автордың кітабын онлайн тегін оқу  Пайдалы бола бiл: Өмiрдiң жетi қағидасы

Арнольд Шварценеггер

Все права защищены. Данная электронная книга предназначена исключительно для частного использования в личных (некоммерческих) целях. Электронная книга, ее части, фрагменты и элементы, включая текст, изображения и иное, не подлежат копированию и любому другому использованию без разрешения правообладателя. В частности, запрещено такое использование, в результате которого электронная книга, ее часть, фрагмент или элемент станут доступными ограниченному или неопределенному кругу лиц, в том числе посредством сети интернет, независимо от того, будет предоставляться доступ за плату или безвозмездно.

Копирование, воспроизведение и иное использование электронной книги, ее частей, фрагментов и элементов, выходящее за пределы частного использования в личных (некоммерческих) целях, без согласия правообладателя является незаконным и влечет уголовную, административную и гражданскую ответственность.

Өз болмысынан айырылған қаншама жақсы адам бар! Олар өз өмірін қалай басқару керектігін білмейді. Олардың денсаулығы да нашар. Олар бақытсыз. Он адамның жетеуі жұмысын жек көреді. Олар қарым-қатынаста қуанышқа кенелмейді. Күлмейді. Қуанбайды. Олардың қуаты таусылған. Өмір оларды тығырыққа итермелеп жатқандай, өздерін қажетсіз және дәрменсіз сезінеді.

Егер сіз неге назар аудару керектігін білсеңіз, мұндай адамдарды барлық жерден көре аласыз. Бәлкім, тіпті айнадан да. Бірақ бәрі жақсы. Сіз үмітсіз емессіз. Осы жағдайдағы адамдардың әрбірінде үміт сәулесі бар. Бұл — адамның өмірде нақты мұраты болмағанда орын алатын жағдай және адам өзінің қол жеткізе алатын дүниесіне немесе өзін соған лайық деп тапқан дүниесіне ұмтылады.

Дегенмен мұның шешімі бар. Шындығында, кез келген ұлы өзгеріс барлық жақсылық сияқты айқын мұраттан басталады.

Бұл өте маңызды. Бұл — мақсат пен мағына. Айқын мұраттың болуы — өз өміріңіздің қандай болғанын қалайтыныңызды және оны қалай жүзеге асыру керектігін білу дегенді білдіреді. Өмірде өз жолын таппай, адасып кеткендердің қалауы да, жоспары да жоқ. Айнаға қарап, олар өздеріне «Мен бұл деңгейге қалай жеттім?» — деп сұрақ қояды. Бірақ олар жауабын таппайды. Қазіргі жағдайға тап болу үшін олар әлдеқандай шешім қабылдады және бірдеңе жасады, бірақ оның не екенін айта алмайды. Олар тіпті: «Иә, мұның бәрін жек көремін, мұны өзім таңдаған жоқпын», — деп пікір таластырады. Бірақ олардың саусағына қандай да бір сақинаны тағуға немесе қолдарына екінші чизбургерді алуға ешкім мәжбүрлеген жоқ. Ешкім оларды болашағы жоқ жұмысқа орналасуға үгіттеген жоқ. Мектепке немесе спорт залына бармауына, шіркеуге баруды ұмытып кетуіне ешкім себеп болған жоқ. Сегіз сағат ұйықтаудың орнына түнде отырып бейнеойындар ойнауын, артық бір бөтелке сыра үшін соңғы долларын жұмсауын ешкім сұраған жоқ.

Бірақ олар өздерінің айтқандарына толығымен иланады. Олардың өз сөздеріне кәміл сенетініне мен де сенемін. Оларға мұның бәрі жай ғана өмір болған соң болып жатқандай көрінеді. Олар, шынымен, адам өмірінің қандай болатынын өзі таңдай алмайды деп ойлайды.

Білесіз бе? Олардың пайымдауы, бір жағынан, дұрыс.

