Дайындаған: Елмұрат Ораз

 

«Шабыт» баспасы

Алматы, 2022

Гүлнәр қыз

Бисмилла сөздің патшасы,

Әдеп емес әр істі

Бейбисмилла бастаса.

Бисмилламен басталар

Әр жұмыстың нақ басы.

Құранның сөзі қатасыз,

Кітаптың бар-дүр қосары.

Бұл дүниеден көшеді

Бір Құдайдан басқасы.

10 Көрінген көзге жаладан

Адамның бар ма қашпасы.

Аз ғана ермек етейін,

Болсын сөздің бастасы.

Жігіттің көңілі қамығар,

Жаман болса ашынасы.

Өлеңнің көбі ойымда,

Асы-жапы пендеміз

Күнәһым көп мойнымда.

Талай дастан шығардым

20 Келтіріп сөзін орынға.

Және бір дастан жазғалы

Қалам алдым қолыма,

Өлең-жырды осылай

Үйір қып алдым бойыма.

Жаратқан Алла бір Құдай,

Көңілдің ашқын жолын да.

Тірлікте қайыр қылғаның,

Қиын жерге барғанда

Тиеді нақты қолыңа.

30 Жылағанды жұбатса,

Сақыға қосар оны да.

Әзелде тағдыр жаратқан,

Мұратқа жетсін талаптан.

Не патша кетті дүниеден,

Аузына жанды қаратқан.

Бұл дүние кең сарай,

Өтпеген жан жоқ сынақтан.

Ақыры бір күн кемшілік

Бай болсаң да манаптан.

40 Баста жазған несібе,

Жетіледі себеппен.

Дүниеге келген адамзат

Ілінеді сынаққа.

Он бір жасқа келгенде

Айналдым оқушы талапқа,

Он сегізге келгенде

Түйсіндім барша азапқа.

Жиырма екіге келгенде

Айналдым өлең тарапқа.

50 Бұйырған бізге несібе,

Осыдан болған себеп те.

Дүние жалған опасыз,

Салған салмақ нелерге.

Ақын ныспым жайылды

Жоғары менен төменге.

Талай өлең шығардым,

Мәлім болса көп елге.

Әуелден ұстаз болса құр,

Дүние талап өнерге

60 Осы сөзді шығардым

Елу екіге келгенде.

Бұрынғылардың нұсқасы

Себеп болды демеуге.

Үш дастан бұрын шығардым,

Айтайын оны мен енді.

Біреуі — «Шынның патшасы»,

Екінші — «Аяр» деген-ді.

Үшіншіде— «Түснама»,

Қолға алдым осы өлеңді.

70 Осы сөзді бастадым

Қылмаққа сөзін шеберлі.

Өлеңге жаман өшіктім,

Қолға алдым мен мұны енді.

Ілімді Құдай берген соң,

Шашайын халыққа өнерді.

Сөз қылайын аз ғана

«Ғалат, Гүлнәр» дегенді.

Пенденің ризық несібін

Құдайдың өзі береді.

80 Баршаға қамқор бір Құдай,

Құдіреті шебер-ді.

Айтайын «Ғалат, Гүлнәрді»,

Басқаның не керегі.

Жас келді елу екіге,

Сөзімнің шықты кетігі.

Айтқанменен келмейді

Бұрынғы сөздің ұраны-ай,

Жад қылалық Құданы-ай.

Өлеңнің түстім соңына,

90 Ешкімнің сөзін бұза алмай.

Басқа жағын келтіріп,

Айтайын сөзді ұзамай.

Жанары кеміп көзімнің,

Әйнексіз қалдым сыза алмай.

Салсүйек болып қалыппын,

Жатырмын әлі тұра алмай.

Тыңлап отыр, жақсылар,

Айтайын бастап мынаны-ай.

Әлқисса, ілгері өткен заманда бір кедей жігіт бар еді. Өзі жалқау молла еді. «Менің ырыздығыма Құдайдың өзі қарыздар екен» деп жұмыс істемей жата береді екен. Күндерде бір күні аштан өлетін болған соң «мен жатып өлгенше, жүріп өлейін» деп, қиялданып бет алдына жүріп кетті. Нұсқасы өте сұлу екен, мазмұны мынадай.

Заманда өткен ілгері,

100 Бір сұлу жігіт бар екен,

Келіскен сипат түрлері.

Жалқаулықпен жатады,

Жұмыссыз күндіз-түндері.

Құранды, аз ғылым оқыған

Жақсы әлім молла өзі.

Құдіреті күшті бір Құдай

Әр күйге салар пендені.

Ешбір жұмыс қылмайды,

Тәкбір қылар Аллаға.

110 Сермесең қылышы келеді,

Үсынған өзі кәллаға.

Бір жаратқан Құдайым

Ризығын берер әммаға.

Құдіретіне оңай-ды,

Қиын жұмыс пендеге.

Қамсыз өскен пенде емес,

Тағы да дейміз әр неме.

Күллі жанды жануар

Ризығына Егем қарыздар.

120 Жеткізіп тұрар дембе-дем,

Себепші өзі Бір уа Бар.

Шын ниетпен тілесең,

Тарықтырмас Зұлжалал.

Айламен қылсаң көп пайда,

Ақыры болар іс залал.

Аз дәулетке шайқалған,

Ақыры болар құры зар.

Көп нұсқада имамдар

Қиямет жолдас демек-ті,

130 Қылған екен бейзинһар,

Қалыпта тұрмас адамзат,

Ниеті демде бұзылар.

Жаман болсын демейді,

Әркімнің ұлы-қызы бар.

Азапсыз жұмыс жоқ,

Бұрынғылардың ісі бар,

Пендеміз асы, күнәһар

Дүние десе қызығар.

Кітапта осы дерегі,

140 «Еріншек молла» деуші еді,

Аты Ғалат дер еді.

Әзелде тағдыр жазғанды

Себеппен пенде көреді.

Өз елінде тұра алмай,

Дүниесін құра алмай,

Бет алдына жөнеді.

Шаһардың жайын білмейтін,

Жапанда жатқан ел еді.

Айтқаны болмас адамның,

150 Дегені болар Алланың.

Неше дүркін жол жүріп,

Аз ғана емес мол жүріп,

Дабылға жетіп келеді.

Дабылда тұрған патшаның

Атын Қадым дер еді.

Бір ұл, жалғыз қызы бар

Алдындағы көдегі.

Шыққан екен сейілге,

Қарсы келді о да енді.

160 Бірін-бірі байқады,

Қарама-қарсы кеп еді.

Амандасып тұрысып,

Бірін-бірі көреді.

— Амансыз ба, мырза! — деп,

Қолының ұшын береді.

«Сіз-бізбенен» әр сөздің

Өтіп жатыр кезегі.

Жүректің қылы қимылдап

Балқытып барад денені.

170 Шаһ қызы көзі көрмеген

Ол сықылды баланы.

Ғалатқа жүзін туралап

Гүлнәрдың айтқан өлеңі.

— Тыңдасаң, менің айтар арызым бар,

Сөзді ұғынып жүзіме назарың сал.

Бұл шаһар адамына ұқсамайсыз,

Сен маған нәсіліңді қылғын изһар.

Бәріміз адамзаттың баласымыз,

Сұрамақ әл-жайды болмайды ар.

180 Бұ жердің адамына ұқсамайсыз,

Кеп тұрсың, көкем, қай шаһардан?

Көрінген иә болмаса көрімбісің,

Гөһ Қаптан мұнда келген перімісің?

Қауіптің, иә қуаныштың бірі боп тұр,

Көзіме әжеп қайран көрінесің.

Өз атым Гүлнәр сұлу, хан қызымын,

Ерке өскен Қадымшаның жалғызымын.

Мен жеке, Құдай жалғыз, салтаң жүрмін,

Шаһардың күйеуі бар бар қызының.

190 Адамдар сөз салдырды, тигенім жоқ,

Падиша, бек, уәзір, ханның ұлын,

Олардың ешбірін де қаламадым,

Алынып табиғатым қалды бұрын.

«Бір жігіт алыстан кеп жолығар» деп,

Бір түсті көріп едім өткен түннен.

Жаббар Хақ көз жасымды қабыл әйлап,

Шырағым, кеп қалмаса менің мұным.

Нетеді есіркесең, тұрмын жылап,

Сөзімді қабыл көрсең, көңілің ұнап.

200 Өзімнің өзгеге жоқ сыбағамсың,

Құдайдан қатарым деп алдым сұрап.

Көңілің шыныменен менде болса,

Сабыр қып нағып, қалқам, тұрсың шыдап?

Қайрылып екі ашық жар сөйлессе,

Жарасар тең құрбыға күлмек, ойнап.

Жолдасым, шаһарда ма, Дәштемісің,

Пінһан қып кім жасырар ішкі сырын.

Қасымда жақын тұрып қайрылмайсың,

Бармай ма шын ашық жар тастап ісін.

210 Мен көрген жан емессің бұрыннан-ақ,

Гүлнәр деп келемісің іздеп сұрап.

Гүлнәр қыз осыны айтты бойы балқып,

Есі ауып түсіп қалды аттан құлап.

Осылай деп ол Гүлнәр: «Қанша патша балаларын көрсем де, мұндай сұлу баланы көрмедім ғой. Қалаға апарып моншаға шомылдырып, таза киіндіріп, алтын сарайда әңгелектей домалатып ойнап, ыстық жүректің жалынына басып-басып, бетін сүйіп отыратын бала екен-ау», — деді. Есі кетіп құмар болды.

Осылдай деп ол Гүлнәр

Аттан құлап қалады.

Тұла бойын балқытты

Ашықтықтың шарары.

Тұла бойы мең-зең боп,

Қалтырап кетіп барады.

220 Соны көріп Ғалаттың

Қалмады сабыр-қарары.

Ентелей басып Гүлнәрдің

Қасына жетіп барады.

Мұның да босап мойыны,

Әл-қуаты қалмады.

Ғалатнама жетеді,

Гүлнәрдің басын көтерді.

Жүзіне түсіп назары

Есінен бұ да кетеді.

230 Қызметінде Гүлнәрдың

Қырық қыз еді нөкері,

Зембілге салып көтеріп,

Сарайға алып кетеді.

Қызды алып кетті сарайға,

Ғалат қалды далада.

Ол хор болса, бұл — пері,

Танысуға екеуі

Есі мен түсін білмеді.

Сөз мәнісін ашпады,

240 Болып кетті басқамен,

Сол жерде Ғалатнаманың

Бетін жауып тастады.

Бұл хабарды білмеді

Шаһардағы Дәштағы.

Бір кеш-күндіз өткенше

Гүлнәр қыз көзін ашпады.

Бұл енді тұрсын сонымен,

Баудағы Ғалатнамадан

Азырақ айтып тасталы.

250 Орнынан тұрып ер Ғалат

Ойланды енді қашқалы.

Кетіп қалған қырық қыз,

Ғалат жатыр шарбақта.

Түн өтіп, күндіз боп еді,

Қарады тұрып жан-жаққа.

Қол жетсе таза алтынды

Әркім де құмар алмаққа.

Өзіне-өзі айтады:

«Асы адамға алдатпа!»

260 Ғалатнама тұрады,

Жан-жаққа назар қылады.

«Біреу мені байқар» деп,

«Патшаға барып айтар» деп,

Көңілінде болды күмәні.

Түскен жоқ әлі есіне,

Қауіп қылды көрген ісіне.

Ақылынан айрылып,

Шаһардың келді ішіне.

Көшеде жүрді сандалып,

270 Айтпады сырын кісіге.

Сырласатын кісі жоқ,

Танымайды ешкімді.

Есалаң болды есірік,

Айтпады сырын шешіліп.

Бір шетке шығып серейіп,

Жатып алды көсіліп.

Шаршап талып жүрген жоқ,

Жалқаулық о да кесірлік.

Жар бермейді мойыны

280 Қимылдауға пұшпағы.

Жоғалды деп көрген қыз

Өзін-өзі қоштады.

Алтын болмас қорғасын,

Сұқтайды зергер мыс тағы.

Құлай кетті көшеде,

Жалқаулығы ұстады.

Сұлап жатыр көшеде,

Өзіне-өзі не етеді?

Данышпан деген бір адам

290 Қасына жақын келеді:

— Ей, шырағым, жас бала,

Қайдан жүрсің? — дер еді.

Осылай деп қашықтан

Қасына келіп жолықты.

Әл-ахуалын сұрасып,

Аз әңгіме болыпты.

«Кесел ме әлде екен» [деп],

Нұсқасынан қорықты.

Былайша деді ол адам:

— Келесің қайсы қаладан,

Сендей жігіт бұл жерде

Көрінбеуші еді арадан.

Көрмеуші ем сені шаһарда,

Көріп тұрмын жаңадан.

Қай тарапта ісіңіз,

Саламат па жарқын ісіңіз.

Жапа шеккен адамдай

Сарғайыпты түсіңіз.

Беймажал бопты көңіліңіз,

310 Қай жерден мұнда келдіңіз?

Өліп қалған шығар деп,

Қауіп етіп ек сені біз.

Әлімше жәрдем қылайын,

Баяндап жөнің беріңіз.

Ғалатнама сол уақытта

Көтеріп басын алады.

Екі көзі алақтап,

Жан-жағына қарады.

Маддұғасын білдіріп,

320 Көзінен жасы тарады:

— Жүрген екен бір пері

Сейіл қылып даланы.

Мен де оған қарадым,

Оның да түсті назары.

Көзімнің оты тұтасты

Көргендей болып шаланы.

Атынан қалды жығылып,

Ә дегенше болмады.

Шоқтай боп ішім тұтасты,

330 Ашықтықтың шарары.

Өтенім Дәшті қалада,

Нәсіп айдап кеп едім

Шаһар Дабыл қалаға.

Дәштан сахат келіп ем,

Бұл жерге келіп жолықтым

Бұл сияқты жалаға.

Сау едім бұрын келгенде,

Жабысты осы арада.

Шипа бар ма бұл дертке,

340 Айналайын, жан аға.

Оңбады ісім қырсығып,

Айтайын сіздей данаға.

Аға деп айтып жүрерміз,

Оңланса ісім мүбәда.

Сөйледі онда ол адам:

— Кеселің екен болмаған.

Сөз мазмұнын біледі,

Ішінен деді «оңбаған,

Аспанда айға қол созып,

350 Екенсің анық сорлы адам».

Осылай деді ішінен,

Мұның айтқан сөзінің

Мәнісіне түсінді.

