ӘОЖ 159.9

КБЖ 88.1

К 93

Мирас Кесебаев

К 93 Супержады. Есте сақтау қабілетін дамыту тәсілдері – Алматы: «Самға» баспасы, 2023. – 224 б.

ISBN 978-601-7629-79-3

Бұл кітапта автор есте сақтаудың түрлі тәсілдерін үйретеді. Әр тәсілді пысықтайтын жаттығу бар. Сан, сөз, мәтін, телефон нөмір, пароль жаттауды және ұмытпай есте сақтаудың әдістерін айтады. Оқыған кітапты ұмытпау, ойша есеп шығару, байқампаздықты арттыру, шет тілін үйренудің оңай жолын бөліседі. Адам атын, түрін жаттау, интервалды қайталау, өлең жаттау және мнемотехника жайлы мәлімет бар. Миды шынықтыратын жаттығулар, қуаттандыратын өнімдер туралы ақпарат берілген.

Кітап кез келген жастағы оқырманға арналады.

ӘОЖ 159.9

КБЖ 88.1

ISBN 978-601-7629-79-3

© М.Кесебаев, 2023

© «Самға» баспасы, 2023

Барлық құқықтары қорғалған.

Бұл кітап кімдер үшін?

Өмірде есте сақтау қабілеті нашар адам жоқ. Бетімізден шапалақпен салып қалған адамды он жыл өтсе де ұмытпаймыз. Демек, белгілі бір тәсілді қолданып, есте сақтау қабілетін толығымен қолдануға болады. Бұл кітап мына адамдарға арналады:

• Бір адаммен танысса, есімін жаттап алғысы келетіндер үшін;

• Көп адаммен танысса, бәрін шатаспай жаттап алғысы келетіндер үшін;

• Біреудің, өзінің, бауырларының телефон нөмірін жаттап алғысы келетіндер үшін;

• Электронды почтаның ескі және жаңа паролін әрдайым біліп жүргісі келетіндер үшін;

• Есіктің, телефонның кодын есте сақтағысы келетіндер үшін;

• Оқыған кітабының мазмұнын қалаған уақытында айтып бергісі келетіндер үшін;

• Кітап, газет, мақаладағы пайдалы ақпаратты есте сақтағысы келетіндер үшін;

• ҰБТ сияқты түрлі емтиханға дайындалғанда, түрлі ақпаратты есте сақтап алғысы келетіндер үшін;

• Досының соңғы рет қандай түстегі киім кигенін кез келген уақытта еске түсіре алу қабілетін үйренгісі келетіндер үшін;

• Бауырының туған күнін жаттап алғысы келетіндер үшін;

• Дүкенге барғанда заттардың тізімін есте сақтағысы келетіндер үшін;

• Адамның түрін жаттап алғысы келетіндер үшін;

• Байқампаз болғысы келетіндер үшін;

• Тарихи датаны қиналмай есте сақтағысы келетіндер үшін;

• Көпшілік алдында шешен сөйлегісі келетіндер үшін;

• Ойша есептеуді үйренгісі келетіндер үшін;

• Құран жаттағысы келетіндер үшін;

• Мидың қуатын арттырғысы келетіндер үшін;

• Қартайса да алжымай, жадысын өте белсенді қолданғысы келетіндер үшін;

• Өлең жаттаудың озық тәсілін үйренгісі келетіндер үшін;

• Мнемотехника әдістерін үйренгісі келетіндер үшін;

• Шет тілін тез үйреніп алғысы келетіндер үшін.

Смартфон бар емес пе? Есте сақтаудың не қажеті бар?

Сен мынадай уәж айтуың мүмкін: «Қолымдағы смартфон менің миыма қарағанда сенімді емес пе? Сақтаған ақпараттарым қалаған кезде көмекке келеді. Телефон нөмірлерді есте сақтап керегі не? Бәрі контакт тізімінде тұр ғой».

Мобильді телефондар, әсіресе, смартфондар есте сақтау қабілетіне жағымсыз әсер етеді. 2016 жылы жүргізілген зерттеуде америкалық оқушылардың оқу үлгеріміне смартфон кері әсер еткені анықталған. Себебі олар телефонға әбден тәуелді болып қалған. Әрине, бір жақты үкім шығарудан аулақпыз. Оқушының үлгерімі басқа нәрседен де туындауы мүмкін. Сонда да смартфонның миға кері әсері бары анық. Мысалы, біз телефон нөмірлерді жаттауды тоқтаттық. Тым болмаса ата-анамыздың, бала-шағаның, әйеліміздің номерін жатқа білсек болар еді. Бір жерге баратын болсақ, смартфоннан картаны қосып алып барамыз. Барған жеріміз есімізде қалмайды. Үлкендерден 20-30 жыл бұрын бала кездегі үй телефонының нөмірін сұрасаң, жатқа айтып береді. Ал қазіргі балаларға үй телефоны деген нәрсені түсіндіріп көр.

Жауабын білмейтін сұрақ туындаса, миымызды қосып ойланбаймыз. Бірден Гуглға жүгіреміз. Жауабын біле сала, 5-10 минуттан соң ұмытып кетеміз. Сол сұрақ қайта қойылса, қайтадан Гуглге кіреміз. Тіпті Гуглде қай сайттан дұрыс жауапты тапқанымыз есімізде болмайды. Банк карточкасының нөмірі, әрекет ету мерзімі, CV-кодтарын білмейміз. Өзіміз тұратын қаланың почта индексін білмейміз. Бұлар автоматты түрде білу керек нәрселер.

Әбден смартфонға сеніп алған адам бір күні оны жоғалтып алса, дүрбелеңге түседі. Стресс пайда болады. Оның ішінде сурет, логин мен пароль – бәрі кетеді. Жаңа телефон алса да, әлеуметтік желілердің логин-паролін есіне түсіре алмай, жаңа аккаунт ашып жатады. Осының бәрі смартфонға байланып қалудың кесірінен туындайды.

Әрине, таяқтың екі ұшы бар. Смартфонның пайдасы өте көп. Тек соны қолдана білу керек. Смартфоннан пайдалы ақпараттар, мақала, кітап оқып, курс қарауға, жаңа нәрсе үйренуге болады. Өзің жақсы меңгерген қабілеттерді әлеуметтік желі арқылы барша халыққа үйретуге, түсіндіруге болады. Бірақ қарапайым алу мен қосу, көбейту мен бөлуге бола калькуляторды ашу дұрыс емес.

Ескерту: бұл кітап сенімен жақын сөйлесіп үйрету мақсатында «Сен» деп екінші жақта жазылды. Пайдалы білім болсын!

1-бөлім

Есте сақтау қабілетімен танылған тұлғалар

Болмасаң да ұқсап бақ

• Әскердің түгел есімін білген

• Шекспирді жатқа білген

• Музыканы есте сақтап ұрлаған

• Өртенген зертхананы қайта құрап шыққан

• Программа кодтарын ұмытпаған

• Бір мезгілде 32 партия ойнаған

• 12 000 кітапты жатқа білген

• 52 картаны 30 секундта жаттаған

• Неміс тілін 1 сағат 15 минутта үйренген

• Мың детальды есінде сақтаған

• 70 000 цифрды жатқа білген.

Кітапты бітіргенде қандай нәтижеге жетесің?

Байлық – қазынаның иесі болу емес, оны қолдана білуде.

Бонапарт.

Болмасаң да ұқсап бақ

Есте сақтау – табиғи процесс. Ол болмаса, өміріміздің дым қызығы болмас еді, тіпті өмір сүре алмас едік. Қайдан келдік, қазір қайдамыз, қайда бара жатырмыз деп еске түсіре алмай, жарты жолда қалар едік. Ата-анамызды танымай, мектепке барған, мектеп бітірген сәттерді еске түсіре алмай, достарымыз болмас еді. Қысқаша айтқанда, есте сақтау – өте үлкен нығмет. Дәл сол секілді ұмыту да адам үшін таптырмас қажеттілік. Қайғыны, пайдасыз ақпаратты ұмыту бізге ауадай қажет.

Кітапқа кіріспес бұрын мынадай ақпаратпен бөліскім келеді. Адамның жаңа білім алуына, бойға сіңіруіне көп нәрсе әсер етеді. Мысалы, мектеп, мұғалім, сынып, кітап, ата-ана, достары, қоршаған ортасы, сабаққа дайындалатын бөлмесі, қабырғаның түсі, мемлекеттің саясаты, мотивациясы, т.б. Осының ішінде ең көп әсер ететіні – сенімділік. Білімді алатыныңа, үйренетініңе сенімді болмасаң, бойға қонбайды. Бұны ҰБТ-ға дайындалған оқушылардан жақсы байқай аласың. ҰБТ-дан жоғары балл жинайтынына сенімді оқушылар жақсы дайындалады, ылғи мотивациямен жүреді, көп еңбектенеді. Нәтижесінде ойындағыдай балл жинап шығады.

Есте сақтау қабілетін күшейтуге, әдістерін үйренуге сенің сенімділігіңді арттыру үшін танымал тұлғалардан мысал келтіремін. Олардың ішінде қарапайым азаматтардан ел басқарушы тұлғаларға дейін бар.

Әскердің түгел есімін білген

Македонский, Наполеон, Цезарь – үшеуіне ортақ нәрсе – барлық жауынгерінің түрін таныған. Енді бірі есімдерін білген. Ал әскердің саны кемінде 20-30 мыңнан асқаны белгілі. Тіпті қайсысы алқаш, қайсысы батыр, қайсысы қорқақ екеніне дейін білген. Әсіресе, Наполеон картаны, әскердің орналасуын ұмытпайтын болған.

Шекспирді жатқа білген

Уинстон Черчилль Шекспирдің барлық еңбектерін жатқа білген. Дәл сол секілді Рейган, Рузвельттер де есте сақтау қабілетімен көпшілікті таңғалдырған. Күніне бірнеше кітап оқып, көпшілік алдына шыққанда ешқандай қағазға қарамай, шешен сөйлейтін болған.

Музыканы есте сақтап ұрлаған

Моцарт үш жасында әкесі мен әпкесі ойнаған музыкалық шығармаларды есінде сақтап, қайталап ойнаған. Он төрт жасында Сикстин капелласында ғажайып хорды естиді. Бұл шығарма өте құпия сақталған, басқа еш жерде ойналмайтын еді. Ал Моцарт үйге барып, жадында сақталған хорды толығымен жазып шығады.

Өртенген зертхананы қайта құрап шыққан

Өнертапқыш, физик, инженер, біздің әлемге айнымалы тоқты әкелген Никола Тесла параққа бір қараса болды, жаттап алатын болған. Тесланың фотографиялық жадысы өте мықты болған. Оған ешқандай кітаптар, анықтамалық қажет болмапты. Қандай да бір ақпарат, кесте, формула қажет болса, бәрін санасынан тапқан. Сол үшін басқа ғалымдар секілді қойын дәптерге ештеңе жазбаған. 1885 жылы лабораториясы жанып кеткенде, бәрін еске түсіріп, қайта қалпына келтірген. Көптеген сызуларын басында сақтапты. Ойша түрлі сызбалар жасап, есеп шығарып отырған. Оған қоса ол сегіз тілде еркін сөйлеген.

Программа кодтарын ұмытпаған

Билл Гейтс әлемнің ең бай адамы бола тұра, өзі жазған программа кодтарын жадында сақтайды екен. Оның саны жүзден асады.

Бір мезгілде 32 партия ойнаған

Александр Алехин деген шахматшы тақтаға қарамай, бір мезгілде 32 ойын ойнап, төртеуінде ғана жеңілген. Ойын барысында барлық жүрісті ойда сақтаған. Өмірінде ойнаған бірде-бір ойынды ұмытпапты. Өзі алты тілде еркін сөйлеген. Адамның түрін ұмытпайтын болған. Адамдармен жолыққанда бұған дейінгі кездесуде қандай киім киді, не жасады, не сөйлегеніне дейін дәлме-дәл айтып, ыңғайсыз жағдайға қалдыратын болыпты.

12 000 кітапты жатқа білген

Ким Пик – оқыған ақпараттың 98%-ын ешқашан ұмытпайтын деңгейге жеткізген америкалық. Өмірінің соңына дейін 12000-нан астам кітапты жаттап алған және бірден екі беттен оқыған. Бұл кісі туралы атақты «Аутист» (Rain man) фильмі түсірілген.

52 картаны 30 секундта жаттаған

Нелсон Деллис – есте сақтау жарысынан АҚШ-тың 2011, 2012, 2014, 2015 жылдардағы жеңімпазы. Бала кезінде зейіні өте нашар бопты. Содан өзін жаттықтырып, қазіргі деңгейге жеткен. «Бірнеше апта жаттықсаң, адам сенбейтін нәрселерді жасай бастайсың. Адамның миының мүмкіндіктері оған толығымен жетеді» дейді ол. Бастапқыда колодадағы 52 картаны жаттап алуға 20 минут уақыты кеткен. Ал қазір оған 30 секунд қана жұмсайды. Яғни, картаны таратып жатқанда-ақ жаттап алады.

Деллистің жаттау әдісі мынадай: ойша қала тұрғызады. Ол қала оған әбден таныс болуы керек, мысалы, бала кезде өзі тұрған қала болуы мүмкін. Жаттау керек ақпаратқа бейне беріп, оны қаланың әр жеріне орналастырады. Сосын қаланы аралай отырып, қажетті ақпаратты айта береді.

Неміс тілін 1 сағат 15 минутта үйренген

Испандық Рамон Кампайо – есте сақтау жарысының жеңімпазы. Жыл сайын жарыстарға қатысып отырады. Бір жолы жарыс Германияның Мюнхень қаласында өтеді. Осы шараға келе жатып, Рамон өзінің немісше сөйлей алмайтыны туралы мүлдем ойланбапты. Ұшаққа мінер алдын неміс тілін үйрететін кітап сатып алады. Сөйтіп бір сағаттан соң ұшақтан немісше сөйлеп түседі. Сонда неміс тілін үйренуге небары 1 сағат 15 минут кеткен екен.

Жалпы өмірде оның жеткен жетістігі адам таңғаларлық. Жарты секундта 16 цифрды жаттап алған. Алты колод картаны бір қарап шығып, артынан бәрін араластырып, орын-орнымен қоя білген. Оған 23 000 (!) сөзді кезек-кезегімен бір рет айтып шыққанда, қателеспей, бәрін қайталап шыққан.

