Алматы, 2024

«Батылдық» ұғымы немесе батылдық деген не?

Батылдық – адам бойындағы ержүректікті, қайсарлықты, турашылдықты, еркіндікті, өжеттікті білдіретін жинақтаушы ұғым. Сын сағатта шешім қабылдай алу, қауіп-қатерге қарсы тұра білу, қиындықтан қорықпау сынды әрекеттер – батылдық көрінісі. Сондай-ақ батылдық ішкі жан-дүниенің кемелдігі, белсенділік, күрескерлік сияқты қасиеттермен тығыз байланысты. Қазақ халқы ешқашан «батылдық» пен «батырлықты» бөліп жарған емес. Ел мүддесімен ұштасатын ерліктің көрінісі бола білген ержүректік – батылдықтың алғышарттары.

Шымшықтан сұңқардың батылдығын күтпе, батылдық елі мен туған жері үшін күрескен отансүйгіштікті, қиындықта топқа түсер өжеттікті, тірліктің тетігін қолдан шығармаған ептілікті байқатады. Батылдық – көзсіздіктің көрінісі емес, сабырлы ақылдың әрекеті. Ол – азаматтықтың, көсемдік пен шешендіктің алғышарттарының бірі.

Батылдық жеке адамның қоғамдық қызметі барысында қалыптасады. Батылдыққа қарама-қарсы ұғым – батылсыздық.

Батылдық адам бойында қорқыныштың жоқтығы емес...

Қорқыныштардың түрлері бар, олар: биологиялық, әлеуметтік, экзистенциалды. Биологиялық топқа адам өміріне қауіп төнумен байланысты жайттар жатқызылады.

Әлеуметтік топ әлеуметтік статустағы қорқыныштарға жауап береді.

Экзистенциалды қорқыныштар адам интеллектісімен байланыстырылады және ол рефлексия шақыртады. Мысалы, уақыт алдындағы қорқыныш, адам өмір сүруінің маңыздылығы алдындағы қорқыныш. Бұл принципке сүйене келе: өрттен қорқу биологиялық категорияға, сахна алдындағы қорқыныш – әлеуметтік, өлім қорқынышы экзистенциалды қорқынышқа жатады.

Күнделікті өмірде, сонымен қатар, төтенше жағдай кезінде адам қорқыныш эмоциясымен бетпе-бет келеді. Ересек адамдарға қарағанда балаларда қорқыныш басымырақ болады.

Қорқыныш бәріміздің бойымызда бар. Алайда сол қорқынышты бағындыра білу, игере білу, тыя білу – батылдықтың басты белгісі. Расымен-ақ баршамыздың бойымызда қорқыныш бары анық, бірақ тек кейбіріміз ғана сол қорқынышты жеңіп, тізе бүктіре аламыз.

«Ұлы істерді ойланбастан жасау қажет. Себебі қауіп туралы ой сенің батылдығың мен жылдамдығыңды тежейді», – деп Юлий Цезарь айтып өткендей, соғыс кезінде әскердің бойынан табылуы тиіс қасиет – батылдық.

«Адам бойындағы асыл қасиеттерді дамыту үшін алдымен батылдық керек. Батылдық болмаса, адам баласы қалайша ақиқат іздейді, қалайша махаббатты қорғайды?» (Махатма Ганди). Ар-намысты сақтап, адамгершілікті дамыту да, дұрыс таңдау жасап, қалауың үшін күресу де, өзгелердің айтқанын саралап, көзсіз ермеу де батылдықтан бастау алатын әрекеттер легі.

«Босанарын біліп тұрып, байлауға түскен батылдыққа жатпайды» демекші, батылдықтың нендей әрекеттерде көрініс табатынын біле тұра, батылдыққа мүлдем жанаспайтын надандықтың бір белгісін осылайша айтып кеткен скиф философы Тоқсары. Қазіргі таңда өтірік өжеттік танытып, ғаламторда «батыр» атанып жүргендер де аз емес. «Оң қолың бергенді сол қолың көрмесін» деген сөзді жақсылық жасағанда ұмытпаған абзал.

«Абыройсыздықпен өмір сүргенше, батылдықпен өлген артық», – деген Сократ. Байқасаңыз, әуел баста айтып өткендей, бойдағы бар қасиетті бағыттаушы, бағдар беріп ақылға салдырушы – батылдық, міне, сол – адамға қажет асыл қасиет.

«Жаман деп жүргенiмiздi жақсы деуге батылымыз жеткен күнi бiздiң өмiрiмiзде ұлы кезеңдер басталады», – деп айтып өткен неміс философы Фридрих Ницше. Расымен де кей кездері ағаттығымызды мойындауда жалтарып, жаңа бастамаларға деген қорқынышымызды жеңе алмай жататын кездер болады. Бұл орайда, жаман деп білген «қате» пікірлерді жақсыға, яғни «дұрысқа» алмастыру арқылы ғана батылдыққа бір табан жақындаған болар едік. Мысалға, қазаққа тән руға, ұлтқа бөлінушілік шамадан тыс асып кетіп, келеңсіздік туғызып жатады. Жаман ұлт болмас, жаман адам болатынын ескере отырып, ұлт пен руға, ақ пен қара деп бөлуден аулақ болу қажет. Бойдағы бар күншілдік пен келемеждеуді мойындай білу асқан батылдықты талап етпес. Сондықтан батылдық тек қорқынышты жеңу ғана емес, жаман мінезбен күресуді де көздейді.