Кеселі Ғалатнаманың

Ашықтықтың әсері.

Көпті көрген көне еді,

Дәніштің айтқан дерегі.

Жас баланы есіркеп,

Былайша жауап береді.

— Шырағым, сенің кеселің,

Түсіріпті басыңа

Гүлнәр қыздың әсерін.

Бір сиқыршы кемпір бар

Ішінде осы көшенің.

Қызметін қыл да тұра бер

Ықыласпен шешеңнің.

Алла ағлам, бұл кемпір

Ойлаймын, шырақ, білер деп

Бұл дертіңнің есебін.

370 Көбінің ісін бітірген

Сен сықылды неменің.

Жаһанда жоқ бұ қилы,

Мұндай өнер білмейді

Адамзаттың тұқымы.

Отты су, суды от,

Тау-тастарды жоқ қылар

Дұғасының сықылы.

Әр қилы дұға үйренген,

Әммеден қатты тұқымы.

380 Шырағым, соған жылдам бар,

Сұрамай айтпа еш хабар.

Рақым қылса есіркеп,

Үзамай ісің қысқарар.

Ебі келсе, шырағым,

Дембе-дем сәтті боп қалар.

Анасы емшек бермейді

Жыламаса балалар.

Құр қаларсың далада,

Тағы да біреу қадалар.

390 Гүлнәр деген, шырағым,

Қадымшаның еркесі.

Шешеңе бар тоқтамай,

Ендігі сөздің кеңесі.

Ашық боп әркім қозғап жүр

Шодырайып желкесі.

Сөз салдырған бұл қызға

Бектері де, паңы да,

Патшазада, ханы да.

Не жүйрікпін дегендер

400 Жете алмады шаңына,

Жуымады маңына.

Шешеңменен келіссең,

Қосады сені сарынға.

Талай адам жете алмай,

Шапаттап жүр санын да.

Артықпысың солардан,

Сені де қиын қылары.

Ол — падиша, сен — байғұс,

Болсаң еді шамалы.

410 Алысуға шерменен

Бөрінің бар ма миқдары.

Жақсылық қылса жеткізер,

Кемпірдің көп амалы.

Әйтеуір алғын амалдап,

Кемпірге болсын обалы.

Тек біз сырттан дұғагөй,

Амалдап болсаң болғаны.

Осылай деп ол адам

Қайтпақшы болды жайына.

— Басқа халық білмесін,

Өзіңді-өзің дайында.

Керек болсам, шырағым,

Жүремін шаһар маңында.

Дәніш еді өз атым,

Білмекші болсаң және де.

Шырағым, айтып сырыңды,

Еш адамға қарама.

Өзіңе қиын болады,

Өсек сөз ерсе араға.

430 Күндіз біреу сезбесін,

Барып кіргін қонаға.

Дұғада болса жүремін,

Жұмысың келсе мәреге.

Дәніш деп сұра, шырағым,

Керек болсам мүбәда.

Хош айтып Дәніш жоғалды,

Ғайыпана дұға қып

Ғалатнама балаға.

Екі көзі алақтап,

440 Бала да жүрді шамада.

Құптан уақыт болғанда

Ғалатнама жолықты

Тағзым етіп мамаға.

— Амансыз ба, жан шеше,

Айналайын, жан ана!

Кемпір де басын көтерді,

Сондағы айтқан кебі еді:

— Келесің қайсы қаладан,

Ісіңнен баян ет, —деді.

450 Ғалат айтты: — Жан ана,

Келіп едім осы қалаға

Қызметіңді еткелі,

Мұнымды айып етпе енді.

«Мақұл» деді анасы,

Қылып тұрсын қызмет

Зыр жүгіріп баласы.

Екеуінің келісіп,

Істеген ісін қарашы.

Шынымен қып жүр ықылас,

460 Қабыл болсын тәубасы.

Бұлар тұрсын мұнымен

Айтайын бір сөз келтіріп,

Падишаның қызынан.

Кемпір мен бала тоқтасын,

Айтайын Гүлнәр сырынан.

Әлқисса, андауыл Ғалатнама жалқауға жолыққан адам Дәніш деген білімді кісі еді. Мұның ахуалын есіркеп: —Балам, бұл өте қиын жұмыс қой, мұны бір жөнге келтіріп, тек сол кемпір жөндейді, айласы көп, — деп жұмсап еді. «Жазған құлда жан бар ма» деген, Ғалатнама кемпірмен сөйлеседі. Бұ да есіркеп, есігінің алдына қызметке салып қойды. «Бір жерде жөні келер» деп қойды. Енді қыздардан әңгіме естіңіз.

Қыздардан баян етелі,

«Қызың мұндай болды» деп,

Патшаға хабар жетеді.

Құлай жазды тағынан,

470 Адамның перзент шекері.

Мойындары қалтырап,

Әл-дәрмені кетеді.

Ордадан шығып падиша,

Қызына қарай келеді.

Өліп жатыр Гүлнәр қыз,

Патша келіп кіреді.

«Не болды, — деп, — шырағым?»

Басын сүйеп демеді.

Мінайым келді еңіреп,

480 Ата-ана жылап жіберді.

Қызына қарап үңіліп,

Патшаның айтқан кебі еді:

— Жан балам, көзіңді ашқын, шошып келдім,

Бәрінен, бақты, тақты кешіп келдім.

Болды деп сені жеймар есіткен соң,

Қайғыға ойымды қосып келдім.

Бейхабар тақыттың үстінде отыр едім,

Әліңді жаңа ғана есіткенім.

Қарағым, қандай күйге ұшырадың,

490 Дүниеден үзілдің бе, не істеймін?

Жауап бер, көкіректе бар ма жаның,

Бермесең тездеп жауап кетті сырың.

Гүлнәржан, жаның болса дыбыс қылғын,

Басыңда жылап отыр кемпір-шалың.

Үлдан дара, қыздан жеке біреу едің,

Баққа серік, тақытыма тіреу едің.

Дүниеден, бақтан кемдік болмаған соң,

Жоққа жазды-ау перзент деп көнер едім.

Мүддеңе не десе де ұнамадым,

500 Долданып, ашуланып, шыдамадым.

Айтуға қой деп саған айта алмаймын,

Құдайдан жылап жүріп сұрап алдым.

Қосылсаң бір теңіңе өзің сүйіп,

Болды деп қуанар ем ұнаған соң.

Ләззаты дүниенің, бал-шекерім,

Түспеген жабағы жүн жас құлыным.

Теңіңмен өзара сүйген ойнап-күліп,

Көрмеді қызығыңды көзім менің.

Өзіңнің қалауыңа жіберместен,

510 Менің де әбес болды осы жерім.

Гүлнәржан, бұл кеселден жаның қалса,

Шырағым, болсын енді өз білгенің.

Әкесі осылай деп жылаған-ды,

Шымырлап тұла бойы шыдамады.

Шешесі қасына кеп «құлыным» деп,

Қызының әл-жайын сұрағаны.

Бұзылып көңілі бозарды,

Екі көзі жасарды.

Бетін сүйіп шешесі

520 Былайша ауыз ашады.

«Не болды, — деп, — шырағым»,

Осылай сөзді жасады.

— Айналайын, құлыным,

Ақылдан сасып құрылдым.

Қаламаушы едің бірін де

Адамзаттың ұлының.

Дақ сап едің бәріне

Сүйектері ірінің.

Баршаға ерсі боп еді

530 Осы қылған қылығың.

Сені жаман дегенмен,

Жақсы қызын кім берер,

Бәрінен жақсы тірігің.

Алтын тақтың сүйеніші,

Басыңды көтер, шырыным.

Ақ ордаға, шырағым,

Жаушы салған ашықтың

Сүйектерін жасыттың.

Қалағаның табылып

540 Таппады қарар ілімің.

Осыдан тұрсаң, шырағым,

Өзіңнің болсын білгенің.

Осылай деді Мінайым,

Тіл беріп, көзін ашпады.

Қызының көріп кеселін,

Өлгенінен жаман болды деп,

Көңіліне түсті уайым.

Осыны айтып шешесі

Жан-жағына қарады.

— Үламасын шаһардың

Жылдам барып шақырғын,

Болар ма екен себебі?!

Шаһардың күллі адамы,

Тәуіп, бақсы қалмады.

Бәрі қылды әрекет,

Ешбірі шипа қылмады,

Тәуіптерді таратып,

Шақыртты және әмманы.

«Гүлнәр қыз осылай болды» деп,

560 Дәштіге де жетті хабары.

Бұл кеселдің табылар

Қандай қылса амалы?

Бұл кеселдің түрінен

Дәніш те хабарланады.

Айтып едім бағана

Дәніштің жайын жоғары.

Жөнеді «бізден болар деп

Бұл кеселдің себебі».

Зор беріп жүріп ер Дәніш

570 Ордаға келді шамасы.

Падишаның үйіне

Тоқтамай кіріп барады.

Қатыны менен падиша

Отыр еді мұңайып.

Сәлем беріп иіліп,

Қасына жақын жанады.

— Амансыз ба, ей, шаһым,

«Қызыңыз ауру болды» деп,

Есітіледі хабары.

580 Келіп едім есітіп

Беймардан хабар алғалы

Ей, шаһым, — деді, — мұңайма,

Мен де бір ем қылайын,

Тәуекел қылып Құдайға.

Болмаса да, болса да

Бір нәрсеміз қурай ма?

Шамалы мен де байқаушы ем,

Көңіліңіз, тақсыр, ұнай ма?

Сонда патша сөйледі:

590 —Жұрттың бәрі емдеді,

Дертке дәрмен қылмады

Үламалар елдегі.

Армансыз болсын, шырағым,

Сен де бір ем қып көр,—деді.

Осылай деді падиша,

Дәніш айтты: — Болған-дүр

Қызыңызға хадиса.

Дабылдың сұлу Гүлнәрі,

Ерлерден де бір сұлу

600 Шыққан шығар жарыса.

Бес жүз жылдық жоғарғы

Үстынсыз аспан мұғалақ,

Қара көзі шағылса.

Кесел жоқ, мұнда—ғашықтық,

Жазылар соны таныса.

Алыстан біреу келген-ді,

Қызыңыз оны көрген-ді.

Ашықтық оты қозған-ды,

Табылған мұның теңдері.

610 Бұл қызыңда кесел жоқ,

Осылай шығар жөндері.

Балымның осылай хабары,

Басқа көңілім сенбейді,

Мұны қалай көресіз,

Жүрдім осылай мен, —деді

Осылай шығар шамасы,

Басқа балым демеді.

Осылай деп ер Дәніш

Әңгімесін қысқартты.

620 Мұны ойлап патшаның

Ойына келді әр кебі.

— Менсінбеуші еді хан ұлын,

Оны қалай қалапты?!

Ертіп кел, — деп, —қырық қызды,

Бір адамды жұмсапты.

Алдына қыздар келеді:

— Жұмысыңыз не? — деді.

Сол уақытта патшаның

Қыздарға айтқан кебі еді:

— Не білесің қызымнан,

Қай істің болды себебі.

Жолығып па еді біреуге,

Біліне ме дерегі?

Ол сияқты секретті

Білсең де, баян ет енді.

Бізге күмән, сізге аян,

Білмеген жұмыс бекер-ді.

Бір уақиға болған-ды,

Ендеше, қайда кетеді?

Қырық қыз онда сөйледі

640 —Түсіп тұр енді ойларға,

Тамаша етіп барып ек

Бәріміз бағы-майданға.

Бір жігітке кез келдік,

Білмейміз келді қайдан да.

Есінен танып құлады

Гүлнәрға назар салғанда.

Гүлнәр да талып жығылды

Жігітке жақын барғанда.

Кім екенін білмедік,

650 Көп айналып жүрмедік.

Өлген шығар ол жігіт,

Тірі болса мүбәда,

Келер еді сүйреліп.

Гүлнәр қызбен лек боп,

Айналып қаппыз күрмеліп.

Ол қалды баудың ішінде,

Бетін бүркеп жөнедік.

Сұлу екен өзі де,

Қара қасты, ақ тамақ.

660 Қызыл жүзді, бидай өң,

Сүйегі тұтас шартарап.

Екі көзі шырақтай,

Көрген кісі мақтамақ.

Жаһанда жан жоқ сықылды,

Жүретін адам жақтап-ақ.

Жібек сөзді мүләйім,

Сипат берген Құдайым.

Адамзат тумас ондай боп,

Болмаса әгар уайым.

670 Дүниеде арман жоқ,

Жолықтырса сондай қып

Әр әйелдің жұбайын.

Бала жолбарыс пішінді,

Біз білмейміз, патшаһым,

Бұдан бөлек ісіңді.

Барлық адам есітті

Қырық қыз айтқан бұ сырды.

«Дәніштің сөзі рас» деп,

Әр жерден қылды пішінді.

680 Патша айтты: — Дәнішім,

Расқа енді айналды

Әлгі лұғат, лисаның.

«Кеселдің жөнін кім тапса,

Соған бақтыр» деген сөз,

Айтыңыз енді мәнісін,

Саған тіктеп айтамын

Сөзіңнің жөні бар үшін,

Не десең де болады

Кеселдерге дәрі үшін.

690 Не десең қабыл аламын

Шырағымның жаны үшін.

Бір амалын қыла гөр,

Өзіңе арнап жосығың,

Аянбай емдеп жазғайсың

Алтын тақтың ары үшін.

Осылай деді патшасы,

Онда Дәніш сөйледі

Гүлнәр қыздың қамы үшін.

Әлқисса, Қадымша патшаның бір ұл, бір қызы бар еді. Одан басқа перзенті жоқ еді. Қызының аты — Гүлнәр сұлу, баласының аты — ер Арыстан еді. Гүлнәрдің емін тауып, Дәніштің айтқаны:

— Ей, шаһым, білдірейін істің түрін,

700 Кеселдің емдемеймін күштілігін.

Қызыңның құлағына шыңғырыңыз

Әуез қып сол жігіттің түсін, тегін.

Ішінде бақ-майданның өлтірді деп,

Айтпаңыз онан басқа ешбір сырын.

Онан соң бір қой сойып, жүрегін ал,

Білдірме қырық қызға бірде-бірін.

Бұл сөзді айтпа жанның ешбіріне,

Жаббар Хақ изһар қылар мүшкіліңді.

Гүлнәрға осы қылар ісім, тақсыр,

Білесің осыменен ішкі сырын.

Дәніштің бұл айтқанын патшасы да

Қылмаққа ризаланды бәрін мұның.