Мың детальды есінде сақтаған

Стивен Уилтширдің ұсақ бөлшектерге дейін есте сақтау қабілеті мықтылығы сондай – 2013 жылы Лондон қаласындағы ең биік ғимараттан (Шард ғимараты, 224 м) айналаға қарап, артынша соны суретке салып шыққан. Үйлердің кондиционеріне дейін дәлме-дәл салған екен. Дәл солай Нью-Йорк, Шанхай, Токио, Рим, Венеция секілді қалалардың үстінен тікұшақпен аралап, суретін салған. Римдегі Пантеонның бағаналарына дейін дәлме-дәл шыққан.

70 000 цифрды жатқа білген

Бар-жоғы 11 цифрдан тұратын телефон нөмерін жаттау қиын шығар, ә? Ал егер 67980 цифрды жатта десе ше? Қой, оны жаттау мүмкін емес дерсің. 2005 жылы қытайлық Чао Лу «Пи» санының (3,14...) соңынан келетін осынша цифрды жатқа айтып берген. Сондағы Чаоның жасы небары 24-те екен. Он жыл бойы оның рекордын ешкім өзгерте алмапты. Содан 2015 жылы индиялық Раджвир Мина есімді азамат 70000 цифрды жатқа айтып, айды аспанға шығарыпты. 70000-ның қасында 11 цифр дым емес боп қалған шығар?

Ғажап, иә? Бұл адамдардың көпшілігінің ешқандай таланты жоқ. Есте сақтау қабілеті бәріміздікіндей қарапайым. Алайда тұрақты жаттығу арқылы мидың мүмкіндіктерін ашқан. Шыныға берсең, бұлшық етің қатайып, ауыр салмақтарды көтеретінің секілді, жаттыға берсең, ми да таңғажайып нәтижелер көрсетеді. Өзің секілді адамдар жеткен нәтижеге сен де жете аласың. Оған сенімің мол болсын.

Біздің қазақ халқында ұзақ жырларды таңға дейін тоқтамай жырлайтын адамдар өте көп болған. Оны естіген тыңдаушылардың өзі демде жаттап алған. Осылай ауыздан ауызға тараған халық ауыз әдебиеті осы күнімізге дейін жеткен. Біреудің сұрағына өлеңмен шебер жауап берсе, ол бір кеште ауылдың бүкіл балаларының аузында жүрген. Яғни, бұл қабілет біздің генімізде бар. Соны тек оята білсек, өмірде қажетімізге пайдалана білсек, нұр үстіне нұр болмақ.

Кітапты бітіргенде қандай нәтижеге жетесің?

Тура Раджвир секілді 70000 цифрды жаттап алмасаң да, енді телефон нөмірлерді ұмытпайтын боласың. Инстаграм, фейсбук, тикток, gmail почтаңа – бәріне бірдей пароль қоймай, әрқайсысына әртүрлі пароль қойып, бәрін кез келген уақытта қолдана аласың. Телефондағы және домофондағы, мобильді қосымшадағы кодтарды зуылдатып теретін боласың. Танысқан адамның атын ұмытпай, сонымен қоса атқаратын қызметін, туған жерін де есіңе түсіре аласың. Жұмыс барысында бірден он адаммен таныссаң да, кез келгенімен атын атап тұрып, әңгіме соға аласың.

Дүкенге барғанда қағазға тізім жазбай-ақ, бәрін ойша біліп тұрасың. Оқыған кітаптарыңның не жайлы екенін бір жылдан кейін сұраса да, ойланбай айтып бере аласың. Егер Құран жаттауға ниеттенсең, күніне кемінде бір бет жаттап алуға шамаң жететін болады. Ал ҰБТ-ға дайындалып жүрсең, дайындалған материалдарды емтиханда емін-еркін басыңда қолдана аласың. Шет тілін меңгеруім керек десең, онда жылдап уақыт жұмсамай, екі-үш айда әжептәуір сөйлеп жүретін боласың.

«Шынымен осындай деңгейге жетем бе?» деп өзіңе сенбей тұрған шығарсың. «Областы тьмы» киносындағы NZT деген супер дәрі өмірде жоқ екені анық. Сондықтан бәріне еңбекпен жетеміз. Бастысы, осы кітапта айтылған ережелерді өмірде әрдайым қолдану қажет.

2-Бөлім

Мидың қуаты мен мүмкіндіктері

Басыңдағы ғажайып мидың қабілеті қандай?

• Мидың жылдамдығы

• Ми өзгерсе, адам қалай өзгереді?

• Ми мен адам ағзасының арасында қандай байланыс бар?

• Миы белсенділер ұзақ өмір сүреді

• Миы 20 жаста, өзі 100 жастағы ғалым

• Неге біреу синусты жақсы жаттап алады? Ал біреу көбейту кестесін білмейді, бірақ өлеңдерді жатқа соғады?

• Мидағы ақпаратты таситын не нәрсе?

• Жадының көлемі қанша?

• Неге біз барлық ақпаратты есте сақтамаймыз?

Ми бәрінде бар, тек қолдану нұсқаулығын бәрі оқи бермейді.

Хью Лори

Басыңдағы ғажайып мидың қабілеті қандай?

МИ – әлемде теңдесі жоқ ғажайып орган. Сен «есте сақтауым нашар, миым дұрыс істемейді» деп миыңа көңілің толмауы мүмкін. Бірақ ми – мінсіз мүше, ақауы жоқ. «Өзіңе прокурор, өзгеге қорғаушы бол» демекші, өзіңнің надандығыңнан миды кінәлап шығу дұрыс емес. Егер көлік айдай алмасаң, оған көлік ешқашан кінәлі болмайды емес пе? Айдай алмаған, үйренбеген, оқымаған өзіңнен көр.

Иә, ми секілді ғажайып мүше табиғатта жаралмаған. Ми бәрін көреді, бірақ саған айтпайды. Сен қызыққан нәрселерді ғана айтып отырады. Тойота Камри 70 деген көлікке қызықсаң, соны көшеден қайта-қайта кезіктіре бересің. Бұған дейін де ми оны байқап жүрген. Тек сен қызығушылық танытқан соң әрбірін көрсете бастады.

Миды қаншама ғасырлардан бері зерттеп жатса да, оның қалай жұмыс жасайтынын әлі таба алмай келеді. Кейде миды мықты компьютермен салыстырып жатады. Әлемдегі ең мықты компьютердің өзі адамдікін былай қойғанда, бал арасының миына да жете алмайды. Қарап тұрсаң, компьютер өздігінен оқи алмайды, дами алмайды. Өзін-өзі қиындата алмайды. Ал ми осының бәрін жасайды.

Ми жасушасы – нейрондар басқа жасушаларға мүлдем ұқсамайды. Бұл жасушалардан ұзын бұтақ тарайды, оны аксон деп атайды. Әр аксоннан бұтақшалар тарайды, оны дендрит дейді. Ойлап көрші, басыңда миллиардтаған нейрон бар, олардың бәрінің бұтағы, бұтақшасы бар. Бір басыңда қандай қалың орман жұмыс істеп тұрғанын аңдаған шығарсың. Жай орман емес, ақылды, қозғалатын, электрлі орман.

Қызық мұнымен бітпейді. Бір нейронның дендриді басқа бір нейронның дендридімен байланысады. Қол ұстасып билеген жұп секілді. Екі нейронның байланысуын синапс деп атайды. Осылай ақпараттар бір-біріне өтеді. Ақпаратты өңдеу, беру қабылдау үшін нейрондар басқа нейрондарды қозғалып тұрып табады. Байланысады, қайтадан ажырайды. Қозғалыс тоқтамайды.

Байланысқан нейрондар бір-біріне электр импульсін жібереді. Осы импульс арқылы ақпарат беріледі. Бұдан бөлек нейрондар айналасына нейротрансмиттер деп аталатын химиялық зат жібереді. Бұл да ақпарат таратудың бір жолы. Дәл осылай күні-түні жұмыс жүріп жатады. Ал біздің одан түк хабарымыз жоқ. Былай ойласаң, ми деген Токио сынды үлкен мегалополис сияқты. Жап-жарық, ағып жатқан көліктер, жанып жатқан сәулелер.

Тағы бір қызық факт, нейронның диаметрі 4-100 микрометр аралығы. Салыстырмалы түрде алғанда, футбол добы диаметрі 20 микрометрлік нейроннан 1,4 млрд. есе үлкен. Алайда барлық нейронды бір-біріне қосып шықсаң, онда бұл шынжырдың ұзақтығы 1720 км-ге бір-ақ жетеді! Бұл дегенің Алматы мен Петропавлдың арасындай қашықтық. Ал сен жадым нашар деп өзіңе ренжисің. Дұрыс қолдана алмасаң, оның кінәсі не?

Мидың жылдамдығы

Нейрондар ешқайда асыққан емес, сонда да өте жылдам жұмыс істейді. Артық ақпаратты беріп жіберу деген атымен жоқ. Миллиард нейронның бәрі сен үшін жұмыс істейді. Олар бір-біріне кедергі жасамай, жылдам, дәлме-дәл жұмыс істегені соншалық – оның бірін де байқамайсың.

Адамға бес сезім мүшесі арқылы секундына 400 миллиард бит ақпарат келеді. Ми оның бәрін өңдеп үлгермейді. Бірақ сен маңызды деп санаған ақпараттарды тез өңдейді. Секундына миллиардтаған сигналды қабылдап үлгереді. Мысалы, қазір не істеп отырсың? Иә, осы жолдарды оқып отырсың. Жай оқымай, жылдам оқисың. Өйткені мектептен бастап, минутына кемінде 300 сөз оқып үйренгенсің. Енді осы процесске жақын қарайықшы. Негізінде, ақ парақта қара бояумен түрлі белгілер ғана тұр. Әріп танымайтын біреу үшін бұл жай ғана белгілер болуы мүмкін. Ол сенің қасыңда отырып, оны тек сурет деп ойлайды. Ал сен белгілерді оқып, мазмұнын айтып бергеніңде, таңғалады. Сен үшін бұл түрлі ақпаратты қамтыған мәтін.

Тереңіне бойлап қарасаң, қара белгілер деген – жай ғана әріптер. Оны ми қосып сөз қылады. Сөзді біріктіріп, сөйлем құрайды. Оның мағынасын тауып, түсінеді. Бұл процесс кезінде нейрондар бір-бірімен байланысып, қажетті ақпаратты табады. Осының бәрі қас-қағым сәтте жүзеге асады.

Ми өзгерсе, адам қалай өзгереді?

Адамның миы икемді. Оны резеңкедей соза алмайсың, бірақ қалаған жағыңа икемдей аласың. Және бұл тек жас кезде ғана болмайды. Қарт адамның миы да икемділікке ие. Икемді дегенде ми деген дамиды, өзгереді, жаңа нейрондық байланыстар құрады. Жаңа нейрондық байланыстар құра отырып, жаңа бағдарлама жасайды. Оның нәтижесінде сен жаңа білім аласың, жаңа қабілетті меңгересің. Адамның миы әрдайым дамуға бейім.

Адам деген әдеттердің жиынтығынан тұрады. Әдет деген біздің қайталай берген әрекеттерімізден туады. Әдет әбден сіңіп, мінезге айналады. Мінезіміз – біздің өміріміз. Әдетті түбірімен жойып тастау мүмкін емес. Оны тек өзгерте аламыз. Жаман әдетті жақсы әдетке өзгертуге болады. Жақсы әдетті нөлден қалыптастыруға болады.

Мысалы, таңертең жүгіру деген әдетті қалыптас-тырғың келеді. Бірақ таңда оянсаң да, артынша жастықты құшақтап, ұйықтап кетесің. Мұндайда не істеу керек? Біріншіден, тура төсегіңнің жанына жүгіретін киім мен аяқ киімді әкеп қой. Жүгіргенде қандай музыка тыңдайтыныңа дейін дайын болсын. Бірінші күні тым ұзаққа жүгірме. Сосын артынша душ қабылдап, рахаттан. Осылай бірнеше күн жаса. Әдет деген жастарда 21 күнде, үлкендерде 21-45 күн ішінде қалыптасады. Келесі күні таңда оянғанда, көзің алдымен кроссовканы көреді. Бірден сенің басыңда жүгіріп келгеннен кейін душ қабылдаған кездегі рахат сезім еске түседі. Артынша бойда күш пайда болып, жүгіруге кірісіп кетесің.

Немесе тырнақ кеміру деген жаман әдетті алайық. Оның түбінде тырнақтың қышуы деген жасырын нәрсе жатыр. Қашан оны тістелегенде, қышуы кеткендей сезім болады. Келесі жолы тырнақ қышып, біртүрлі сезініп, тістелегің келгенде, қолыңа эспандер алып, қысып отыр. Осылай істей берсең, тырнақтың қышуы қайтады. Әрі тырнақ тістелеу әдетінен құтыласың.

Ми мен адам ағзасының арасында қандай байланыс бар?

Ғалымдардың айтуынша, адам миының ең белсенді жұмыс істейтін кезеңі – сәби бір жасқа толғанға дейін. Сәби әлемді танысам, көрсем, білсем, дәмін татсам деп бір тынбайды. Көзімен, құлағымен, тілімен, мұрнымен, қолымен шексіз ақпараттарды миға жеткізеді. Сосын үш жасқа дейін де ерекше даму жүзеге асады. Жапондық ғалымның «После трех лет уже поздно» деген бала тәрбиесіне қатысты кітабын оқуға кеңес беремін. Бала деген жеті жасқа дейін де әлемді тануға құмар. Ары қарай оның қызығушылығы бәсеңдей бастайды. Жиырма жастан кейін, нейрофизиологтардың айтуынша, адамның миы қартаю процесіне кіріседі. Қартаю кезеңінде нейрондарда ақпараттың берілу жылдамдығы ғана азаяды. Ал жаңадан жасушалар пайда бола береді. Сондықтан жүз жастағы адамдар да жаңа нәрсені үйрене алады.

Қарт адамдардың ұмытшақ болатыны, жаңа ақпаратты жадында ұстай алмайтыны бар. Неге десең, адам миының тек 10%-ын ғана қолданып, қалған бөлігін оятуға, жұмыс істетуге тырыспайды. Қолданылмаған жасушалар жыл сайын істен шығып отырады. Ал мидың барлық бөлігін белсенді түрде іске қосу үшін неше түрлі әдістер бар. Алысқа бармай-ақ, күн сайын кітап оқу, есепті ойша шығару, өлең жаттау, жаңа жерлерге бару сияқты бәріміздің қолымыздан келетін нәрселер бар. Осының өзі миды әрдайым жұмыс істетіп, жаңа жасушалардың пайда болуына, жаңа нейрондық байланыстардың қалыптасуына көмектеседі.