Ғұламалардың батылдық жайлы айтқан пікірлерінен назарға алар ойлар көп-ақ. Батылдықты тек ғана ержүректік, батырлық, табандылық деп шектеп қоя алмасымыз белгілі болды. Батылдық адам бойындағы барша қасиетті әрекетке жетелеп, еселеуге әсер ететін алып күш.

Ендігі кезекте батыл болу бізге не үшін керек деген сұрақ пайда болады. Осы сұраққа бірге жауап беруге тырысайық. Батылдық ұғымын жетік түсіндік деген ойдамын, енді сол батылдықтың біздің өмірімізде алатын орнын қарастырайық...

Жалпы, адам өмірі сан қилы екені сізге де мәлім. Кейде біз өзіміздің мүмкіндігіміздің ең биік нүктесінде, ал кейде керісінше, ең төменгі бөлімінде боламыз. Мүмкіндікті пайдалана білу де батылдыққа жатады, өзіңнің бойыңдағы ерекше қасиетті өзгелерге көрсете алу да батылдық! Мысалы, оқу орныңызда немесе жұмысыңызда бір жарыс болды делік. Ән айту немесе қойылым қою, ой жарыстыру немесе би жарысы бұлар маңызды емес, бірақ сіз осы жарыста өзіңіздің мүмкіндігіңізді көрсеткіңіз келді, сіз расымен өзгелерді таңғалдыра алатыныңызға сенімдісіз, міне, енді «Мен қатысамын!» деп бар жан айқайыңызбен, ынтаңызбен айтқалы тұрсыз... Кенеттен, сіздің бойыңызда бір күдік пайда болды да, көзіңіздегі лапылдап тұрған жалынды, алып ұшқан жүрегіңізді бір-ақ оймен су сепкендей сөндірді. Күмән әртүрлі болуы мүмкін: жеңіліс, өзгеге ұнамау, сөгіске қалу т.б. Расын айтсам, оның ешқандай да маңызы жоқ! Міне, міне-е-е, дәл осы уақыт сіздің батылдық жасауыңыз тиіс сәт! Бойыңыздағы бар ерік-жігерді қолға алып, осы бір күдікті жоққа шығарыңыз. Сонда ғана сіз, өзіңіздің жаңа қырларыңызды тек өзіңізге емес өзгелерге де көрсете аласыз!

Әр адамның бойында бір ерекше қабілет болады, оны біз «талант» деп те атаймыз. Сол талантты бар әлемге көрсету үшін де батылдық керек. Бойдағы бар ерекше қабілет Жаратқанның саған берген сыйы іспеттес. Оны жасырмай, ұдайы дамытып, қоғамға қызмет етуге бел байлау да аса оңай іс емес. Дей тұрғанмен, баршаға мәлім, талант 1% ғана болса, 99%-ы ерен еңбек пен қажымас қайраттың арқасы. Ал нәтижемен бөлісіп, сын пікірге ашық болу батыл адамдардың сөзсіз қолынан келері хақ. Бір сәт ойланып көріңіз, мүмкін сіз де қорқыныш пен күдіктің көлеңкесінен шыға алмай жүрген боларсыз? Жасағыңыз келген істі бастамай жатып тастаған кезіңіз болды ма? Ондай жағдай жиі қайталанып тұра ма? Не себептен?

Осы сұрақтардың өзінен-ақ «батылдық» соғыста қаза тапқан жауынгердің жүрегінде ғана емес, өзіңіз мойындап, ұға білген шешіммен пара-пар келер дүние екенін көруге болады. Себебі сырт көзден қорқып, бойдағы қабілетті сандыққа салу, өзгенің сөзінен жасқанып жасырыну «батыл адамның» қасиеттерінен болмасы мәлім.

Креативті ойлау. Мұны сіз қалай түсінесіз?! Меніңше, өзгелерге қарағанда, адамның ерекше ойлай алу қабілеті болар. Жағдайды басқа қырынан көре алу! Қызығы, осы қабілет бәріміздің бойымызда бар екен... Себебі әр адам жеке тұлға ретінде, сансыз ой мен тәжірибеге ие. Бірақ осы қабілетті өзгелерге көрсетуге келгенде жасқанамыз. Креативті ойлай алуымызды дамыта алмаған соң ол жадымыздa бір шаң басқан қорап секілді ашылмай қалып кетеді. Қазір бұрынғыдай бір сарындағы өмір ешкімді қызықтырмайды. Біз жаңашылдық, өзгешелік іздеудеміз! Бәлкім, сіздің ойыңызда әлемді өзгерте алатын бір керемет идея бар шығар! Өз ойыңызды айтуға жасқанбаңыз, еркін болыңыз, батыл болыңыз!

Критиканы қабылдай алу. Көп адамның бойында табыла кетер қасиет. Сынның түрі де көп, сөзі де көп. Дұрыс, орынды айтылған сынды қабылдап, одан әрмен бой түзеп, дами түсу батылдықты қажет ете ме? Әрине! Себебі айтылған сыни пікірді көтере алмай қолды бір сілтеп кететіндер қаншама. Ол дегеніміз – қорқақтық. Яғни, өзгерістер мен жаңа бастамаларға деген үрей болу мүмкін. Не болмаса, айтқанынан қайтпайтын қырсықтық. Қорқақтықтың белгісі бола білер ме екен? Ақиқатында, иә бола алады. Өйткені өзгенің дұрыс екендігін мойындау, онымен келісу өз қатесін мойындаудан бас тарту, «атақ-даңқыма» нұқсан келтіреді деген қорқыныштан да болуы әбден мүмкін. Егер батыл болса, барша ойды, пікірді, сынды қабылдап, саралап, өз пайдасына қолдана алады.