Ешқайсымыз қай жерде дүниеге келетінімізді таңдай алмаймыз. Мен, мысалы, қырғиқабақ соғыс басталған тұста Австрияның ауылды аймағында ержеттім. Анам әлемдегі ең мейірімді жан еді. Ал әкем қатал болатын, мені сабаудан ұялмайтын, бірақ мен оны ерекше жақсы көретінмін. Біздің өміріміз өте қиын болатын. Сізде де солай болғанына күмәнім жоқ. Сіздің өсуіңіз басқалар ойлағаннан әлдеқайда қиын болғанына сенімдімін және өткенді ешкім өзгерте алмайды. Бірақ ары қарай не істеу керектігін таңдауға болады.

Біздің өмірімізде болған барлық жақсылық пен жамандықтың себептері мен түсіндірмесі бар және олардың көпшілігі бізде таңдау болмағандықтан болған жоқ. Таңдау әрдайым болады. Ал үнемі болмайтын нәрсеге келер болсақ, ол — ықтимал нұсқаларды бағалау мүмкіндігі. Оны өзіңіз жасауыңыз керек.

Айқын мұрат — шешімнің өміріңізді мақсатыңызға жақындататынын түсіну арқылы оның жақсы немесе жаман болатынын анықтаудың жолы. Алға қойған мақсатыңызды орындаған кезде болашағыңыздың мінсіз көрінісіне не болмақ? Ол бұлыңғырлана түсе ме, әлде керісінше, аздап анық бола ма?

Әлемдегі ең бақытты және ең табысты адамдар бәрін қиындататын және оларды өз мақсаттарынан алыстататын нашар шешімдерден аулақ болуға бар күшін салады. Бұл адамдар әрқашан нақты мұратын білуге көмектесетін және оларды қажетті нүктеге жақындататын нәрсені таңдауға тырысады. Үлкен істер немесе ұсақ-түйектер туралы айтып жатқанымыз маңызды емес, шешімнің бәрі осы бір схема бойынша қабылданады.

Олар мен біздің, мен және сіздердің, кез келген екі адамның арасындағы айырмашылық тек әрқайсысының қалыптасқан болашақ бейнесінің анықтығында, оны жүзеге асыру жоспарының тиімділігінде болып отыр. Ең бастысы біз қалағанымызды шындыққа айналдыру біздің таңдауымыз және тек біздің таңдауымыз екенін мойындаймыз ба?

Бірақ мұны қалай істейміз? Егер нақты мұратыңыз болмаса, оны қалай анықтауға болады? Менің ойымша, екі жол бар: ең кішкентай нәрселерден бастап, суретті үлкен және айқын болғанша құру немесе керісінше, ең ауқымды жоспардан бастап, содан кейін ғана ең кіші бөлшектерге дейін айқындау. Мен екінші жолмен жүрдім.

АУҚЫМДЫСЫНАН БАСТАҢЫЗ

Бала кезімде болашаққа қатысты мұратымды ең алғашқы білуім жалпы ұғым еді: Америка — басқа нақты ештеңе жоқ. Мен он жаста болдым. Австрияның өзім ержеткен бөлігінің батыс жағындағы үлкен қала Грацтағы мектеп табалдырығын енді ғана аттаған болатынмын. Сол кездерде қайда қарасам да, сабақтарда, журнал мұқабаларында, сеанс алдындағы кинохроникаларда Америка маған таңғажайып көрінетін.

Мен «Алтын қақпа» көпірі мен алты жолақты кең магистральдар бойымен жарысып жатқан өткір «қанаттары» бар кадиллактар көріністеріне таңдандым. Голливудта түсірілген фильмдерді және Нью-Йоркта жазылған рок-н-ролл жұлдыздары келген ток-шоуларды көрдім. Жанында Австриядағы ең биік ғимарат бақша сарайындай болып қалатын Крайслер зәулім ғимараты мен Эмпайр-стейт-билдингті көрдім. Пальмаларға толы көшелерді және Масл-бичтегі [2] жас сұлуларды көрдім.