Падиша былайша деп айқай салды,

Аузына аузын тығып құлағының.

Әлқисса, Дәніштің айтуы бойынша, бір қойды сойып, соның ыстық жүрегін алдырып, қызының құлағына қатты шыңғырды: —Бауда қызыл жүзді, ақ тамақ, қара көз бала өліп қапты, — деп. Қыз тебіренді.

Падиша да қабыл алады,

Құлағына қызының

Былай деп айқай салады:

— Бақ-майданның ішінде

Көрдім, — деп, —өлген баланы.

720 Сол уақытта Гүлнәр қыз

Көтеріп басын алады.

Сөйлеуге келмей қуаты

Жан-жағына қарады.

Жігіттердің біріне

Падиша бұйрық қылады:

— Тездеп сойып әкел, — деп,

Қойдың жылдам жүрегін.

Дәніштің айтқан сөзіне

Көп көңіл қоймай тұр едім.

730 Иншалла, шырағым,

Жөні келді, білемін.

Айтқанын баян қылады,

Алып келіп патшаның

Қолына берді жүрегін.

Аң-таң болып тұрады,

Ақырын даусын шығарды.

— Бет алдына жүдейсіз,

Мұныңыз не? — деп сұрады.

Сол уақытта патшаның

740 Былайша болды жауабы:

— Барып едім, шырағым,

Бақ-майданды көргелі.

Сонда көрдім бір сұлу

Өліп жатқан бендені.

Үламалар, тәуіптер

Жүрегін саған ем деді.

Бір адамды жіберіп,

Алдырып едім мен, — деді.

Жайы қалай келеді,

750 Аузыңа салып көр, — деді.

Онда қызы жылады,

Орнынан қарғып тұрады.

Қолын қойып өкпесіне

Осылай деп арыз қылады:

— Жан ата, дүниенің тәттісі не,

Жұмыстың қасіреті, қаттысы не?

«Тас түскен жеріне ауыр» деген сөз бар,

Біреудің біреу білмес шақтысы не?

Кесірлі қыз, содырлы ұлын туса,

760 Қайтарар ата-ананың бақтысын да.

Бірі кем бұ дүниенің, бүтін болмас,

Дүниенің көзім жетті жартысына.

Тағы да сізге айтарлық, жаным ата,

Өтініп тыңдасаңыз зарым, ата.

Болады ұғыл туса баққа серік,

Қыз халқы бөтен жұрттық, бермейді опа.

Басқаға әшкере қып қол көтерсе де,

Өмірі ер қылмаймын берсең бата.

Гүлнәр қыз жігіт өлді деген еді,

770 Таппады оған ешбір себеп енді.

Қызынан патша мұны есіткен соң,

Халқына айтып тұрған ғазалы еді.

Әлқисса, Гүлнәр шала-жансар, есі-түсін білмей жатқанында, құлағына мынандай сөздер келген соң, «өлгені рас екен ғой, дүниенің тәттісі, ләззаты кетсе, қасіреті қатты қайғы келсе, ер қылып керегі жоқ қой» деп ойлады.

«Ғалатнама өлді» деп,

Нанып еді көңілі.

Талақ қойды дүниені,

Өлген соң жолдас серігі.

Қызынан мұны есітіп,

Патша да айтты кебіні.

— Үлкен-кіші, жарандар,

780 Баудағы қалған жігіттен

Болыңыздар хабардар.

Дерегін білген адамды

Қыламын халыққа намыдар.

Дүниеде есепсіз

Қыламын кәтта амалдар.

Табылса әгар дерегі,

Гүлнәржанды берелі.

Тауып алып айламен

Өлтірейін деп еді.

790 Өкпелер деп қызының,

Естіріп айтқан себебі.

«Атам тауып келер» деп,

Қыздың көңлі сенеді.

Мақұл көрді тамамы,

Қарады Ғалатнаманы.

Қанша жерді қарады,

Еш дерегі болмады.

Күнбе-күн көңіл сейіліп,

Гүлнәр да тәуір болады.

800 Гүлнәр қыз саламат тапқан соң,

Ордаға патша барады.

Дәніштің біліп данасын

Уәзір қылып алады.

Не жұмыс қылса падиша,

Дәнішке ақыл салады.

Уәзірлерден бұрынғы

Жоғары болды қадамы.

Күндерде бір күн ол Дәніш

Шақырып алды маманы.

810 Жасырып айтып қойыпты:

«Тәрбият қыл, —деп, —баланы,

Аман болса тимес деп,

Сіз бенен бізге залалы.

Гүлнәрді соған қосыңыз,

Болып жүр көңілі жаралы».

Бұл сөз тұрсын мұнымен,

Ғалатнама баладан

Енді хабар алалы.

Кемпір бір күн сұрады,

820 Шақырып алып баланы.

— Менде қандай ісің бар,

Хабардар қыл анаңды.

Көп уақыт болды, шырағым,

Істерің жақсы жағады.

Мақсатың болса хабар бер,

Әрекет қылып қаралы.

Сол уақытта баласы

Былайша жауап қылады.

Әлқисса, Дәніш патшаның қолтығына кіріп, Гүлнәр мен Ғалатнаманы қосуға әрекет етті. «Екі жасты қосса сауап болады деуші еді ғой», — деп кемпірге де айтып, кемпір екеуі бұл іске кірісті.

— Жан мама, сізге айтарлық арызым мол,

830 Бармаққа бір ісім бар, ол қиын жол.

Машақат сізге оңай, бізге қиын,

Аспанда айды алмаққа созамын қол.

Ақтауда бір тұйғын бар жолы қиын,

Айтуға ұяламын қатты бұйым.

Бір мәрте бағы-майданда ұшырады,

Мен оның сұрамаймын жайын-бойын.

Есім жоқ, сол арада қалдым талып,

Бұл ісім сізге күмән, өзіме анық.

«Патшаның ол көргенің қызы екен» деп,

840 Сұлу деп біреу келіп қылды дәріп.

Осы істі орнына келтірер деп,

Жан мама, келіп едім хабарласып.

Бір жұмыс хош көргендей болып едім,

Сол қыздың қасіретінде жүрмін налып.

Бір мәрте бағы-майданға барып едім,

Кез болды о да маған душарланып.

Қарады о да маған салып назар,

Жығылды сөйлесуге болмай мажал.

Онан соң бір амал болар ма еді,

850 Сол қызға жақындауға бар ма амал?!

Көз жасым көл болады зарлағанда,

Бұл күйік қатты болды әммадан да.

Хабарын қайда кеткен білер едім,

Сол жерде естен танып қалмағанда.

Жан шеше, осы менің ойлағаным,

Шықпай ма өтірік сөз алдағанда.

Ғалатнама кемпірге,

Осылай деп өтінді.

Кемпір қалды қуанып,

860 Естіген соң бұл сырды.

— Бір жұтым судай көрмеймін,

Шырағым, мұндай ісіңді.

Көзді ашып-жұмғанша

Алдаймын жүз кісіңді.

Қартайсам да, қарағым,

Көрсетейін күшімді.

Бір дұға оқып сол уақытта

Өзіне салды бір демді.

Сонда Ғалатнаманың

870 Әйелдей болды түрлері.

— «Келінім» деп барайын

Патшаға, балам, жүр, —деді.

Бір әрекет қылайын,

Ешкімге берме сыр, — деді.

Гүлнәрді саған қосайын,

Қарсылық қылар кім? — деді.

Мақұл деп шеше жөнеді,

Қол ұстасып келеді.

Бір дұға оқып құбылып,

880 Өзі де бір шал боп алады.

Рұқсатымен падиша

Ордаға келіп енеді.

Тақта отырған падиша:

— Жол болсын сізге, — деп еді.

Қолын қойып көксіне,

Кемпірдің айтқан кәламы

— Әй, шаһым, әділетіңіз хадден асты,

Жүруші ек бірдей көріп кәрі-жасты.

Иә перзент, иә дәулетке жарымаған,

890 Бейшара ем көңлі мұңлы, көзі жасты.

Бар еді бір перзентім, ғайып болды,

Қыдырып таба алмадым шаһар Дәшті.

Айрылып жалғыз бала, шырағымнан,

Бұлт боп ашық күнім, тұман басты.

Мынау жалғыз ұлымның қатыны еді,

Ата деп томпаңдаған пақыр еді.

Далаға өзім кетсем жалғыз қалар,

Үйімнің күйтең еді атырабы.

Сақтасын жалғызымды қандай қылып,

900 Берсеңіз бұған тауып ақыл енді.

Адамға сізден бөлек сенбеймін,

Әммаға сізді қамқор кісі деймін.

Ниетін сөзге салып, бұзып қойса,

Уайым-қайғы орнына түсер деймін.

Мақұл деп алып қалсаң кетсем жөнеп,

Осындай бәһанамен болса себеп.

Осыны орнына келтірер деп,

Өтініп екі мұңлы сізге кеп ек.

Бұл ісім сізге күмән, өзіме анық,

910 Тыңласаң арызымды құлақ салып.

Аманат келінімді сізге қойып,

Келейін ұзап жүріп сұрау салып.

Әлқисса, Ғалатнаманың қызметіне риза болып, кемпір өзі шал реңіне кіріп, Ғалатнаманың аузына мөр салып, келіншек етіп айламен патшаға барады. Ғалатнамаға көп айла-тәсілдерді үйретіп қойып еді.

Осылай кемпір дегенде,

Патша қызын шақырды.

— Өгей қылма келінді,

Қарағын алыс-жақынды.

Бізге аманат келінің,

Еш адам қылмас зақымды.

Үзап барып сұрау сал,

920 Уайым қылма артыңды.

Жөнел деді мамаға,

Патша да қабыл алады.

Осы сөзді айтқанша

Қызы да келіп қалады.

— Панаңа алып бақ, — деді,

Қасыңа ап мынау баланы.

Күндіз-түні қасыңа ап,

Майдалап сөйле қасыңа ап.

Жетімсіреп қалмасын,

930 Бала екен жасырақ.

Әмірімді, шырағым,

Қатты ойла, қылма босырақ.

Осыны айтып болды да,

Жүрді қызға қосып-ақ.

Әлқисса, Ғалатнаманы падиша қосып жіберді. Қосылып, ойнап-күліп жүре берді. Бір күндері болғанда, Ғалатнама ашықтық зарынан кесел болды. Падишаның қызына білдірмей, бір апта жатып алды. Патшаның қызы күндіз-түні қасынан шықпас еді, атасының сөзімен пәруана болып, әл-жайын сұрап тұрар еді. Көңілін сұраған сайын «келіншек» жылай береді, жылай береді. Бір күні патша қызы: — Сен неге жылай бересің? — деді. Сонда «келіншек»: — Әй, бикеш, екеуіміз бір сырласқан болсақ, мен жазылып кетер едім,—дейді. Сонда патша қызы: — Сен сырыңды айтшы, артынан мен де айтайын, — деді. Сонда «келіншек» бір сөз деді:

— Бикешжан, сен сұрасаң, сыр айтайын,

Кіргендей көкірекке қып айтайын.

Жөнінен кеселімнің хабар беріп,

Ішіне жалған қоспай шын айтайын.

Бұл дертім ашықтықтың әсері еді,

940 Кәмине бұл ғаріп осал енді.

Көрген соң бір жігітті талып қаппыз,

Бұл әдет содан қалған кесел еді.

Сырыңды сен де маған жасырмағын,

Бар ма еді бұл шаһарда ашық жарың.

Бір жолдас болғанымның ақысы үшін

Мен сенің күндіз-түні қасыңдамын.

Және бар жолдас ақым, әм замандас,

Сөзіңнің жасырынды кілтін аш.

Себебі бұл дертімнің өзіңде бар,

950 Көзімнен еске түссе шығады жас.

Мен өзім бұрыннан-ақ ғаріп едім,

Бір бауға тамаша етіп барып едім.

Бір жігіт қалбарақтап жүрген екен,

Көзімді олай-бұлай салып едім.

Шықпайды содан бері бір есімнен,

Аты-жөнін әбден сұрап қанып едім.

Гүлнәр онда сөйледі,

«Келіншек» осылай деп еді.

— Бұл не деген кеп болды,

960 Сыр сұрадың, жеңеше,

Құмар болған көп болды.

Біріне назар қылмадым,

Қырық қыз маған серік болды.

Бір адам маған жақпады,

Қандай іс қайдан еп болды?

Аяқтыға жол болып,

Ауыздыға сөз болдым.

Барып ем бағы-майданға,

Бір адамға кез болдым.

970 Құдіретімен Құданың

Ауды жаман көңілім.

О да маған қарады,

Мен де оны таныдым.

Білмеймін қайдан келгенін,

Жығылып талып қалыпты.

Қуаты кетіп тәнімнің

Кесел боп қаппыз неше күн,

Болмады емі дәрінің.

Үлама, молла, тәуіптер

980 Таба алмады есебін.

Күннен-күнге ұлғайып,

Зорлап кетті кеселім.

Сол жігітті өлді деп,

Есіттім жұрттың өсегін.

Құлаққа сөзі кірмеді

Әке менен шешемнің.

Ойнап кетті жүрегім,

Қарғып тұрдым, білемін.

Өмірі ер қылмасқа

990 Атамнан бата тіледім.

Кейде сау, кейде науқас боп,

Есалаң болып жүремін.

Ақылға тура келмейді

Өлді деген өтірік,

Еш уақытта болмайды.

Өткен іске өкінбе,

Тірі болса сол жігіт,

Ғайыбынан жетіліп,

Өмірлік жолдас қылғын деп,

1000 Сұрадым Ақтан өтініп.

Осыны айтып Гүлнәр қыз

Жығылды құлап өкіріп.

Ғалатнама қамықты,

Басын сүйеп отырып.

Бір өлең айтқан секілді

Һәр жерден мысал келтіріп.

— Ілгері сөз айтайын нұсқаменен,

Құрбақа тамыр бопты тышқанменен.

Тышқан інге, құрбақа суда жүріп,

1010 Бір жіпке байланыпты пұшпағынан.

Ит, мысық, бөрі, түлкі — бәрі де жау,

Көбінесе қорқады екен құс жағынан.

Құрбақа тартты жіптің бер жағынан,

Інінен тышқан шықты айламенен.

Ініне сау-саламат қайтып келді,

Риза боп құрбақаның сыйларынан.

Тышқан да құрбақаны шақырыпты,

Баяғы жіптен тартып сирағынан.