«Hide not your talents, they for use were made. What’s a sun-dial in the shade?» деген жақсы сөз бар ағылшындарда. Мағынасы: «Талантыңды жасырма, олар қолдану үшін жаратылған. Көлеңкеде тұрған құм сағаттың қажеті не?» Яғни, бойдағы бар қабілет – пайдаға асу үшін адамға берілген сый. Байқағаныңыздай, батылдық белгілі бір фобиялар немесе қорқынышқа қарсы тұрумен шектелмейді. Батылдық – өзіңмен бірге күресте табандылық танытып, мойындау, түсіну, саралау, қателікпен жұмыс жасап, жеңіске жету!

Ертедегі және қазіргі замандағы батылдық

Жоғарыда айтып өткендей, батылдықтың бірден-бір басты көрінісі – іштегі үрейді жеңу, қорқыныштарыңмен бетпе-бет келу. Олай болса кез келген адам, уақыт шектеуінсіз-ақ жігерлене түсіп, батылдық таныта алады емес пе? Дегенмен қаншама ғасырлар бұрынғы батырлық пен батылдықтың қазіргі заманның өлшемдерімен тепе-тең келмесі анық. Мысалға, баяғыда ержігіттің атқа мініп, қару асынғаны, елім-жерім деп жауға шапқаны батырлықтың айқын белгісі болған. Ал қазір қалай? Бейбіт заманда батыр атану мүмкін бе? Заманауи батылдық неге тең келер, оның түрлері қандай?

Кешегі хан-сұлтандар, би-шешендер, алаш зиялылары, айтыскер ақындар тарихта аты өшпес батылдықтың ұлттық идеясын қалдырып кеткен. Желтоқсанда бас көтерген қазақ жастары, ел намысын жат жерде қорғап келген спорт шеберлері, Қазақ атын күллі әлемге танытқан әнші, әртістер тағысын тағы көп-ақ. Ендеше, «ерте-ерте, ертеде…» дегізбестен, қысқа да болса қажет ақпараттармен бөліссек.

• Қазақ хандығының құрылуына 1457 жылдан кейін Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріндегі Шу мен Талас өңіріне қоныс аударуы мұрындық болды. Ол кезде Жетісуды билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434–1462 жж. билік еткен) қоныс аударған қазақтарды Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң, Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп, олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды өзбектер – «қазақтар» деп атады. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465–1466) билей бастады...»

Тарихтан белгілі, қандағы бар батылдық – ұлттық құндылықтарымыздың бірі. Керей мен Жәнібек хандардың батырлығы мен өжеттілігі айтпаса да белгілі, дегенмен соңынан ерген әскер мен қара халықтың ержүректігін, батылдығын атап өтпеске болмас. Қашанда тарихтан бастау алатын ыстық қайрат пен нұрлы ақыл тозбайтын тон сияқты. Батырларымыздың ерлігін естіп өскен біздердің бойымызда қорқыныш пен үрейге орын жоқ. Жеке дара батылдығын бөліп жаруға дәтіміз жетпейді, сондықтан Қазақ халқының барша батырлары, хандары мен сұлтандары, ел мүддесі үшін күрескен жауынгер сарбаздары ел есінде. Дау мен жаудың алдында төрелік ете білген жас та, қари билеріміздің де жүрек жұтқан батылдығының алдында бас иеміз.

• Алаш Орда (1917–1920) – Ақпан төңкерісі мен Қазан төңкерісінен соң 1917 ж. 13 желтоқсанда құрылған қазақ-қырғыз Алаш автономиясының үкіметі. 1917 ж. 5–13 желтоқсанда Орынборда Екінші жалпықазақ съезі өткізілді. Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды. Олардың ішіндегі ең негізгілері: қазақ-қырғыз автономиясын жариялау, милиция һәм Ұлт кеңесі (Үкімет) құру мәселелері болды. Құрылтай делегаттары Уақытша үкімет құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген анархия (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін, «уақытша Ұлт Кеңесі» түріндегі берік билік құру, оған «Алаш Орда» деген атау беру (төрағасы Ә. Бөкейхан, Ұлт Кеңесі құрамына 25 адам кірді), сондай-ақ милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Алаш астанасы – Семей (кейін Алаш-қала атауын алды) қаласы еді. Бұл туралы кейіннен Ә.Бөкейханов (1919 ж. 11 ақпанда) былай деп мәлімдейді: «съездің бұл шешімі қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына (яғни қазақтар үшін жат-таптық жіктелу) жол бермеу мүдделерінен туындады…» Үкімет төрағалығына үш қайраткер – Бөкейханов, Құлманов және Тұрлыбаев ұсынылды. Көп дауыс алған Бөкейханов төраға болып сайланды. Кеңес өкіметі Алаш пен Алашорданы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда алдау мен арбау әдісін де, қару жұмсап, күштеу жолын да қолданды.

Қасқырмен інде бірге жатып, қарсылық таныту екінің бірінің қолынан келе бермес, алып жігерді қажет етеді. Қазаққа жайсыз кезеңдерде төбе көрсетіп, халықтың сөзін сөйлей білген зиялылар мен басшылардың батыл қадамын ел ескерусіз қалдырған жоқ. Алаш көсемдері Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, А.Байтұрсынов, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов, Р. Мәрсеков, Б.Сәрсенов, А.Қозбағаров, М.Боштаевтың жүрегінде түгі бар жүйріктердің алды атанғанына күмәніміз жоқ. Жағдайдың қолайсыз екендігіне мойынсұнбай, ел үмітін арқалап өткен өжет азаматтарымыздың қайсар мінезді батылдығы талқыға салынбасы рас.

