салт атты емес. Мен адамдардың емес, орктардың мойнын шауып түсіруге келген сарбазбын, — деді Гимли балтасының сабынан ұстаған күйі.

Қақпа алдына келгенде олар мұздай қаруланып алған нөпір әскерді көрді. Жасы бар, кәрісі бар, барлығы да атқа қоныпты. жиналған мыңнан аса қолдың найзалары ну орманға ұқсайды. Теоден алға шыққан кезде, патшаларын қарсы алған халық айғайлап, ұрандатып қоя берді. патшаның ақ жал деген жекеменшік тұлпарын алдына тартты, онымен бірге Арагорнның және Леголастың да тұлпарларын қоса әкелді. Гимли кіжініп, не істерін білмей тұр. Сол кезде оның қасына Эомер өз тұлпарымен жақындап келе қалды.

— Қош көрдік, Глоиннің ұлы Гимли! — деп дауыстай қарсы алды. — Сіздің таяғыңыздың астында сыпайы сөйлеуді үйренетін уақытым болмай жатыр, маған үйретемін деп уәде беріп едіңіз ғой. Екеуміз арамыздағы кикілжіңнің барлығын да ұмытайық дегеніме қалай қарайсыз? Мен енді ешқашан да Орман ханшайымы туралы былапыт сөздер айтпауға уәде беремін.

— Уақытша өз ашуымды ұмыта тұрайын, Эомундтың ұлы Эомер, — деді Гимли. — Алайда сіз Галадриэль ханымды өз көзіңізбен көргенде, оның сұлулығын мойындайтын боласыз. Керісінше жағдайда, біздің достығымыз сол сәтте-ақ аяқталады.

— Солай-ақ болсын! — деді Эомер. — Ал қазір айыпқа бұйырмаңыз, өз айыбымды өтеу үшін менімен жүруіңізді өтінемін. Гэндальф Марк әміршісімен бірге ең алдында жүретін болады. Ал екеуміз Оттыаяққа мінгесіп барамыз.

— Рахмет! — деп Гимли қуана келісімін берді. — Егер Леголас досым бізбен қатар жүретін болса, сізбен баруға келісемін.

— Сіздің айтқаныңыздай-ақ болсын, — деді Эомер. — Леголас менің сол жағымда, ал Арагорн оң жағымда болса, ешқандай да жаудың жақындап келуге жүректері дауаламас.

— Көлеңкені қуып жетуші қайда? — деп сұрады Гэндальф.

— Көк шалғында шапқылап жүр. Қасына адам жолатар емес. Әне, өзеннің таяз жерінде, шетендердің қасында көлеңке болып көрініп тұр ғой.

Гэндальф ысқырды да, тұлпарын дауыстап шақырды. Жылқы да оның шақыруын күтіп тұрғандай, басын шұлғып-шұлғып жіберді де, әскерге қарай садақтан жаңа ғана атылған жебедей ұшып келеді.

— Батыс желінің көзге көрінер күші болса, дәл осылай гуілдеп келген болар еді-ау, — деді Эомер алып тұлпардың сиқыршыға шауып келгенін көргенде.

— Міне, сыйлығыңыз, — деді Теоден. — Ал барлықтарың құлақ салыңдар! Мен өз қонағымды, Гэндальф сұр кезбені, жатжерліктердің ішіндегі ең дана кеңесші деп жариялаймын. Менің көзім тірі тұрғанда, халқым барда, мен оны, тіпті Марк әміршісі және барлық эорлингтердің қолбасшысы деп атайтын боламын. Оған жылқы баласының ішіндегі асылын — Көлеңкені қуып жетушіні сыйға тартамын.

— Өзіңізге деген құрметім шексіз, патша Теоден! — деді Гэндальф. Ол кенет үстіндегі сұр жамылғысын шешіп, басындағы қалпағын лақтырып тастады да, тұлпарына бір-ақ қарғып мініп алды. Оның үстінде не сауыты, не басында дулығасы жоқ еді. Қардай жылтыраған аппақ шашы желмен желбіреп, үстіндегі киімі күнге шағылысып, көзді қарықтырды.

— Ақ салт аттыларға қараңдар! — деп айғайлады Арагорн, қалған сарбаздардың барлығы оның сөзін іліп әкетті.

— Біздің патшамыз және Ақ салт аттылар жасасын! — деп ұрандатты жиналған әскер. — Алға, эорлингтер!

Кернейлер үріліп, жылқылар кісінеп, дауылпаздар ойналды да, айнала азан-қазан болды. Найзалар сартылдап қалқандарға ұрылды. Патша қолын жоғары көтерді де, Рохан әскері тұтқиылдан соққан дауыл секілді батысқа бет қойды.

Эовин сарайдың кіреберісінде жалғыздан-жалғыз алыстағы жазықтан олардың найзаларының жарқылына қарап тұрды.

VII тарау

ХЭЛМ ШЫҢЫРАУЫ

Ұрандатқан қалың әскер Эдорастан шыққан кезде күн батысқа қарай ойыса бастаған-тын. Күн нұры сарбаздардың тура көзіне түсіп, Рохан шалғындарын алтын түтінмен орап тастады. Тапталған соқпақ жол Ақ тау етегіндегі солтүстік-батысқа апарады. Әскер де біресе өркеш-өркеш дөңдерге көтеріліп, біресе тақтайдай жазық алқаппен, жолда кездескен сансыз өзен-жылғаларды кешіп өтіп, дәл сол жолмен жүріп отырды. Сонау көз жетер қашықтықтан Тұманды таулар көрінеді, бұлар жақындаған сайын олар да қарауытып, одан сайын асқақтай берді. Күн де асықпастан ұясына қарай жылжып барады. Кеш те өз кезегімен келіп қалды.

Сарбаздар қажеттілік қысып, оған қоса кешігіп қалудан қорқып, әлі де суыт жүріп келеді. Діттеген жерлеріне қалай да тезірек жетуді көздеген сарбаздар арагідік өте қысқа уақыт қана дем алып, қайтадан жылдамдықтарын үдетіп, құстай ұша жөнеледі. Роханның жылқылары қаншалықты шыдамды әрі жүйрік болса да, жүріп өтер жол да тым ұзақ еді. Эдорас пен Изен өткелінің арасында жеті жүз, тіпті одан да көп шақырымдар жатыр. Соның өзінде, патшаның қолы сол жерден сатқын, зұлым Саруманның әскерін табамыз деп үміттеніп келеді.

Түн де келіп жетті. Болдырған әскер лагерь тігіп, аздап тынығу үшін тоқтауға мәжбүр болды. Алтын сарайдан шыққаннан тоқтамастан бес сағаттай шапқан әскер батыс алқапқа тереңдеп еніп кеткен еді, дегенмен жолдың жартысынан көбі әлі де болса алда болатын. Жұлдыздары самаладай жарқыраған, орақтай айы күлімсіреген аспан астында өз шатырларын тікті. Жағдайдың не боларын ешқайсысы да болжап біле алмағандықтан, түн ішінде алау жақпаймыз деп шешті. Шатырды айналдыра күзет қойып, сақ жатуды ұйғарды. Айналада не болып жатқанынан хабардар болу үшін жіберген тыңшылары жазықта көлеңке құсап көрінеді. Түн ешбір оқыс оқиғасыз, тыныш өтті. Таң қылаң бере салысымен мүйіздер үрілді де, бір сағатқа жетпестен, қалың әскер қайта жолға шығып кетті.

Аспанда бір шөкім бұлт жоқ болса да, ауа қапырықтанып, тыныс алу қиындап кетті. Жыл мезгілінің бұл уақыты үшін тым ыстық болып тұр. Шығыстан кербезденіп көтерілген күнді тұман орап алды, ал оның артындағы аспан қарауытып, құдды шығыс жақтан үлкен бір дауыл келе жатқандай әсер қалдырды. Солтүстік-батыс жақтағы Тұманды таулардың етегінде де Сиқыршы алқабынан бастау алған қараңғылық қоюланып келеді.

Гэндальф артқа шауып кетті де, Эомер мен Леголастың қастарына келді.

— Сиқырлы елдің ұрпағы Леголас, сіздің көзіңіз қияндағыны көре алатын қырағы ғой! Шақырым жердегі торғайды шымшықтан айыра аласыз. Изенгард жақтан бірнәрсе көре алдыңыз ба, не байқай алдыңыз? Айтып беріңізші, — деді ол.

— Екі ара тым қашық орналасыпты, әлі де сансыз шақырымдар бар, — деді Леголас оның айтқан жағына тіке түскен күннен көзін көлегейлей ұзақ қарап. — Ол жақтан өзен бойын жағалап үлкен, тіпті алып бір қара көлеңке жылжып келеді. Бірақ оның не екенін дәл қазір тап басып айта алмаймын. Бұл менің көзімді алдап тұрған не тұман, не бұлт емес. Біреу құдды өз көлеңкесін жерге түсіріп тұрғандай. Енді сол көлеңке өзенді бойлап жүріп келеді. Шексіз орманнан ымырт қараңғылығы түсіп келе жатқан секілді.