Миы белсенділер ұзақ өмір сүреді

Ми жұмысын сәтті жүргізген адамдардың ғұмыр жасы ұзақ болған. Кейінгі зертттеулерден де білеміз, миы әрдайым белсенді болған адамдар жай адамға қарағанда ұзақ өмір сүреді. Әрі ми ауруларына сирек ұшырайды. Миы саудың тәні сау, тәні саудың жаны сау. Мысалы, И.П.Павлов ғалым 86 жыл, Толстой 82 жыл, Кант 81 жыл, Платон 81 жыл, Ньютон 84 жыл, Гете 82 жыл, Эдисон 82 жыл, Пифагор 76 жыл, Галилей 79 жыл, Сенека 70 жыл өмір сүрген.

Бұның ішінде Пифагор, Сенека, Платонның замандастарының орташа өмір сүру ұзақтығы 30-35 жыл болған. Мидың жұмысы барлық органға әсер етіп, салауатты өмір сүру салтын ұстануға сеп болады. Кант пен Сенеке бала кезінде өте әлсіз, аурушаң болған екен. Алайда орта жаста біліммен шұғылдана келе, екеуі де зіңгіттей жігіт болып, денсаулығын шыңдай білген.

Ал Луи Пастердің оқиғасы тіпті қызық. 40 жасында миына қан құйылған ғалым ауруға берілмей, мидың өзін әбден зерттепті. Одан кейінгі 30 жылында адамзат үшін өте үлкен жаңалықтар ашты. Соның арқасында құтыру, қызамық, сібір жарасына қарсы дәрі табылды.

Миы 20 жаста, өзі 100 жастағы ғалым

Рита Леви-Монтальчини – италиялық нейробиолог, медицина саласында Нобель сыйлығының лауреаты. Оның 100-ге толған шағында алынған сұхбаттан үзінді.

– Миыңыз қалай?

– Тура жиырма жастағы кезімдегідей. Алжу да, ұмыту да атымен жоқ. Ертең медициналық конгресске ұшып барамын.

– Бірақ мидың да бір шегі бар шығар?

– Жоқ. Менің миыма 100 жыл толды, бірақ онда кәріліктің бір белгісі жоқ. Иә, менің денем қартайып жатыр, оны тоқтату мүмкін емес. Ал миымда ол жоқ.

– Бұған қалай қол жеткізіп жатырсыз?

– Адамның миы өте икемді. Кейбір нейрондар өлсе де, өзгелері соның қызметін жүргізе береді. Ол үшін оларды ынталандыру керек.

– Сонда қалай?

– Миды ылғи қозғап отыру керек. Белсенді қызметін тоқтатпау керек. Сонда ол ешқашан қартаймайды.

Неге біреу синусты жақсы жаттап алады? Ал біреу көбейту кестесін білмейді, бірақ өлеңдерді жатқа соғады?

Біздің басымыздағы нейронның гені бар. Олардың ұйықтап жатқандарын оятып, белсенділігін арттыруға болады. Белсендендірілген нейрондар өсіп, жаңа байланыс құра алады. Бұл феноменді зерттейтін ғылымды эпигенетика деп атайды.

Миына зақым түскен адамға да осы жетістікті қолданады. Яғни, зақымданған нейрондардың орнын ауыстыру үшін қажетті гендерді оятады. Адамның белгілі бір эмоциясын оятатын гендерді іске қосуға болады. Эмоциядан гормон пайда болады. Яғни, ағза өзіне қажетті гормонды өзі бөле алады. Ол үшін арнайы дәрі ішудің қажеті жоқ.

Осы эпигенетика арқылы геннің белсенділігін құбылту арқылы адамның есте сақтау қабілетін төмендетіп немесе арттыруға да болатынын ғылым бүгінде анықтап отыр. Жаңа ақпаратты толығымен ұзақмерзімді жадыға сақтауға төрт сағат уақыт кетеді екен. Өміріңде бір қызық оқиға болғанда, оны сақтау үшін мида терезе ашылады. Не үшін ақпарат сақталуға төрт сағат кетеді? Қазіргі ғылымның зерттеуінше, есте сақтауға жоғарыда айтқан гендер қатысады. Осы төрт сағат ішінде гендер өзінің белсенділігін арттыру арқылы ақпаратты сақтайды. Сосын терезе жабылады. Геннің белсенділігінің өзгеруі – ақпараттың ұзақмерзімді жадыға сақталуын білдіреді.

Бұл геннің өзгеруіне адамның эмоциясы тікелей қатысты. Егер ақпаратты қызық деп тапсаң, терезе ашылады, гендер өзгереді, сөйтіп ақпарат ұзақмерзімге сақталады. Егер ақпарат қызық болмаса, онда терезе мүлдем ашылмайды. Сол үшін біреу көбейту кестесін жатқа білмесе де, ақындардың өлеңін жаттап алуға құмар. Өйткені оған қызық. Ал біреуге өлең мүлдем қызық емес, бірақ тригонометрияның формулаларын ұмытпайды.

Мидағы ақпаратты таситын не нәрсе?

1996 жылы жадының молекуласын анықтады. Есте сақтаумен тікелей байланысты жүздеген биохимиялық жүйелердің ішінен ерекше фермент тапты. Бұл фермент нейронның ұштарында орналасып, өздігінен синтезделеді. Басқа жасушалармен байланысады. Егер оны толығымен жойып жіберсе, жады түгелдей істемей қалады. Ал ферменттің көлемін азайтса, жады нашарлайды, ал көбейтсе, есте сақтау да жақсарады. Ғылым деген қандай, иә? Миды қанша зерттесе де, әрдайым жаңа нәрселер ашылып, таңғалдырып жатыр. Тіпті АҚШ-тағы бір зерттеуде бір нейронның Дженнифер Энистон (әртіс, Friends сериалында Рейчелдің рөлін сомдаушы) туралы ақпаратқа жауапты екенін анықтаған. Пациенттің сол нейронына әсер етсе, ол Дженнифер туралы айта бастайды.

Жадының көлемі қанша?

Нейрофизиологтар әлі күнге жадының көлемін есептеп таба алмай келеді. Олардың қолынан келгені – жадысы ең мықты адамның есте сақтау қабілетімен салыстыру. Жадысы әдеттегіден ерекше адамды савант дейді. Олар басынан соққы алғаннан немесе солай өмірге келуі мүмкін. Адам басындағы 100 млрд нейронның бір миллиарды ақпарат сақтауға кетеді. Салыстырмалы түрде алғанда егер жадының көлемі жағынан есептесек, адамның миы бірнеше петабайттан тұрады деуге болады. Ал бір петабайттың көлемі: MP3 форматтағы музыкалық файлды 2000 жыл бойы ойнатып қойғанға тең. Ойлап көрші, басыңда қандай алып қойма жатыр.

Неге біз барлық ақпаратты есте сақтамаймыз?

Адамның жадысында ешқандай ақау жоқ. Оған қанша ақпарат салсақ та, толтыра алмаймыз. Ендеше, неге барлық ақпаратты қажет кезінде еске түсіре алмаймыз? Өйткені біз секунд сайын миға түсетін 400 млрд бит ақпараттың бәрін өңдеп үлгере алмаймыз. Тек өзіміз мән берген, өмірімізге әсер еткен, қызық деп тапқандарын ғана өңдейміз. Яғни, бүкіл ақпаратты сақтап не жазып үлгере алмаймыз.

3-бөлім

Есте сақтауға пайдасын және зиянын тигізетін нәрселер

Адам естеліктерден тұрады.

Есте сақтауға зиянын тигізетін нәрселер

Есте сақтау дегеніміз – түгелдей мидың жұмысы. Есте сақтауға зиянын тигізетін нәрселер – мидың жұмысына зиян келтіретін нәрселер. Бет-әлпетіңді, көз қарашығыңды қорғағаныңдай, миды да максимум деңгейде қорғау керек. Көзге жұдырық тисе, көгеріп, бір-екі аптадан соң жазылады. Ал миға тиген зиянның әсері одан көбірек. Не үшін алдымен миға зиянды нәрселерді жазып отырмыз? Себебі жақсылық жасаудан бұрын жамандықты тоқтату керек. Миға пайдалы нәрселерді беруден бұрын, зиянды нәрселерден арылу керек.

1) Соққы

Иә, миды тура мағынасында соққыдан қорғау керек. Боксқа барғанда, бейсбол ойынында басты барынша соққы тимейтіндей шлем кию керек. Суға баспен секіргенде, футболда қатты келе жатқан допты баспен ұрғанда да, басқа зақым келуі мүмкін. Маған сен, егер басыңа әжептеуір соққы тисе, көптеген ақпаратты ұмытып қаласың. Кейбір адамдарда, айталық соққы алғандардың жүзден бірінде керісінше есте сақтау қабілеті өте дамып кетуі мүмкін. Оларды савант деп атайды деп айтқанбыз. Қандай жағдай болмасын, басқа соққы тигізуден сақ болу керек. Әсіресе, құрылыс алаңдарында жүргенде басқа шлем кию қатаң түрде міндетті!

Мынадай оқиға болған: 2014 жылы футболдан әлем чемпионаты кезінде германиялық Кристоф Крамер алаңға шығады. Ойынның 17-минутында қарсыластың шынтағы мұның басына тиіп кетеді. Есінен танып құлап қалады. Артынша қайта тұрып, ойынды жалғастырады. Бірақ бірнеше минуттан кейін төрешіден қайта-қайта «Бұл не ойын?» деп сұрай береді. Басына тиген соққы оның жадысына зақым тигізіпті. Крамер осы ойын жайлы мүлдем білмейді. Тек видеожазбаны қарап қана ойынға қатысқанын біледі. Осы Крамер – әлем чемпионы болғанын білмейтін әлемдегі жалғыз адам.

2) Зиянды тағамдар

Оның ішіне фастфуд, тәтті газдалған сусындар, колбаса, ысталған тағамдар, майлы тағамдар, тәттілер, қуырылған тағамдар, әсіресе, қаныққан майға пісірілген тағамдар, қант және қанттың орнын алмастырушы заттар. Мұндай тағам ішкенде ұйқымыз келіп, енжар боп қаламыз. Бұл біздің асқазанымызда емес, миымызда болып жатқан процесс.

3) Ішімдік

Ішімдік арам ас болғанымен қоймай, мидың, бауырдың жұмысына қатты зақым келтіреді.

4) Қозғалыссыз өмір салты

Оның зияны кез келген жаста көрінеді: қан айналымының қиындауы, мойын омыртқаның ауыруы, бұлшықеттің босаңсуы, жүрек-қантамыр аурулары, семіздік, қант диабеті, еңкіштік.

5) Күйзеліс

Депрессия сананы тұмшалап тастайды. Оның тұңғиығынан шығудың оңай жолы – біреуге жақсылық жасау.

6) Стресс

Стресстегі адам мен мас адамның санасының деңгейі бірдей. Ылғи стрессте жүру адамды біржола құртып тынады. Ибн Сина жасаған мынадай тәжірибе бар: екі қозыны жайылымға қатар жаяды. Бірақ біреуіне қасқыр көрініп тұрады. Қасқыр қоршауда тұр. Арада көп уақыт өтпей, қасқырды күнде көріп жүрген қозы әбден азып, өліп қалады. Ал қасқырды көрмеген қозы әбден семіреді.

Екінші тәжірибе: итті торға қамап, денесіне әлсіз ток жібереді. Ит қиналып, тордан шығуға тырысады. Алайда бірнеше сағаттан кейін тырмысуын тоқтатады. Токпен әсер етуді тоқтатса да, ит тордан шықпайды. Біріншіден, ит ешқашан тордан шыға алмаймын деп өзін сендіреді. Екіншіден, ток жоғалса да, токпен ұрғандай әсерде қала береді.

Екі тәжірибеден байқағанымыз – стресс ағзаны аямайды. Шектен тыс уайым-қайғы, үрей мен қорқыныш адамды ауру қылады. Сені стресске түсіретін қандай жағдай болмасын, бәрінен арылуға ұмтылу керек. Адам баласына көтере алмайтын, шешілмейтін сынақ берілмейді.

Стресстен арылудың екі жолы бар: терең тыныс алу және денені шынықтыру. Тыныс алғанда демді мұрынмен ішке алып, ауызбен шығару керек. Денені шынықтырғанда күн сайын жаттығу жасап, гантель көтеріп, турникке тартылып, отжимание жасау керек.

7) Смартфонға тәуелділік

Бір нәрсенің құлы болу – сананың әбден байланып қалуы. Басын ұмытып кетсе де, смартфонын ұмытпайтын адам бір сәтке телефоннан айырылса, байбаламға салады. Ондай адамның жүйке жүйесі жиі тітіркенеді. Телефоннан шығатын сәуленің өзі оны ұзақ қолынан тастамайтын адамға едәуір зиянын тигізеді.

8) Әлеуметтік желіге тәуелділік

Адамның табиғи дағдысы бұзылса, басқа салалары да бұзылады. Адам біреумен бетпе-бет сөйлесуден қалып, әлеуметтік желі арқылы ғана сөйлесе бастаса, оңашалануға дағдыланып қалады.

9) Ұйқысыздық

Жоғарыда аталғандардың ішінде ең зияндысы – осы. Ұйқы кезінде ми салыстырмалы түрде демалады (ми негізінен ешқашан демалмайды). Ояу кезде қабылданған ақпараттарды ұйқы кезінде екшелеп, сақтайды. Ұйқысы қанбаған адам ояу жүрсе де, миы ұйықтап жүреді. Ойы шашыраңқы, қимылы сылбыр, жүйесіз.

Есте сақтауға пайдасын тигізетін нәрселер

1) Дұрыс тамақтану

Түрлі-түсті бояулардан тұратын өсімдіктер, жидектер мен көкөністер, жемістер, мал еті, балық еті, құс еті, табиғи сүт өнімдері. Олардың ішінде: бал, құрма, жүзім шырыны, інжір, асқабақ дәндері, қырыққабат, аскөк, шпинат, мейіз, авокадо, алма, брокколи, баклажан, грек жаңғағы, жасымық, жұмыртқа, қара зере, зәйтүн.

2) Таңғы асты тастамау

Дұрыс тамақтанса да, таңғы астың маңыздылығына мән бермейтіндер көп. «Таңғы асты патшадай іш, түскі асты ханзададай іш, кешкі асты кедейдей іш» деген сөз бар. Әсіресе, таңғы асқа ботқа жеу керек. Дәнді дақылдардың құрамындағы ақуыздар ұзақ сіңеді. Демек, түскі асқа дейін бізді қажетті энергиямен қамтамасыз етеді.

3) Күмәннан арылу

Біреу жайлы және болашақ жайлы түрлі күмәннан арыл. «Болашағым не болады екен? Ауырып қалмаймын ба? Осы пәленше менің дүниемді пайдаланып кеткісі кеп жүрген сияқты ма, қалай өзі?» деген сияқты пайдасыз ойлардан басыңды тазарт.