• Желтоқсан көтерілісі – 1986 жылы 17 – 18 желтоқсан аралығында Алматыда болған қазақ жастарының КСРО үкіметінің отаршылдық, әміршіл-әкімшіл жүйесіне қарсы наразылық іс-қимылдары. Бостандыққа, тәуелсіздікке ұмтылған қазақ халқы тарихындағы елеулі оқиға. Көтерілістің басталуына Мәскеудегі орталықтың республика халқының пікірімен санаспастан Ресейдің Ульянов облысы партия комитетінің 1-хатшысы Г.В. Колбинді ҚКОК-нің 1-хатшысы етіп тағайындауы түрткі болды. Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді. 17 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 8-де қаладағы Л.И.Брежнев атындағы алаңға (қазіргі Республика алаңы) саяси тәуелсіздікті талап еткен ұрандармен алғашында 300-дей адам жиналып, кешкісін көтерілісшілер саны 20 мыңға жетті. Бірақ көтерілісшілердің қойған талап-тілектері аяқ асты етіліп, «бұзақыларды» күшпен тарату мақсатында алаңға құқық қорғау органдарының қызметкерлері мен арнайы әскери күштер тобы жеткізілді. КСРО ІІМ-нің бұйрығы негізінде дайындалған «Құйын – 86» операциясы бойынша көтеріліс қатыгездікпен басып жаншылды.

Желтоқсан заман толғағы байтақ даланың,

Шарпысқан сәтті үміт пен күдік наланың.

Желтоқсан − Қайрат,

Ләззат пен Сәбира,

Құрбаны болған жаланың...

Алматының Чайковский атындағы музыкалық училищесінде қобызшы мамандығы бойынша оқып жүрген Ләззат Асанованың 16 жылдық қысқа ғұмыры ерте үзілді. Ол Ақжүніс пен Құртқа, Әлия мен Мәншүк секілді қазақтың ер жүрек қыздарының ерлігін қайталады. Туған елінің азаттығы мен тәуелсіздігі жолындағы қазақ жастары көтерілген 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы кезінде қайсарлық пен ерлік көрсетіп, құрбан болды. Түгелбай Тәшенов, Жамбылбек Тайджумаев, Қайрат Рысқұлбеков, Қайыргелді Күзембаев сынды қазақ жастарының ел үшін жасаған батылдығы баршаға мәлім. Жала жабылып, мазаққа қалған ұлт тағдыры тарихта ойып тұрып орын алғаны рас. Оқиғаның тек кетпесін, еске алып, оқып білер оқырманның бойында пайда болар батылдық пен күш-қайрат ақтап алар.

Қазақтың аты аталмай қалған батыр да батыл ұл-қыздары көп-ақ. Лайықты ілтипатқа, біз тізбелемей де, тірісі құрметпен, марқұмы мақтанышпен иеленген-ді. Үлгі тұтар асыл мінезді ұлт жанашырларына қарап бой түзейтін біздер, батыл адам бейнесін бір ғана кісіден көрмейтініміз анық. Есімдерін есте сақтап, әрекетінен әсер алып, қадамдарын қайталауға әрқашан да дайын болайық. Батылдықты басымызға іс түскенде ғана емес, басты назардағы қасиет етейік.

Заманауи батылдық деп нені айтар едіңіз? Теледидар алдындағы диванға аяғын аспанға көтеріп жайғасқан жұмыссыздың билікті даттауы ма? Неге болмасқа? Ол да өз айтары емес пе? Әуел баста айтып өткендей, пікірін білдіріп, наразылығын тізбектеп жырлап бере алады. Дегенмен кім үшін? Не үшін? Дауласпаққа себеп таппай жүргендер де аз емес. Ауыздың бар мақсаты ішіп-жеп, орынсыз сөйлей беру ғана емес. Есті адам білген болса, 99 бәле тілден деген. Ойымды білдіремін деп бүлдіріп алып жүрмеңіз. Батылдық сол екен деп кім көрінгенге мін тағудан да аулақ болайық.

Біз, қазақ, өзімізді мойындауда біраз қиналып жатамыз, дей тұрғанмен өзге жұрттың ойына марқайып, мардымсып қаламыз-ау. Мысалы, шекара асып, шетелге барған қандастарымызды «Біздің бала (қыз)» деп кеуде қағамыз. Егер де олар бір жетістікке жетіп жатса, тіптен төбеміз көкке сәл жетпей қалады. Әрине, лайықты болса мақтанып, көңіл бөлген жөн. Алайда нағыз батыл атағын жаңалық айтқан емес, жаңалық ашқан адам иеленеді емес пе. Осы орайда, заманауи батылдық деп жат жерде ел байрағын желбіреткен асылдарымыздың ерен еңбегін айта аламын.

Сәйкесінше, өнерімен ел-жұртты тәнті етіп, әлем халқын таңғалдырған Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген жайлы айтып өтелік.

• «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» Қазақстан Республикасының Президенті Құрмет грамотасымен марапатталды, «ABU TV song» халықаралық фестивалінің қатысушысы. 2017 жылдың 29 қаңтарында ол Алматыдағы Қысқы Универсиаданың ашылуында сөз сөйледі. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің» тізіміне қазақтың әншісі кірді. Бұл рейтингті YouTube каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76-қатарда орналасқан. 2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Д.Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2 концерт залы лық толып, қазақ әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. 2019 жылы Димаш CBS арнасының The World’s Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні «S.O.S. d’un terrien en detresse»-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда «All by Myself» әнін орындап, барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш үшінші турда Adagio композициясын орындады. Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Ол осы сайыстағы әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды. 2019 жылдың 22-23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды.