Құрбақа одан шықты одырайып,

1020 Тұмсығы екі иегі шодырайып.

Келтірер ерлікке ұят, айлакерлік,

Аңқылдап жүре берді адырайып.

Келеді бір бақашы көлді айналып,

Бет алды құрбақаға ыңғайланып.

Бірінің кесірінен бірі кетер,

Бір жіпке тұмсығынан тұр байланып.

Бақаны алып кетті бақашы құс,

Тышқанға ін түбінде болады көш.

Біреуі біреуінің түсін бұзар,

1030 Соғылса араласып күміс-мысы.

Арасын көп ұзатпай айтар едім,

Қорқамын бола ма деп сондай бір іс.

Гүлнәр қыз мұны естіп тұрды жылап,

— Қайдан сен көріп ең? — деп қайта сұрап.

Жеңеше, айналайын жөніңді айтшы,

Сөзіңе отырайын салып құлақ.

Айтатын бір өлеңді «жеңгей» айтты:

— Әгарда мақұл көрсе көңілің ұнап.

Гүлнәр қыз «айта ғой» деп рұқсат етті,

1040 «Келіншек» былай айтты сөзді ырғап.

— Сол жігіт сыры болса сақтаймысың,

Патшаның әмірінен қорықпаймысың?

Басында қыз халқының билік бар ма,

Назар қып өз әліңді шақтаймысың?

Сонда Гүлнэрдің сөзі

— Қыз халқы төмен етек біз мысалға ал,

Төрт-бес күн жолдас болдық бейшара хал.

Сол жігіт тірі болып бір көрінсе,

Өлсем де ризамын таппай амал.

«Жеңгесінің» сөзі

— Сен оны шыныменен көрсең тәуір,

1050 Атаңа өлгеніңше болар қауыр.

Патша бұл ісіңнен хабарланса,

Онан соң іс түспей ме басыңа ауыр.

Сонда Гүлнәр

— Кез болдық әлдеқайдан екі мұңлы,

Біріміз-бірімізге айттық сырды.

Сол жігіт тірі болып бір көрінсе,

Ризамын іс көрсем де қандай түрлі.

Онда «<жеңгесі»

— Дұшпан көп аңдып жүрген оң мен солда,

Қайтер ең жолықтырсам онан зорға.

Жігітке онан артық кез қылайын,

1060 Құдайдың жаратқаны бір-ақ сол ма?

Онда Гүлнэр

— Өз дертін әркім білер басқа салса,

Бұтағын басқа дарақ сөгер болса.

Сүймеймін онан басқа адамзатты,

Әгарда жаннан асқан пері болса.

Көзіме сонан басқа көрінбейді,

Қазынаның алтын-күміс, зері болса.

Басқаны шын ашық жар не қылады,

Өзінің көңілі сүйген теңі болса.

Шырағым, саған риза болар едім,

1070 Сол жігіт дүниеде тірі болса.

Әлқисса, Ғалатнама кемпірдің үйреткен айлаларын қылып, қызбен сырласты. Оның мінезін, сырын алып, көрген жігіті туралы да жақауратты. Сұрап, осының ақыл-есінің шын ауғандығын білді де, өзін аузынан мөрін алып, суретіне келіп, өзін танытқаны.

Онда Ғалат толғанды,

Пердені ашып бетінен,

Тура қарап оңланды.

«Аһ» деді Гүлнәр қыз,

Баудағы жігіт аңғарды.

Көрген соң тоқтау болмады,

Құшағына алады,

Рас па деп, өтірік,

Аймалай берді баланы.

1080 Талабын қыздың көрген соң,

Құшағын бұ да жазады.

Сүйісіп жатыр шөпілдеп,

Жүректері лүпілдеп,

Жастық оты маздады.

Екі ашық табысып,

Мейірлері қанады.

Орнына келсін осындай

Әр пенденің талабы.

Екі ашық қосылып,

1090 Көздері оттай жанады.

Еріншек жатыр имеңдеп,

Жалынады Гүлнәр қыз:

«Ар жағына тиме» деп.

Еріншек бала ентігіп,

Мазасын алды сүймеңдеп.

Зорға тұрды орнынан

Гүлнәр апаң иреңдеп.

Еріншек Ғалатнаманы

Өледі аштан деп еді.

1100 Шыныменен тілесе,

Есебіне береді.

Хақ жұмыс келер орнына,

Жаланың шықпас дерегі.

Мақсатына жеткізді

Дәніш пен кемпір көмегі.

Жұмыс бітіп ұйықтаған,

Көреді біреу демеді.

Кеткенде көзі ілініп,

Қырық қыздың біреуі

1110 Патшаға келді жүгіріп.

— Не жұмысқа келдің? — деп,

Жауапқа алды тігіліп.

Ол қыздың сонда жауабы,

Еңсесі екі бүгіліп.

— Ей, шаһым, қызыңыздың сарайында,

Білмеймін мәнісінің қалайын да.

Бір жігіт осы күнде пайда болды,

Күнде ешкім болмаушы еді маңайында.

Қызыңмен бірге жатыр құшақтасып,

1120 Шайқасам қарамайды көзін ашып.

Асығып келгенімнің себебі бұл,

Бұл сырдан кетейін деп хабар шашып.

Бетіңе, падишаһым, күйе жағып,

Біреумен ойнас болды қара басып.

Мұны естіп падиша,

Қызынан үзді күдерді.

Отыз жігіт «сарайдың

Есігін ал» деп жіберді.

Есігіне Гүлнәрдің

1130 Салдырды шойын құлыпты,

Ішкері бұлар кірмеді.

Құл-қолаңның болғанын

Іштегі қыздар білмеді.

Патшаның өзі келгенше,

«Бермейік қызға сыр» деді.

Ғалатнама тұрады,

Біріне-бірі ұнады.

Жата берді екеуі,

Білмегенсіп бұларды.

1140 Аузына мөрін салады,

Аяқ-басын жуады.

Біріне-бірін кез қылды,

Көріп пе ең мұндайды.

Нөкерін Гүлнәр шақырды

«Палау бас» деп бұйырып,

«Болған соң даяр, оят» деп

Тұжырып мұрынын шүйіріп.

Көңілі кетті балаға,

Келер деп өзі дедектеп.

1150 Балам бармаса керек деп,

Сұраса әгар атасы,

Атамның сөзін қызмет қып.

Пәруаз етіп жүрмін деп,

Не қылайын деректе деп,

Жата берді екеуі,

Осым да жауап береді, — деп.

Бұлар тұрсын мұнымен,

Патшадан хабар бер енді.

Қатынын патша шақырды,

1160 «Алдыма кел, — деп, — тез енді».

Қатыны келді алдына

Үзілгендей өзегі.

— Бір бәле болған білемін,

Қызыңның дәті қатты деп,

Мақтаншылық қып едім.

Бір суық сөзді естіп,

Бір бәле болған, білемін.

Суылдап кетті жүрегім,

Рас болса осы сөз,

1170 Енді қайтіп жүремін.

Сөйледі сонда Мінайым:

— Өтірік болса осы сөз,

Қырық қыздың бәрін қырайын.

«Рас болса, мүбәда,

Шын адамға білдірмей,

Гүлнәрді сойып тынайын.

Өтірік шығар бұл жұмыс,

Сақтасын өзі Құдайым».

Осыны айтып болды да,

1180 Сарайға жетіп келеді.

Отыз жігіт сарайдың

Есігін ашып береді,

Ары-бері қарады,

Білінбеді дерегі.

«Бұл істен қызым аман» деп,

Қуанып байғұс жөнеді.

Аманат қыз бен Гүлнәр қыз

Үйықтап жатыр, көреді.

— Білсе қапа болар,—деп,

1190 Көңілі жаман қалар, — деп.

Жатыр екен шырағым,

Қауіп-қатерден аман, — деп.

Адыра қалғыр, қырық қыз,

Қылайын сені жаман, —деп,

Мінайым кейін қайырылды.

Есікті ашып қарауыл,

Екі тарап айрылды.

— Бағып тұрғын, қарауыл,

Шығарма қырық қызды.

1200 Болмасаңдар ықтият,

Ашайын депті айыбымды.

«Қиянат, жала екен» деп,

Патшаның көңілін жай қылды.

— Келін мен қызым бір жатыр,

Көңілінше Тойтақ қыз қылды.

Осылай деді Мінайым,

Патша мұны ұнатты,

Қол астында ақылдасар

Уәзірлерін жияды.

1210 Патша тұрып алдында

Былай деп жауап қылады.

— Бір жігітпен жатыр деп,

Айтып кетті Тойтақ қыз.

Падишалық салтыма

Салып кетті сойқан қыз.

Өтірік пе, рас па,

Біріңіз барып байқаңыз.

Біріңіз барып біліп кел,

Мәнісін кейін айтармыз.

1220 Бұл кезде адам бармасын,

Қазылар барып аңласын.

Өтірік пе, рас па,

Қиянат, жала болмасын.

Абайлап барып қарағын,

Жасырынып қалмасын.

Бір жігітпен отырса,

Гүлнәрдің кеспек кәлласын.

Білінбесе дерегі,

Жамағат, өзің білесің,

1230 Тойтақтың қылғын тамғасын.

Осы сөзді есітіп,

Қазы, уәзір жөнеді.

Отыз жігіт сарайдың

Есігін ашып береді,

Отызы жауап етеді.

— Білінбейді мұнда, —деп,

Еш нәрсенің дерегі.

Гүлнәр қыздан сол уақытта

«Кім келді мұнда?» демеді.

1240 Қарайды қарап ақтарып,

Қыздарды айдап жөнеді.

Зіркілдетіп қырық қызды

Патшаға айдап келеді.

Сол уақытта Гүлнәрдің

Айтқан сөзі бұл еді.

— Жан ата, бұл не деген сұмдық болды,

Малыңыз, тақтыңыз кімдікі болды?

Келтірсе патша қызын жаяу айдап,

Қалайша енді сізге теңдік болды?

1250 Басымда, айдап келді, болмай ерік,

Алдында кетіп еді шешем көріп.

Мұнан да өлтіргенің абзал еді,

Білдірмей еш адамға дарға керіп.

Жан ата, мұнша неге болдың жүдеу,

Қиянат іс қылады қайсыбіреу.

Мұнан да өлтіргенің жақсы еді ғой,

Зәреде қасымыздан тапсаң күйеу.

Жан ата, қартайыпсыз, күдер үздім,

Жүзіміз төмен бопты сіз бен біздің.

1260 Баршаны топырлатып келтірдіңіз,

Дұрысын қыла бергін көңіліңіздің.

Көресің мұны қандай, Арыстаным,

Сізді қайдам, мен жаман намыстандым.

Әкеңнің жүйрік шығып ала байталы

Әммадан үздіріп тұр шапшаңдығын.

Аз күнде талай жерге барар болды,

Рас па, өтірік пе дабыстарың?

Гүлнәрдың бұл сөзіне шыдамастан,

Ашуы келіп кетті Арыстанның.

1270 Қызарып екі беті, түгі шығып,

Төменде сөзін қара данышпанның.

— Бұл өзі қандай жұмыс болады, ата,

Жақын мен бәрін жидың алыптардың?

Осыны айтып алдына

Арыстан келді жүгіріп,

Отыра кетті жүгініп.

Киімін тесіп түктері

Сыртынан тұрды білініп.

Мырзаның басар ашуын

1280 Араға адам кіріліп.

— Тарт, — деді,—дарға Тойтақты,

Қылды, — деп, — жаман сойқанды.

Жақсы сөз айтып жұбатып,

Көңілдерін қуантып,

Қырық қызды қайтарды.

Гүлнәр қыздың ақтығы

Мағлұм болды әммаға.

Ғалатнама, Гүлнәр қыз

Білдірмеді пендеге,

1290 Сейіл қып күндіз далаға,

Сөз кіргізбей араға.

Ата-ананың алдына

Кеп жатып тұрды қонаға,

Бітіріп ісін далада.

Бұлардың қылған жұмысын

Білмейді адам және де.

Күндерде бір күн Арыстан

Сейіл қып шықты сонарға.

Тұйғынын алып қолына

1300 Қырық жігіт ертіп соңына.

Қайтарда Гүлнәрлардың

Қайым болды жолына.

Шамалы жерге кеп еді,

Гүлнәр қызды көргелі.

Ашық болды сол заман,

«Келіншекті» көреді.

Сөйлескен боп Гүлнәрға

Мырзаның айтқан өлеңі.

— Гүлнәржан, құлақ салып тыңда мұны,

1310 Осыған түсінер деп айттым міне.

Біз көрген бұл шаһарда сұлу қыз жоқ,

Барабар келіспейді сурет, сыны.

Сөзіме түсінер деп айттым, шырақ,

Бұрын мен көргенім жоқ мұны сынап.

«Арыстан ағаммен көңіл қыл» деп,

Шырағым, айнакөзден көргін сұрап.

Гүлнәрдің жауабы

— Айтайын келте жауап, көке, сізге,

Аманатқа қиянат етесіз бе?

Байқасаң ата ісі әмір уәжіп,

1320 Қылмағын қарсы әдеп әкеңізге.

Бір байғұс атаңызға тапсырыпты,

Кім қылған аманатқа қарсылықты.

Онан соң шақырып ап маған берді,

Әлімше қылып жүрмін жақсылықты.

Қасыма күндіз-түні ертіп жүрмін,

Көңілін мен байқасам тас қылыпты.

Көйлегі үстіндегі қыздың түрі,

Бенденің Алла берер болса міні.

Біреуге кімнің басы байлаулы екен,

1330 Өмірлік болмаған соң сөздің шыны.

Гүлнәр қыз осылай дегенде

Арыстан жаман мұңайды.

Төмен қарап еңкейіп

Жалына аттың құлайды.

Қалғанынан ұялып

Ешкімге жауап қылмады.

Шешесі шығып алдынан

«Не болды?» деп сұрады,

Оған да пәлен демеді.

1340 Болған соң қапа көдегі,

Не қылып сабыр етеді?!

Асығыстап, аптығып

Падишаға жетеді.

Сондағы айтқан патшаға

Мінайымның кебі еді.

— Арыстан келді қамығып,

Табиғаты алынып.

Менде сабыр қалмады,

Қылайын сабыр не қылып?!

1350 Қызың да кесел боп еді,

Мұны да қатты қайғырдым,

Адамның перзент көргені.

Бір қуаныш бола ма

Селт еткендей көңілі.