4) Кінәламау. Ашу, реніштен, жағымсыз естеліктерден арылу

Он кітап салынған рюкзакты арқалап көріп пе едің? Оны бір күн бойы арқаласаң ше? Оны қоя берші, бір жыл арқалау қалай болады екен? Жағымсыз естеліктер де сондай. Оны көтеріп жүре бергенше, өткен іс өтті, кетті деп, өткенге қалдыру керек.

5) Табиғатқа шығу

Жаңа ортаға шыққанда, табиғаттың әсем жерлеріне аяқ басқанда, мида қандай ғажайып процесстер орын алады десеңші. Жаңа нейрондық байланыстар түзіліп, ақпараттар сел боп ағады. Ми демалып, сергиді.

6) Жұмысты уақытылы орындау

Істі кейінге қалдырудың салдарынан, кезінде оңай болған істер енді қиынға айналады. Оны көрген сайын беттегің келмейді. Уақытылы жасалмаған істер адамды стресске түсіреді.

7) Оң қырымен жату

«The Journal of Science» журналында жарияланған мақалада ғалымдардың зерттеуінде оң жақпен жатудың миға пайдалы екені айтылған. Етпетінен, шалқасынан, сол жағымен жатқаннан гөрі, оң жақпен жатуға тырысу керек. Бір қырынан жатқан адамның глифматикалық жүйедегі сұйықтық айналымы жақсы болады. Глифматикалық жүйе дегеніміз – мидың қан тамырларының айналасында шоғырланған түтікшелер кешені.

8) Оңашалану

Күн сайын қаншама ақпарат ағынына қарсы келеміз. Смартфон, теледидар, жарнамалық алаңдар, газет, радио – бәрінен түрлі ақпараттар келеді. Бұған энергияңды сорып алатын арызқойларды қос. Осындайда он минутқа өз-өзіңмен оңашаланған дұрыс. Миыңа тыныштық бер.

4-бөлім

Есте сақтауды күшейтетін лайфхактар

• Қолды ауыстыру

• Екі қолға екі шаруа

• Хош иіс

• Төңкеріп қою

• Көзді жұму

• 10 минут жаттығу жасау

• Мидың жұмысын жеңілдету үшін қағазға жазу

• Әр заттың өз орнын белгілеу

• Дауыстап оқу

• Күнді басынан соңына қарай, сосын соңынан басына қарай айтып шығу

• Көп кітап оқу

• Қолмен жазу

• Жалаң аяқ жүру, жүгіру

• Салмақ көтеру

• Сурет салу

• Өлең жаттау

• Сөзжұмбақ шешу

• Тауға, ағашқа шығу

• Бір аяқты ыстық, екіншісін суық суға салу

• Сағыз шайнау

• Құлаққа қыстырғыш тағу

• Шульте кестесі

• 50/50

• Киноны даусын өшіріп қарау

• Көзге жаттығу жасау

• Жаяу жүру

• Терең тыныс алу

• Бақытты бол!

• Жаңа нәрсе үйрен

• Шет тілін үйрен

• Клавиатураға қарамай жазып үйрен

• Спортпен шұғылдан

• Классикалық музыка тыңдау

Өтірікшінің де есте сақтау қабілеті

мықты болуға тиіс.

Мидың жұмысын жақсартатын, есте сақтауға пайдасын тигізетін жаттығулар, әдістер, лайфхактар бар. Соларды біртіндеп жазып, түсіндіріп шығамыз.

Қолды ауыстыру

Бала кезден әдеттеніп қалған істерді істегенде ми автопилот режимінде жұмыс істейді. Мысалы, тіс жуу, бәтіңке бауын байлау, киім кию, жазу, т.б. Ми негізінен автопилотқа қою арқылы энергия үнемдейді. Бір ретке жарайды, бірақ ғұмыр бойы автопилотқа, яғни ұйқы режиміне өткен ми оянбай қалса, қалай болады? Қолданылмаған ми сасиды. Сондықтан өзіңе таңсық дүние ретінде қолдарыңды ауыстыр. Оңқай болсаң, сол қолмен, солақай болсаң, оң қолмен жасап көр. Оңқай адамға тісін сол қолмен жуу біраз әбігерге салады. Ал мида жаңа нейрондық байланыс түзіліп, жасушалар пайда болады.

Екі қолға екі шаруа

Біз екі қолмен бір жұмыс істеп үйреніп қалғанбыз. Енді екеуімен бір мезгілде екі іс жасауға талпынып көр. Қағаз бен қалам алып, бір қолыңмен шеңбер, бір қолыңмен төртбұрыш сал. Кәдімгідей қиын болады. Шеңберің төртбұрышқа ұқсап, төртбұрышың шеңберге ұқсап кетеді. Ми үшін ерекше тапсырма ерекше күш-қуатты талап етеді.

Хош иіс

Хош иістің еске сақтауға, миға пайдасы өте зор. Көмбеге піскен нанды иіскеп, ұмыт болған біраз балалық шақ естеліктері қайтадан миыңа сап ете қалатыны бар. Оны «Пруст феномені» деп атайды. Өзіне ұнайтын иісті иіскегенде, адамдар жаны тынышталып, өзін бақытты сезініп, көңілі көтеріледі екен. Тыныс алуды бірқалыптандырып, жүрек қағысын реттейді. Жақсы естеліктер өзіңе сенімділік деңгейін арттырып, оптимистік рух береді. Тіптен бала кезде тыңдаған музыка да осындай әсер береді.

Өзіңе ғана шабыт сыйлайтын, сенімділікті арттыратын жұпар иісіңді тауып алуға кеңес береміз. Мейлі ол басқаларға ұнамасын, бірақ қажетті кезде көңіл-күйіңді көтеруге жараса болды. Батыс елдері азаматтарына бақытты сезіну үшін ванил, сергектік үшін цитрус, тынышталу үшін лаванданың иісі қажет екен. Ал Шығыс елдері үшін тыныштық кепілі – жасмин, бақыт иісі – розаның жұпары екен.

Бір зерттеудің нәтижесі: кофе мен жаңа піскен нанның иісін иіскеген адамдар басқаларға қарағанда көмекке асығып, сәлемдесуге құштар боп шыққан. Мүмкін таңғы уақытта жұмысын кофесіз бастай алмайтындар негізінен кофенің өзіне емес, иісіне бүйрегі бұрып тұратын шығар. Шығармашылық қабілетіңді оятуға, өнімділікті арттыруға көмектесетін иістер де бар.

Төңкеріп қою

Әбден көзің үйреніп қалған заттарды өзгерту арқылы миыңа әдеттен тыс әрекет тауып бере аласың. Суретті астын үстіне төңкеріп қою, кітапты теріс қою, қабырға сағатты қисық қою, әмияныңдағы жеке куәлікті теріс қою арқылы оған ерекше назарыңды аударатын боласың.

Көзді жұму

Көз арқылы ақпараттың 80%-ы миға түседі деп айттық. Көзді көп қолданғандықтан, басқа сезім мүшелерінің қабілетін оятуға тырыспаймыз. Ендеше, оған тосынсый жаса: көзіңді 5-10 минут жұмып, тірлік істеп көр. Терімен сезу, есту секілді қабілеттердің қосымша күштері оянады. Сезу арқылы теңгені, ақшаны айырып үйрен. Көз жұмулы кезде айналаңда шыққан дауыстардың қайдан шығып жатқанын, қайнаркөзі не екенін тап. Зағип жандарға арналған әріптерді үйреніп көрсең де болады.

10 минут жаттығу жасау

Он минут жаттығу жасау кезінде есте сақтау қабілетіне жауапты ми қатпарларының жұмысы жақсарады. Мұны Ирвайндағы Калифорния университеті және Жапонияның Цукуба университетінің ғалымдары «Proceedings of The National Academy of Science» журналында жариялады.

Емтихан алдында 10 минут серуендеп, жеңіл жаттығу жасаса, нәтижесі өте жақсы болады. Бұрын оқыған ақпараттарды еске түсіріп қолдану процесі жеңілдейді.

Мидың жұмысын жеңілдету үшін қағазға жазу

Мидың мүмкіндіктері көп екен деп, барлық шаруаны оған артып қоюға болушы еді. Бірақ бұл жерде өнімділіктен гөрі тиімділікті қарау керек. Иә, рас, ми миллиардтаған ақпаратты есте сақтай алады. Бірақ оған қаншама энергия кетеді. Ал бізге тиімдісі – бізге қажетті ақпараттарды уақытында қолдана білу. Мысалы, ұсақ істерді, ертеңге арналған жоспарды, рецептті қағазға жазып қойсақ, мидың жұмысын жеңілдетеміз.

Әр заттың өз орнын белгілеу

Жапондық Кайдзен философиясы бойынша, әр заттың өз орны болуы керек. Балғаны асханадан, кітапты ваннадан, стақанды кіреберістен іздемеу керек. Балғаны іздегенде құрал-жабық сақталатын бөлменің қай бұрышында тұратыны санаңда сақталуға тиіс. Оны іздеуге уақыт, энергия, жүйкеңді құртпай, бірден орнынан барып ала саласың. Бізде әрдайым көліктің кілтін, смартфонның зарядтау құрылғысын, нәскиді, скотчты іздеу операциясы жүріп жатады. Тек қана іздеуге жылдың бірнеше күнін құртып тастаймыз.

Дауыстап оқу

Дауыстап оқу жылдам оқуға кедергі болса да, ара-арасында оқып тұрудың әбестігі жоқ. Әсіресе, шет тілінде сөздің дұрыс оқылуын үйрену үшін дауыстап оқу маңызды. Дауыс арқылы, әріп арқылы миға түрлі ақпарат барады және осы екеуіне жауапты ми бөліктері белсенді болады. Жақсы тәжірибенің бірі – бүлдіршіндерге ертегіні дауыстап оқып беру, суретін көрсету. Сонда әрі визуалды, әрі аудиалды ақпарат ағыны жүреді.

Күнді басынан соңына қарай, сосын соңынан басына қарай айтып шығу

Кешке жақын өзіңе есеп бер: оянғаннан бастап, кешке дейін қайда болдың, не істедің, не айттың. Сосын оны керісінше, яғни аяғынан басына қарай айтып шық. Бұл оңай жаттығу емес. Көптеген істі біз автоматты түрде жасаймыз, сондықтан есімізге түспейді. Бұлай есеп беру мидың жұмысын жақсартады әрі өзіңе есеп беріп шығасың. Абай айтпақшы, есті адамдардың қатарына қосыласың. Есеп беру арқылы қандай жақсы іс істедің, қандай жамандық қылдың, уақытың пайдалы не пайдасыз өтті, бәрін біліп, өзіңді жауапқа тарта аласың.

Көп кітап оқу

Кітап оқудың пайдасы жайлы айтудан жалыққан емеспіз. Кітап оқу бір мезгілде бірнеше когнитивті функцияны іске қосады: назар аудару, қысқа және ұзақ мерзімді жады, абстрактілі және ассоциативті ойлау жүйесі. Ми белгілерді мағынаға аударып қана қоймай, ойландырады. Логиканы іске қосады. Кітап оқу стрессті азайтып, қиялды дамытады.

Қолмен жазу

Вашингтон университетінің профессоры Вирджиния Бернингер қолмен жазу саусағыңды ғана емес, миды, ойлау жүйесін дамытады дейді. МРТ арқылы адам миын бақылағанда, қолмен жазатын адамда есте сақтауға жауап беретін және жаңа ақпаратты өңдейтін бөліктер белсенді болады екен. Профессор бастауыш сынып оқушыларына мынадай тапсырма беріпті: жартысы шығарманы қолмен, жартысы компьютермен жазу керек. Сонда қолмен жазған оқушылардың қиялы бай, сөздік қоры мол болған. Сөйтіп ғалым «шығарманы қолмен жазу барысында ми белсендірек жұмыс жасайды» деп түйген.

Тағы сондай бір тәжірибені Пэм Мюллер (Принстон университеті) және Дэниел Оппенгеймер (Калифорния университеті) жасады. Студенттерге өздеріне ыңғайлы жолмен конспект жасауды тапсырады. Олардың жартысы лекцияны компьютерге жазады екен. Нәтижесі былай: компьютерде жазған студенттер барынша толыққанды етіп жазған. Алайда қолмен жазған студенттер лекцияның мазмұнын есте ұзақ сақтай білген. Себебі қолмен жазғандар дәптерге аз жазса да, естіген ақпараттың ең маңыздыларын қорытып, соны ғана жазған екен. Ал компьютерде тергендер көбіне сөзбе-сөз жазған екен. Айтылған сабақты дәлме-дәл көшірудің миға пайдасы аз.

Әлемде қол жазуы бірдей адам жоқ. Каллиграфиямен айналысу да есте сақтауға өте көп көмегін тигізеді.

Жалаң аяқ жүру, жүгіру

Табанда көптеген жүйке жасушалары бар. Ылғи аяқ киіммен жүргендіктен, олар қозғалыссыз қалып қояды. Жалаң аяқ жүргенде сол жүйке жасушаларын іске қосып, есте сақтауға пайдасын тигізеді. Табандағы капиллияр тамырларда қан айналымы жақсарып, аяқ арқылы миға көп ақпарат барады. Жердің қатты, тегіс, жұмсақ, қотыр, ыстық не суық, тастақты екенін де жалаң аяқ жүріп біле аласың.

Салмақ көтеру

Денсаулыққа залал келмейтіндей салмақтағы гантель көтеріп тұру пайдалы әрекет. Көтерер алдын денені қыздыратын жаттығу жасау қажет. Жеңіл салмақтан бастап, бірте-бірте салмақ деңгейін арттыру қажет.

Сурет салу

Experimental Aging and Research журналында Ватерлоо университетінің профессоры Мелисса Меденің ғылыми мақаласы жарық көрді. Онда екі түрлі топқа: жастарға және қарттарға заттардың атын жаттау тапсырылыпты. Бірінші бөлімде заттардың суретін салу арқылы жаттаса, екінші бөлімде дауысын есту арқылы дегендей, әртүрлі методпен жаттапты. Суретін салған эксперимент жақсы нәтиже көрсеткен. Сурет салу кеңістікте заттардың орналасуына, визуалды және вербалды функцияға жауап беретін ми бөліктерін белсендендіреді.