Бұл стерео-Америка еді. Онда бәрі алып және жарқын болатын. Мен сияқты әсерленгіш бала үшін оның суреттері армандарға арналған нағыз виагра болды. Мұндай армандарға адам абайлап қарауы керек, өйткені Америкадағы өмір туралы армандар төрт сағаттан кейін ұмытылып кетпейді.

Менің орным сол жерде екенін білдім.

Бірақ не істеу керектігін білмедім, кішкентай бала не істеуі мүмкін еді? Менің болашақ өмірімнің суреті жоғарыда айтылғандай бұлыңғыр болды. Дегенмен басқалардың пікірі әсер етпей тұрғанда бала арманнан ең табанды ұмтылыстар пайда болатынына кейін көз жеткізер едім. Әйгілі серфер Гарретт Макнамара бірде: «өмірге көңілі толмайтындар үш жасына оралып, немен айналысуды жақсы көретінін анықтап, оның айналасында өмірді қалай құру керектігін ойлап, іс-әрекет жоспарын жасап, соның негізінде әрекет етуі керек», — деген еді. Ол нақты мұратты қалыптастыру үрдісін сипаттаған, менің ойымша, ол дәл сипаттай алды. Әрине, бұл оңай емес, бірақ өте қарапайым: уақыт аралығына саяхат жасап, өзіңізге ұнаған нәрсені есте сақтаудан бастауға болады. Егер қызығушылықтарыңызға назар аударсаңыз, олар — өзіңізді көрудің бірінші қадамы.

Мысалы, «The Mike Douglas Show» шоуында он жасар Тайгер Вудстың гольф сырғытпа таяғымен қалай сиқыр жасағанын қараңыз. Апалы-сіңлілі Уильямстар туралы не деуге болады? Көптеген адамдар мұны білмейді, бірақ олардың әкесі Ричард барлық перзентін кішкентай кезінен тенниске баулыған және олардың барлығы бұл спорт түрінде қабілетті болып шықты. Бірақ тек Венера мен Серена үшін спорт нағыз қызығушылыққа айналды. Дәлірек айтқанда, құмарлыққа айналды. Сондықтан бұл олардың дамуының бастапқы нүктесі және болашақ туралы түсініктерінің негізі болды.

Дәл осындай жағдай Стивен Спилбергпен де орын алды. Бала кезінде ол киноға аса құмар болмаған. Дегенмен теледидарды ұнатқан. Бірақ бір күні Спилберг-әкеге Әкелер күніне орай отбасылық демалыстарын түсіру үшін 8 миллиметрлік кинокамера сыйлайды, Стив оған қызығушылық танытады. Америка туралы алғаш естіген жасымда Стивен өзіне кино әлемін ашты. Ол алғашқы фильмін он екі жасында түсірді. «Шебер фотограф» төсбелгісін алу үшін келесісін он үш жасында түсірді. Ол тіпті фотоаппаратын жасақтық сапарларында да алып жүрген. Отбасымен бірге елдің басқа шетіне, яғни Нью-Джерсиден Аризонаға көшіп келген баланы режиссер болуға итермелеген Голливудқа көшу емес еді. Үздік фильм немесе үздік режиссер үшін берілетін Оскар да емес. Бай болу, атақты болу немесе жоғарғы санаттағы кино жұлдыздарымен жұмыс істеу де емес. Мұның бәрі кейінірек келді. Алғашында ол тек кино түсіргісі келді. Ол үшін болашақтың бейнесі Тайгер Вудс үшін гольф, апалы-сіңлілі Уильямстар үшін теннис және мен үшін Америка сияқты үлкен және бұлыңғыр болды.

Бұл — қалыпты жағдай. Көптеген адамдар үшін бұл қолайлы болып келеді. Мұратыңды егжей-тегжейлі елестету тым тез шамадан тыс күрделене түседі және оқиғаларды басып озуыңыз мүмкін. Қайта-қайта жоспардың маңызды кезеңдерін ұмытып кетесіз. Кеңінен қарау оңай, барынша қолжетімді, бастапқы қадам жасайтын кеңістікті қамтамасыз етеді және сол кеңістікте сіз неге, қалай назар аудару керектігін шешесіз.