Тағы да түсті бір қайғы,

«Тас түскен ауыр жеріне»,

Басқаның несі қурайды.

Келіп едім, патшаһым,

Білдіргелі бұл жайды.

1360 Осылай деп қатыны,

Көзінің жасын бұлайды.

Жүгіріп барып падиша

Баланың жайын сұрайды.

Сол уақытта баласы

Былайша жауап қылады.

— Жан ата, — деді баласы,

Жалғыз ұл, жалғыз қыз еді,

Көзіңнің ағы-қарасы.

Перизатқа кез болдым,

1370 Білмеймін қанша бағасы.

Дарияның шам тасындай

Көзінің ағы-қарасы.

Гүлнәрдің жүр жолында

Адамзаттың данасы.

Өңім түгіл ондайды,

Көргенім жоқ та түсімде.

Мұндай сұлу адам жоқ

Бұл шаһардың ішінде.

Қисаңыз әгар алып бер,

1380 Алмаймын басқа кісіңді.

Жаһанда мұндай көрмедім

Перінің қызы сықылды,

Көзіме бір-ақ көрінді,

Білмедім өңі-түсімді.

Суреті шықты ойымда,

Басқа жоқ менің кеселім.

Мұнан басқа сөзім жоқ,

Осының тапқын есебін.

Бұл қызды алып бермесең,

1390 Дүниеден, шыным, көшемін.

Осылай деп білдірді,

Атасы білер шешерін.

Бұл сөзге патша жарлық қылды,

«Қыздарды айдап келтір» деп,

Бір адамға бұйырды.

Отыр еді падиша

Баласының үйінде,

Алдына қыздар келеді,

— Жұмысыңыз не? — деді.

1400 Сол уақытта патшаның

Қызына айтқан кебі еді:

— Қасыңдағы келінге

Арыстан ашық боп еді.

Ақыл салып, шырағым,

Шақырғаным себебі,

Жан-жағыңа қарағын,

Жөні қалай келеді.

«Келіншек» сонда сөйледі:

— Сорлы атам тапсырып,

1410 Аманат тұрсын деп еді.

Тірі кетті баласы,

Бар ма, жоқ па дерегі?

Тіліне сеніп біреудің,

Құрытпақшы танамды.

Естігенім жоқ еді,

Екі ерге тиеді

Бір әйелді дегенді.

Осы жері болмаса,

Жоқ демес едім мен де енді.

1420 Некеде тұрған кезіміз,

Жетпейді бұған көзіміз.

Шариғат нені қалайды,

Біз бұл жағын білмейміз,

Ойласыңыз өзіңіз.

Осылай «келін» дегенде,

Қарады патша балдарға.

Әрі-бері толғанып

Жауап берді қыздарға,

«Жайыңа барып тұрғын» деп,

1430 Рұқсат етті бұларға.

Арыстанға: —Қой, — деді,

Үят екен бұл, — деп, — хандарға.

Сарайдан қыз да шығады,

Ордаға қарай шұбады.

Аһ ұрып Арыстан

Есінен танып құлады.

Көзінің кетіп жанары,

Болыпты керең құлағы.

Жүр[іп] келсе отырмай

1440 Өне бойы жылады.

Патшаның келіп алдына

Қатыны былай сұрады:

— Неше күн болды жатқалы,

Болмады сабыр-шыдамы.

Көңілінде басқа күмән жоқ,

Сол қыздың барлық күмәні.

Күнбе-күн зорлап барады,

Тағатың қалай шыдады?!

Басын қоссақ қайтеді,

1450 Жаман шал не күш қылады?!

Әперелік балаға,

Мал берсең ол шал тынады.

Бүгін барып байқасам,

Бұрынғыдан зорлапты.

Келіп едім, патшаһым,

Айтайын деп бұл кебті.

Осылай қатын дегенде,

Патшаның көңілі қатулы.

Екі көзі алақтап,

1460 Салдырды патша ақылды.

Хабар салып жидырды

Алыс пенен жақынды.

Барша халық келеді,

«Айтар, — деп, —қандай нақылды».

Жиналған көпке падиша:

— Тыңдағын, — деді, — кебімді.

Арыстан деген баламыз

Қыздан тәуір көріпті

Аманат қойған «қатынды».

1470 Әлдеқашан қылар ем,

Жұмыс болса татымды.

Кетіп еді тапсырып

Бір бейшара аманат.

Аманатқа ойлап ем,

Қылмайын деп қиянат.

Ауқаттан қалып ол жатыр,

Дерті зор болып қабағат.

Осындай басқа іс түсті,

Қыламыз қандай, жамағат?

1480 Жариялап айтты тамамы,

уәзірлері, хандары:

— Балаңыз өліп кетпесін,

Кеселдің өтіп салдары.

Ар-ұят түбі мұразат,

Болмасын шатақ жақтары.

Зәрулік үшін қылыңыз,

Болмасын жазым ұлыңыз.

Хадисте хабар беріп тұр,

Сол жөнде айттық мұны біз.

1490 Қыла ғой әгар керекке,

Доңыздың еті ем болса,

Жей берсін деген деректе.

Зәрулік үшін қылсаңыз,

Жазамен қылсын себепке.

Бұл сықылды жұмысты

Алмаймыз бөтен-бөлекке.

Жабыла айтты тамамы,

Патша да қабыл алады.

Сөз аяқтап болғанша,

1500 Қыздар да келіп қалады.

Патша айтты: — Шырағым,

Бір ісім саған түсіп тұр

Құдіретімен Құданың.

Барша халық ұнатты,

Мақұл деп сен де ұнағын.

Тірі болса еріңіз,

Оны да риза қыламын.

Өлген болса, мүбәда,

Болғаны хасыл мұратың.

1510 Алмасаң осы тілімді,

Білдірейін сырымды.

Көре тұра арманда

Өлтірмеймін ұлымды.

Өлерсің, балам, күмәнсіз,

Айтайын енді шынымды.

Ғалатнама жылады,

Гүлнәр да әрең тұрады.

Жоқ деуге амал таба алмай,

Үш күнге мәулет сұрады.

1520 Түн ортасы болғанда,

Сарайға қыздар шұбады.

Таңға жақын шамалы

Ғалатнама, Гүлнәр қыз

— Табалық, —деді, — амалды.

Бір жұмысқа басталық,

Патшаның пейілі жаман-ды.

Осыны айтып екеуі

Ордадан шыға жөнеді.

Қашып барып қалаға,

1530 Кемпірге ақыл салады.

— Қыламыз қандай, жан мама,

Патша қылса хабарды?

Кемпір айтты: — Шырағым,

Мұны уайым қылмағын.

Білдірмеймін пендеге

Аман болса бір жаным.

Аузына қыздың мөр салды,

«Сынбайды жалғыз тырнағың».

Өз аузындағы мөрді алып,

1540 Аузына салды Гүлнәрдің.

Онда назар салады,

Ақиқаттап қарады.

Қызыл жүзді, бидай өң,

Әдемі жігіт болады.

— Жүре бер енді екеуің,

Тамашаны қылатын,

Патшаға болып барыңдар

Алыс жердің адамы.

Жақынды айтсаң біледі,

1550 Алыста десең нанады.

Еркек салса аузына,

Демде бір қыз болады.

Қыз салса егер аузына,

Көзді ашып-жұмғанша

Еркек болып шығады.

Еш пенде мұны білмейді,

Мөрімнің осы амалы.

Шаһарға бұл дақылдар,

Патшаға жол жақындар.

1560 Патшамен келісіп,

Отыруға жай салып,

Қаланың бір шетінен

Біраз жерін сатып ал.

Осындай амал қылмасаң,

Біріңе шөп салынар.

Өздеріңді анықта,

Мәлім болғын халыққа.

Бір үйіңнің санында

Міндетті болғын салыққа.

1570 Ниетің еді қосылмақ,

Үзап барып алысқа,

Жүзіңді қиын жасырмақ.

Аман болсын мамаңыз,

Істі хамит қыла бер

Падишаның қасында-ақ.

Әлқисса, екі бала маманың алдынан шығып, патшаның ордасына келді. Патшаның алдына кіріп:—Иә, тақсыр, біз бір алыстан келген мүсәпір едік. Екеуіміз ата-анадан айырылған жетім едік. Сізді әділ деп естіп, мұңымызды айтқалы іздеп келдік, — деп, бір сөз [айтты]:

— Әй, шаһым, келіп тұрмыз тілеп пана,

Алыста өтеніміз жапан дала.

Бір жылы қыс қатты боп жұтап қаппыз,

Қалыппыз бір тайлы елді екі-ақ бала.

1580 Еліміз не болғанын аңламадық,

Бұйырды тұз-дәм айдап Жаббар Халиқ.

Тақсыр-ай, пана сұрап келіп тұрмыз,

Біз сізге арызымызды ақтаралық.

Бір жақтан сатып алсақ, жер берсеңіз,

Осы айтқан арызымды жөн көрсеңіз.

Өзіңе ықтияр боп салық берсек,

Мұндағы бұқарамен тең көрсеңіз.

Жер ал деп пәлен жерден құба-құп,

Бұл патша мақұл көріп берді рұқсат.

1590 Істі адамына дайын қылып,

Қолына мөрін басып берді бір хат.

Патша осылай деп еді,

Сырт адам пәлен демеді.

Жүгіре барып ол жерді

Екі бала көреді.

Ажырамай арасы,

Қырық қыз да жетіп келеді.

«Айрылдық, — деп, —Гүлнәрдан»

Көзінің жасын төгеді.

1600 Көтеріп басын падиша

— Айтқандарың не? — деді.

Қырық қыздың бірі ол жерде

Былайша жауап береді:

— Ғайып болды бір түнде

Алтын тақтың тірегі.

Көре алмаған дұшпанның

Болды ма, қайдам, үндеуі?

Тұрып едік оянып,

Күн шығар мезгіл шамасы.

1610 Аманат қыз бен Гүлнәр жоқ,

Қараусыз жер қалмады.

Келіп едік, ей, тақсыр,

Құлағыңа салғалы.

Ендеше, қайда кетеді,

Бір уақиға болған-ды.

Мұны естіп патшаның

Тағат-сабыры қалмады.

Суылдап кетті жүрегі,

Өртенгендей жан-жағы.

1620 Өз-өзінен сұс болып,

Тақыттан ұшып құлады.

Жерге беріп бауырын,

Өксіп-өксіп жылады.

«Үйге бәрі келсін» деп,

Халыққа хабар қылады.

Жиылып келген халыққа

Патшаның айтқан жауабы:

— Шаһарды әбден қара, — деп,

Патша қылды үкімді.

1630 «Кетеді қайда бала» деп,

Тауды, тасты ақтарып.

Халықты тегіс сана деп,

Қатыны қалды даң болып.

— Не болып қалды және? — деп,

Ауырып жатқан Арыстан

Қарғып тұрды орнынан.

Осылай деген дабыспен,

Даңғаза болды бірталай,

Адам кеп жатыр алыстан.

1640 Патша айтты қатынға:

— Айрылдық бүгін Гүлнәрдан.

Мінайым онда өкірді,

Есінен танған секілді.

— Алдымдағы ермегім

Қандай жерге бекінді?

Ауырып, танып есіңнен,

Жарып едің өтімді.

Енді қайдан іздейміз,

Бастан қате етілді?

1650 Осылай деп Мінайым

Құдайға қылды наланы.

Екі көзі жасарып,

Сабыр-тағат қылмады.

Жиылып тұрған халықтың,

Таң болып қалды тамамы.

Шаһардың бәрін ақтарып,

Қарады Гүлнәрді.

Әр жерден хабар алдырып,

Тұрады үш күн шамасы.

1660 Ешбір жерден хабар жоқ,

Болмады істің қарары.

Күдерін үзіп Гүлнәрдан

Жай-жайына тарады.

Патша қапа болады,

Қалмады сабыр-қарары.

Шақырып қатын-баласын,

Былайша сауын салады:

— Басқа қиын іс түсті,

Болады қандай амалы.

1670 Тұла бойым елжіреп,

Өртеніп бойым барады.

Аманат қыз тағы жоқ,

Жоғалттық екі баланы.

Мінайым, Арыстанжан, ойла мұны,

Басқаның бір Құдайдан көп-дүр міні.

Біреуді ықтиярсыз алмақшы едік,

Білмейміз өзімізді кім алғанын.

Қайғыдан қандай қылсақ құтылармыз,

Табыңдар енді мұның бір амалын.

1680 Гүлнәрды табатұғын амал болса,

Сендердің мен қылайын ұнағаның.

Арыстан, сенің болды балалығың,

Ақына бір міскіннің жала қылдың.

Айтуға қой деп саған бата алмадым,

Ап кетті алалымды арамдығың.

Көрерміз нәсіп болса мақшар күні,

Тіледім Арыстанның амандығын.

Қайтардым тілімді алсаң қой деп саған,

«Алмасам болмайды» деп жаман қылдың.

1690 Бұл дерттің кетпес болды жаралары,

Көңілдің ағын бұзып қаралады.

Бұл пәле өзімізден болған жөннен,

Адамдар аңғармады даладағы.

Жемістей жаңа піскен мәуе етіп,

Мейіріміз Гүлнәр қызға қана алмады.

Көрерміз нәсіп болса мақшар күні,

Кейінгі аман қылсын балаларды.

Бейорын болмас іске босанбалық,

Бейхұда көзімізге жас алмалық.

1700 Біреуі қалғанда да болар еді,

Екеуі қабат кетті қосарланып.

Жемістей жаңа піскен уылжытып

Гүлнәрді қатарына қоса алмадық.

Әлқисса, патша мұнымен жата берсін. Ендігі сөзді Гүлнәр қыз бен Ғалатнамадан естіңіздер. Екеуі патшаның рұқсатымен жақсы жерден жер алып, ол жерге түрлі егістерді егіп, бағы-бұстан қылмақ болды. Бір жақсы жай салмақ ой қылып еді. Ақша жетпейтін болды. Екеуі ақылдасып, «неде болса кемпірге барып, ақыл салып, көрелік» деп, келіп тұрып бір сөз деді.

Ғалатнама, Гүлнәр қыз

Кемпірге айтты бір кепті.

— Ойымызға алып ек

Бір жақсы жай қылмақ-ты.

Зәру болдық ақшаға,

Бір тиын ақша қалмапты.

1710 Балалар осылай дегенде,

Кемпір айтты жауапты.

— Бұған ақыл табайын,

Әр жерден ақыл қарайын.