Өлең жаттау

Бұл – өзектілігін жоймайтын қажетті қабілет. Өлең ұйқасы миды ләззатқа бөлейді. Өлең жаттап біткенше, мида бұрын-соңды болмаған жаңа нейрондық байланыстар түзіледі. Кез келген ортада тыңдаушының құлақ құрышын қандыратын өлең жаттап алсаң, абыройың қалай асқақтайтынын елестете бер. Тек лирикалық емес, тарихты баяндайтын өлеңдер, батырлар жыры, өлең-жұмбақтармен репертуарыңды байытып алсаң болады.

Сөзжұмбақ шешу

Сөзжұмбақ, сканворд, анаграмма, басқатырғыш, ребус шешу секілді ойындар миға біраз күш салып, ұқсас сөз іздеу, синоним, антоним табу секілді әртүрлі әрекеттер ширықтырады. Бұларды газет бетінен іздемей, смартфонға арналған мобильді қосымшаларды жүктеп алсаң болады. Мысалы, Elevate, Lumosity, т.б.

Тауға, ағашқа шығу

Тауға шыққанда, ағашқа өрмелегенде, адамның кеңістікте өзін-өзі басқаруын, тепе-теңдікті сақтауын қамтамасыз ететін ми бөліктері жақсы жұмыс істейді. Оның үстіне күн сайын жасала бермейтін бұл белсенді қозғалыс түрі денсаулыққа пайдалы.

Бір аяқты ыстық, екіншісін суық суға салу

Австрияның ғалымдары бұл әдістің жұмыс істейтінін дәлелдепті. Керек десең оны кезінде философ Людвиг Витгенштейін қолданған-мыс. Әдістің негізі мынадай: материалды жақсырақ түсіну үшін бір аяқты ыстық суға, бір аяқты суық суға салады.
Жалпы екі аяқ та бірдей ысып, бірдей суиды. Ал екеуі екі түрлі жағдайға тап болса, ми мұны төтенше жағдай деп қабылдап, келіп жатқан барлық ақпаратты белсенді қабылдайды.
Леопольд және Франц атындағы Университетте өткізілген тәжірибеде аяғын ыстық пен суық суға салған студенттер 40 процент жылдамырақ жаттаған.

Сағыз шайнау

Жапон ғалымдары сағызды зерттеп тастапты: екі топқа түрлі тапсырма берген, мысалы, кітап оқу, есеп шығару, т.б. Топтың біреуіне параллельді түрде сағыз шайнау тапсырылыпты. Сонда сағыз шайнаған топ ақпараттарды есте жақсы сақтаған. Оған себеп – назардың басқаға аумай, әртүрлі ойға берілмей, шоғырланып тұруы. Белгілі бір дәмі бар сағызды шайнап отырып жаттаған тест сұрақтарынан емтихан тапсырар кезде, сол дәмі бар сағызды қайта шайнаса, ақпараттар жақсы еске түседі деген өмірлік тәжірибеден алынған лайфхак бар.

Құлаққа қыстырғыш тағу

Бұл әдісті канадалық оқушылар жиі қолданады екен. Емтихан кезінде құлақтарына офиске арналған қыстырғышты қыстырып қояды екен.

Ол қалай жұмыс жасайды? Адамның құлағы – қан өте нашар айналатын мүше. Саусағымызды күйдіріп алғанда құлақтың жұмсағын ұстап тұрамыз, ал ол дым сезбейді. Миға оттегі берілгенде құлақ та қызады. Құлақтағы қыстырғыш арқылы қанайналым пайда болады екен де, миға көп оттегі келеді. Нәтижесінде сол уақытта жатталған ақпарат жақсы қорытылады.

Шульте кестесі

Шульте кестесі бір уақытта мидың бірнеше бөлігін белсендендіреді. Назарды әрдайым бір бағытта шоғырландыруға көмектеседі. Егер сенде ұзақ уақыт фокуспен жасайтын жұмыс болса, оған шыдамың жетпеуі мүмкін. Осындайда Шульте кестесінің пайдасы көрінеді. Бір істен басыңды алмай, барлық ойыңды шоғырландырып, терең ойлауға, шешуге үйретеді.

Шульте кестесін қолдану оңай, нәтижесі де тез көрінеді. Кесте 5х5 ұяшықтан, яғни 25 саннан тұрады. Оның мысалы суретте көрсетілген.

7	1	11	4	24
19	13	21	16	2
3	23	8	20	18
22	10	25	5	14
15	6	12	17	9

Шульте кестесін қолдану шарты: көзді кестенің дәл ортасына бағыттаймыз. Кестеде ол «8» деген цифр. Көз бен кестенің арасындағы қашықтық шамамен 30-40 см. Көзді центрден айырмаған күйі 1-ден 25-ке дейінгі сандарды өсу ретімен табу керек. Сосын екінші ретте кему ретімен тауып көру керек. Ескерту: көзді жоғары-төмен, оң мен солға жылжытуға болмайды!

Сандарды барынша тез табуға тырысу қажет. Бір отырғанда 10-15 минут ішінде бірнеше кестемен жаттықса жетіп жатыр. Екі кестенің арасында 15-20 секунд кідіріс жаса.

Егер көзді жылжытпай, сандарды табу мүлдем мүмкін болмаса, онда былай жеңілдік жасауға болады: көзіңді жоғары, сосын төмен жылжытып көресің. Оң-солға жылжытуға болмайды. Көзің бір қарағанда 5 санды оңай көруі тиіс.

50/50

Қолыңда есте сақтау керек он беттік материал және бар-жоғы 1 сағатың бар делік. Осы орайда ең жақсы шешім: жарты сағатты материалды оқуға, қалған жартысын материалды өңдеуге жұмса. Бір сағат бойы материалды қайталап оқи бергеннен гөрі осы метод тиімді нәтиже береді. Өңдеу дегенге не кіреді: материалды оқып біткенде есіңде қалғандарын қайта айтып шығу; біреуге түсіндіру; конспект жазу. Бұл әдістің тиімділігін зерттегендер: Сент-Луис штатындағы Вашингтон университетінің зерттеушілері Джеффри Карпике және Генри Родригуэра III, 2003 жыл.

Киноны даусын өшіріп қарау

Бұрын көрмеген бір киноны алып, алғашқы он минутын қара. Сосын басынан бастап, дыбыссыз режимде көр. Он минут бойы актерлардың орнына өзің сөйлеп шық. Яғни, олардың не айтқандарын, фонда қандай музыка болғанын еске түсіріп отыру керек.

Көзге жаттығу жасау

Көзге жаттығу жасағанда көз бұлшықеттерін демалдырады. Көз бен мидың арасындағы байланыс ерекше. Кез келген зат көзден миға өткенде төңкеріліп барады. Миға келетін ақпараттың 80%-ы көз арқылы келеді. Сондықтан көзді әлсін-әлсін жаттығу жасап, демалдырып отыру керек.

Жаяу жүру

Күн сайын 20 минут жаяу жүретіндердің миы сергек болады. Жалпы жаяу жүру мидың когнитивтік қызметін, яғни, тану, ойлауды жақсартады. Бұл жайлы Гарвард медициналық мектебінде жасалған зерттеулер баяндайды. Серуендеу арқылы миды жылдам ойлауға, тез реакция беруге, жаңа ақпаратты оңай қабылдауға шынықтырамыз.

Терең тыныс алу

«Journal of Neuroscience» журналында Солтүстік-Батыс университетінің ғалымдары мынадай зерттеу нәтижесін жариялады: «Мұрынмен терең тыныс алу мидың жұмысын және есте сақтау қабілетін күшейтеді.

Зерттеушілер зертханада 60 адамға қорыққан және таңғалған эмоция бейнеленген суретті көрсетеді. Сөйтсе тыныс алып жатқан кезде көрген суреттер демді шығарып жатқан кезде көрсеткен суреттерге қарағанда есте жақсы сақталған.

Бақытты бол!

Адамның бақытты сезінуіне дофамин гормоны көмектеседі. Германияның Магдебург университетінің ғалымдарының зерттеуі бойынша, ағзадағы дофамин мөлшері жоғары болған адамдар басқаларға қарағанда ақпаратты есте жақсы сақтаған. Олардың миына да көп жүк түспеген. Ал дофамин мөлшерін көтеру үшін түске дейін, ең жақсысы таңғы асқа жұмыртқа жеп, бал қосылған су ішу керек.

Жаңа нәрсе үйрен

Жаңа нәрсе үйрену әрдайым стресс туғызады. Біз жылы орнымыздан шыққымыз келмейді. Бұлай жасау жақсы болғанмен, түпкі негізінде мидың жалқаулануына әкеледі. Сондықтан бұрын жасап көрмеген қызықты әрекеттерді үйреніп көр. Мысалы, тамақты осы уақытқа дейін шанышқымен жеп жүрсең, енді қытай таяқшасымен жеп үйрен. Басында қиын болар, бірақ үйреніп аласың.

Шет тілін үйрен

Кез келген шет тілін үйрену ми үшін үлкен даму, өсу құралы. Тура мағынасында гиппокамптың көлемі өседі. Зерттеу жасаған ғалымдар бірнеше тіл білетін, аударма жасайтын полиглоттардың миынан осы өзгерісті байқаған. Тель-Авив университетінде жасалған зерттеуде бір тілден артық білетін адамдарда мидың қартаю процесі баяулайтыны анықталған. Екі тіл білетіндерден гөрі үш тіл білетіндер ми ауруына сирек ұшырайды. Үш тіл білетіндерден гөрі төрт тіл білетіндердің зейіні сергек болады.

Оған қоса, туған тілінен бөлек бір тіл білетін адамдар Альцгеймер ауруына шалдықпайды екен.

Басқа тілді меңгерген адамдар дыбыстың түрлі формаларын айыра бастайды. Бұл нәрсе олардың музыкалық қабілетін оятады.

Бірнеше тілді меңгергендер бір уақытта бірнеше шаруаны қатар жасай алады. Олар бір істен екінші іске тез ауыса алады.

Клавиатураға қарамай жазып үйрен

Клавиатураға қарамай жазып үйренуді бір аптада үйреніп алуға болады. Ол үшін арнайы бағдарламалар бар. Бұл қабілеттің пайдасы зор. Біріншіден, тез жазып үйренесің. Екіншіден, уақыт үнемдейсің. Үшіншіден, қараңғыда ештеңеге қарамай жаза бересің. Төртіншіден, миға пайдасы өте зор. Өйткені жаңа нәрсені үйренгенде ағзада стресс болады, мида жаңа жасушалар пайда болады. Көп қолданылмайтын саусақтардың белсенділігі артады.

Кириллицамен жазып үйренген соң, латынмен жазуды да үйреніп алуға кеңес беремін. Ми деген бір тілден екінші тілге бірден ауыса береді. Шатасу, латын мен кириллицаны былықтырып алу болмайды.

Спортпен шұғылдан

2013 жылы Карлсен Магнус Гарри Каспаровты шахматтан жеңіп шығады. Ол 13 жасынан бастап гроссмейстер, «Титан» категориясы бойынша Time журналында әлемдегі ең ықпалды 100 адамның қатарына кіреді. Магнус бұл деңгейге қалай жетті дейсің ғой? Бәрі жаттығудың арқасы! Жаттығу дегенде тек шахматтан жаттығу емес, оған қоса физикалық жаттығу, дене шынықтыру. Ол футбол, шаңғы, үлкен теннис, баскетбол, гольф және волейбол ойнаумен айналысады.

Ой спортымен шұғылданатындар үшін дене спорты неге керек? Өйткені спортпен айналысатындар стресске өте төзімді келеді. Олар ой еңбегімен қиналыссыз айналыса алады. Швециядағы Мальме университетінің ғалымы Ингегард Эрикссон спорт пен зейін арасындағы тікелей байланысты тәжірибе жасап дәлелдеді. 9 жыл бойы 1-3 сыныптың 220 оқушысын зерттеген: жартысы аптасына екі рет шынықса, жартысы күн сайын шыныққан. Сонда екінші топтың сабақ үлгерімі әлдеқайда жоғары болған.

Классикалық музыка тыңдау

Классикалық музыка тыңдау есте сақтау қабілетін арттырады. «Вивальди эффекті» деп атау берген мұндай тұжырымды Италияның Кьети қаласында орналасқан университет ғалымдары жасады. Оның «Жыл мезгілдері» деп аталатын шығармасын тыңдаған қарт кісілердің есте сақтау қабілеті жақсарған. 24 қарт кісіге цифр жаттау тапсырмасы беріледі. Осының ішінде классикалық музыка тыңдап отырып жаттағандары жақсы нәтиже көрсеткен. Себебі сан жаттау барысында адам стресске түссе, музыка оны тыныштандырып, мидың физиологиялық мүмкіндігін арттырған. Ендеше, сен де Вивальди, Моцарт, Шопен, Чайковский, Шуберт, Бахты тыңдап тұруды әдетке айналдыр.

5-бөлім

Есте сақтау әдістері

Есте сақтау қалай жүзеге асады?

• Түсіну

• Мнемотехника

• Қарапайым ассоциация

• Цицерон әдісі

• Дүкеннен алатын заттарды ұмытпау үшін не істеу керек?

• Еркін ассоциация әдісі

• Матрешка әдісі

• Тізбек әдісі

• Маршрут әдісі

• Мекен әдісі

• Мағына беру, кодтау

• Біреуге түсіндіру

• Интеллект карта

Жадының жақсы жұмыс жасауы талантқа емес, тәсілге байланысты.

Есте сақтау қалай жүзеге асады?

Адам ақпаратты есте қалай сақтайды? Абай айтқандай, тұшынып, ғибрәтләну керек пе? Әлде қазіргі ғылым не дейді?

Біз затты өз алдына жаттай алмаймыз. Егер басыңды қазір ақтарса, оның ішінен бірде-бір доп, мектеп, киім, кітапты таппайсың. Ми заттарды бөлек емес, олардың арасындағы байланысты сақтайды. Мысалы, генератордың ішінде ток жоқ. Қашан оны айналдырсаң, электр тогы пайда болады. Ми да солай, алма деген сөзді іздесең, сонымен байланысқан бейнелер мыңдап шыға бастайды: қызыл алма, жасыл алма, көк алма, сары алма, дәмді алма, дәмсіз алма, шіріген алма, кепкен алма, құрттаған алма, көгерген алма, апорт алмасы, америка алмасы, польшаның алмасы, Apple компаниясының логотипі, алманың компоты, алманың тосабы, алма пирогы, алма штруделі, алма ағашы, алма ағашының гүлі, т.б.