Бұл мұратыңыздың ауқымын тарылтасыз дегенді білдірмейді, сіз оны тек анығырақ ете түсесіз. Мәліметтер анық болады. Бұл әлем картасына қарап, алдағы сапарды жоспарлау сияқты. Жер континенттерден тұрады. Материктердің ішінде елдер, ел ішінде штаттар мен провинциялар, штаттар мен провинциялар ішінде округтер, ал олардың ішінде қалалар мен ауылдар бар. Бірақ одан да тереңірек үңілуге болады. Қалаларда аудандар бар, ал аудандарда көшелер тоғысатын бөліктер бар. Егер турист болсаңыз және жай ғана әлемді көргіңіз келсе, елден елге, қаладан қалаға ұша аласыз, бәрі жақсы болады. Мұқият қараудың қажеті жоқ. Бірақ егер бір жерді жақынырақ танығыңыз келсе және сапарыңыздың барынша пайдалы болғанын қаласаңыз, тіпті егер бұл жерді өз үйіңізге айналдыруды жоспарласаңыз, көшелерді кезіп, жергілікті тұрғындармен сөйлесіп, әдет-ғұрыпты зерделеп, көше бойымен жүріп отырып, тығырықтарды білуіңіз, барлық аумақты қарап шығуыңыз керек. Бұл жерде сіз жоспарлаған бағыт (немесе сіздің мұратыңызды жүзеге асыруға көмектесетін жоспар) қалыптаса бастайды.

Менің жоспарыма жетуіме бодибилдинг көмектесті. Жасөспірім кезімде Вейдер [3] журналының мұқабасынан сол кездегі Ғалам мырзасы — ұлы Рег Паркті көрдім. Сол жазда ол басты рөлді сомдаған «Геркулес Атлантиданы бағындырады» фильмін енді ғана көргенмін. Ал журналдағы мақалада Англиядағы жұмысшы ауылдың кедей баласы Регтің бодибилдингпен айналысқаны, содан кейін «Ғалам мырзасы» байқауында жеңіске жетіп, кино актері атанғаны туралы жазылған. Мен бірден түсіндім: міне, менің Америкаға баратын жолым!

Ал сіздің өз жолыңыз және жететін жеріңіз болады. Мүмкін, бұл сіз таңдайтын мамандықпен немесе өмір көріністерін өзгертуіңізбен байланысты. Өмір сүру салтыңызға айналдырғыңыз келетін сүйікті ісіңіз немесе өзіңізді толықтай арнай алатын шаруа болуы да мүмкін. Шындығында, егер сіздің мұратыңызға жол көрсетіп, қандай қадамдар жасау керектігін нақты түсінуге көмектессе, кез келген жауап дұрыс.

Тіпті сізде болашағыңыздың жалпы көрінісі болса да, мұның бәрі қиын болуы мүмкін екенін ескеріңіз. Мысалы, кейде мен залда бір жаттықтыру құрылғысынан екінші жаттықтыру құрылғысына теннис добы сияқты ретсіз секіріп, ауысып жүретін келушілерді байқаймын. Оларда жаттығу жоспары атымен жоқ екені анық. Сондай бір адамдарға жақын келіп, әңгімелесіп көрдім. Олар көп және барлығы бір-біріне ұқсас болды.

— Залға келудегі мақсатыңыз қандай? — деп сұрадым.

— Дене бітімімізді күту, — деп жауап береді көбі.

— Иә, тамаша. Керемет. Дене бітіміңізді күту, бірақ не үшін?

Бұл — маңызды сұрақ: дене бітімі әртүрлі пішінде болады. Бодибилдердің дене пішіні альпиниске көмектеспейді. Керісінше, қосымша ауыр салмақ түсіріп, кедергі жасайды. Сол сияқты марафон үшін жақсы деп есептелетін дене бітімі балуандарға келмейді. Өйткені оларға бұлшықет күші мен жалпы дене күші қажет екені түсінікті.