— Ал оның артындағы Мордор дауылы да жетеді, — деді Гэндальф. — Жер-жаһанды қара түнек түн басатын болды.

Екінші күннің соңында ауа тығыздығы артып, тыныс алу тіпті қиындап кетті. Түске қарай аспанды қара бұлт қаптап, тұнжыраған шатырдай онсыз да әлсіреген күн жарығын мүлдем басып қалды. Енді күн қанқызыл түтінді тұманның артына кіріп ғайып болды. Күндізгі жарық соңғы рет Трихирннің тік жартастарына тиген кезде, салт аттылардың найзалары от болып жанды. Дәл осы тұста сарбаздар Ақ таудың солтүстік жағындағы тау сілемдеріне жақындап үлгерген еді, үш жартас бедірейіп күннің батуын күтіп тұрғандай, қасқайып қарап тұр. Қып-қызыл болып батып бара жатқан күн сәулесінен салт аттылар алыстан қарайған нүктені көздері шалды, бұларға қарсы барлауға кеткен тыңшы келе жатыр. Бәрі тоқтап, үнсіз тұрып, оны күтіп алды.

Әбден қажыған, дулығасы умаждалған, кескіленген сауытты салт атты да жетті-ау бір кезде. Қатты шауып келгендіктен, аптығын баса алмай, ентігіп біраз тұрды. Сәлден кейін ғана тіл қатуға шамасы жетіп сөйлей бастады.

— Эомер осында ма? — бірінші сөзі осы болды. — Әйтеуір жеттіңдер-ау, өкінішке орай, тым кеш келдіңдер, мына күш жау үшін дым да емес. Теодред қаза тапқалы жолымыз болмай, бәрі кері кетіп болды ғой. Кеше бізді Изенге қайта қуып тықты, адам саны өзеннен өтерде сиреп қалды, бізді күйретіп кетті. Жау түнде жаңа күшпен кері соқты, өзен бойындағы шатырымыздың быт-шытын шығарды. Изенгард көшіп келген бе дерсің. Саруман жабайы таулықтар мен өзеннің арғы бетіндегі Дунландтың шабандарына дейін қолына қару ұстатып, әскерінің қатарына қосыпты. Не керек, бәрі бір-ақ жабылды бізге. Олар санымен құртып кетті, қорғаныс қабырғасы бұзылды. Роханның батыс жағынан келген Эркенбранд тірі қалғандарды жинап, Хэльм шыңырауындағы өзінің қамалына алып кетті. Қалғандары тым-тырақай жан-жаққа қашты.

Эомер қайда? Алға бармай-ақ қойсын, үміт жоқ ол жақта. Изенгардтың нақұрыс орктарынан бұрын Эдорасқа қайтып оралғаны жөн.

Теоденде үн жоқ. Оны салт аттыдан күзетшісі денесімен жауып қалқалап көрсетпей тұрған. Ол атымен алға шықты.

— Алдыма кел, Кеорл, — деді ол. — Мен мұндамын. Эорлингтің соңғы сарбаздары алға кетіп барады. Енді бізге кері қайтатын жол жоқ. Шайқасқа түсеміз.

Салт аттылы сарбаздың жүзінен қуаныш белгісі әрі таң қалғаны қатар көрінді. Өз-өзіне келіп, бойын тез жиып алды. Тізерлеп отыра кетті де, қолындағы тісті қылышын патшасына созып құрметін көрсетті.

— Бұйыр, менің Әміршім! — деді даусын қатты шығарып. — Айыптымын, кешірім сұраймын… Мен…

— Сен мені Медуселдте қысқы аспан астындағы кәрі ағаш құсап бүгілген күйі қалып кетті деп ойладың ғой, солай ма? Сен соғысқа аттанғандағы жайым дәл солай болатын, өтірік емес. Алайда батыстан соққан жел бұтақтарымнан қарды сілкіп түсіріп, ұйқымнан оятты, — деді Теоден. — Астындағы жануарды ауыстырып, тың аттан беріңдер оған! Эркенбрандқа қол ұшын берсін!

Теоден сөйлеп жатқанда Гэндальф алға біраз жүріп, солтүстік жаққа, Изенгардқа көз салды. Батып бара жатқан күнге қарады. Содан кейін қайтып патшаның қасына келді.

— Алға шабыңыз, Теоден! — деді ол. — Хэлм шыңырауына қарай шабыңыз. Изен арқылы өтетін өткелге бармаңыз, мына жазықта да көп бөгелмеңіздер. Мен сіздердің қастарыңыздан біраз уақытқа кетуім керек болып тұр. Көлеңкені қуып жетуші мені шұғыл ісімді аяқтауым үшін алып барады. — Арагорнға, Эомер мен патшаның күзет әскеріне бұрылып қарады да, айғайлады. — Марк әміршісін мен қайтып келгенше қорғауға алыңдар! Мені Хэлм шыңырауы қақпасының алдында күтіңдер! Қош болыңдар!

Ол еңкейіп Көлеңкені қуып жетушінің құлағына бірдеңе деп сыбырлауы мұң екен, ол садақтан атылған жебедей, зулай жөнелді. Бәрі не болғанын түсінбей, оған қарап тұрғанда, ол көзден ғайып та болып үлгерді. Батып бара жатқан күнге шағылысып күміс жарқ етіп, толқындай тербелген шөп үстінде жел бір көрінді, артынан көлеңке тәрізді жоқ болды. Ақ жал пысқырынды да, мазасыздана қалды. Өзінше кеткен тұлпардың артынан шапқысы-ақ келеді, алайда оны енді қанатты құс қана қуып жетер.

— Бұл не болғаны? — деп сұрады бір жауынгер Гамадан.

— Сұр Гэндальф тағы да асығыс, — деп жауап қатты Гама. — Оның келуі қандай тез болса, кетуі одан те тез болды, бір жұмбақ дерсің.

— Жылантіл осы жерде болғанда, міндетті түрде өз пікірін білдіріп қалушы еді, — деді сарбаздардың тағы бірі.

— Оның рас енді, — деді Гама. — Өзіме келетін болсақ, мен Гэндальфты қайта көрмей, осы арадан бір қадам да аттап баспаймын.

— Онда сен ұзақ күтетін сияқтысың, — деді сарбаз.

Әскер Изенге баратын өткел жолынан бағытты басқа арнаға бұрды да, оңтүстікті бетке алды. Түн түскеніне қарамастан жүрістерін тоқтатпады. Өркеш-өркеш болып көрінген дөңдер бұлар жүрген сайын жақындай түсті, бірақ Трихирннің шыңдары өздерінің әлі де алыста екенінен хабар беріп тұрғандай, қарайып бара жатқан аспанда бұлыңғыр көрінеді. Алыста бірнеше шақырымдағы Роханның батыс беткейінен жап-жасыл алаңқай көрінеді, сол алаңқайдан тау ішіне кіретін тар шатқал бар екен. Халық ол шатқалды Хэлм шыңырауы деп атайды. Бұрынырақта болған соғыс кезінде аты әйгілі халық батыры жаудан қорғанған жер деседі.

Тіп-тік және тар шатқал тауға қарай солтүстік тұстан Трихирннің көлеңкесін ала кіріп жатыр, оның екі жағында жарықты жауып тұрған алып мұнаралар секілді биік жартастар бар.

Хэлм қақпаларының алдында, шыңырауға кіреберісте, жартастың үстіңгі жағында биік әрі көне қабырғалар, ал оның ішінен биік мұнара көрінеді. Елдің айтуынша, Гондордың бұрынғы билігі жүріп тұрған уақытта, теңіз патшалары алыптардың көмегімен осы жерде қамал тұрғызыпты-мыс. Оны Хорнбург деп атапты, себебі аңғарға кірер жердегі тартылған керней үні шыңыраудың түбінде жаңғырығып бірнеше қайтара естіледі екен, онысы ұмыт қалған әскер болса, үңгірден шығып, соғысқа аттанады дегенді білдіреді. Сол уақыттағы халық Хорнбургтен оңтүстік жақтағы жартасқа қарай аңғарға кіретін жолды бөгеп тұратын қабырға соққан. Оның астында бұрынғыдай кең арнаны қуалай терең жылға ағып жатыр. Ол Хорнрок жартасының етегінде ирелеңдеп, кең жасыл алқаптағы орақ секілді қақпадан ағып барып Хэлм алқабына қарай құлайды. Ол жақтан Тұңғиық алқабы арқылы Роханның батысына бір-ақ бет алады. Мына жерде Хорнбургте, Хэлм қақпасының жанында Марк елімен шекаралас жатқан, батыстағы Уэстфолд аймағының иесі Эркенбард мекен етеді. Соғыс өршіп, қиын күндер туған шақта оның ақылы жетіп осы қабырғаны жаңартып, биіктетіп, қамал қорғанысын бекіте түскен.