Алманы көрмеген адамға оны жаттату қиын. Ал қашан оған алманың суретін көрсетсең, дәмін таттырсаң, иіскетсең, тіпті ішін кеміріп жүрген құртын көрсетсең, ол бұдан кейін ешқашан алманың не екенін ұмытпайды. Алма деген сөзді естігенде, оған қатысты барлық байланыстар зу етіп бейнеге енеді. Шынайы алманы қолына ұстап тұрған кезде мида қандай процесстер орын алса, енді алма деген сөзді естігенде де дәл сол процесстер қайталанады. Құрт пен алма деген екі нәрсені өз алдына бөлек жаттау өте қиын. Ал егер құрттаған алма деген сөзді біреуден естісең, оның жатталу ықтималдығы сәл көбейеді. Ал егер құрттаған алманы көрсең, онда оны ұмытпайсың. Демек, сөзден гөрі бейне жақсы жатталады.

Егер мектеп мұғалімі «Балалар, жаттап алыңдар, мынау жасыл түс» десе және «Балалар, бағдаршамның жасыл түсі жанғанда өту керек» десе, қайсысы бірден жатталады? Дәл сол секілді 1945 деген санды жаттау қалай және 1945 жылы соғыс бітті деп жаттау қалай? Осылай байланыстыру арқылы жаттау процесі жүзеге асады.

Жаттау барысында қанша уақытқа жаттағың келетіні, яғни мақсат маңызды. Екі адам бірдей ақпаратты жаттады делік. Бірі ақпаратты 1 аптаға, екіншісі 1 айға дейін есте сақтауым керек деп жаттады. Арада 2 ай өткенде кімнің есінде ақпарат көбірек сақталды деп ойлайсың? Екінші адамның есінде ақпарат ұзақ сақталады.

Есте сақтау үшін қызығушылық және қалаудың қатар жүруі өте маңызды. Бұл екеуінің біреуі болмаған жағдайда ақпарат тез ұмытылады.

Үйге келгеніңде киімілгіште гитара ілініп тұрғанын көрдің делік. «О, үйге гитара келіпті ғой» демейсің. Керісінше «О, үйге Нұрлан келіпті ғой» дейсің. Нұрлан – гитарамен ән салатын туысқаның. Ми заттардың арасындағы байланысты жаттайды.

Есте сақтау әдістері

Есте сақтаудың түрлі әдістері бар. Кейбір адамдардың, зерттеу орталықтарының шығарған тәсілдері бар. Бәрінің негізінде мына әдістер жатыр:

1. Түсіну

2. Мнемотехника

3. Біреуге түсіндіру

4. Интеллект карта

Алтын ереже: есте сақтауға көмектесетін кез келген әдісті неғұрлым жақсы меңгерсең, соғұрлым пайдалы болады.

Алда айтылатын әдістерді жаттау үшін зейіннің шашыранды және шоғырланған күйін алмастырып отыру керек. Шоғырланған (фокус) зейін кезінде ақпарат қабылданады. Ал шашыранды зейін кезінде ақпарат реттеліп, жүйеленеді. Екеуі де өте маңызды. Тек бір күйде қалып қоймау керек. Мысалы, Архимед алтын тәждің құрамында басқа металл бар не жоқ екенін ұзақ зерттеп, таба алмайды. Таппаса патша мұның басын кесетінін ойлап, күндіз-түні демалмай, жуынбай есептейді. Сонда да есебін таппайды. Ақыры бір күні әйелі дайындаған хауызға жуынуға түседі. Суға денесін батырып демалып отырғанда, шешім өз-өзінен келеді. Қуанғаннан «Эврика!» деп атып тұрып, жалаңаш жүгіріп кеткен деседі. Бұл – сұйыққа батырылған дене өзінің көлеміндей сұйықты ығыстырып шығарады деген ғылыми жаңалық болатын. Бұл зейіннің шашыранды күйі кезінде келген шешім еді. Сондықтан кітаптан бас алмай оқи бермей, арасында демалып тұрғаның жөн.

1. Түсіну

Жаңа ақпаратты оқығанда, тыңдағанда, көргенде, сезінгенде есте сақтап қалудың бірінші сатысы – оны түсіну. Түсініксіз нәрсені жаттау қиын. Мысалы, «ысана ңінміліб – уалатйақ» деген сөзді жаттап көр. Ал егер сөйлемді керісінше оқысаң ше? Ол кезде оны жаттау оңай боп қалады.

Мәтін не жайлы, қандай дәлелдер келтірілген, қандай ғылыми зерттеулер қарастырылған, кім және қай жылы қандай жаңалық ашқан, қандай қорытынды жасалған, т.б. сұрақтар қойып, материалды түсініп алу керек. Кім ақпаратты түсінді, сол оны анағұрлым ұзақ есінде сақтайды. Түсінбей оқылған, жатталған материалдар ұзақ уақыт өтпей-ақ естен шығып кетеді. Әсіресе, мектептегі, студент кездегі сабақтарда құр жаттап алып, айтып беретін қыз-жігіттер бар. Бірақ одан титтей де пайда алмайды.

Түсіну барысында сезім мүшелерін барынша пайдалану керек. Олар: көру; есту; иіс сезу; дәм сезу; терімен сезу; кеңістікте денеңді сезіну.

Ақпаратты жаттауға 1 сағат берілсе, оның 30 минутын түсінуге жұмсау керек. Бір сағат бойы мәтінді қайталап оқи бергеннен гөрі, осы әдіс жақсырақ көмектеседі. Ақпаратты түсіну үшін үлкен мәтінді бөліктерге бөлу керек. Әдетте, әрбір абзац бір ойды қамтиды. Жаңа ой жаңа абзацтан басталады. Әр ойды бір ауыз сөзбен түсіндіретін тірек сөзді табу керек. Егер берілген материал түсіну үшін жеткіліксіз болса, онда оған қосымша ақпаратты өзің ізденіп көр.

2. Мнемотехника

Мнемотехника – ақпаратты жаттаудың ерекше әдісі. Бұл жерде жаттау керек ақпаратты бұрыннан бар басқа ақпаратпен байланыстырып жаттау. Жекелеген санды, сөзді жаттау іш пыстырады. Ал қашан оларға ойша бейне берсең, сонда ішіңді пыстырған заттар қызықты сюжетке айналады. Бұл жерде қиялдың рөлі ерекше. Эйнштейн айтқан: «Қиял білімнен әлдеқайда маңызды. Себебі білім шектеулі, ал қиял бүкіл әлемді шарлай береді». Мнемотехника арқылы кез келген сан мен сөзге ассоциация жасауға болады. Бізге мектепте үйреткен ассоциация өте қарапайым болатын. Мысалы, «есте сақтау» деген сөзге ассоциация: естелік, тарих, өткен шақ, фото, мұрағат, склероз, амнезия, сана, балалық шақ.

Бұл бөлімде мнемотехниканың бірнеше әдістерін айтамыз. Олар:

• Қарапайым ассоциация

• Цицерон әдісі

• Еркін ассоциация әдісі

• Матрешка әдісі

• Тізбек әдісі

• Маршрут әдісі

• Мекен әдісі

• Мағына беру, кодтау

Қарапайым ассоциация

Бірнеше объектінің арасындағы байланысты табу үшін кез келген ұқсастығын қолдану керек:

• Уақыт немесе кеңістіктегі шектесу: үстел мен орындық, қыс пен қар;

• ұқсастық: жер мен шар, алмұрт пен лампа;

• қарама-қайшылық: жақсылық пен жамандық, ақ пен қара;

• себеп-салдарлық байланыс: күн күркіреуі және найзағай, шам және жарық;

• жиынтық: сәбіз және көкөніс, сиыр және жануар;

• бүтін және бөлшек: секунд және минут, дөңгелек және автокөлік;

• толықтауыш: тіс пастасы және тіс щеткасы.

• дыбыстық жағынан ұқсастық: балық пен халық, түлкі мен күлкі.

Ассоциация жасағанда ескеру керек шарттар:

Санға, цифрға, затқа, сөзге, тізімге ассоциация жасау кезінде шатасу, қателесу орын алуы мүмкін. Оны болдырмас үшін әрбір бейне есте қалатындай ерекше болуы тиіс. Оның белгілі бір шарттары бар. Яғни, ассоциация жасау барысында мынаны есте ұстау керек:

• санада құрылған бейнелер үлкен, көлемді болуға тиіс. Үлкен болған сайын оның барлық детальдары анық көрінеді.

• Барлық образ түрлі түсті болғаны дұрыс. Неғұрлым айқын болса, соғұрлым жақсы.

• образ егжей-тегжейлі болу керек. Оны бір метр жерден көре алатындай күйде болу керек. Көзің ашық тұра ма, жабық тұра ма, ол өзіңе байланысты.

• Ойша суреттеген бейнелерді үлкейтіп, кішірейтіп, жойып жіберіп үйрену керек.

• Бейнелер қозғалатын болу керек. Сонда оңай, тез жатталады. Мысалы, бір орында тұрған көліктен гөрі, жүріп бара жатқан көлік.

• Ойша жасалған образдар барынша күлкілі, біртүрлі, ақылға сыймайтын болса, есте бірден сақталады. Мысалы, Ай бетінде кәуап пісіріп отырған Ньютон.

• Қарапайым немесе абстрактілі нәрсенің орнына неғұрлым анық, түсінікті белгіні қолдансақ, есте сақтау да оңай болады. Мысалы, идеяның орнына жанып тұрған лампа, қауіпті білдіру үшін «СТОП!» деген белгі.

• Образ жасағанда жағымды бейнені қолдану керек. Себебі ми жағымсыз бейнеге қайта оралғысы келмейді.

• Ақпаратты нөмірлеудің өзі санада жақсы сақталады.

Өзіңе ыңғайлы ассоциация түрін қолданып, өмірде жиі кездесетін ақпараттарды жаттап алуға болады. Мысалы, қазақ тілінен өтетін 7 септіктің атауын бірден жаттап алу үшін, алғашқы әріптерінен сөйлем құрау керек. Атау, Ілік, Барыс, Табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес: «Ағасы Інісіне Бананнан Тосап Жасаудың Шешімін Көрсетті».

Дәл осылай 9 планетаның атын жаттауға болады: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон – «Мен Шана Жасауды Меңгердім, Юра! Саған Уйретуім Нағыз Парыз».

Мектепте үйреткен ассоциация: Непалдағы Гималай тауының ең биік нүктесі – Эверест шыңы, биіктігі 8848 м.

Жаттығу

Төмендегі мәтіннен ассоциация құрастыр.

Түркістан – Қазақстанның көне қалаларының бірі. Бұл қала еліміздің оңтүстік аймағында орналасқан. Түркістан қаласы қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты. Орта ғасырларда Қазақ хандығының ордасы болды. Қасиетті Түркістанды «Екінші Мекке» деп атаған. Қазір ол – тарихи және туристік қала. Түркістанға келгендер алдымен Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне барады. Кесененің жанында шығыс моншасы бар. Жер астында қырық төрт бөлмеден тұратын ғибадатхана салынған. Түркістан қаласы Қожа Ахмет Йасауи атымен әлемге әйгілі болды.

Цицерон әдісі

Бұл әдіс сонымен қатар «жады сарайы», «Рим бөлмелері» деген атпен де танымал. Цицерон халық алдына шығып сөйлегенде, қағазға қарамайтын болған. Сонда да шешен сөйлеп, сөзінен жаңылмайды. Оның сыры – Цицерон өзіне жақсы таныс үй, ғимарат немесе көшені таңдап алады. Үйге кіргенде әрдайым реттілікпен бөлмеден бөлмеге өту керек. Яғни, ылғи кіреберістен бастап, коридорға, жуынатын бөлмеге, асханаға, залға, жатын бөлмеге өту керек.

Әр бөлмеден кемінде 10 затты белгілеу керек. Мысалы, залда: теледидар, диван, кітапхана, жазу үстелі, қабырға суреті, терезе, вентилятор, телефон, кондиционер, компьютер, гүл бар. Әр бөлмеден он-оннан объект жинасаң, сонда сенде шамамен 60-70 объект жиналады. Соның әр жеріне қажетті ақпараттарды орналастырады.

Мысалы, Мұқағалидің «Аққулар ұйықтағанда» поэмасын жаттау үшін оны бірнеше бөлікке, шумақтар тобына бөледі. Сосын үйдің кіреберісінде бірінші объектінің жанында тұрып, өлеңнің бір бөлігін, екінші объектінің жанында екінші бөлігін жаттайды. Осылай кете береді. Әр объектінің жанында бір шумақтан жаттап шықсаң, үйді аралап шыққанша 70 шумақты жаттап тастайсың. Сосын кез келген жерде осы поэманы жатқа айтқанда, ойша үйдің ішін аралап шығады.

Бұл әдісті ары қарай дамыта беруге болады. Мысалы, сенде қазір 70 түрлі объект бар. Енді әр объектінің өзін бөлшектейік. Асханадағы тоңазытқышты алайық. Алдымен есік, оның ішінде мұздатқыш, жұмыртқа салатын бөлік, мұз кубиктерін салатын бөлік, жеміс салатын бөлік, бірінші полка, екінші полка, т.б. Дәл осылай әр объектіден 10 бөлік шығарсаң, сенде 700 объект пайда болады. Енді 700 шумақ поэманы жаттап, Айды аспанға бір-ақ шығарсаң болады.

Цицерон әдісіне бөлмені қайдан табамын?

Өзіңізге таныс жерлерді еске түсір. Пәтер, саяжай, досыңның үйі, бұрын тұрған үй, студент кезде тұрған жатақхана, жиі баратын офис, магазин. Осы жерлерді еске түсіріп, тірек болатын бейнелерді санап шық. Есте жақсы сақталған бөлмені ғана қолдану керек. Бұлыңғыр, тірек болатын бейнелері анық емес бөлмелерді тізімнен шығарып баста. Егер сенде 20-30 шақты ғана бөлме болса, аздық етеді. Бір локацияны бірнеше рет пайдалануға болмайды. Себебі өзің шатаса бастайсың.

Жаңа жерлерге барғанда, мысалы, мейрамхана, кафелерді, саяхат, жаңа қалада жүргенде түрлі объектілерді жіті қадағалап жүр. Қайсысын Цицерон әдісіне қолдануға болатынын түртіп ал. Бұлай жасау арқылы есте сақтауға қажетті бөлмелерің көбейеді. Сонымен қатар, жаңа жерді жаттап, қаламен танысуға, адаспауға көмегін тигізеді.

Тағы бір лайфхак, интернеттен сатылатын үйлердің суретін қара. Дайын суретті көшіріп алып, тірек болатын бейнелерді, заттарды белгілеп, жаттап ал.

Компьютер ойындарындағы бөлмені, жақсы көретін сериалдағы жиі көрсетілетін бөлмені де қолдануға болады. Мысалы, Counter Strike ойынындағы Mansion картасын кез келген бала өз үйінен жақсы біледі. FRIENDS сериалындағы Мониканың үйінің интерьерін, Central Perk кафесінің дизайнын ұмыту мүмкін емес.