«Жоғалған мынау» бала деп,

Падишаның өз қызын

Өзіне алып барайын.

Баламның тап деп әйелін

Мың тілләсін алайын.

Мақұл деп бала көнеді,

1720 Қол ұстасып жөнеді.

Бір дұға оқып өзгеріп,

Баяғы шал боп келеді.

Патшаның келіп алдына

Былайша жауап береді.

— Жүрмісіз, шаһым, саламат,

Қауіп-қатерден көңіл шат.

Көңілің хош отыр ма

Қолыңыздағы аманат.

Тауып алып баламды,

1730 Келіп тұрмын саламат.

Тағыңда ағар, падиша,

Шығарыңыз құсымды ақ.

Осылай кемпір дегенде,

Патша жаман сасыпты.

Жылдам жауап бере алмай,

Далбырақтап асықты.

— Ғайып болып келінің

Сүйегімді жасытты.

Гүлнәр қыз бен екеуі

1740 Бір күні түнде қашыпты.

Төмен қылды жүзімді,

Бәһаналы себеппен

Уәдеміз бұзылды.

Аманат қойған келінің

Алып кетті қызымды.

Жалғыз қыздан айрылдым,

Дүниемнің қызығы.

Қарап еді барша адам,

Ешбір дерек болмады,

1750 Шаршады қарап әмма адам.

Көрдім деген адам жоқ,

Болмай тұр хабар жаңадан.

Зиян қылған жоқ едім,

Аман ем мұндай бәледен.

Үятты сізге боп қалдым

Қылғандай жұмыс жаламен.

Білмеймісіз, мүсәпір,

Бізді Құдай атқанын.

Үятты сізге боп қалдым,

1760 Талай жерді қарадым,

Еш хабарын таппадым.

Мен де сіздей мүсәпір,

Ашуыңды сақтағын.

Баста жазып маңдайға,

Қылған ісі Жаббардың.

Бейәмір тікен кірмейді,

Өз әліңді шақтағын.

Осылай патша дегенде,

Шығады ойбай мамадан.

1770 Ақылдары дал болып,

Үндемей тұрды өңге адам.

— Ашылмады-ау бір көзім,

Бұл дүниеде бар ма екен

Мен сықылды сорлы адам?

Бірін тапсам, бірі жоқ,

Қай заманда оңалам.

Өмірім өтті қорлықпен,

Болдым ғой бір оңбаған.

Дуалға ұрды бастарын,

1780 Көзінің төкті жастарын.

Баршасы кірді пікірге,

Түзеді кемпір дастанын.

Әңгімесі көбейді

Бейшара менен патшаның.

Дауысына оның шыдамай,

Әмма адам қылды бас қамын.

Даусынан болды әумесер

Шаһар дағы Дәштағы.

Мұны есітіп падиша

1790 Сабыр-тағат қылмады.

Лажын таппай кемпірдің

Ішінен судай тынады.

«Мүсәпір, ғаріп шал ғой» деп

Әліне рақым қылады.

— Киімдерің пара боп,

Көріпсің қатты қинауды,

Осыны ауқат қылғын, —деп,

Бір табақ берді тілләні.

— Үйіңе барып жеп жатқын,

1800 Ғаріп жасың тынады.

Үялып тұрмын халықтан,

Сенімен жанжал қылғалы.

Сен қандай болсаң бейшара,

Мен де сондай боп тұрмын,

Осындай істің ырғағы.

Аманат қойған келінің

Қызымды қайта ұрлады.

Мынау алғын тілләны,

Мақұл ғой жұмыс тынғаны.

1810 Тілләны алып қолыңа

Риза болғын сіз дағы.

Патша осылай деген соң,

Қалғандай болды жұбанып.

Тілләсін беріп, қош айтып,

Оларды салды шығарып.

Кемпір келіп үйіне

Шақырып алды балдарын.

— Аз мәслихат қылалық,

Патшаның алдым [бұ] сыйын.

1820 Қанша десең табамын,

Дүниеде жоқ қиын.

Балдарға сонда маманың

Дайындап айтқан бұйымы:

— Сарай салғын тілләдан,

Еш адам болсын қылмаған,

Тілләдан үй жоқ салынған,

Әр түрлі жай бар сырланған.

Айттыр да жұртты шақырып,

Өнерді асыр мырзадан.

1830 Бір атың шықса сақы деп

Боласың халыққа бір адам.

Патша[ға] да ұнайды

Пейлің сақы сынбаған.

Кемпірдің айтқан бұл сөзі

Балалар да ұнатты,

Үсталарды келтіріп,

Бір жақсы үй қылады.

Астына соғып сырлы тас,

Күміспен сыртын сырлады.

1840 Сол замандағы жайлардан

Бөлекше болды сындары.

Сырлатып тас пен қышыны,

Күмістетіп ішіні,

Неше түрлі нақышпен

Білдірпес болды түсіні.

Ақиқаттап қарасаң,

Тауыстың жөні пішімді.

Көрген адам таң қалар,

Ақылынан жаңылар,

1850 «Кім салды деп бұ үйді?»

Жаһанға кетті даңқтары,

Халықты кетті аударып,

Мырзалықтың салдары.

Патшаны бір күн шақырды,

Ілесіп келді қасына,

уәзір, молда, хандары.

Ол заманда мұндай жай

Жоқ еді бина болғаны.

Кесектей атып алтынды

1860 Демей ада болады.

Легендері алтыннан,

Күмістен еді құмғаны.

Аспазды мұндай падиша

Тамаша біраз қылады.

Тамақ жерге келгенде,

Алдымен патша алады.

Онан кейін халықтың

Кезекпен алды тамамы.

Сол уақытта падиша

1870 Көтерді басын жоғары.

— Қайда? — деді, — адамдар,

Шақыр аспаз баланы.

Алдына патша келеді:

— Жұмысыңыз не? — деді.

— Мәнісін айт, шырақ, —деп,

Патшаның айтқан кебі еді.

— Пісір десем осындай

Ешбір аспаз білмеді.

Мұндай шырын тамақты,

1880 Гүлнәрдан жеп ем ілгері.

Даярлаушы еді Гүлнәр қыз

Бұл сияқты сірнені.

Көңілге әгар болмаса,

Аузымда дәмі тұр еді.

Шыныңды айтқын, балалар,

Мұны істеген кім? — деді.

Мүбәда Гүлнәр болмасын,

Көңілге кірді кір,—деді.

Ендеше, қайда кетеді,

1890 Осындай бір іс болған-ды,

Боп кете ме жын, — деді.

Балалар айтты: — Мейманым,

Білеміз істің әр бабын.

Жақтырмаймыз өзіміз

Базарыңның нандарын.

Пісірген мұны өзіміз,

Тимеген қолы пенденің.

Қай іске талап қылсақ та,

Шығарамыз намдарын.

1900 Осылай деп балалар,

Сөзін тамам қылады.

Дастарханы жиылып,

Балалар бата сұрады.

— Талапқа жет, —деп, — балдарым,

Падиша бата қылады.

Үйіне қайтты патшаның

Көңілінде болып күмәні.

Үйіне барып бүк түсіп,

Шығармай даусын жылады.

1910 Қатыны көріп жатқанын

Сабыр-тағат қылмады.

Алдына келіп патшаның

Сұрап тұрған жауабы.

— Басыңды көтер, бегіміз,

Қайда барып келдіңіз?

Балдардың сыйына

Не апарып бердіңіз?

Қандай екен жайлары,

Не тамаша көрдіңіз?

1920 Біреудің тілі тиді ме,

Не жайлы қапа болдыңыз?

Онда патша тұрады:

— Немене дейсің, алалым,

Барып едім сыйына

Шақырған екі баланың.

Гүлнәржан түсті ойыма

Татқан кезде тағамын.

Дерт үстіне дерт болып,

Құрыды ақыл-амалым.

1930 Тұла бойым дірілдеп,

Қалмады сабыр-қарарым.

Іші-тысым елжіреп,

Әлім құрып барамын.

Бұған ақыл ойлағын,

Қылатын бар ма амалың?!

Көңіліме әгар болмаса,

Көзіме тұр қалықтап.

Осында Гүлнәр мүбәда

Жүрмегей де шарықтап.

1940 Қатыны айтты: — Байқағын,

Тағы да барып анықтап.

Кейде қапа, кейде шат,

Тұрмайды адам қалыпта-ақ.

Әммаға бірдей қарайды

Жаратқан Егем Зұлжалал,

Шынымен пенде тілесе,

Шығарар Алла жарылқап.

Пендең едім, Құдай-а,

1950 Тіленемін талып та,

Бір күйге Алла салыпты.

Қызың әуел науқас боп,

Беймаза қылды халықты.

Тілін тауып ала алмай,

Салып ек бетке салықты.

Басқаға күмән бұл жұмыс,

Құдіретке анық-ты.

Абайлап байқа әуелі,

Сарсаңға салмай ғаріпті.

1960 Алдырарсың балдарды

Білінер сыры батырдың.

Ерсі болмас айламен,

Қылмайды ісін қатынның.

Ақылмен әуел абайла,

Сөзіне ерме әркімнің.

Мінайымның бұл сөзін

Падиша қабыл алады.

Керней, сырнай тарттырып,

1970 Даңғыра, дабыл қағады.

Шақырған соң сарайға,

Жиналып келді тамамы.

Аспаздыққа шақырды,

Мейман екі баланы.

Екі бала жүгіріп

Қылып жүрді ізетті.

Тамақтарын бұл балдар

Бұрынғыдан түзетті.

Ешбір адам жемеген

1980 Тамақты ондай ләззатты.

Аспаздыққа падиша

«Бәрекелді» десіпті.

«Екі бала аспаз» деп,

Жұрттың бәрі есітті.

Әб, ауқат болған соң,

Өзгелер қайтты кешікпей.

Сынамақ болып балдарды

Шығармады есікке.

Әлқисса, падиша істеген істерін және ажырата алмай, балдарды бір тамға бес-он алты адаммен қамап қойды. Ондағы мақсаты «бір күн балдар қысылса, шынын айтар» деген ой еді. Қолындағы адамдарға падиша: — Не де болса сендер де сыр бермей, балдармен сөйлесіп көріңдер. Осы екі бала ең болмағанда, Гүлнәрдан хабар біледі, болмаса тауып береді, — деді. Бұдан балдардың хабары жоқ еді. Бір күні балдар патшаға:—Біз не жаздық? —деп бір сөз деді.

— Падиша шақырып ап кеше бізді,

1990 Ризамыз «күнә қылдың» десе бізді.

Не жайлы қылығымыз жақпай қалды,

Түсірді қолымыздан кесемізді.

Бір жұмыс ойлады ма сұрағалы,

Болмаса істеп тұр ма сынағалы.

Болмаса басқа түрлі өнерменен

Біздерден қандай жұмыс қызғанғаны?!

Бір пәле ебін тауып қыламын деп,

Бұл патша бізге қылды бір амалды.

Сөзіне балалардың құлақ салып,

2000 Аңғарып сөзін тыңлап тұра қалды.

Балалар әрі-бері өлең айтты:

— Мұншама біздер неге болдық мұңды?

Сөз айтсақ неше жерден мысал қылып,

Падиша неге мұны тыңламады.

Бұл кісі кімнің зарын елең қылар,

Біз байғұс қызмет қылып шырмаланды.

Әр уақытта жұртқа басын бұра алар ма,

Ішінде жұбатпаса жылағанды.

Айтады іштегіден сонда біреу:

— Бұл сөзің падишаға ұнамады,

Өйткені падишаның қайғысы бар,

Бір қызын жоғалтып ап сорлап қалды.

Балалар мұны есітіп оңтайланып,

Былай деп өлең айтып тұра қалды.

— Бәріміз адамзаттың балдары едік,

Жетім боп жасымыздан қалған едік.

«Дұғасы мүсәпірдің олжалы» деп,

Өсиет ұламадан алған едік.

Жоғалған Гүлнәр қыздан хабар бер деп,

2020 Өтініп бір Аллаға жалбарайық.

Отырар әр нәрсеге есім ауып,

Қыламыз қамалғанға қатты қауіп.

Патшаңыз сүйіншіге не береді,

Жоғалған Гүлнәр қызын берсек тауып.

Есітіп балалардың айтқан сөзін,

Падиша ат ойнатып келді шауып.

Падиша жетіп келеді,

Келе сөйлей береді.

— Ер ақылдан танбайды,

2030 Табылса қызым, мүбәда,

Алтын тақты берелі.

Мақұл деп бәрі ұнады,

Балдар шығып жөнеді.

Балдар одан құтылып,

Маманың келді алдына.

Патша Құдай, жәрдем бер

Бейшара, ғаріп, жарлыға.

Сырларын баян қылады

Шешесінің алдына.

2040 Кемпір айтты: — Балдарым,

Үнауы болар Құданың.

Бара бергін ордаға,

Мен де байқап тұрайын.

Осы жолы бір сынды,

Пешенеңді сынайын.

Енді балалар шұбады,

Ордаға барып тұрады.

Патшаның келіп алдына

Былайша жауап қылады.

— Мырзалар, құтты болсын жиылғаның,

Патшаның жөнсіз жерге бұйырғанын.

Таппапсыз, алты ай болды, дерегі жоқ,

Жоғалған падишаның бұйымдарын.

Иншалла, нәсіп болса, біз табармыз,

Жамағат, сізге болған қиындарын.

Әгарда жер үстінде жүрген болса,

Аралап дүниені шарлармын.

Падиша «тағымды ал» деп уәде қылды,

«Әгарда табылса, — деп, — қызым менің».

2060 Осылай бала тұрып айтты өлең,

— Жоқ едім жақсы-жаман көзім көрген.

Не жақсы сөзге шешен жүйрік шығып,

Жамандар жақсылардың сөзін бөлген.

Жақсылар, құлақ салып тыңласаңыз,

Айтайын біраз мысал осы жерден.

Сөйлеуге отырсыздар ынтық болып,

Мылтыққа іс болмасын сылтық болып.

Бар еді бұрынғының бір мақалы:

«Бітеді артық болған тыртық болып».

2070 Тышқанға бір бақашы патша бопты,

Түрленіп айбатпенен бүркіт болып.

Шарықтап бүркіттей боп шықты аулап,

Басына бір төбенің келді заулап.

Патша деп бақашылар аузын тұтып,

Өзі де өрге қонды омыраулап.

Патшаның әмірінен кім шығады,

Шегініп кейін отырды аулақ.

Патшасы бақашыларға әмір қылып,

«Кел,-депті, — бір-біреуден құрбақа аулап».