Аталмыш жетістіктер тең жартысына да жетпес. Үздіктер алды атанған Димаштың батылдығы неде дейсіз? Жат елде ұлт намысын қорғағандығы ма? Не болмаса, сынақтарды сабырмен жеңе алғандығы ма? Сыни көзқарастарға мойымай өз қалауын біліп, соңынан еруі ме? Қай-қайсысы болса да оның жасағаны нағыз батылдық деп аталуға әбден лайық. Себебі өзіңмен күрес нәтижесі өзгелерді мойындатар таңданыстармен жалғаспақ. Талап пен қажымас қайратты қатар ұстап, ерік-жігерді жанына ту етіп, қазақ халқын күллі әлемге таныту батыл адамның қолынан келер істің басы ғана. Тарихта аты қалған бұл-бұл әншілеріміз аз болған жоқ. Кешегі Әміре Қашаубаев пен Күләш апамыздың ізін қуған ұрпақтар Димаш жеткен жетістіктің жүзіне кезігері сөзсіз.

Жақында ғана сахна төріне қадам басып, халықтың көзайымына айналған Ержан Максим мен Данэлия Тулешова осы сөзімізге дәләл.

Қазағым тек әншілікпен шектелмеген. Қазақстандық боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Қазақстанға еңбек сіңірген спорт шебері, 2000 жылы өткен Сидней Олимпиадасының жартылай жеңіл салмақ бойынша чемпионы (57 кг дейін), І дәрежелі «Барыс» орденінің бірінші иегері – Бекзат Сейілханұлы Саттарханов жадымызда мәңгілік орыналмақ.

• 1995 жылы он бес жасында Түркістан қаласында өткен З. Сейітбековті еске алу турнирінде тұңғыш рет топ жарған Бекзат өмір бойы осы жүлдесінің өте ыстық екенін айтып өтті. «Түркістан 95» деген жазуы бар қыш құмыраны Сидней Олимпиадасының алтынымен тең көрген. Дәл сол жылы жасөспірімдер арасындағы халықаралық жарыста жеңімпаз атанып, бапкерлер көзіне түсе бастайды. 1998 жыл Бекзат үшін табысты болды. Сол жылы Аргентинада өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында күміс жүлдегер атанды. Таиландта өткен бүкіл Азия біріншілігінде жүлдегер қатарына ілігеді.

1999 жылы Венгрия және Болгарияда өткен халықаралық турнирлерде оза шауып, Ташкентте өткен бүкіл Азия біріншілігінде күміс жүлдеге қол жеткізеді. Дәл осы күміс жүлдесімен бірге Сидней Олимпиадасының жолдамасына да ие болады. Бекзаттың қысқа ғұмырында 2000 жыл тек Сидней Олимпиадасындағы жеңісімен ерекшеленбейді. Ол мұхиттың арғы бетіндегі төртжылдық әлемдік додаға аттанғанға дейін Қырғызстанда өткен Орта Азия ойындарында, Испанияда жалауы желбірген халықаралық жарыстарда жеңіс тұғырына көтерілді. Астана қаласындағы «Қазақстан-Куба» кездесуінде қарсыласын айқын басымдықпен жеңіп, Чехияда өткен «Гран Приде» жеңімпазға берілер Кубокті төбесіне көтереді. Мәскеудегі ТМД елдерінің біріншілігінде 4 жүлдемен қатар, сайыстың үздік боксшысы деген атақты еншілейді.

Қажымұқандай алып тұлғалы бабамыздың ұрпақтары алты құрлықты таңғалдырар талап пен қабілетке ие. Табандылықпен мақсатқа жетер жолда ішкі күресті рингтегіден төмен көрмей, ұдайы даму жігерлікті қажет етеді. Бойдағы қорқынышпен бетпе-бет келу, қарсыласпен жүздескенмен бірдей. Ал жекпе-жекте сол үрейді білдірмеу – басты қағида. Әр ойында, бір емес екі адаммен арпалысу асқан шеберліктің көрінісі, батылдықтың биік шыңы. Одан бөлек Ермахан Ибраимов, Данияр Елеусінов, Серік Сапиев, Геннадий Головкин сынды атақты боксер ағаларымыз бар. Әрқайсысы ел намысын қолдан бермей көк тудың жат елде желбіреуіне себепші бола білгендер.

Ертеде болсын, мейлі қазір «батылдық» әрқашан да ең алдымен қорқыныштармен жүздесіп, жеңе білуді қажет етеді. «Ертедегі батылдық – қару алу, қазіргі батылдық – ғылымға бару» деп ойлайтындар қаншама. Расымен, батылдық әр адамға әртүрлі, себебі үрей ұялатар қорқыныштың сан алуандығына байланысты.

Жат алдында жерге қарап қаламын демей, сөз естіп сыналамын демей, жеңіліс тауып құр қол қайтамын демей, тәуекелмен білегін сыбанып ел намысын қорғап жүрген әрбір азамат – батыл да батыр тұлға!

Батыл адам қандай болу қажет?