Әңгімелесуші кісі үнсіз қалады да, менің қандай жауап естігім келетінін түсінуге тырысады. Бірақ мен шарасыз тұрғанын көріп, өзінің жауап бергенін тосамын. Нәтижесінде маған барлығы дерлік өзінің шынайы мақсаттарын айта бастайды: «Дәрігер жеті келіге арықтап, қан қысымымды бақылауым керектігін айтқан», «Жай ғана жағажайда жақсы көрінгім келеді», «Менің кішкентай балаларым бар, олармен бірге тынысым тарылмай шауып жүргім келеді». Мұның бәрі — тамаша жауаптар. Олардың бәрімен жұмыс істеуге болады. Жол сілтеу адамның мұратына бағыт береді, енді әңгімелесушім зейінін мақсатына тікелей апаратын жаттығуларға аудара алады.

Жалпы бодибилдинг — назарын тұрақты бір нәрсеге аудару. Бодибилдинг арқылы қол жеткізгіңіз келетін мақсаттарға ғана емес, сонымен қатар мақсатыңызға жету үшін жаттығу залында орындауыңыз керек әрекеттерге де назар аударуыңыз керек. Мен Америкаға 1968 жылдың күзінде 21 жасымда келіп, «Gold's Gym» спорт залында ұлы Джо Вейдермен бірге жаттығу үшін Венис-бич жағажайына қонған сол кездің өзінде-ақ еншімде дәл сол жылы жеңіп алған «Ғалам мырзасы» титулымен қоса, тағы да бірнеше титул болды. Осы бір жеңістер Джоның назары маған түсуі үшін жасалған қадамдар болып, оның маған деген қызығушылығы мені Америкаға әкелді. Бірақ бәрі мұнымен шектелген жоқ. Джо маған Калифорнияға билетті чемпион болғаным үшін сатып алмады. Ол менің жай чемпион ғана болып қоймай, одан да көбірек дүниеге қол жеткізе алатыныма сеніп, инвестиция жасады. Бодибилдинг стандарттары бойынша әлі өте жас едім. Үздіксіз жұмыс істеп, ұлы болуға ұмтылдым. Джо осыны менің бойымнан көріп, әлемдегі, одан қалса тарихтағы ең ұлы культурист, бодибилдер бола алатыныма сенді. Ол маған ең ұлы мәртебе үшін не істеу керектігін көруім үшін назарымды одан да айқынырақ қылып, жан-жақты көмектесуге дайын болды. Сонымен, мен Америкадамын. Мен Ғалам мырзасымын. Жұмыс енді ғана басталып жатыр.

КЕҢІСТІК ПЕН УАҚЫТ ҚҰРЫҢЫЗ

Әрине, әркім өзінің болашақ өмірінің көрінісін 15 жастан бастап қалыптастыра алмайды. Менің жолым болды: ауыл көшесінде, суы мен кәрізі жоқ үйде өстім. Менде армандайтын уақыт пен мүмкіндіктен басқа ештеңе болмады, сондықтан қиялыма ерік бердім. Мен жазылмаған таза парақ едім. Мені кез келген нәрсе әсерлендіретін. Барлығы әсерлі болатын.

Американың суреттері. Саябақта достармен гладиатор ойындарын ойнау. Рекордты жаңартқан ауыр атлет туралы газет жаңалықтары. Менің досымның Австрия мырзасы Курт Марнулды танитындығы және Курттың осында, Грацта жаттығатыны. «Геркулес Атлантиданы бағындырады» фильмі және басты кейіпкерді Ғалам мырзасы Рег Парк сомдайтыны туралы жаңалықтар және бұрын Геркулес рөлін сомдаған актер Стив Ривздің де осы атаққа ие болғаны. Мұқабасында Рег бар спорт журналы мен о