2080 Әмірін патшасының қайтара алмай,

Бәрі де тұс-тұсынан кетті заулап.

Бәрі де әбден шаршап ығыр болды,

Алмаса әгар тілін қиын болды.

Отынның күлі кетіп, демі бітіп,

Қараса әгар байқап өлер болды.

Басында бір төбенің отыр еді,

Тезірек келіңдер деп бұйырды енді.

Айламен тез келгенін қайта жұмсап,

Тістелеп бармағын сүйреледі.

2090 Осылай деді балалар,

Сөзіне патша таң қалар.

Мәнісіне түсінбей,

Аң-таң болды жарандар.

Патша тұрып сөйлейді:

— Жас бала, құлақ салыңдар,

Қалай етсең өзің біл,

Гүлнәр қызды табыңдар.

Гүлнәрды тауып бермесең,

Табиғатым алынар.

2100 Гүлнәрді сендер табасың,

Сөздеріңнің мәні бар.

Гүлнәрді тауып берген соң,

Тақытымды менің алыңдар.

Өзім де сезіп қалып ем,

Мейман боп сізге барып ем.

Алдыма қойған тамақты,

Бір мәртебе алып ем.

Гүлнәр түсті есіме,

Анығын айтып беріңдер.

2110 Жасырсаңыз, балалар,

Ол Алла Ағлам білесіз

Сөйлеген-ді шешіле.

Жалғызым Гүлнәр табылса,

Қырық күн ұдайы той қылып,

Есепсіз мал сойғызып,

Қырық түйе жабдықпен

Құтты жерге қондырып,

Ат-тон жауып үстіне,

Шығарар едім күшіне.

2120 Гүлнәрдан қайтып аярмын,

Берген соң Құдай несібе.

Осылай деп падиша

Көз жасын төгіп жылады.

Отырғандардың барлығы

Сабырсыз болып тұрады.

Әр түрлі сөйлеп әрбірі,

Әр қилы жауап қылады.

Сонда тұрып баланың

Патшаға айтқан жауабы.

— Падиша, құлақ салыңыз,

Анығын айтып берейін,

Есіңізге алыңыз.

Белгісі бар ма қызыңның,

Қалаға ертең барыңыз.

Аралап көріп қаланы,

Бәріне назар салыңыз.

Бір шетінде көшенің

Бір мүсәпір балшы бар,

Соған ақыл салыңыз.

2140 Анығын айтар сол кемпір,

Бір мәрте ашса балыны.

Ақылмен білер абайлап

Барша халықтың халіні.

Тілләні көп қып беріңіз,

Есіркеп оның халіні.

Адам ертпей қасыңа

Үйіне бір күн қоныңыз.

Оңаша мейман болыңыз,

Болады анық жолыңыз.

2150 Қарсы келмей балшыға,

Ерегіссең мүбәда,

Болмайды сіздің ісіңіз.

Кереметті әулие

Айтқанын бажа қылыңыз,

Ілгері жүрер қолыңыз.

Осылай деп балалар,

Ишарат етті мамаға.

Қуанып қалды баршасы

Табылар деп зәреде.

2160 Рұқсат алып жас бенде

Ордадан шықты далаға.

Тездеп жүріп жүгіріп

Келеді балдар қалаға.

Сәлем берді жас балдар

Келді де кемпір мамаға,

Былайша жауап қылады.

— Басыңды көтер, жан ана,

Құлақ салғын, жан шеше.

Көдегің келді қасыңа,

2170 Отырамыз басыңда.

Айналайын, Құдайым,

Өмір берсін жасыңа.

Патша келіп, сізбенен

Болмақ-ты үлкен мәселе.

Сізге кеп бал аштыр деп,

Падишаны жібердік

Сөзіңізді асыра.

Гүлнәрдан жауап сұрайды,

Анығын айтып берерсіз

2180 Өзіңізден қашыра.

Келтірмес зиян қыларсың,

Жалынады бас ұра.

Анығын айтып берерсіз,

Ғапу етіп патшаның

Көзінен аққан жасына.

Бізге зиян қылмасын,

Пысықтардың басына.

Қамқор ана сіз болдың,

Құдіретімен Құданың

2190 Сізге және кез болдық.

Қисықты жөндеп беретін,

Анық ие кез болдық.

Сізбенен біз де қосылдық,

Сол балаңыз біз болдық.

Қияметтік перзент боп,

Бір тілектес біз болдық.

Осылай деді баласы,

Былайша жауап береді

Балдарына анасы.

— Қам жемегін, шырағым,

Патша келсе алдыма,

Ағылар сөздің сарасы.

Қырқылмаса қызыл тіл,

Сөйлер сөздің панасы.

Осылай деп шешесі,

Балдардың көңілін шат қылды.

«Кешке патша келер» деп,

Уақытқа мұнда шақ қылды.

Әрекет істеп мамаңыз,

2210 Өнерін бұл жол сарп қылды.

Мұнымен бұл сөз тоқтаса,

Айтайын және патшадан.

Асыққан жұмыс шаттанып,

Мұратқа жетер саспаған.

Ертемен тұрып падиша

Аралады қыдырып

Шаһары мен даласын.

Мамаға келді кешқұрым,

Қасына ертпей басқа адам.

2220 Үйіне келіп оңаша

Әңгімені бастаған.

Кемпір де оны қонақ қып,

Әб, ауқат етті ықыласпен.

— Жан ана, сөзім тыңда, — деп,

Былайша айтты дастанын.

— Жан шеше, құлақ салғын арызыма,

Бұл зарым түсер ме екен парызыңа.

Бір қызым алты ай болды жоғалғалы,

Бұл сөздің қандай едің анығына.

2230 Балшы деп сізді сырттан естіп ем,

Мұңлы адам қатарынан болады кем.

Он бестен он алтыға келген кезі,

Аттарын баяндайтын Гүлнәр деген.

«Балменен анық айтып береді» деп,

Әдейі әуреленіп сізге кеп ем.

Көп шаһар іздестіріп араладым,

Адамын жақсы-жаман сараладым.

Үйлерін әуре қылып тінтіп қарап,

Халқымның көңілдерін жараладым.

2240 Ақыры күдер үзіп қойған едім,

Тағы да табылар деп шамаладым.

Ақылы Гүлнәрімнің артық еді,

Кеселдің қасіретін тартып еді.

Ашық боп бір жігітке кеселденіп,

Қайғысы қатты маған батып еді.

Баяндап Гүлнәр қызды айтып берші,

Балыңды «бисмилла» деп тартып енді.

Мұны естіп патшадан

Кемпір балын тартады.

— Айналдырып өнерге

Анығын, тақсыр, айтайын,

Болған шығар сізден де.

Жасымнан балшы атандым,

Балшы болып көп елге.

Қарашы мұны, падиша,

Қызық болды арасы.

Жаман пышақ өтпейді,

Қайраққа қанша жаныса,

Қалайша сабыр қылады,

2260 Не ерсі боп қалады,

Бастан бағы арылса.

Екі дос қашық тартады,

Әзәзіл түсіп араға,

Бірімен-бірі шағылысса.

Не сүйінші бересіз,

Қызыңыз әгар табылса.

Өмірі тамға қалмайды

Адамға бір ат тағылса.

Кім жүйрік озады,

2270 Бәйге түсіп шабылса.

Мақұлды тентек қылады,

Көпшілік соған жабылса.

Балдан баян қылайын,

Падиша, сөзге бағынса.

Балым, сөйле шынынан,

Сөйлейін сөзді тыңынан.

Қызыңа ашық болыпты

Бір жігіт келіп бұрыннан.

Патша, тыңдап отырғын,

2280 Бір әңгіме айтайын

Қызыңыздың сырынан.

Ашына болып кетіпті,

Гүлнәр атты қызыңыз

Жігіт ұғлан онымен.

Құтылып бұлар кетіпті

Патшаңыздың торынан.

Тағам жепсіз, падиша,

Қызыңыздың қолынан.

Оларға зиян ойлама,

2290 Хазіреті Қызыр пайғамбар

Оларға дұға қылыпты

Үшырасып жолынан.

Қасыңнан қызың табылар,

Ойласаң ақыл мұнымен.

Алыстан мейман келіпті,

Сізге арыз беріпті.

Тыңламаса арызын,

Уәжіп пен сүннет жеңіпті.

Арызын патша қабылдап,

2300 Жай салуға рұқсат

Қағазын оған беріпті.

Жасалып жатыр қасыңда

Қызыңыз бен ұлыңыз,

Қолыңдағы туыңыз.

Жұмсап жатқан ақшаны,

О да сіздің пұлыңыз.

Қызыңызбен қосылып,

Көңілді қуаныш қылыңыз.

Тақты беріп патша қып,

2310 Өзіңіз кейін тұрыңыз.

Осыны қылсаң, патшаһым,

Мақұл болар мұныңыз,

Гүлнәр қызды таптым деп,

Үлкен тойды қылыңыз.

Отауын қылсаң солардың,

Үзарар, шаһым, қолыңыз.

Патша қылып баланы,

Қызығын көріп тұрыңыз.

Балдағы осы, падиша,

2320 Қарсылық қылсаң балаға,

Өзіңе келер бір зиян,

Хазіреті Қызыр қолдап жүр,

Сөзіңе олар бақпайды.

Қиянатқа жақпайды,

Оларға қылсаң жақсылық,

Абиыр бойға сақтайды.

Ақ жұмыс болса қалмайды,

Қара іс орнын таппайды.

Балдың жайы осылай,

2330 Балаларды жақтайды.

Баламен дос бол алдымен,

Қартайған кемпір апаңыз

Мұнан басқа айтпайды.

Әлқисса, патша кемпірден мұны естіп, өз жайына қайтып келіп тағына отырып, халқына «қырық күн тойым бар» деп, жұртын жинап алып, бір үлкен той қылады. Қанша мал сойып, ел есепсіз жиналды. Той тарқап, барша адамдар жайларына барып қарар етті. Енді падиша баяғы екі баланы шақыртып алып:—Шырақтарым, енді маған шындарыңды айт, Гүлнәр қайсың, күйеу бала қайсысың? — деп бір сөз деді.

Тарқатып тойды патшаның,

Көңілі қарар табады.

Шақыр деп адам жіберді,

Сұрамаққа ойлады

Солардан ағы-қараны.

Орынсыз қайтіп жаба алар

2340 Біреуге бекер жаланы?!

Тез келді бәрі жиылып,

Шақырғандардан қалмады.

Орнынан тұрып падиша,

Халыққа тегіс қарады.

Ишаратпен иман қып,

Бәріне ақыл салады.

Баланы көріп, патшаның

Іші оттай жанады.

Қызының өтіп әсері,

2350 Патша естен танады.

Мұны көріп балдардың,

Ақылы қайран болады.

Екі көзі жалтақтап,

Қалмады сабыр-қарары.

Сонда балдар сөйледі:

— Көтергін, тақсыр, басыңды,

Бір әңгіме айтайын,

Ашылса несін жасырды.

Бір қарақшы ұрлапты

2360 Қолындағы тасыңды.

О да сіздің балаңыз,

Қолыңнан ішер асыңды.

Рақым қылғын балаңа,

Сізге келіп бас ұрды.

Екі патша жолығып,

Біріне-бірі қарсы ұрды.

Мәртебе болып таласты,

Екеуі де екі құс

Екі тарап қашырды.

2370 Біреуі — еркек ақ тұйғын,

Біреуі ода тоты құс,

Ақ тұйғын іліп тотыны,

Бір қырдан әрі асырды.

Екі патша артынан,

Он алты ай жүзіп жете алмай,

Көздерінен жас озды.

Қасыңда жүріп, күн көріп,

Қулығын сізден асырып,

Ерлерше киіп үстіне,

2380 Бетін сізден жасырды.

Қасыңнан салып ғимарат,

Қызыңыз, міне, саламат.

Күйеуіңіз біз болдық,

Боламыз сізге қолқанат.

Мұны естіп падиша

Қуанады қабағат.

Қайран боп қалды сол жерде

Жиналып тұрған жамағат.

Гүлнәр қыз тұрып сол жерде,

2390 Аузындағы мөрді алды.

Патша тұрып көз салды,

Қызын танып падиша,

Есінен сонда кетеді.

Әкесін қызы құрметтеп,

Басынан келіп көтерді.

Үзын сөздің келтесі,

Ата мен қызы табысып,

Мұратына жетеді.

Құшақтап қызын патша,

2400 Сондағы айтқан кебі еді:

— Жүрмісің аман, шырағым,

Жабырқатып сен кеттің,

Көңіліңнің істеп ұнауын.

Атасыздың ісін қып,

Ойламадың бұ жағын.

Неше түрлі іс өтті,

Бәріне де шыдадым.

Сен есіме түскенде

Дамыл алмай жыладым.

2410 Күндіз жатып төсекте,

Далаға түнде шығамын.

Ашуым қайтқан кезінде,

Болсын деп аман тұрамын.

Кеткеніңде ұрланбай,

Болар ма құрбан лағың.

Сонда да аман болғай деп,

Құдайдан мен де сұрадым.

Өткенге болмас өкініп,

Аман көріп көзіңді,

2420 Хасыл болды мұратым.

Сені аман көрсетті

Құдіреті Қадір Құданың.

Қосылыпсың теңіңе,

Сол жеріңе ырзамын.

Өз перзентім болған соң,

Кештім бәрін күнәңнің.

Аз болған жоқ тағбирі

Ағаң менен анаңның.

Олар да кешер қатаңды,

2430 Солар ғой сенің құрбаның.

Әуелі Құдай, екінші

Анаң ғой адам болмағың.

Гүлнәрдің кеш деп күнәсін,

Олардан да сұрармын.

Құтты болсын қадамың,

Мүбәрак болсын талабың.

Қазір шықты ойымнан

Бұрынғы қапаланғаным.

Екеуің маған бірдейсің,

2440 Көз қуанышым күндерім

Аман болыңдар, шырағым.

Осылай деп падиша,

Сөзін тамам етеді.

Бетінен сүйіп қызының,

Көңілін құрсант етеді.

Қой-қозыдай жамырап,

Мұратына жетеді.

Бұл дүние бейбаян,

Құдайдан басқа өтеді.

2450 Ризығы болмайды,

Батпандап жесе шекерді.

Көзбен әркім көрмейді,

Ауыздың сөзі бекер-ді.

Айтайын Ғалатнамадан,

Басқаның не керегі.