Көпшілік «батылдық – қорқыныштың болмауы немесе кедергілерді физикалық жеңу» деп санайды. Алайда, ең алдымен, батылдық – қорқынышты жеңе білу. Сондықтан бұл – бизнес пен кәсіпкерліктің, сәттіліктің негізгі құрамдас бөлігі. Қорқатын нәрселерді жүзеге асыруға тырысу, басқалардың айтқандарына қарамастан өзіндік көзқарастарын ұстану – бәрі де батылдықтың көрінісі. Батылдық – бақыттың жартысы.

Джефф Хаден нағыз ержүрек адамның 11 қасиетінің тізімін ұсынады, соларды таңдап, үлкен жетістікке жету үшін дами аласыз.

Сонымен, сіз шынымен де батыл адамсыз, егер...

1. Сіз «таңғажайыпқа» сенуге батылсыз.

Көптеген адамдар қол жетімді нәрсені алуға тырысады, сондықтан олар дамуын біртіндеп, өсіп келе жатқан, ауқымды және қол жетпейтін мақсаттарға ұмтылмай қалыптастырады. Көрінетін көкжиек қауіпсіздік сезімін береді. Неге бұлай? Себебі мұндай жағдайда бедел мен сенімді жоғалту ықтималдығы аз болады.

Алайда өздерінен де, басқалардан да көп нәрсе күтетін адамдар бар. Олар тек күтумен шектелмейді, қалағанына қалай көбірек ұмтылуға және қалаған нәрсеге жетуге болатындығын көрсете алады. Егер сіз қарсы болмасаңыз, осынау ержүрек адамдар сізді де көкжиектен тыс қызықты сапарға алып кетеді.

2. Сіз «шыдамды» болуға батылсыз

Өміріңізде қара жолақ созылған кезде, бәрінен бас тарту немесе жобаны өзгерту ең оңай әдіс болып көрінеді. Сізге өз жолыңызды шыдамдылықпен жалғастыру, өзіне сену, өзгелерге сену, оларға қолдау көрсету үшін батылдық қажет. Басқаларға шыдамды болу да – қолдаудың, қамқорлықтың белгісі.

Егер сіз басқаларға шынымен қамқорлық жасасаңыз, олар сізге бәрін өз мойындарына тапсыруды сұрап, расында сізді таңқалдыратын істер жасай алады.

3. Сізде «жоқ» деп айтуға батылдық жетеді. Сізге ұсынылған 3 миллион доллардан «жоқ» деп бас тартуға батылдық жетпеуі мүмкін, бірақ өзіңізге қолайсыз қызмет көрсетуде, басқа адамдардың мүдделерінен пайдалану әрекетінен бас тартуыңыз үшін де батылдық керек.

«Иә» деп айту оңай. Кейіннен өкінетіндігіңізді білген кезде жауап беруден бас тарту әлдеқайда қиын, дегенмен бұл – өзіңіз үшін де, сұрақ қоюшы үшін де жасай алатын ең жақсы шешім.

4. Сіз «танымал емес» позиция ұстануда батылсыз. Көбісі сыртқы белгілерімен ерекшеленуге тырысады: киім, қызығушылық немесе қоғамдық танымал бастамаларды қолдау. Мұндай рейтинг құнды болған адамдар басқа қызығушылықтары бар адамдарға күдікпен қарайды. Ерекше батылдық сіздің жеке ойыңызды басшылық ету үшін ғана емес, сонымен қатар басқаларды өздеріне маңызды мақсаттарға жетуге шабыттандыру үшін қажет.

5. Сізде «көмек сұрауға» батылдық бар

Ешкімде бәрін тек өз қолдарымен жеңуге жеткілікті мүмкіндік жоқ. Тіпті ең жігерлі және талантты адамдар да ұжымдық күш-жігердің арқасында жетістікке жетті. Әлі де болса көп адамдар көмек сұрауға қорқады.

Көмек сұрау сіздің осалдығыңызды көрсетеді. Сонымен бірге бұл құрмет пен тыңдауға деген құлшыныстың айғағы. Бұл қасиеттердің бәрін әрбір ұлы көшбасшы иеленеді. Мүмкін, осы себептен нағыз көшбасшылар аз шығар?..

6. Сіз нағыз эмоцияларды көрсетуге батылсыз. Кәсіби және жеке көзқарас бәрінен де оңай. Бірақ кәсіби түрде әрекет ету және сонымен бірге шынайы эмоцияларды көрсету ерекше батылдықты қажет етеді. Шынайы толқу, таңдану немесе көңілсіздік сізде де, басқаларда да адам болып қалуға және роботқа айналмауға көмектеседі.

7. Сіз кешіруге батылсыз

Егер сіздің қызметкеріңіз қате жіберсе, әсіресе егер ол аға қызметкер болса, онда бұл адамға қателіктің призмасы арқылы қарау ең оңай жол. Алайда бір қателік, бір әлсіздік, бір сәтсіздік – бұл оның жеке басының мәселесі. Жұмыстан шығарып тастау, жазалау, ренжіту – оңай, бірақ сабыр ету, қателіктерді жою және бәріміз адам екендігімізге назар аудару – қиынырақ. Кешіру керемет, бірақ ұмытып кету одан да жақсы дүние.

8. Сізде «өз жұмысыңызды» жалғастыруға батылдық бар. Идеяны шабыттандыру оңай. Егер сәтсіздіктер бірінен кейін бірі пайда болса, оған адал болу қиынырақ. Әсіресе, айналаңыздағы адамдар сіздің таңдауыңыздан бас тартатын уақыт келді дегенге сенімді болса. Күн сайын күмән, белгісіздік немесе сәтсіздікке байланысты көптеген адамдар бастаған ісінен бас тартады.