Салт аттылар аңғарға кірер тұстағы кең жазықпен келе жатқан, алдыңғы жақтан керней тартылды да, барлаушылардың айғайлаған дауыстары естіле бастады. Қараңғылықта атылған жебелер зуылы аяқасты пайда болды. Тез шауып келген барлаушылар алқапты қасқыр мінген орктардың жаулап алғанын жеткізді. Ол аздай, орктар мен жабайы тау адамдары Изен өткелі арқылы Хэлм шыңырауына қарай асығыс жылжып бара жатыр екен.

— Шегініп бара жатып жер құшқан біздің көптеген сарбаздарды көрдік, — деді барлаушы. — Оған қоса, ешқандай қолбасшылары жоқ, қайда барарын білмей, соғыс алаңында сабылған әскерді де көзіміз шалды. Эркенбрандқа не болғанын ешкім білмейді. Мүмкін, оны Хэлм шыңырауына жеткізбей қуып жетіп, қолға түсірген болар.

— Гэндальфты көре алдыңдар ма? — деп сұрады Теоден.

— Иә, Әміршім. Аппақ киінген, жел сияқты зуылдап, әрі-бері шапқылаған қартты көпшілігі көрді. Кейбіреулер оны Саруман деп ойлады. Қараңғылық түспей тұрып оның Изенгардқа қарай бет алғанын айтушылар бар. Сондай-ақ кейбіреулер ертеректе Жылантілді де көріпті. Солтүстікке қарай орк әскерімен кетіп бара жатыр екен.

— Егер Гэндальф Жылантілді қуып жетсе, әй, жағдайы жаман болары сөзсіз, — деді Теоден. — Ал мен болсам екі бірдей кеңесшімнен айырылып қалдым. Бірақ дәл қазір Гэндальфтың айтқанын істеуден басқа амалымыз жоқ. Эркенбард ол жерде болса да, болмаса да, бәрібір біз Хэлм қақпасына қарай жүре береміз. Солтүстіктен келген жау әскері шамамен қанша қол? Ол туралы не біле алдыңдар?

— Олардың әскер саны тым үлкен, қаптаған қара құрт секілді өздері, — деді барлаушы. — Қашып бара жатқандар жауды екі реттен санаған болуы керек, алайда мен батырлармен де тілдесіп үлгердім, жаудың басты күші біздің санымыздан анағұрлым көп екеніне күмәнім жоқ.

— Ендеше, біз жылдамдығымызды екі есе арттыруымыз қажет, — деді Эомер. — Біз қамал ортасындағы жауға тұтқиылдан тап берейік. Хэлм шыңырауында үңгір бар, сол жерде жаулардың тығылып, тасада жатулары әбден мүмкін. Осы жерден де дөңдерге қарай апаратын түрлі жықпыл, жасырын жолдар кездеседі.

— Ондай жолдарға сенім арту өте қауіпті, — деді патша. — Саруман біздің құпиямызды білу үшін ақпарат жинағанына көп болды. Бірақ ұзағырақ қорғана тұруға болатын кейбір жерлер де бар. Жүріңдер!

Арагорн мен Леголас енді Эомермен қатар жүрді. Одан сайын қоюлана түскен түн олардың жүрістерін жылдамдатуына кедергі болып келеді, сол себепті де тауға қарай жол биіктеген сайын жүрістері ақырындай берді. Алдарынан бірнеше жау шығып қалғаны болмаса, үлкен қолы кезіге қоймады. Әр жерден қарақшы орктар көрінгенімен, салт аттылар қуып жетіп, өлтіреміз дегенше, қараңғылыққа кіріп, қашып, жоқ болды.

— Біздің келе жатқанымыз туралы хабар Саруманның не оның тағайындаған қолбасшысының құлағына көзі ашып-жұмғанша жетеді ме деп қорқып келемін, — деді Эомер.

Сөзін аяқтап үлгергенше, арттарынан дабыл қағылды. Қараңғылықта олар қарлығыңқы дауыспен ұрандатып келе жатқандардың үндерін анық естіді. Терең шатқалға шығып қараса, самаладай жарқыраған сансыз алау, артта қалған алқаптың от нүктелері әр жерге лақтырылған қып-қызыл гүл шоқтары секілді лапылдап жанып жатыр, жалын тілі төменнен жоғары қарай сызық бойымен көтеріліп келе жатқан секілді. Артта қалған алқап от құшағына ораныпты.

— Артымыздан үлкен қол келе жатыр, — деді Арагорн.

— Өздерімен бірге от алау алып, ағаштарды, шөп-шалам мен лашықтарды өртеп келеді. Бұл түрлі дақылға бай алқаптардың бірі еді, қап! Халқымның басына қандай күн туды десеңші!

— Егер күндіз болса, оларды дауылдай жайпап кетер едік-ау! — деді Арагорн. — Олардың алдына түсіп алып қашып келе жатқанымыз қынжылтады.

— Әрі қарай қашудың еш мәні жоқ, — деді Эомер. — Хэлм алқабы да қашық емес, ол арқылы өтетін көне ор мен бекініс бар, одан өтсек, шақырымға жетпес жерде Хэлм шыңырауы алдымыздан шығады. Сол кезде бұрылып, шайқасымызды бастау мүмкін болады.

— Жоқ, болмайды, біздің санымыз тым аздық етеді, мына түрімізбен алқапты қорғай алмаймыз, — деді Теоден. — Оның ені бір жарым шақырымнан асады, ал шыңырауға кірер жол одан да кең.

— Бізді қыспаққа алатын болса, қорғану үшін аздаған әскер күшін шыңырауға кірер жерде тастап кету керек, — деді Эомер.

Салт аттылар гүрілдеп ағып жатқан өзен тұсындағы саңылауға келген кезде аспанда жұлдыз да, ай да көрінбей кеткен болатын. Олардың қасынан Хорнбургке апаратын жол жатыр. Күтпеген жерден алдарынан бекініс шыға келді, ұзын көлеңке тура шұңқырдың қасында тұра қалды. Жақындап келген бұлар күзетшінің дауысын естіді.

— Марк әміршісі Хэлм шыңырауына келе жатыр! — деді Эомер. — Жауап беріп тұрған мен, Эомундтың ұлы Эомер боламын.

— Бұларың жақсы жаңалық, біздің еш үмітіміз қалмаған еді, — деді күзетші. Тездетіңдер! Жау сендердің арттарыңнан өкшелеп қуып келеді.

Әскер ішке кірген соң ішкі беткейдегі жасыл алаңқайға тоқтады. Олар Эркенбардтың артта Хэлм шыңырауын қорғау үшін біраз әскер тастап кеткеннін естіп қуанып қалды. Ал одан қалған әскері осы бекіністен әрі қарай өтіпті.

— Шамасы, бізде өз аяғымен жүре алатын, аман қалған сарбаз саны мыңның айналасы болады-ау, — деді кіреберісті күзетіп тұрғандарды басқаратын қарт сарбаз Гамлинг. — Алайда олардың көбі мен сияқты тым кәрі, не болмаса, менің немерелерімдей тым жас. Эркенбардтан не хабар бар? Кеше бізге оның Уэстфолдтың қалған салтты әскерімен бірге осы жаққа бас сауғалап қашып келе жатыр деген сыбыс жеткен. Бірақ біз оны бұл жерден әлі көрмедік.

— Оны енді келмей ме деп қорқамын, — деді Эомер. — Біздің барлаушыларымыз, өкінішке орай, ол туралы ештеңе де біле алмапты. Ал мынау жексұрын жау артымыздағы алқаптың бәрін шегірткеше жауып қалды.

— Оның аман қалғаны жақсы болар еді, — деді Теоден. — Ол — ұлы қолбасшы, батыр да ержүрек сарбаз. Оның бойында Хэлмнің күші қайта оянған. Дегенмен біз оны бұл арада күтіп отыра алмаймыз. Әскеріміздің бәрін қабырғаның сыртына шығаруымыз қажет. Сендердегі қор жағдайы қалай? Бар ма, жеткілікті ме? Біздің мақсатымыз тезірек шайқасқа шығу болғандықтан, өзімізбен бірге көп нәрсе алмадық, оның үстіне бекіністе жатамыз деген жоспарымыз да болмады.

— Бізден кейін шыңыраудағы үңгірлерде Уэстфолд халқы тығылып жатыр. Қарттар мен балалар, қатын-қалаш және қыздар да бар, — деді Гамлинг. — Бірақ осы жерде қордың ең үлкен мөлшері сақталған, тамақ та, жануарларға берілетін жем-шөп те жеткілікті.