Жаттығу

Төменде Мұқағали Мақатаевтың танымал өлеңі берілген. Оның әр шумағын үйіңнің әр бөлмесінде тоқтап жаттап шық. Сосын көзіңді жұмып, ойша бөлмеге кіріп, жаттаған шумақтарды айтып шық.

Ей, өмір

Дүниенің ағын да, қарасын да,

Мыңқ етпейсің, қабылдап аласың да.

Қарасымен шамаң жоқ таласуға,

Ей, өмірім, зымырап барасың ба?

Жер мен көктің желпініп арасында,

Желігесің, түсесің қара суға.

Құйын қуған қаңбақтай аласұра,

Ей, өмірім, зымырап барасың ба?

Мен отырмын теңіздің жағасында,

Бересім де жоқ оған, аласым да.

Мені тастап, толқындар, ағасың ба?

Толқынданып, өмірім, барасың ба?

Шаң шығарып ізінен құйындаған,

Барасың ба, өмірім, қиындаған?

Сыйын маған,

Ей, өмір, сыйын маған,

Сыйыңды алам мен сенің бұйырмаған.

Дүкеннен алатын заттарды ұмытпау үшін не істеу керек?

Ассоциация арқылы заттарды бір-біріне олай да, бұлай да байланыстыра аласың. Саған дүкеннен мына заттарды алу керек:

• Кір жуатын ұнтақ

• Нан

• Сүт

• Тіс пастасы

• Қызанақ

• Жұмыртқа

• Сабын

• Банан

Әдетте, қағаз бен қалам іздеп немесе телефонға жазып жатамыз. Дүкенге барғанда қағазды қайта-қайта оқимыз. Смартфонды да дәл солай. Енді олардың ешқайсысы қажет болмай қалады.

Елестетіп көр: «Каспидің жағалауына демалуға барып едің, тұтас жағалау құмнан емес, кір жуатын ұнтақтан тұрады екен. Аяғыңа жабысып, езіліп жатыр. Қарның ашқанда жеймін деп алып шыққан бөлке наныңа ұнтақтың иісі сіңіп, жеуге жарамай қалды. Иіскеп көріп едің, кір ұнтағы аңқып тұр. Жиіркеніп кеттің. Не боп кеткен деп, суға келіп едің, су емес, сүттің толқындары жағаға соғып жатыр екен. Сүттің иісі аңқиды. Сөйтіп тұрғанда жағада бір солдат (Colgate – солдат) «Қап! Майонездің бітіп қалғанын қарашы!» деп тіс пастасын қызанаққа жағып жемекші боп жатыр. «Ей, тоқта! Жындысың ба? Одан да пастаны жұмыртқаға жағып же, сонда дәмді болады» деп кеңес бердің. «Тамақ жемес бұрын қолыңды сабындап жу» деп, қалтаңнан үлкен кір сабын бермекші болып едің, аяғың астында жатқан бананның қабығына тайып құладың».

Енді осыны тағы бір рет қайтала. Бітті, оны ешқашан ұмытпайсың.

Жаттығу

Төменде берілген дүкен заттарын жаттап алу үшін жоғарыда айтылғандай ассоциациямен әңгіме құрастыр.

Шекер

Сарымсақ

Шай

Картоп

Қауын

Клей

Ірімшік

Тарақ

Еркін ассоциация әдісі

Цицеронның әдісіне ұқсас түрлі методтар бар. Мысалы, еркін ассоциация әдісі. Бұл әдіс бойынша белгілі бір маршрутпен жүру қажет емес. Бір-бірімен байланысатын заттарды қолданамыз. Мысалы, мышка (тінтуір) кілемшенің үстінде тұрады. Ол клавиатураның жанында, ал ол процессордың жанында, ал ол монитордың жанында, ал ол үстелдің үстінде, үстел жұмыс бөлмесінде тұрады. Жаттағың келген сөздерді әр объектіге байлап қою қажет.

Жаттығу

Төменде берілген заттарды еркін ассоциация әдісімен жатта. Байланысатын заттарды өзің ойлап табуға болады. Бір мысал: Қалпақ, очки, пальто, костюм, жилет, жейде, галстук, шалбар, белдік, нәски, туфли.

Шлем

Домбыра

Сүлгі

Есік

Шам

Интернет

Кітап

Жайнамаз

Смартфон

Жастық

Сурет

Матрешка әдісі

Орыс ұлтының матрешкасын жақсы білеміз. Оны да есте сақтауға қолданайық. Бізде: гүл, кітап, шөп кесетін косилка, блендер бар делік. Енді кітапты алып гүлдің жапырағына орналастырамыз. Косилканы кітаптың бетіне қоямыз. Блендерді косилканың дөңгелегіне қоямыз. Бұл метод бойынша, берілген объектіні үлкейтпейінше, екінші объектіні көре алмайсың.

1
2
3

Жаттығу

Төменде берілген заттарды «матрешка» әдісімен ойша бір-бірінің үстіне орналастыр.

Қайшы

Интернет модем

Роза

Аю

Балта

Тізбек әдісі

Бірнеше затты, сөзді жаттау үшін әр екі заттың арасын байланыстырамыз. Мысалы, стақан, кеме, сиыр, кактус, машина, нан, айыр деген сөздерді тізбек бойынша байланыстырайық. «Су толы стақанның ішінде Титаник кемесі жүзіп барады. Кеменің үстінде сиыр күйіс қайырып айсбергке қарап тұр. Сиырдың басында мүйіз емес, кактус өсіп тұр. Кактуста машина ілініп қалған. Машинаның багажында бөлке нандар толып тұр. Нанды айырмен қадап, аспаз тасып жатыр...»

Жаттығу

Төменде берілген заттарды тізбек әдісімен байланыстырып жатта.

Смартфон

Автобус

Ноутбук

Бургер

Орындық

Қол шамы (фонарь)

Доп

Маршрут әдісі

Үйіңнен жұмысқа дейін, мектепке дейін, балабақшаға дейін, саябаққа дейін апаратын жолды жақсы білесің. Жол бойындағы аптека, наубайхана, гүл сататын дүкен, баян тартып тұратын әнші, т.б. бәрі санада сайрап тұрады. Жаттағың келген сөздерді жол бойындағы объектілерге орналастыр. Сөйтіп жолды қайтадан жүріп өт. Бастысы қай объектіге қай затты қойғаныңды ұмытпау керек.

Жаттығу

Төменде берілген сөздерді өзіңе таныс маршрут бойындағы объектілерге орналастыр.

Циркуль

Таға

Алма

Кірпіш

Мүйіз

Өзен

Электр сымы

Стикер

Мекен әдісі

Саябақ – отбасымызбен уақыт өткізетін, ауасы тамаша, серуендейтін орын. Оның әрбір аумағында не бар екенін жақсы білеміз. Саябақтың ортасында отырып, әр объектіге бір сөзді не затты байлап көр. Фонтанға, балмұздақ сататын дүкенге, велосипед жолағына, тирге, әткеншекке бір-бір сөзден жабыстыр. Енді саябақты ойша бір аралап, байлаған сөздеріңді санап шық. Сен енді осылай жасау арқылы бірден 20-30 сөзді ұмытпай, есте сақтап қаласың.

Мекен әдісіне түрлі танымал жерлерді қолдануға болады. Бастысы ол жердің түкпір-түкпірін жақсы білетін болуың керек.

Жаттығу

Ағылшын тілін үйреніп жүрсең, онда төменде берілген сөздерді саябақтың (өзің басқа орынды таңдасаң болады) әр бөлігіне орналастыр.

To run – жүгіру

To walk – серуендеу

To jump – секіру

To ride a bike – велосипед тебу

To eat an ice-cream – балмұздақ жеу

Crowd – топ

To read a book – кітап оқу

To take a photo – суретке түсіру

Мағына беру, кодтау

Ассоциация жасау кезінде кейбір сөздерді, сандарды кодтаймыз. Яғни, оған басқа мән береміз. Бірақ мынаны ескеру керек: код деген – ассоциация емес. Мысалы, 99 деген санға «Жамбыл Жабаев» деген код бердік, өйткені ол 99 жыл өмір сүрген. Ал бұл сан басқа сандармен қатар келсе, мысалы мынадай: 99 30 45 01. Онда біз барлық цифрдың кодынан ойша бейнелі сөйлем құрай саламыз: Жамбыл Шоқанға өрттен абай бол деп ескертті. Мұнда: 30 – Шоқанның өмір сүрген жасы, 45 – Абайдың қайтқан жылы, 01 – өрт. Осылайша сандар жеңіл жатталады. Жайдан жай 99 – Жамбыл деп кете салуға болмайды.

• абстракт нәрселерді өмірде бар нәрселермен алмастыру керек: ауру – градусник; ажырасу – пойыз, суық – мұз; жылы – пеш; мәңгілік – пирамида; қыс – аққала, жаз – роликті коньки, махаббат – жүрек.

• Жатталуы оңай заттарды жиі қолдану керек: 220 саны – электр тоғы; Марс планетасы – «Марс» шоколады; Колорадо штаты – колорадо қоңызы; 1845 –Абай, т.б.

• Кейбір сөздерге ұқсас сөздерді іліп жіберу: Джэнуэри (January- қаңтар) – жануар; фактор – трактор; Аляска штаты – коляска;

• Кейбір ұзақ сөздерді бөлшектегенде пайда болған ұсақ сөздерге мағына беру, әсіресе, терминдер, шет тілінің сөздіктері: МАШ – МАШина, ТАП – кіТАП, АНД – сАНДық; мысалы, ВИСКОНСИН деген штатты жаттау үшін: ВИСки, КОНор, кероСИН деп бөліктерге бөлейік. Енді біртүрлі бейне жасайық: керосин құйылған вискиді ішейін деп тұрған Конор Макгрегор. Бұдан кейін Конор туралы ақпарат естісең, санаңда бірден керосин құйылған виски атып шығады.

Апта аттарын кодтау

Апта аттарына да мағына беріп тастау керек. Өйткені олар өте көп қолданылады: дүйсенбі – ДС – ДоС; сейсенбі – СС – СауыСқан; сәрсенбі – СР – СаРай; бейсенбі – БС – БаС; жұма – ЖМ – ЖаМағат; сенбі – СБ – сабақ; жексенбі – ЖС – ЖаС.

Ай аттарын кодтау

Ай аттарына да дәл солай мағына беру: қаңтар – шырша (Жаңа жыл), ақпан – открытка (ғашықтар күні), наурыз – роза (әйелдер күні), сәуір – жаңбыр (жаңбырлы маусым), мамыр – қоңырау (соңғы қоңырау), маусым – жапырақ (жаздың басталуы), шілде – шие (піседі), тамыз – қарбыз (піседі), қыркүйек – мектеп (сабақ), қазан – картоп (жинау), қараша – соғым, желтоқсан – тәуелсіздік.

• Бір таңбалы, екі таңбалы, үш таңбалы сандарға мағына беру; Оған келесі бөлімдерде арнайы тоқталамыз.

Ағылшынша әліпбиге мағына беру

A – apple B – banana C – cat D – dog E – egg F – fox G – goat H – hat I – ice

J – juice K – key L – leg M – mask N – nut O – oil P – pen Q – queen R – rock

S – sock T – tie U – umbrella V – violin W – wine X – x-ray Y – yeti Z – zebra

Қазақша әліпбиге мағына беру

А – алма Ә – әтеш Б – банан В – вагон Г – гүл Ғ – ғалам Д – доп Е – есек ё – шахтёр Ж – жүзік З – зебра И – ине Й – йод К – кит

Қ – қасқыр Л – лақ М – май Н – нан Ң – жаңғақ О – орақ Ө – өгіз П – парақ Р – ракета С – сағыз Т – тауық У – уық Ұ – ұшақ Ү – үкі

Ф – фонар Х – хат Һ – гауһар Ц – циркуль Ч – чемодан Ш – шаш Щ – щетка Ы – сым І – тіс Э – экран Ю – аю Я – дария

3. Біреуге түсіндіру

Есте сақтауға көмектесетін ең танымал әдіс – жаттаған материалды біреуге түсіндіру. Менің анам – тарих пәнінің мұғалімі. Тарихқа қатысты кез келген сұраққа сарт етіп бірден жауап береді. Себебі отыз жылдан астам оқушыларға түсіндіріп келеді. Біреуге түсіндіру, айту, баяндау барысында өзіңнің қаншалықты дұрыс түсінгеніңді байқайсың. Оған қоса, түсіндіру барысында ғана өзің басқаша түсіне бастайсың.

Түсіндірудің де түрлері бар. Әсіресе, он жасар балаға түсіндіріп көр. Бала түсінуі үшін оның түсіну деңгейінде, оның тілінде айтуың қажет. Бала деген сенің әдемі терминдеріңді, «дизфункционал, дифференциал, интровертті» деген сөздеріңді түсінбейді. Егер балаға түсіндіре алмасаң, демек, өзің әлі дұрыс түсінбегенсің. Балаға қарапайым тілмен, қиын сөздерді оңай сөздермен алмастырып, балаға түсінікті мысал бере отырып, ұқтыра алсаң, онда бұл ақпарат өмірбақи есіңде қалып қояды.

жаттығу

Төменде берілген ақпаратты 8 жасар балаға түсіндір.

ХХ ғасырдың ғылым мен техника саласындағы көптеген айтулы жетістіктері физикаға тікелей байланысты. Тарихтан белгілі «Әлемнің жеті кереметіне» парапар, ХХ ғасырдың физика мен техникаға байланысты төрт ғажайып жетістігін атауға болады.

Физиктер атом ядросындағы энергияны алу жолын тапты. Жер қойнауындағы жағылатын отындар (көмір, мұнай, газ, шымтезек, ағаш) қоры жылдан-жылға азайып барады. Міне, сондықтан атом энергиясының көзін табу адамзат үшін айтарлықтай оқиға болды.

ХХ ғасырда адамзат физика мен техника жетістіктерінің арқасында ғарышқа көтерілді. Тұңғыш жасанды Жер серігі біздің еліміздегі Байқоңыр ғарыш айлағынан 1957 жылы ұшырылды. Адамзаттың тұңғыш ғарышкері, орыс азаматы Ю.А.Гагарин 1961 жылы Байқоңырдан ұшты. Ғарышқа сапар шеккен біздің отандастарымыз – Т.Әубәкіров пен Т.Мұсабаевтар да аса күрделі ғарыштық техниканы басқаруда ерлік пен біліктілік үлгісін көрсетті.