Батылдық – белгісіздік пен жеңіліс алдындағы қорқынышты бетпе-бет кездестіру. Егер біз түйсігімізге жиі сенетін болсақ, біздің сенімімізге сүйенсек, барлық жағдайды жеңуге дайын болсақ, көптеген идеялар жүзеге асар еді.

9. Сіз өзіңіздің позицияңызды емес, өз билігіңізді басқаруға батылсыз. Әрбір жетекшінің белгілі бір артықшылығы бар – лауазым оған бағыттауға, шешім қабылдауға, ұйымдастыруға, нұсқаулық беруге және бақылауға құқық береді. Нағыз лидер жоғары атақтың көмегімен емес, жеке басының күшімен, сүйкімділігімен және беделімен басқарады.

10. Сіз командада жетістікке жетуге соншалықты батылсыз әрі дайынсыз

Тамаша командаларды командадағы өз рөлін жақсы білетін, жеке мақсаттар мен артықшылықтардан бас тартатын, басқаларға, команданың жетістігін бағалайтын адамдарға ерікті түрде көмектесетін адамдар құрайды. Табысты бизнес топ – дарынды адамдар қалағанынан өзгелердің бақытты және сәтті болуы үшін бір нәрсені құрбан етуге дайын болған кезде пайда болады.

Батылдық – бұл «Сіздің бақытты болуыңыз басқалардың жетістігіне тәуелді болуына қарсы емессіз бе?» деген сұраққа «Иә» деп жауап беру.

11. Сіз кешірім сұрауға батылсыз

Бәріміз қателік жібереміз, кешірім сұрау керек болатын жағдайлар: сөздер, іс-әрекеттер, ұқыпсыздық, бизнеске араласу немесе қолдау көрсете алмау. Алайда қатені мойындау үшін «кешірім сұраймын!» деп айтыңыз. Сонымен бірге кінәнің бір бөлігін екіншісіне аудармауға – сізге нақты батылдық қажет болады.

Қорқыныштан қалай арылуға болады? «Ержүрек адам – қорықпайтын адам емес, әрекет ететін адам» деген керемет тұжырым бар. Аз қадам жасап, кезең-кезеңімен әрекет етіңіз. Биіктік қорқынышы кезінде биіктікті ұлғайтыңыз. Өмірлік сәттерге деген қарым-қатынасыңыз қаншалықты жеңіл болса, мазасыздық та соншалықты аз болады. Кенеттен әрекет етуге тырысыңыз, өйткені көп ойлану, дайындалу қобалжу мен мазасыздықтың ұлғаюына әкеліп соғады.

Жұмыстарыңызды, әрине, жоспарлауға болады, бірақ сол жұмыста көп бөгелуге тырыспаңыз. Егер әрекет етуге шешім қабылдасаңыз, әрекет етіңіз, ой-санаңыздың үрейіне көңіл бөлмеңіз.

Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) айтып өткен жақсы адамдардың бойында болу қажет 11 кеңес, батылдықты да шыңдай түсуге таптырмас ақыл болғандықтан, ұсынуды жөн көрдік:

1. «Егер» деп айтпаңыз;

2. Күмәнданған нәрсені жасамаңыз;

3. Әрекет жасамас бұрын оның салдары туралы ойланыңыз;

4. Онда жақсылық жоқ деп айтпаңыз;

5. Ешқашан берілмеңіз;

6. Оптимизмді жоғалтпаңыз;

7. Өзіңіздің сезіміңізге жол беріңіз, бірақ оларды басқарыңыз;

8. Соққының алғашқы секундтарынан бастап шыдамды болыңыз;

9. Өз жүрегіңізді тыңдаңыз;

10. Әрбір күнә, қателіктен соң игі іс жасаңыз;

11. Адамдарға жақсылық жасаңыз.

Қорқынышты қалай жеңуге болады? Бұл жағдайда ситуацияны нақты түсіну көмектеседі. Адам өзіне не қажет екенін түсінбеген кезде қорқады. Достық қарым-қатынаста болыңыз, көтеріңкі көңіл-күй ауруларды жеңуге көмектеседі. Қорқынышты жеңуде өзіңді тану көмектеседі. Кейде адам қоршаған ортасынан қолдау болмағандықтан өз-өзін түсінбей, өз күш-қуатына сенімсіз болады. Ауыр сын айтылған кезде көп адамдарда сенімсіздік төмендейді. Бұл адамның өзі туралы бейхабар болып, өзі туралы өзге адамдардан мәлімет алуы. Айта кетер жайт, өзге адамдардың түсінігі субъективті түсінік болып табылады. Көп адамдар өзгеге баға бермес түгіл, өз-өзін түсінбей, өзге адамдарға баға береді.

Өз-өзін тану – өзіңізді қандай болсаңыз да солай қабылдау, өз-өзімен болу. Өз қорқыныштарынан арылу – бұл оқу, даму, саналы, қуатты болу.

Мықты адамдардың бойынан табылатын 50 әдет осы батылдыққа айқын жетуге көмек бермек және қорқыныштан арылуға жақсы әдіс.

Мықты адамдардың әдет-машықтары:

1. Олар демалуды біледі.

2. Олар өздеріне сенімді.

3. Дұрыс сұрақ қоя біледі.

4. Олар өмірден сабақ алады.

5. Олар әр уақытта еңбекқор.

6. Қорқынышқа жол бермейді.

7. Олар шынайы өмір сүре алады.

8. Олар ешқашан шағымданбайды.

9. Өз тағдырларын өздері жасайды.