— Бұларың жақсы екен, — деді Эомер. — Мына жау алқапта көзге көрінгеннің бәрін өртеп келе жатыр.

— Егер олар Хэлм қақпасына жетіп, біздің байлығымызға қол сұққылары келсе, жандарын жаһаннамға жібереміз, — деді Гамлинг.

Патша мен оның әскері әрі қарай кетті. Өзеннен өтетін көпірге жеткенше суыт жүріп отырды. Олар беткеймен жылқыларды тізбектеп өткізді де, Хорнбург қақпасынан ішке кірді. Бұл жерде де оларды қуанышпен, жаңа үмітпен қарсы алды. Бұрынғыға қарағанда қазір Хорнбургті де, қақпаны да күзететін әскер саны молайып қалған еді. Эомер тез арада өз әскерін жинақтап, алдыңғы бұйрықтарын беріп үлгерді. Патша өз күзетімен осы жерде Хорнбургте қалатын болды, олардан басқа тағы да Уэстфолд халқының басым бөлігі бар. Эомер дәл сол тұстағы бекіністің әлсіз екенін байқаған болатын, сол себепті де ойланбастан әскерінің басым бөлігін қабырғаға орналастырды. Жылқыларды аздаған күзет санымен аңғардың ішіне қарай жіберді.

Қабырға биіктігі алты метрден асады, ал қалыңдығы болса, үстімен төрт адам еркін жүре алатындай жалпақ, енді еді. Қабырға үстімен тек өте ұзын адам ғана секіріп өте алатын жақтау жүргізілген. Оның әр жерінен атуға арналған тесіктер жасалған. Арт жақтан бұл қабырғаға шығатын үш саты орнатылған, бірақ алдыңғы жағы тік, үлкен тастар бір-біріне жақын қаланғандықтан, олардың арасынан кішкентай саңылау табу да мүмкін емес.

Гимли қабырға жанында брустверге сүйеніп тұр. Ал Леголас болса, оның қасында, садағын сипалап, алыстағы қараңғылыққа үңіліп отыр.

— Мынадай жағдай маған көбірек ұнайды, — деді Гимли. Сөйтті де аяғының астындағы тасты тепкілеп қойды. — Тауға жақындаған сайын жүрегім өрекпіп, қабынан шығып кете жаздайды. Мына жердің жартастары керемет екен. Бұл елдің сүйегі мықты, бағана алқаптан осы жаққа қарай көтеріліп келе жатқанымызда сезгенмін, қателесулері мүмкін емес. Маған бір жыл уақыт беріп, менің жүз туысымды осында әкеп берсеңдер, кез келген жауың суша сырғып түсетін қатқан бекініс жасап берер едім.

— Оған титтей де күмәнім жоқ, — деді Леголас. — Бірақ сендер, гномдар, сондай қызық халықсыңдар. Қалай десең де, маған, керісінше, мына жер ұнап тұрған жоқ, ал күндізгі жарықта тіпті де жаныма жақпасы айдан анық. Сіздің айтқандарыңыздан кейін көңілім кішкене сабасына түсейін деді, Гимли. Қасыңызда тұрғаныма, сіздің мықты аяғыңыз бен өткір балтаңыздың қасынан табылғаныма қуанып тұрмын. Арамызда сіздің халқыңыздың көбірек болғаны дұрыс еді. Ал егер Қара орманнан жүздеген садақшы келсе, тіпті төбем көкке жетер еді-ау. Дәл қазір олар бізге ауадай қажет. Рохирримде жақсы садақшылар көп-ақ, бірақ мына жердегілерінің саны өте аз.

— Садақтан атқанға қазір тым қараңғы, — деді Гимли. — Турасын айтқанда, қазір ұйқының уағы, жатып ұйықтап алу керек. Менің ұйқым келіп тұрғаны соншалық, бұрын-соңды ешқандай гномның осылай ұйықтағысы келгенін естімеппін. Атпен жүру оңай шаруа емес, қажытып жіберді. Бірақ мына қолымдағы балтамның әбден мазасы қашты. Орктардың қылқиған мойындарын көсіліп шауып тастайтын орын беріңдерші, жаным рақаттанып, шаршағаным басылсын.

Уақыт ақырын жылжи берді. Шалғайдағы алқапта әлі де әр жерден жанып жатқан оттар көрінеді. Изенгард әскері де дамыл көрмей жақындап келеді. Оны алаулаған оттардың анық көріне бастағанынан-ақ білуге болады.

Кенет айғайлаған дауыстар шықты. Кіреберіс жақта алаулаған от шоқтары мен бұталар лапылдап жана бастады. Бір сәтте бәрі шашылып, өшіп қалды. Алаңқай жақтан Хорнбургке қарай оқтай зулап келе жатқан біреулер көрінді. Бұл тылдағы қорғаныс үшін артта қалған Уэстфолд әскері болатын.

— Жау таяп қалды! — деп жанұшыра айғай салды олар. — Алқапта сансыз орктарды жер жастандырдық, жебелеріміз де бітіп қалды. Олар бұған тоқтай қояды деу қиын, аздан кейін қайта бас көтерері хақ. Жау әскерінің көпшілігі өзеннің бірнеше жерінен кесіп өтіп, құмырсқадай қаптап келеді. Өздерімен от алып жүрмеу керектігін түсіндірген сияқтымыз.

Түн ортасы болатын. Аспан тас қараңғы, ауаның тып-тыныш бола қалуы да аздан соң дауылдың басталатынан хабар беріп тұрғандай. Күтпеген жерден бұлт арасынан от жарқ ете қалды. Шығыс жақтағы дөңге тармақталған найзағай түсті. Бір сәтке қабырғадағы бақылаушылар алқап пен қабырға арасындағы кеңістік арасын ап-анық көріп үлгерді, айналаға көз қарықтырар жарық түсті, төменде жыбырлаған қара пішіндер, шынымен де, қара құрттай қаптап келеді. Біреулері үп-үлкен болса, ал енді кейбіреулері ұзын бойлы, биік дулығалары мен жоғары көтерілген найзалы сарбаздар екенін бәрі түгел көрді. Жүз-жүзден жаңасы қатарларына келіп қосылып жатқан жалмауыз жау әскері қабырғаға жақындап келеді. Алқап жақтан тағы да күн күркіреп, найзағай жарқылдады. Көзді ашып-жұмғанша нөсер жауын құйып кетті.

Нөсермен қабаттасқан жау садағының жебелері де зуылдап келіп, тасқа тиіп түсіп жатыр. Кейбіреуі десе де өз межесіне дәл тиді. Жау өзінің Хэлм шыңырауына шабуылын бастап кетті. Дегенмен бекініс ішінен тырс еткен дыбыс шықпады, ешқандай жебе сыртқа атылмады.

Шабуыл жасап жатқан жау әскері бір сәтке абдырап тосылып қалды, мына құлаққа ұрған танадай тыныштық, қабырға ішінен ешқандай қимыл-әрекеттің байқалмауы қатты таңдандырды. Қайта-қайта күркіреген күн мен найзағай қараңғылықты жарып жатыр. Бір кезде орктар айғайлап, найзаларын соққылап, қылыштарын қынаптарын шығарып, қабырғаның ішіне қарай жебелерін жаңбырша жаудырды. Марк халқының көздері тас төбесіне шығып, төменге қараумен болды. Алдарындағы алқапқа жайылған қап-қара дән соғыс орағымен орылып, әр бау жалын тіліне оранып жатқандай.

Кернейлер тартылды. Жау алға лап қойды. Кейбіреулері қабырғаға өрмелей бастаса, енді біреулері Хорнбург қақпасына шығаратын жартасқа өрмелеуге тырысты. Жау әскерінің алдыңғы шебінде бойы ұзын орктар, олардың артында Дунледтен келген жабайылар келеді. Жарқ еткен найзағай жау сарбаздарының әрқайсысының сауыты мен дулығасына шағылысты, барлық жерде Изенгард белгісі болып табылатын қолдың таңбасы көрінді. Шабуылдап келе жатқан жау жартастың үстіне шықты да, қақпаға ұмтылды.

Міне, нағыз шайқас енді басталды. Жау әскерін төбеден төмен жауған нөсердей зуылдаған жебелер мен тасты бұршақ қарсы алды. Шабуылдаушылар бір сәт тоқтап қалғандай болды, аздан кейін қайта шабуылға кірісті, тағы да алдыңғы іс-әрекет айна-қатесіз қайталанды. Жау әр тоқтаған сайын, келесі шабуылды теңіз толқыны сияқты жоғарырақ, одан да жоғарырақ ала бастады. Керней тағы да тартылған кезде, ақырған адамдар алға лап қойды. Қалқандарын бастарынан асыра көтеріп ұстаған олар қақпаны сындыру үшін үлкен екі бөренені ұстап жақындай берді. Бөрене көтергендердің артындағы садақшы орктар қабырғаның ішіне қарай өздерінің сұм жебелерін зуылдатып жіберіп жатыр. Ақырында олар қақпа алдына да жетті. Ауыр бөренелермен қақпаны аяусыз тарсылдатып соққылай бастады. Олардың қатарындағы алыптардың біріне тас не жебе тиіп құлаған болса, орктар бірден оның орнын алмастырып, қақпаны дүңкілдеткендерін бір сәтке де тоқтатпады. жау шабуылды үдете берді, үдете берді.