ХХ ғасыр ғажайыптарының бірі – лазердің өмірге келуі. 1960 жылдардың басында осындай айтулы жаңалықты ашып бергені үшін Ресейдің физик-ғалымдары Н.Г.Басов пен A.M.Прохоровқа және АҚШ-тың физигі Ч.Таунске Нобель сыйлықтары берілді.

Адамзат ақыл-ойының ХХ ғасырда қол жеткізген ең ірі табыстарының бірі – кибернетика және оған қатысты электрондық есептеуіш техникасы. «Жасанды зерде» (интеллект) болып табылатын қазіргі кездегі суперкомпьютерлердің өз бетінше «ойлау» дәрежесі үш жасар баланың ойлау деңгейіне жетіп отыр. Міне, ХХ ғасырдың ең басты төрт ғылыми-техникалық ғажайыптары осындай.

4. Интеллект карта

Есте сақтауға көмектесетін ең жақсы құралдың бірі – интеллект-карта. Ол оңай боп көрінгенмен, негізі, оңай нәрсе емес. Оны дұрыс құрастыра алсаң ғана уәде етілген пайдасын көре аласың. Ал оны дұрыс құрастырудың шарттары бар. Бұл жайында кітап та жазылған, авторы Тони Бьюзен. Интеллект картаның мидың нейрондарына, ағашқа ұқсайтынын байқаған боларсың. Ми да осындай түрлі-түсті суретті жақсы сақтайды.

Интеллект-карта жасауға 11 қадам

Қажетті нәрселер: 1. Проблема 2. Қағаз не плакат

3. Фломастер

1-қадам. Дайындық

Интеллект-картаны еркін салу үшін үлкен таза ақ қағаз қажет. Парақты горизонтал қойған ыңғайлы болады, өйткені көзімізге вертикалды қарағаннан горизонталды түрде қараған жақсырақ. Парақты жерге қойып, отырып сызған тіпті жақсы. Сонда бала секілді еркін ойлана аласың, әрі шығармашылық қабілетің оянады.

2-қадам. Орталық бейнені жаса

Сен өзіңді толғандырған проблеманы шешу үшін интеллект-картаны жасап отырсың. Қағаздың ортасына проблеманы айқын бейнелейтін суретті салу қажет. Барынша түрлі түсті фломастер қолдану керек. Егер тек сурет жеткіліксіз болса, онда кілт сөз жаз. Тақырыпты анық білген сайын оны тарқату да оңай.

3-қадам. Негізгі идеяларды анықта

Бұл идеялар интеллект-картаның негізгі бұтақтары немесе тармақтары болады. Олар нақты болса, тармақ та жақсы ашылады. Негізгі бұтақтарды анықтау үшін дұрыс сұрақтар қою қажет.

– Қандай ақпарат қажет?

– Проблеманы жеті бұтақпен сипаттай аламыз ба?

– Егер мұны кітап десек, ол қандай бөлімдерден тұрар еді?

– Қандай сұрақтардың басын ашып алу керек? (Не? Қайда? Қашан? Кім? Қалай? Қандай?)

– Бұтақтардан қандай сабақтар алуға болады? Басыңа келген он идеяны жазып көр. Сосын ұқсастарын біріктіріп, сұрыпта.

4-қадам. Бұтақтарды сыз

Негізгі суреттен шығатын бұтақтар ағаштың діңінен тарайтын бұтақ секілді ірі болу қажет. Сол арқылы оның маңызды екенін көрсете аламыз. Әр бұтаққа идеяны жазып қой. Осы бұтақтардан тарайтын сабақтарда идеяны ашатын, толықтыратын ақпараттар жазылады. Бұтақтар өмірдегідей қисық болғаны абзал. Сонда ми да оны оңай жаттайды.

5-қадам. Идеяны сурет арқылы көрсет

Бәріміз суретші емеспіз, алайда идеяны бейне арқылы көрсетуге қабілетіміз жетеді. Бейнелеу арқылы идеяны жақсырақ түсінеміз әрі есте жақсы сақтаймыз. Символдар, суреттер, логотиптер, коллаж, сызба, шимайлар тақырыпты ашып тұрса, ойланбай қоса бер. Түрлі түсті суреттер ақпаратты қабылдауды жеңілдетеді. Егер адамдарға 10 000 сурет көрсетсең, ол соның 9800 суретін еш қиналмай есте сақтай алады. Өйткені адам миы көру арқылы суретті есте мықты сақтайды. Егер сен осындай интеллект-картаның жүзін жасасаң, жүзі де есіңде тұрады. Өйткені әрқайсысы қайталанбас туынды. Интеллект-картаның суреттері айқын болса, әдемі көрінеді. Анық сурет анық ақпарат береді. Тұманда онша көрмейтінің сияқты, күн ашық кезде алыстағы таудың шыңдарын да анық көре аласың. Ақпаратты қабылдау жылдамдығы артады.

6-қадам. Бір сөзбен тобықтай түйін бере біл

Идеяны түсіндірем деп, ақ парақты мың сөзбен шимайлаудың қажеті жоқ. Әр бұтаққа бір-екі сөз жазсаң жеткілікті. Қысқа сөзбен түсіндіру өтімді келеді. Бірнеше тіркестен гөрі бір сөзді жаттау оңай. Қандай сөз идеяны ашады деп ойланған сайын миың да жылдам жұмыс істей бастайды. Миыңның сирек қолданылатын оң жақ бөлігін іске қос. Бұтақтың ұзындығы сөздің ұзындығымен бірдей болу қажет. Сонда бұтақтан тарайтын сабаққа жазылатын сөзбен арасы жақын болады, яғни тізбек әдемі көрінеді. Сонымен қатар, бір-бірімен байланысатын көп сабақ шығара аламыз. Интеллект-картаның маңызды элементтерін ерекшелеу үшін, оңай есте сақтау үшін кілт сөзді ҮЛКЕН әріппен жаз. Баспа әрпімен жазсаң, әдемі, анық көрінеді. Сабақтардың сөзін ұсақ әріппен жаза бер.

7-қадам. Проблеманы бүкіл сезім мүшелерімен сипатта

Бес сезім мүшесі: көру, есту, иіскеу, дәм сезу, сезу. Осыларды идеяны тарқатқанда қолданып көр. Сонымен қатар, әр проблеманы ашатын түсті қолдана біл. Дұрыс таңдалған түстер жиынтығы интеллект картаны біртұтас етіп көрсетеді. Алайда барлық түсті қолданып, кемпірқосақ жасаудың да керегі жоқ.

8-қадам. Өзара байланысатындарды белгіле

Кейбір бұтақтардың арасында бірін-бірі толықтыратын ақпараттар болады. Соларды бірінен екіншісіне байланыстыратын сызықпен белгілеу қажет.

9-қадам. Бос кеңістік қалдыруды ұмытпа

Бұтақтар арасындағы бос кеңістік арқылы әр бұтақтың өзінше бір әлем екенін ұғасың. Миға қабылдау жеңіл болады. Әйтпесе, бір-біріне жақын орналасып, араласып кеткендей болса, шимай секілді көрініп, қабылдау да қиынға соғады.

жаттығу

Төменде берілген мәтінге интеллект карта құрастыр.

Әбу Насыр әл-Фараби – дүниежүзіне әйгілі ұлы ғалым. Аристотельден кейінгі екінші ұстаз, «Шығыстың Аристотелі» атанған.

Ол орта ғасырда қазақтың ежелгі қаласы Отырарда дүниеге келген. Отырарды арабтар Фараб деп атаған, осыдан ол Әбу Насыр әл-Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбу Насыр атанған. Бұл қаланың орны – қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданында. Отырар өз кезінде ірі мәдени-сауда орталығы болған. Ондағы кітапхана ХІ-ХІІ ғасырларда өзінің кітап қоры жағынан дүниежүзіне әйгілі кітапханалар қатарында болған.

Әбу Насыр әл-Фарабидің балалық шағы Арыс, Сырдария бойында өткен. Отырар медресесінде дәріс алып, ондағы аса бай кітапханадағы қолжазбаларды оқып меңгерді. Білімін тереңдету үшін сол кездегі білім орталықтары саналатын Бағдад, Дамаск (Шам), Каирде болған. Мұнда ол білімін әбден толықтырып, өзінің алғырлығы, ақылы мен асқан байсалдылығы арасында көп ұзамай ірі ғалымдардың арасында үлкен абырой-беделге ие болған.

Әл-Фараби 150-200-ден астам ғылыми еңбек жазған. Оның ішінде «Музыканың ұлы кітабы», «Ғылымдардың шығуы», «Әлеуметтік-этникалық трактаттары», «Философиялық трактаттары» т.б. еңбектері әлемге әйгілі әрі ғылымның дамуына жол ашты.

Ғалым 950 жылы 80 жасында Дамаскіде дүние салған. Фарабидің қолжазбалары дүниежүзінің көп кітапханаларына тарап кеткен және сол жерлерде сақтаулы тұр.

Алматыдағы Қазақ ұлттық университеті Әбу Насыр әл-Фараби есімімен аталады. Университет алдында оған орнатылған ескерткіш бар. Алматыдағы әсем көшелердің бірі де ғұлама ғалым есімімен аталған.

(Қазақ тілі. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 201-202 бб.)

6-бөлім

Мидың белсенділігін арттыратын Келли әдісі

• Қарапайым амалдардан тұратын есептер

• Өсу ретімен сандарды дауыстап санау

• Бір-бірімен байланысы жоқ сөздерді жаттау

• Бір уақытта сөздерді айту және мағынасын ашу (Струп-тест)

Адам суретті қолымен емес, миымен салады.

Микеланджело

Патрик Келлидің методикасы қарапайым. Қарапайым бола тұра, ол мидың барлық бөліктерін қозғайды. Бұл методты құрастыру барысында ғалым мидың қай кезде белсенді болатынын зерттейді. Нәтижесінде өзі қарапайым, бірақ миды толықтай белсендендіретін жүйе ойлап табады. Бұл әдістің нәтижесі көріну үшін жаттығуларды тұрақты істеу керек.

1. Қарапайым амалдардан тұратын есептер

Патрик есеп шығарып отырған адамның миын томографияға түсіреді. Сондағы нәтижесі мынадай:

– Оңай есептерді асықпай шығарып отырған адам миының белсенділігі аз.

– Оңай есептерді жылдам шығарып отырған адамның миының белсенділігі өте жоғары.

– Қиын есептерді қандай жылдамдықпен шығарса да, адамның миының белсенділігі өте аз.

Бұдан шығатын қорытынды, есепті неғұрлым тез шығарған сайын, соғұрлым мидың белсенділігі артады. Бұл есептер қарапайым арифметикалық амалдардан, яғни қосу, азайту, көбейту, бөлуден тұрады. Есепті өзіңе ыңғайлы ырғақпен бастап, бірте-бірте жылдамдықты арттыру қажет.

9+25=	20:4=	85+39=
33:11=	56-42=	78-21=
6x12=	78:2=	49:2=
87-23=	200:50=	55:5=
5x11=	156-87=	78x2=
36:12=	67+48=	16:4=
15x4=	23x5=	14+58=
100:5=	6:3=	32-23=
63:9=	45-32=	19x3=
56+24=	98+28=	21x4=
78-35=	24x4=	72:8=
27x2=	9x8=	66:11=
96:2=	63:3=	82:2=
67x0=	47-27=	56+87=
31+96=	58:2=	92-48=
78-49=	46x3=	45:9=

2. Өсу ретімен сандарды дауыстап санау

Теледидар көріп отырған адамның миын томографияға түсірсе, тек көру мен естуге жауап беретін бөліктер ғана белсенді екендігі көрінеді. Ал сандарды өсу ретімен жылдам санаған адамның миының белсенділігі өте жоғары. Сандарды 1-ден 120-ға дейін санау керек. Әр санды анық, қатты дауыстау қажет. Егер қателесіп кетсең, дұрысын айтып жалғастыра бер. Бұл жерде өте жылдам айту маңызды.

3. Бір-бірімен байланысы жоқ сөздерді жаттау

Назарыңа бір-бірімен байланысы жоқ 30 сөз беріледі. Оны 2 минут ішінде оқып, жаттап алу керек. Сосын басқа қағазға бәрін жазып шығу қажет. Сөздердің орындары ауысып кетсе, ештеңе етпейді, ең бастысы, 30-дан қанша сөзді нақты есте сақтап қалатының маңызды.

Жаттығу

Төмендегі 30 сөзді 2 минут ішінде жаттап, сосын бетін жауып, астындағы кестенің ұяшықтарына жазып шық.

иммунитет	ғарыш	балға	суық	меңдуана
алтын	тұтқа	қарыз	балық	лақ
ағыс	Сібір	бөкен	неке	еркін
түрме	егіз	қазына	ырыс	рақат
маза	ине	қоңыз	бұлт	интернет
бағана	тапсырыс	мектеп	кітап	сезім

4. Бір уақытта сөздерді айту және мағынасын ашу (Струп-тест)

Бұл ерекше тестті 1935 жылы Джон Ридли Струп ойлап тапқан. Одан кейін психологияда кеңінен қолданыла бастады. Оның құрылымы қарапайым: қағазға әртүрлі түстердің аты жазылады. Және бұл сөздер әртүрлі түспен беріледі. Сөз бен оның түсі сәйкес келуі мүмкін, мысалы, «қара» деген жазу қара түспен беріледі. Немесе сәйкес келмеуі мүмкін, мысалы, «жасыл» деген жазу сары түспен жазылған болуы мүмкін. Жаттығудың шарты мынадай: қызыл түспен жазылған «көк» деген сөзді көргенде, іштей «көк» деп айту керек. Дауыстап «қызыл» деп айту керек. Яғни, сөзді іштей айтамыз, ал түсін дауыстап айтамыз. Сөздер солдан оңға қарай оқылады.

Бұның қызық жері сол, мәтінді және түсті миымыздың әртүрлі бөліктері қабылдайды. Екеуін де бір мезгілде қозғай отырып, белсенді қыламыз.

Жаттығу

Струп тестті орында. Солдан оңға қарай, алдымен ішіңнен сөзді оқып, сосын дереу дауыстап түсін айту керек. Жаттығу кітап мұқабасының ішкі бетінде орналасқан.

Жаттығуларды орындаудың реттілігі бар. Бір аптаның бес күнінде есеп шығар. 6-күні, сенбіде санау мен сөз жаттауды орында. 7-күні Струп-тестіні жаса. Дәл осылай 10 апта, яғни 70 күн жасау керек. Күн сайынғы нәтижені қағазға жазып отыру керек: есепті неше минутта бітірдің, сандарды қанша минутта санадың, 30 сөздің қаншасын дұрыс таптың, Струп-тестіні қанша уақытта орындадың?