Сөйлейін Ғалат, Гүлнәрдан,

Үзата беріп некелі.

Сау-саламат патшаңыз

Гүлнәр қызын көреді.

2460 Бастағы шарт сөзімен

Күйеуіне падиша

Алтын тағын береді.

Қызын қосты некелеп,

Болған соң сонан себебі.

Бір жерге бәрі қосылып,

Біріне-бірі сенеді.

Ғалатнама сөз деді,

Осы жерге келеді.

Бұл дүние баянсыз,

2470 Құдайдан басқа өледі.

Опасыз жалған, сұм дүние

Сандалтып жүз нелерді.

Кейінгілерге нұсқа боп,

Әлдебір мұра келеді.

Кейінгі жазған адамдар

Солардан алар өлеңді.

Гүлнәрдан хабар есітіп,

Шешесі де жөнеді.

Далада аңда жүр екен,

2480 Арыстан да кеп еді.

Жұрттың бәрі жиналып,

Бәрі де әзір боп еді.

Қызын көріп Мінайым,

Көзінің жасын төгеді.

Құшақтап тұрып Гүлнәрді,

Былайша деп еңіреді:

— Айналайын, шырыным,

Айрылып сенен құрыдым.

Есімнен танып қалушы ем,

2490 Түскенде сенің қылығың.

Арманым бар ма дүниеде,

Алдымда тұрса қыруар өлім.

Көзімнің ағы-қарасы,

Бәрінен жақсы тірігің.

Әркімнің перзент миуасы,

Артымнан ерген құлыным.

Қайда кеттің кешігіп,

Сырыңды айтшы шешіліп.

Күндіз-түні еңіреумен,

2500 Отыра алмадым көсіліп.

Ап кетті деп ойладым,

Дұшпандар жүрген тесіліп.

Менмендер набыт деуші еді,

Кеттім бе бұрын есіріп?

Бар екен ғой дүниеде,

Көретін заман сені де.

Басқандай болып бетімнен,

Қарай алмадым еліме.

Аз күнде қалдым басылып,

2510 Нан пісуші еді деміме.

Амал не, қалқам, ризамыз,

Қосылыпсың теңіңе.

Құтты қылсын, шырағым,

Сағындың ба мені де.

Арманым бар ма менің де,

Отырсаңдар шенменде.

Көргенің бір жақсылық,

Түспейді бала көзіңе.

Жақсылығы болған соң,

2520 Бұрынғы өткен жұмыстың

Артығы мен кемі не?

Жасырын істі аш, қара,

Келтірді Құдай ебіне.

Осылай деп анасы,

Құшағын жазып тұрады.

Гүлнәр да барып көрісті,

Тұра алмады бұ дағы.

Бетінен сүйіп аймалап,

Басылды екпін құмары.

2530 Көңілдерін шат қылып,

Мәртебеге шығады.

Арыстан келіп құшақтап,

Былайша деп жылады:

— Айналайын, айым-ай,

Кеттің-ау айтпай сырыңды-ай,

Дейтұғын жат жұрт қыздарды

Ғалымдар өткен бұрынғы-ай.

Бар екен ғой менің де

Көретін сені күнім-ай.

2540 Сөйлесе алмай ешкіммен,

Ішімнен жүрдім тынып-ай.

Сен кеткен соң жоғалып,

Әл-дәрменім құрыды-ай.

Қыз да болсаң, бауырым,

Жанашырым серік-ай.

Көзім жетпей еш іске,

Күнбе-күн кеттім құрып-ай.

Алда аға, артта іні жоқ,

Дүниенің қызығы-ай,

2550 Аға-іні барларға

Құрды ғой көзім қызып-ай.

Бәрінің жақсы аманы,

Әркімнің осы қыздары,

Айырылып сенен, Гүлнәржан,

Қара жерді қармадым.

Шыға ма деп хабарың,

Талай жерді шарладым.

Маңлайымды тоқпақтап,

Тістеулі болды бармағым.

2560 Құдіреті күшті бір Құдай,

Ризығын берер әмманың.

Ақырын сұрап жұмыстың,

Салғаны дедік Алланың.

Талай жүрдің жақтырмай

Патшаның ұлы, хандарын.

Талай жерден дәм татып,

Құдайдың көрдік салғанын.

Өзіңді тірі көрсетті,

Енді жоқ менің арманым.

2570 Осылай деп Арыстан,

Құшағын жайып өкірді.

Құшақтасып, көрісіп,

Көңілінен қайғы кетілді.

Жиналған адам шуласып,

Құлқұла болған секілді.

Күні туып шаттықтың,

Бұрынғы қайғы кетілді.

Ғаріптікпен күн кешіп,

Жылағандар жұбанып,

2580 Көңілдері бекінді.

Қайтадан және той болып,

Аяқтап бұ да өтілді.

Үлкен-кіші жиналып,

Ғалатты патша көтеріп,

Жүргіздірді үкімді.

Ғалат жалқау деуші еді,

Патша болып ақыры,

Жалқауға талай жекірді.

Осы болды, жақсылар,

2590 «Ғалат — Гүлнәр» ақыры.

Біз емес мұны шығарған,

Бұрынғылардың нақылы.

Елтоқ сопы баласы,

Аударған Әлім қатымы.

Жазғанға дерсіз рахмет,

Үқса мұны әркімі.

Сіздер әм түзеп қоярсыз

Жазылған қата әрпіні.

Бенденің көп-дүр қатасы,

2600 Аңдаған білер артыны.

Жол бастаған молланың

Білмедім жөнін-атыны.

Әлімше мен де түзеттім,

Дәурен сүрді патша боп

Еріншек, жалқау батырың.

Алдағы үлгі кейінге,

Нұсқасы болар һәркімнің.

Пенде қас боп бұза алмас,

Алла берсе қаттыны.

2610 Аударған молла Әлімбек,

Сөзімнің байқа асылын.

Аударып жаздым нұсқадан,

Айналысу дастанмен

Емес еді кәсібім.

Қата болса зәреде,

Оқыған ерлер, кешіргін.

Білдірейін атымды,

Сөз жазып ашқан есігін,

Арғы атамыз — Үлы жүз,

2620 Бақтияр дейді түбіні.

Істі болып аталар,

Алты сан алаш ерлері

Жаман іске жоламас,

Әркімнің болса билігі.

Өзімнің атым — Әлімбек,

Елтоқ сопы ұрығы.

Бұл дүние бейопа,

Ажалдың ұзын құрығы.

Қанша халық болғанмен,

2630 Көрмедім жөні түзуді.

Оқыған молла жолдастар,

Сіздерден менің тілегім,

Қата жері көрінсе,

Сол заманда түзегін.

Қатасыз жалғыз бір Құдай,

Қанша адалмын дегенмен,

Бізде көп айып, білемін.

Оқығаның дұға қып,

Жолдастық етіп жүргін.

Осыменен аяғы,

2641 Тамам болды өлеңім.

ГҮЛНӘР ҚЫЗ

Белгілі жыршы Н. Нысанбайұлы жырлаған бұл дастанның сюжеті әйгілі «Тотынамадан» алынған. Ә.Қоңыратбаев көрсеткендей, Е. Бертельс аудармасы бойынша 36-түнде айтылатын бұл әңгіме «Брахман мен Бабыл патшасының қызы һәм сиқыршының әрекетімен олардың қосылуы жайындағы әңгіме» деп аталады , ал Қытайда араб әрпімен қазақ тілінде басылып шыққан «Тотынама» жинағында бұл әңгіме 55-түнде айтылады. Ол «Ғалатнама атты брахманның әңгімесі» деп аталады. «Тотынамада» оқиға Ғалатнама деген брахманның Бабыл патшасының жалғыз қызына ғашық болғаны, олардың сиқыршы кемпірдің арқасында мұраттарына жеткені туралы қысқаша баяндалған. Ғалатнама мен Гүлнәр бір-біріне бір көрген сәттен-ақ ғашық болады. Білгір Дәніш пен сиқыршы кемпірдің арқасында сүйгеніне қолы жетеді. Бұл сюжетке Н.Нысанбайұлы біраз эпизодтар қоса отырып, көлемді дастанға айналдырған. Көмекші Дәніш бейнесі, сиқыршы кемпірдің ақылымен екі жастың ғажайып үй тұрғызып, қыз әкесін қонаққа шақыруы, жеген асынан патша қызы Гүлнәрдан басқа ешкім дайындай алмайтын дәмді байқауы, екі баладан күдіктенуі, күдігі расқа айналған патша Ғалатнама мен Гүлнәрге кешірім беруі, уәдесі бойынша Ғалатнаманы тағына отырғызуы сияқты эпизодтар «Тотынамада» кездеспейді және онда қыз есімі аталмайды. Қыздың есімін жырлаушы өз жанынан қосқан. Бабыл қаласы дастанда Дабыл деп берілген. Дастанның тағы бір ерекшелігі — кейіпкер өз ойын білдіру үшін мысалдарды қолдануы. Мысалы, Ғалатнаманың өзін білдіру үшін бақа мен тышқанды мысалға алуы немесе бақашы құс туралы патшаға әңгімелеуі. Н. Нысанбайұлы бұл дастанды Елтоқ сопы баласы Әлімбектен үйренгенін айтады:

Біз емес мұны шығарған,

Бұрынғылардың нақылы.

Елтоқ сопы баласы,

Аударған Әлім қатымы,

немесе,

Аударған молла Әлімбек,

Сөзімнің байқа асылын, — дейді.

«Гүлнәр қыз» дастаны жыр үлгісінде қара сөз араластыра жырланған. Көлемі — 2641 жол. Қолжазбаны 1947 жылы ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушылардың бірі — Қысыраубек Амантаев тапсырған. Мәтінде араб, парсы, өзбек, орыс сөздерімен қатар жергілікті диалект сөздер кеңінен қолданылған. Ал кейбір сөздер фонетикалық варияцияға түскен, мысалы: балдар, ұлама. ӘӨИ-дің Қолжазба қорында Түрікпенбаев Нұсқабайдың айтуы бойынша жазылып алынған нұсқа сақтаулы: ӘӨИ, Ш.105. 6-дәп. 1953 жылы қорға З.Сейітғаппарова тапсырған. Дастан «Халатнама-Гүлнәр» деп аталады. Кирилл әрпінде. Көлемі — 45 бет. Дастан қарасөзбен басталады. Оқиғаның аяқталуы бөлек. Қыздың әке-шешесінің іздегені, үй салдырғаны, Гүлнәрдің табылуы туралы айтылмайды.

Н.Нысанбайұлы біраз эпизодтар қоса отырып, көлемді дастанға айналдырған. Көмекші Дәніш бейнесі, сиқыршы кемпірдің ақылымен екі жастың ғажайып үй тұрғызып, қыз әкесін қонаққа шақыруы, жеген асынан патша қызы Гүлнәрдан басқа ешкім дайындай алмайтын дәмді байқауы, екі баладан күдіктенуі, күдігі расқа айналған патша Ғалатнама мен Гүлнәрге кешірім беруі, уәдесі бойынша Ғалатнаманы тағына отырғызуы сияқты эпизодтар «Тотынамада» кездеспейді және онда қыз есімі аталмайды. Қыздың есімін жырлаушы өз жанынан қосқан. Бабыл қаласы дастанда Дабыл деп берілген. Дастанның тағы бір ерекшелігі — кейіпкер өз ойын білдіру үшін мысалдарды қолдануы. Мысалы, Ғалатнаманың өзін білдіру үшін бақа мен тышқанды мысалға алуы немесе бақашы құс туралы патшаға әңгімелеуі. Н. Нысанбайұлы бұл дастанды Елтоқ сопы баласы Әлімбектен үйренгенін айтады:

Біз емес мұны шығарған,

Бұрынғылардың нақылы.

Елтоқ сопы баласы,

Аударған Әлім қатымы,

немесе,

Аударған молла Әлімбек,

Сөзімнің байқа асылын, — дейді.

«Гүлнәр қыз» дастаны жыр үлгісінде қара сөз араластыра жырланған. Көлемі — 2641 жол. Қолжазбаны 1947 жылы ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушылардың бірі — Қысыраубек Аман>таев тапсырған. Мәтінде араб, парсы, өзбек, орыс сөздерімен қатар жергілікті диалект сөздер кеңінен қолданылған. Ал кейбір сөздер фонетикалық варияцияға түскен, мысалы: балдар, ұлама. ӘӨИ-дің Қолжазба қорында Түрікпенбаев Нұсқабайдың айтуы бойынша жазылып алынған нұсқа сақтаулы: ӘӨИ, Ш.105. 6-дәп. 1953 жылы қорға З.Сейітғаппарова тапсырған. Дастан «Халатнама-Гүлнәр» деп аталады. Кирилл әрпінде. Көлемі — 45 бет. Дастан қарасөзбен басталады. Оқиғаның аяқталуы бөлек. Қыздың әке-шешесінің іздегені, үй салдырғаны, Гүлнәрдің табылуы туралы айтылмайды. 

Н.Түрікпенбаевтың берген мәліметі бойынша, ол бұл дастанды өз немере ағасы Беймұратов Серікбайдан 24 жасында тыңдап, үйренген. С.Беймұратов Нұралы ақынның өзінен үйреніп, домбыраға қосып жырлаған. Екі нұсқа салыстырылып, нәтижесінде томға Н.Нысанбайұлының жырлаған «Гүлнәр қыз» дастаны ұсынылып отыр. Мәтінді араб әрпінен кирилл әрпіне түсірген

Б.Жайлыбаев.

Томға ұсынылып отырған мәтін ОҒК-ның Қолжазба қорында [Ш:798. 3-дәп.] сақтаулы қолжазбадан еш өзгертусіз дайындалды.

Ж. Салтақова 

Н.Түрікпенбаевтың берген мәліметі бойынша, ол бұл дастанды өз немере ағасы Беймұратов Серікбайдан 24 жасында тыңдап, үйренген. С.Беймұратов Нұралы ақынның өзінен үйреніп, домбыраға қосып жырлаған. Екі нұсқа салыстырылып, нәтижесінде томға Н.Нысанбайұлының жырлаған «Гүлнәр қыз» дастаны ұсынылып отыр. Мәтінді араб әрпінен кирилл әрпіне түсірген

Б.Жайлыбаев.

Томға ұсынылып отырған мәтін ОҒК-ның Қолжазба қорында [Ш:798. 3-дәп.] сақтаулы қолжазбадан еш өзгертусіз дайындалды.

Ж. Салтақова