Эомер мен Арагорн қабырға жанында бірге төмен қарап тұр. Ақырған орктар мен қақпаны дүрсілдеткен зілді дауыстардан қақпаға төнген қауіпті тез сезе қойды.

— Кеттік! — деді Арагорн. — Қылыштарымыздың қынаптарынан шығатын уақыты жетті!

Екеуі де төмен қарай құстай ұшты, әр сәт аса маңызды болатын, баспалдақпен жанұшыра жүгірген екеуі Хорнбургтың сыртқы ауласына беттеді. Жолдан өз қастарына қылыш асынған мықты жауынгерлерді ілестіріп алды. Ол жерде батысқа қарай шығуға болатын қосалқы есік бар, шыға салғанда алдарынан жартас көрінді. Үлкен қақпаға апаратын тар соқпақ қабырға мен тік жартас арасынан өтеді екен. Эомер мен Арагорн есіктен атып шықты, артынан сарбаздары келеді. Екі қылыш та қынаптан бір мезгілде жарқ етіп шығарылды.

— Гутвин! — деп ұрандатты Эомер. — Марк үшін Гутвин, алға!

— Андурил! — деп оны іліп әкетті Арагорн. — Андурил, Дунедайн үшін алға!

Жабайы адамдарға олар тұтқиылдан жандарынан тап берді. Андурил біресе төмен, біресе жоғары көтеріліп, бекініс ішінде де, қабырға жақтан да ақ жалынын шашып жатыр.

— Андурил! Андурил шайқасқа шықты! Сындырылып қайта соғылған қылыш қайтадан жарқырап, шайқасқа қосылды!

Естігендерінен естен тана жаздаған жау әскері бөренелерін тастай салып, шайқасуға дайындала бастағандары сол еді, олардың қалқанмен қорғап тұрған қорғаныстарының бір жағы құлап, орктар жан-жаққа шашылып қалды, екіге бөлініп, қабырғаға тақалды. Орк садақшылары жанұшырып атқылай бастады, бірақ атқандарынан гөрі, арттарына қарай-қарай зытып қаша жөнелгендері көбірек болды.

Эомер мен Арагорн бәр сәтке демдерін алып, қақпа алдында тұрып қалды. Шалғайдан тағы да күн күркіреді. Алыстағы, оңтүстік жақтағы тау арасынан найзағай да тынбай жарқылдап жатыр. Солтүстіктен ызғарлы жел соғып, бұлттарды алдына салып қуа жөнелді. Соны күтіп тұрғандай жұлдыздар да жымыңдап пайда бола кетті. Дөң үстіне тіпті ай да шығып, соғыс алаңын қарап жатыр.

— Біз кешігіп жеткен сияқтымыз, — деді Арагорн қақпа жаққа қарады да.

Қақпаның болат білеулері мен үлкен ілмектері иіліп, үзіліп қалыпты, бірнеше бөренесі ажырап кетіпті.

— Бірақ қақпаны күзетіп, ұзақ тұра алмаймыз да, — деді Эомер қарсыласып. — Қараңыз! — Ол беткей жақты нұсқады. Жылғаның ар жағында орктардан және жабайылардан тағы да әскер құрылып жатыр екен. Зуылдап ұшқан жебелер олардың қасындағы тастарға келіп құлап түсіп жатты. — Жүріңіз! Тез ішке кірейік те, қақпаны іш жағынан бекітуге болмас па екен, қарап көрейік.

Олар бұрылды да, тез артқа қарай жүгіре жөнелді. Осы сәтті күтіп өлі сарбаздардың арасында тығылып жатқан бірнеше орк орындарынан атып-атып тұрды да, бұлардың арттарынан жүгіре жөнелді. Екеуі Эомердің аяғының астына жата қалғанда, ол сүрініп кетті де, омақаса құлады. Келесі сәтте орктар оның үстіне жатып алды. Бірақ бұған дейін ешкімнің көзіне ілінбеген кішкентай ғана қара пішін көлеңкеден атып шықты да, қарлығыңқы дауыспен:

— Барук Казад! Казад ай-мену! — деп ұрандатты.

Балта екі рет жарқ етті. Екі орк бассыз қалды. Қалғандары жанұшырып қаша жөнелді.

Арагорн қасына жүгіріп келгенше, Эомер аяғынан тұрып үлгерген болатын. Бүйірден кіретін есікті ішкі жағынан болат білеумен тіреп жапты да, тастарды үйіп тастады. Бәрі ішкі қақпаға кіріп, естерін жиған соң Эомер жан-жағына қарай бастады.

— Глоиннің ұлы Гимли, алғысым шексіз сізге! — деді ол. — Сіздің бізбен шыққаныңызды көрмей қалыппын. Осы жолы шақырылмай келген қонағым ең жақсы досыма айналды. Бұл жерге қайдан тап болдыңыз?

— Мен сіздердің арттарыңыздан еріп отырдым, — деді Гимли. — Ана жабайы адамдарға қарап, мен үшін тым үлкен екендерін ескеріп, тастың үстіне отыра қалып, сіздердің қылыштасқандарыңызды тамашалағанмын.

— Өмірімді сақтап қалғаныңыз үшін сізге не істей аламын? Ол қарызымды өтеу оңай болмайды-ау! — деді Эомер.

— Түн аяқталғанша оның да орайы келіп қалар, — деп күлді гном. — Десе де, менің көңілім тоқ. Морийден шыққалы отыннан басқа ештеңе жармап едім.

— Екеу! — деп Гимли балтасын төмен түсірді. Ол қабырға жақтағы өз орнына қайтып келді.

— Екеу? — деп сұрады Леголас. — Мен бұрын жақсырақ сияқты едім, бірақ қазір сауытым босап қалды. Барлық жебемді тауыстым. Шамамен жиырмасын о дүниеге аттандырған сияқтымын. Алайда ол ормандағы бірнеше жапырақ қана, өкінішке орай.

Аспан тез ашылды да, ай жарқырап, сәулесін шаша бастады. Айдың жарығы Рохан салт аттыларына жарытып көмек бола алмады. Жау саны көбейіп жатқан сияқты, алқапқа саңылау арқылы жаңа жау әскері толассыз қосылып жатыр. Бұлардың жасаған кері шабуылының әсері ұзаққа созылмады. Тек уақытша ғана серпіліс берген секілді. Орктар қақпаға шабуылдарын қайта бастады. Қабырға айналасындағы жау дауысы теңіздегі дауылдай арқырап жатыр. Қабырғаның ана басынан мына басына дейін қиқулаған орктар мен жабайылардың даусы естіледі. Қабырғадағы жақтауға ілмектерді шапшаң лақтырғандары соншалық, бекіністегілер олардың жіптерін кесіп те, кері лақтырып та үлгермей жатыр. Жүздеген ұзын саты қабырғаны жағалай қойылды. Көбісін кері итеріп құлатып тастағандарымен, олардың орындарын басқа бірнешеуі келіп басып жатыр. Оңтүстік ормандардағы маймылдай орктар тез секіріп ішке түсе бастады. Құдды теңіз дауылынан кейін жағаға шығып қалған майда тастар секілді өлгендер мен жаралылар қабырға маңында тау болып үйіліп жатыр. Бұл адам денесінен пайда болған тау еді. Уақыт өткен сайын, жау саны азая қоймады, үсті-үстіне келіп жатыр, толассыз келіп қосылып жатыр.

Рохан халқының бойларынан күштері кетіп, қалжырады. Сауыттары босап, бірде-бір жебелері қалмады, қылыштарының жүзі мұқалып, қалқандарынан да дым қалмады. Арагорн мен Эомер үш рет кері шабуылға шықты, Андурил де үш рет жарқылдап, қабырға маңындағы жауды кері қайтарды.

Бір кезде шыңыраудың төменгі жағынан шу шықты. Орктар көртышқандар секілді ішке кіріп алып, жоғары жақта шайқас басталғанын күтіп жатыр екен. Қабырға күзетшілері сол шайқаста жүргенде, бұлар іштен шығып жайратуды жоспарлапты. Міне, енді олар шыңыраудың ішінде, қабырға ішіндегі күзетпен мидай араласып, шайқасты іштен жүргізе бастады.

Жартас жақтан жантүршігерлік айғай салып, Гимли қабырғадан секіріп түсті.

— Казад! Казад!

Ол өзі үшін жұмыс тапты.

— Әй! — деп айғай салды ол. — Орктар қабырға ішінде. Әй! Леголас! Мұнда! Мұнда екеумізге жетерлік жұмыс бар! Казад ай-мену!

Хорнбург қабырғасында тұрған Гамлинг гномның жанұшырған айғайын естіді де:

— Орктар шыңырауда! — деп айғай салды. — Хэлм! Хэлм! Хэмлингтер, алға!

Ол айғайлаған күйі баспалдақпен төмен жүгіре жөнелгенде, артынан бірнеше уэстфолдтықтар қоса жүгірді.

Олардың күйрете соққан соққыларын күтпеген орктар дірілдеп қоя берді. Қас қағым сәтте олар тар аңғарға қуылып тығылды да, сол жерде өз тағдырларымен бетпе-бет келді. Біразының бастарын шауып тастады, ал енді кейбіреулерін биік жартастан төмен қарай лақтырды.

— Жиырма бір! — деп Гимли қуана дауыстады да, соңғы қалған бір орктың басын шауып түсірді. — Менің есебім өсіп келеді, Леголас шебер.

— Бізге мына көртышқандардың жасаған тесігін бітеп тастау керек, — деді Гамлинг. — Таспен жұмыс жасауда гномдарға тең келері жоқ деп естігенмін. Шебер, бізге көмек беріңіз!

— Біз тастарды не жалаңаш қолымызбен, не соғысқа шығатын балтамызбен өңдемейміз, — деді Гимли. — Дегенмен қолымнан келгенше жәрдем беремін, әрине.

Олар тапқандарынша жұмыр тастар мен жартас сынықтарын жинап алды да, Гимлидің басқаруымен уэстфолдтықтар жерасты каналының ішкі жағын қалап шықты, тек өте тар саңылау қалдырып кетті. Терең жылға бірден жиналған судан буырқанып шыға келді де, жартастар арасында тоғандар түзе бастады.

— Жоғары жақ құрғақ болады, — деді Гимли. — Жүріңіз, Гамлинг, қабырға жақта не болып жатқанын тексерейік.

Ол жоғары шыққан кезде Леголастың қасында Эомер мен Арагорн тұрғанын көрді. Эльф өзінің ұзын пышағын сүртіп тұр екен. Жерасты каналы арқылы ішке кіру жоспарлары жүзеге аспай қалған соң жаудың шабуылы бір сәтке тоқтап қалған сияқты.

— Жиырма бір! — деді Гимли.

— Жақсы! — деді Леголас. — Менің есебім де сенікімен шамалап қалды. Мына жерде пышағыма жұмыс табылды.

Эомер мен Арагорн шаршап, қылыштарына сүйеніп тұр. Бір кезде соғыс дабылы қайта қағылды. Әйтсе де Хорнбург теңіздегі арал секілді шабуылдарға төтеп беріп тұр. Оның қақпалары қирап, үйінді ішінде тұрғанымен, ішкі жағынан қойылған болат білеулер мен тас үйіндісін ешкім бұзып өте алмады.

Арагорн аспанға қарап еді, көмескілене бастаған жұлдыздар мен ай алқапты қоршап жатқан дөңдерге, батысқа қарай кетіп барады екен.

— Мына түн жылдан да ұзақ болды ғой, — деді ол. — Күн қашан шығар екен?

— Таң атуға жақын қалды, — деді Арагорнмен қатар қабырғаға шыққан Гамлинг. — Өкінішке орай, сол таң бізге ешқандай да жақсы үміт сыйламай ма деп қорқамын.

— Қалай болған күнде де, жаңа күн халыққа болмашы болса да, жақсы үміт сыйлайды, әсте үмітіңізді үзбеңіз –деді Арагорн.

— Мына Изенгардтың жексұрындары, жартылай орк, жартылай жабайылар, Саруманның зұлым сиқырының туындылары күннен де қорықпайды ғой, — деді Гамлинг. — Дөңдегі қаптап жүрген жабайылар да тайсалмайды. Дауыстарын естіп жатқан жоқсыз ба?

— Әрине, ақырған дауыстарын естіп отырмын, — деді Эомер. — Десе де, олардың дауыстары аң мен құстың қиқуларына ұқсайтын сияқты.

— Олардың көпшілігі Дунленд тілінде айғайлап жатыр, — деп жауап берді Гамлинг. — Бұл тіл маған жақсы таныс. Бұл — барлық жаратылыстың көне тілі, баяғы замандарда Марк алқабының көп бөлігінде дәл осы тілде сөйлеген. Құлақ салып көріңдерші! Олар бізді жек көреді. Біздің мына аянышты халімізге қуанып жатыр, тіпті тағдырымыздың немен бітетінін алдын ала білетін сияқты.

— Патша! Патша! — деп айғайлап жатыр олар. — Біз сендердің патшаларыңды қолға түсіреміз! Форгойлге өлім келсін! Сабанбастарға өлім тілейміз! Солтүстікті тонаушылар өлсін! — Олар бізді осылай атайды. Бес жүз жыл өткеніне қарамастан, әлі де өкпелері қара қазандай! Гондор әміршілерінің Маркті жас Эорлге беріп, онымен одақ құрғанын ұмытпайды. Саруман сол ескі жараның бетін тырнап қайта ашып, отқа май шашып отыр. Олар бір көтерілсе, бәрін жайпап кетеді, қарқындары қатты, өздері аса қауіпті әрі қатыгез халық. Таң атса да, кеш батса да, оларға еш айырмашылығы жоқ, бір қадам да кері шегінбейді. Көксегендері — Теоденді қолға түсіру. Не болмаса осы соғыс алаңында өздері ажал құшып, жер жастанғанда ғана тынышталатын болады.

— Қалай болған күнде де, жаңа күнге сену керек, бір жақсы хабар болады деп үміттенейік, — деді Арагорн. — Хорнбургті сарбаздар қорғап тұрғанда, ешкім де оны басып ала алмайды делінген емес пе?

— Минстрелдер солай дейтін, — деді Эомер.

— Ендеше, солардың сөзін аяқ асты етпейік, кеудемізде жанымыз барда қорғайық және үмітімізді еш жоғалтпайық!

Дәл сол уақытта соғыс дабылы қағылды. Кернейлер даңғырлап тартылды да, азан-қазан қайта басталды. Атыс-шабыс, дүрсілдеген дауыстардан құлақ тұнады. Тағы да әр жерден жалын лапылдап, қою түтін аспанға бұрқ етіп көтерілді. Терең жылғаның суы буырқанып, долдана көбіктеніп, арнасынан асып алға атылды. Енді олардың жолында ешқандай нәрсе де, ешкім де бөгет бола алмады. Қабырғада үңірейген тесік пайда болды да, құрттай қаптаған Саруманның қалың қолы ішке лап қойды.

— Саурманның тағы бір айласы! — деп айғай салды Арагорн. — Олар тағы да жерасты жолын пайдаланып, біз әңгімеге алданып отырғанда, дәл аяғымыздың астынан Ортханктың отын жағыпты. — Элендил! Элендил! — деген күйі үңірейген тесікке қарай тұра ұмтылды. Қабырға жақтан да, оның саңылауынан да, құмды жағаға үйіп тастап жатқан қара адуын толқын секілді шапқыншылар тоқтаусыз ішке өтіп жатыр. Бекініс құлады. Кейбір салт аттылар шыңыраудың ішкі жағына қарай өтіп, бас сауғалауға тырысты. Қайтпас қайсар ержүрек салт аттылар үңгір аузына келгенге дейін шайқасып, мерт болғаны сол жерде аяқ астында тапталып қалуда. Ал жолы болғандары қамал ішіне кіріп үлгерген.

Қабырға жақтан Хорнбург қақпасына көтерілетін тік тасты беткей бар болатын. Арагорн дәл сол жерде тұр. Қолындағы алмас қылыш Андурилі жарқырап, жауының зәресін ұшыруда. Ол тұрған жерге жау келуге батпайды, жүректері дауалап, оған қарсы шайқаса да алмай, дымдары бітті. Сол аз уақытты пайдаланып, Арагорнның жанынан қабырға қорғаушылары қамал ішіне тездетіп өтіп жатыр. Баспалдақтың жоғары жағында қасқиып Леголас тұр. Адырнасындағы ең соңғы жебесін баспалдаққа көтерілмек болған оркқа жіберуге дайын.

— Аяғы жеткендердің барлығы ішке өтті, Арагорн! — деп айғайлады ол. — Көтеріліңіз жоғарыға!

Арагорн бұрылды да, баспалдақпен жоғары жүгіре жөнелді. Бірақ қалжырап, әлі біткен оның аяғы бір-біріне шалынысып, етпетінен құлап түсті. Ашкөзденіп, жалақтап, осыны күтіп тұрған жау алға лап қойды. Орктар айғайлап жоғары қарай көтеріліп келеді. Барлығының бір ғана мақсаты бар — Арагорнды қолға түсіру. Сондықтан қолын алға созған олар тоқтамастан, тез жетуге тырысып бағуда. Ең алдыңғы орк Леголастың жебесінен өз ажалын тапты, бірақ оның артындағылар оның үстінен аттап өтіп, жүгіріп келеді. Дәл сол сәтте жоғарыдан түскен ауыр тас олардың жолын бөгеді. Баспалдақпен домалаған тас жолындағы орктарды жаншып, таптап, төмен қарай заулап барады. Осыны пайдаланған Арагорн де есікке жетті-ау. Ол кіре салысымен, іштегілер есікті тез бекітіп алды.

— Достарым, халіміз мүшкіл, — деді ол маңдайынан су боп аққан терді қолымен сүртіп.

— Өте жаман, — деп келісті Леголас. — Бірақ сіз барда, менің үмітім де өлмес. Гимли қайда?

— Білмеймін, — деді Арагорн. — Соңғы рет оны қабырға жанындағы қақтығыста көргенмін, содан кейін жау арамызды бөліп жіберді.

— Бұл жақсы емес, — деді Леголас.

— Ол мықты, өз-өзін қорғай алады, — деді Арагорн. Оны үңгірге жетті деп үміттенейік. Егер ол сол жерге жете алса, жағдайы бізге қарағанда қауіпсіз болады. Ондай орын гномға ұнамауы мүмкін емес.

— Ылайым солай болса екен деп үміттенемін, — деп келіскен сыңай танытты Леголас. — Дегенмен оның өзімізбен бірге болғаны дұрысырақ болар еді. Мен Гимли шеберге қанжығама отыз тоғыз оркты байлағанымды айтқым келіп еді.

— Егер ол үңгірге жетіп алса, сіздің ұпайыңызды он орап түседі-ау, — деді Арагорн күліп. — Мен бұрын-соңды балтаны соншалықты керемет қолданған жанды көрген емеспін.

— Маған жебе керек, сауытым босап қалды. Мына таң қашан атады екен, жебелерді далаға жібергенше, дәлдеп көздеп ататын едім, — деді Леголас.

Арагорн қамал ішімен жүріп өтті. Эомердің Хорнбург қамалына кіре алмағанын көріп, қатты қапаланды.

— Жоқ, ол қабырға жақтан оралмады, — деді уэстфолдтықтардың бірі. — Соңғы рет мен оның сарбаздарды жинап, қамалға кіруге тырысып жатанын көргенмін. Қасында Гамлинг пен гном Гимли болған. Өкінішке орай, мен оларға ілесе алмай қалдым.

Арагорн ішкі аула арқылы өтіп, биік мұнараның төбесіне көтерілді. Тар терезенің алдында патша алқап жақтан көз алмай қарап тұр екен.

— Арагорн, не хабар? Жағдай қалай? — деп сұрады.

— Қабырғада тесік пайда болды да, жау ішке өтті. Бекініс құлады. Дегенмен әскердің көп бөлігі қамалға кіріп үлгерді.

— Эомер осында ма?

— Жоқ, әміршім. Бірақ сіздің әскерлеріңіздің басым бөлігі шыңырауға кері шегініпті, кейбіреулер Эомердің сол жерде болғанын айтып жатыр. Тар аңғарда олар жауға тойтарыс беріп, үңгірге өтіп кете алады. Ал одан әрі неге үміттенуге болатынын, өкінішке орай, мен нақты айта алмаймын.

— Олар сол жерге жетіп алса, жағдайлары біздікінен әлдеқайда жақсы болмақ. Барлық қор сонда ғой. Жартас арасындағы саңылаулар есебінен ауа да анағұрлым таза. Егер үңгірді батыл адамдар күзететін болса, ешкім де бұзып өте алмайды. Сондықтан Эомер жете алса, ұзақ уақыт тойтарыс беріп тұра алады.

— Орктар Ортханк сиқырын пайдаланды, әміршім, — деді Арагорн. — Жарылыс пен отты пайдаланып, қабырғаны бұзып өтті. Қабырғадан айырылып қалғанымыз да сол. Дәл сол тәсілді қолданса, үңгірді де басып алулары әбден мүмкін. Бірақ біздің қазір бар ойымыз өзіміздің қауіпсіздігімізді қамтамасыз ету болып тұр.

— Мен мына зынданда жатып әбден құса болдым, тұншығып барамын, — деді Теоден. — Қолыма найзамды алып, әскерімнің алдында жүріп, кең алқапта көсіліп бір шаба алсам ғой, шіркін-ай! Сонда ғана мына шайқастың дәмін сезіп, жеңістің ауылын жақындатар ма едім! Ал мына жерде тығылып отырған менен не пайда?

— Қалай болған күнде де сізді бұл жерде Марктің ең мықты қамалы қорғап тұр, — деді Арагорн. — Бұл жерде біз сізді Эдорас пен Дунхарроу тауына апарғаннан да жақсырақ қорғай аламыз деген үміт басым.

— Хорнбургті ешқашан шапқыншыларға берілмеген деседі, — деді Теоден. — Бірақ мына жағдайда менің жүрегіме күдік кіріп, көңілімнен мазасыздық кетпей тұр. Әлем бір орнында тұрмайды, күн сайын өзгереді. Бұрын қауіпсіз әрі мықты делінген нәрсе, қазір олай емес, қауіпсіз ештеңе жоқ. Бұл қамал осынша қастандық пен зұлымдық бойларын жайлаған жойқын күшке, құмырсқадай құжынаған жауға қалай төтеп бере алмақ? Егер Изенгардтың осынша күш жинағанын білсем, Гэндальфтың түрлі өнеріне де қарамастан, мен бұл шайқасқа өз келісімімді бермес едім. Оның кеңесі күндізгі жарық кезінде үмітке толы еді, ал дәл қазір негізсіз болып тұр.

— Бәрі біткен жоқ қой әлі, әміршім, Гэндальфті қателесті деп сөге көрмеңіз, — деді Арагорн.

— Бұл біздің соңғы сағаттарымыз болса керек, күніміздің сөнуіне көп қалмады, — деді Теоден. — Мен ініне тығылған кәрі борсық секілді осы жерде қолға түскім келмейді. Хасуфель, Ақ жал және менің күзетімнің аттары осы ішкі аулада. Таң атқан кезде мен Хэлм мүйізін тартуға бұйрық беремін, сосын өзім алдыңғы шепке шығамын. Араторн ұлы, менімен барасыз ба? Мүмкін жау шебін бұзып өтіп кетерміз, не сол жерде батырларша, ерлік істері ән болып шырқалатын қолбасшылардай ажал құшармыз. Біздің бұл тағдырымызды жырлайтын біреу-міреу тірі қалар деп үміттенемін.

— Әрине, мен сізбен барамын, — деді Арагорн.

Содан кейін патшаның рұқсатын алды да, қамал қабырғасына қайтып келді, оның о басы мен мына басын шеңбер жасап жүріп келді. Жауынгерлердің рухын көтеріп, жарақаттанғандарға көмек берді, қатты шабуыл болған жерлерді тексерді. Артынан Леголас еріп келеді. Төменнен от ұшқындары жоғары көтеріліп жатыр. Қабырға жақтауына жіп лақтырып, сатыларын қойған орктар үсті-үстіне тоқтамастан, жоғары өрмелеп шығуға тырысып жатыр. Ал қамал қорғаушылары жан дәрмен оларды төмен түсірумен, сатыларын құлатумен болды. Шайқас бір сәтке де толастамастан, дамылсыз жүруде.

Ақырында Арагорн жау жебелері толып қалған үлкен қақпа алдына келді. Алға ұмтылған кезде аспанның шығыс жағының бозара бастағанын көзі шалды. Ол оң қолын көтеріп, келісім белгісін көрсетті.

Орктар қиқулап, айғайға басты:

— Түс төменге! Түс, қане! — десті олар. — Сөйлескің келсе, неге төмен түспейсің? Өзіңмен бірге патшаңды ала кел! Біз — жауынгер Урук-Хай сарбаздарымыз! Егер патшаң шықпаса, тығылып жатқан інінен өзіміз суырып аламыз. Сужүрек патшаңды шығар, қане!

— Патша осында және ол өз еркімен шығады, — деді Арагорн.

— Ендеше, бұл жерде сенің не жұмысың бар? — деп сұрады орктар. — Неменеге жылтыңдап, тесіктен сығалап қарап тұрсың? Әскеріміздің күшін көріп алғың келіп тұр ма? Біз — жауынгер Урук-хай сарбаздарымыз!

— Менің атқан таңды көргім келеді, — деді Арагорн.

— Таңнан не күтесің? Не береді ол саған? — деп оны мазақтап орктар рахаттанып күліп алды. — Біз Урук-Хай сарбаздары, не түніңе, не күніңе, дауылың мен бораныңа да қарамаймыз, бізді ештеңе де тоқтата алмайды! Күндіз қалай өлтірсек, түнде де дәл солай жандарыңды жаһаннамға жібереміз! Ал, айтшы, қане, саған атқан таңнан не үміт, не қайыр?

— Жаңа күннің не әкелетінін ешкім білмейді, — деді Арагорн. — Бастарыңа жамандық шақырмай, табандарыңды жалтыратыңдар!

— Жаның барда, төмен түс не болмаса сені қазір атып түсіреміз! — деді орктар айғайлап. — Ешқандай келіссөз болмайды! Сенің бізге ұсынар дәнемең де жоқ!

— Менің әлі де болса, айтарым бар, — деді Арагорн. — Хорнбургті осы күнге дейін ешкім ала алмаған. Сендерге де бұйырмайды. Тірі қалғыларың келсе, көздеріңді құртыңдар! Араларыңда қожайындарыңа не болғанын айтатын бірде-бір тірі жан қалмайды! Өздеріңді не күтіп тұрғанын да білмейсіңдер!

Жау әскерінің алдында өзін соншалықты сенімді ұстаған Арагорн өктем сөйлеп тұр, оның зілді дауысынан кейбір жабайылардың ауыздарына құм құйылып, жан-жақтарына алақтап, біреулері алқап жаққа, ал енді біреулері аспанға қарай бастады. Бірақ орктар ғана дым болмағандай, қарқылдап күлді де, ішке қарай жебелерін қарша бората жөнелді. Арагорн тез басып, қалтарысқа кіріп кетті.

Көзді ашып-жұмғанша, қатты дүрсіл естілді де, от жарқ ете қалды, қазір ғана Арагорн тұрған қақпа үстіндегі белдеу құлап түсті. Айналаны түтін мен қалың шаң басты. Ештеңені көру мүмкін болмай қалды.

Қақпа сыртындағы бекіністің барлығы құлап, күркіреген дауыспен жермен-жексен болды. Арагорн патша мұнарасына қарай жанұшыра жүгіре жөнелді.

Белдеу құлай салысымен, орктар қамал ішіне шабуылдап, лап қоюға тырысты. Алайда сол сәтте олардың артынан алыстан салқын желдің лебі келіп жетті, ақырындап төмен жақтан түрлі ұрандатқан дауыстар да естіле бастады. Орктар мұндайды күтпегендіктен, не істерлерін білмей абдырап қалды. Осындай сапырылысқан сәтте мұнара жақтан Хэлм мүйізінің құлақты жарған дауысы естілді.

Төменде тұрғанның барлығы бұл дауыстан дірілдеп қоя берді. Орктар құлақтарын басқан күйі, жерге құлап түсіп жатыр. Шыңыраудың түбінен жаңғырықпен келіп жеткен дауыстың қаттылығы соншалық, әр жартаста хабаршы тұрғандай болды. Ал қабырғадағы адамдар не болғанын түсіне алмай, құлақтарын түріп тыңдап тұр. Жаңғырық тоқтар емес. Дөң арасынан Хэлм мүйізінің қайта-қайта тартылған дауысы жетіп жатыр. Жауап ретінде тартылған өзге де мүйіз дауыстары бір-бірін жалғастырып, іліп әкетуде. Олардың дауыстарынан еркіндік пен батылдық сезіледі.

— Хэлм! Хэлм! — деп ұрандатты салт аттылар. — Хэлм шайқасқа шықты! Хэлм Теоден патша үшін шайқасқа шықты!

Дәл осындай ұранмен бір кезде Теоден патшаның өзі де көрінді. Астына мінген аты қардай аппақ, сауыты сап-сары алтын түстес, ал найзасы кез келгеннің мысын басатын ұп-ұзын екен. Оның оң жағында Элендил ұрпағы Арагорн, ал артында жас Эорл үйінің сарбаздары келеді. Аспан ашылып, түн де ғайып болыпты.

— Алға, эорлингтер!

Қатты айғаймен, бойларындағы бар ашу-ызларын сыртқа шығарып, жаудан кек алу үшін сарбаздар жауға тап берді. Төмен қарай құстай ұшып, Изенгард әскерін көктен түскен қырандай, дауыл болып соққан желдей жапыра жөнелді. Шыңырау түбінен айғайлар естіліп, үңгірден шыққан адамдар да оларға қосылып, жауды тықсыра бастады.

Патша мен оның қасындағы сарбаздар тоқтамастан алға шауып барады. Жау әскері олардың алдына түсіп алып, тым-тырақай қашып келеді. Не орктар, не жабайы адамдар қарсы келе алмады, оған дәрмендері де, күштері де жетпейтін еді. Алқапты бетке алып жүгірген жау әскерінің арқалары салт аттылардың найзалары мен қылыштарының нысанына айналды. Күндізгі жарықта олардың көз алдарында сұмдық әрі ғажап бір түсініксіз сурет көріне бастады.

Теоден патша Хэлм қақпасының алдына шықты да, сол жерге тоқтады. Дала жап-жарық, күн күшіне мінген. Оның сәулелері өркеш-өркеш дөңнің үстіне түсіп, жарқырап жатыр. Салт аттылар үндеместен төмендегі алқаптан көз алмай қарап тұр.

Айнала адам танымастай өзгерген. Бұрын жасыл шалғын мен дөңдер болған кең алқап қалың орманға айналыпты. Қатар-қатар тізілген үлкен ағаштар үнсіз бақылайды, бір-бірімен шатасқан бұтақтары, сұр шалған бастарын иіп тұр, ал майысқан тамырлары көк шөпке кіріп жатыр. Араларына күн көзі түспей, қараңғылық билеп алған. Аңғардан шығар жер мен атауы жоқ, ғайыптан пайда болған жұмбақ орман арасын жарты шақырымға жетер-жетпес ашық кеңістік бөліп тұр. Ол ашық кеңістікті Хэлм қақпасынан шығып, төменге жанұшыра, патша мен ағаштардан бас сауғалай қашқан Саруманның әскері толтырды, сүт пісірім уақытта аңғарда бірде-бір жау әскері қалмады. Бірақ әрі қарай қашқындар торға түскен шыбындай әрі-бері сабылып, тығыларға тесік таппады. Тым сырғанақ болғандықтан қабырғаның құлама жартасына шыға алмай, өрмелегендері жарты жолдан қайта домалап, жерге құлап жатты. Шығыс жақтағы қабырға тік әрі тасты еді, батыс жақтан мүлдем үміт жоқ, ол жақтан ажал тықсыртып қуып келеді.

Кенет қырқаның үстінде салт атты пайда бола кетті. Шығып келе жатқан күн сәулесімен үстіндегі аппақ киімі шағылысып тұр. Төмендегі дөң жақтан мүйіз дауысы естілді. Салт аттының артынан ерген мыңдаған жаяу әскер қылыштарын жарқыратап жылдам төмен түсе бастады. Олардың арасында биік бойлы, алып денелі бір жаратылыс иесі болды. Оның қолында қызыл қалқан бар екен. Беткейдің шетіне келген кезде ол үлкен мүйізді еріндеріне жақындатты да, бар күшімен үрлей бастады.

— Эркенбранд! — деп айғай салды салт аттылар. — Бұл Эркенбранд!

— Ақ салт аттыға қараңдар! — деп айғай салды Леголас. — Мынауың сиқырдың нағыз өзі ғой! Оның сиқырының күші бітпей тұрғанда, орманды көргім келеді. Жүріңдер!

Изенгард әскерінің тіптен мазалары қашты, енді олар баратын жер таппай, зәрелері зәр түбіне кетті. Мұнара жақтан тағы да мүйіз дауысы естілді. Аңғардың тұсынан патшаның әскері шабуылға шықты. Дөң жақтан Уэстфолд қолбасшысы Эркенбрандтың әскері жауға тап берді. Тура таудан түскен бұғыдай беткейді бетке алған Көлеңкені қуып жетуші шауып келеді. Оның үстіндегі салт аттыны көрген жау есінен айырылды. Жабайы адамдардың жүруге шамалары келмей, оның алдында тізе бүгіп, орылған шөптей бірінен кейін бірі құлай бастады. Орктар қолындағы қалқандары мен найзаларын тастай сала, бас сауғалап, сай мен тасты аралап кезіп жүр. Олар жел қуған қара бұлт секілді алды-арттарына қарамай зытып барады. Айғайлаған күйі жау әскері ағаштардың көлеңкесіне кіріп кетіп жатыр, алайда ол көлеңкеден тірі шыққан бірде-бір тірі жан иесі болмады.