10. Олар адамдармен ашық сөйлеседі.

11. Олар жақсылықтың бағасын түсінеді.

12. Олар өмірдің шынайы бағасын біледі.

13. Олар біреудің ой-пікіріне тәуелді емес.

14. Олар кез келген ортаға тез бейімделеді.

15. Олар еліктемейді, өз жолдарын салады.

16. Олар еш нәрсені ертеңге қалдырмайды.

17. Олар қай кезде де тиімді жолды іздейді.

18. Олар – күрделі бітім-болмыстың иелері.

19. Олар қиындықтан қашпайды, керісінше...

20. Олар эмоцияның соңынан еріп кетпейді.

21. Олар өз шама-шарқына қарай әрекет етеді.

22. Олар тосын жайттың алдын алуды біледі.

23. Олар белгілі бір үдемен жүруге тырысады.

24. Олар өз сәтсіздігіне ақталып жатпайды.

25. Олар өздеріне үлкен жоспарлар қояды.

26. Олар кез келген қиындыққа бетпе-бет барады.

27. Олар байланыс құралдарын жақсы меңгерген.

28. Олар мансап пен жеке өмірді шатастырмайды.

29. Олар кез келген істі жарты жолда тастамайды.

30. Икемді, алғыр және уақытпен жүріп үйренген.

31. Олар өмірлерін бір мақсаттың желісінде қояды.

32. Олар өз өмірлерін қалай елестетсе, солай құрайды.

33. Олар қабылдау керек шешімді шұғыл қабылдайды.

34. Олар жақсылап ойланып барып шешім қабылдайды.

35. Олар керек емес нәрсеге уақыттарын өткізбейді.

36. Олар сол мезетте керек болған іс-әрекетті жасайды.

37. Біреулер сәтсіздік деп тапқан нәрседен олар сабақ алады.

38. Олар «алма піс, аузыма түс!» деген қағиданы ұстанбайды.

39. Олар күдік, күмән ойлары аралас адамдармен араласпайды.

40. Олар бақыт пен ақшаны, қуаныш пен тақты шатастырмайды.

41. Біреулердің салы суға кеткен жерден өз мүмкіндіктерін іздейді.

42. Кінәні мойындарына бірден алады және әр істеріне әр уақытта жауап бере алады.

43. Оларда керемет талант жоқ. Есесіне дәл уақытында дұрыс шешім қабылдай алатын батылдық бар.

44. Олар қастарына өздері сияқтыларды жинайды. Бұл дегеніміз – өз тағдырына өздері қожайын деген сөз.

45. Олар өмірдің ағысымен кетпейді. Қолдарынан бәрі келетіндігіне сенеді.

46. Олар – оптимистер. Содан да болар, барлық нәрседен жарқын болашақ күтеді.

47. Көп адамдар жайлылықты іздесе, олар сол қиындықтардан мінездерінің ширай түсетіндіктерін біледі.

48. Олар – мейірімді және ақкөңіл. Өзгелерге көмектесуден жай тауып жүреді.

49. Олар қарапайым болып жаратылған. Керек кезде кешірімді бірінші болып сұрайды.

50. Олар физикалық денеге жақсы күтіммен қарайды, бірақ көп уақыт бөле бермейді.

Қателесемін деген қорқыныш – жетістікке апарар жолда көп адам үшін үлкен кедергі.

Оқытушы әрі жаттықтырушы Андрей Якомаскин жас жазушыға қорқынышты ұмытып, әлем алдында танымал болуға көмектескен ақ парақ әдісі жайлы айтып берді.

Америкалық жазушы Элберт Хаббард былай деп жазады: «Өміріңізде жол беруіңіз мүмкін ең үлкен қателік – қателік жасаймын деп әрдайым қорқу».

Дарынды адамдардың оқиғасын тыңдай келе көп жағдайда көптеген қателіктерден кейін жасалған тұжырымдардан құрылғанын әрдайым ішімнен қайталап жүремін. Қателесе алудың қаншалықты маңызды екенін түсінеміз, себебі дәл осы қасиет алдағы уақытта даналыққа жетелейді.

Заманауи жазушы әрі Р.Л.Морган атындағы Мемлекеттік университетінің жас профессоры М.К.Асанте қателік алдындағы қорқынышты түйсінудің кереметтей жолын ашты. Филадельфияның балама мектебінде оқып жүрген жасөспірімнің алдына ағылшын тілінің мұғалімі ақ парақ қойып, былай депті:

– Жаз.

– Не жазамын? – деп сұрайды ол.

– Қалағаныңды.

Бұл қарапайым жауап оның өмірін өзгертіп жіберген. Осы жағдайды еске ала отырып, Асанте былай деп жазады: «Мен ақ қағазға қарап отырдым, жарқырап тұрған ақ мұхит, онда мүмкіндік бар еді. Оның тазалығы бар оқиғамды жазуға шақырып тұрды. Бірақ жаза алмадым. Қорықтым, тоқтап қалдым. Өзімше айтқым келген оқиғалар болды, бірақ қолымды қозғалта алмадым, сөздерім мұз астында қалып қойған су сияқты қатты да қалды».

Осы кезде мұғалімі оған ең маңызды сөздерді айтады: «Бастау үшін ұлы болудың қажеті жоқ, бірақ ұлы болу үшін бастау қажет».

Сол кезде ол ақ парақтың өзі екенін және қателесуден, түсініксіз болудан қорқатын әрбір адам екенін түсінді.

Асанте атақты бола түскеннен кейін пенсильваниялық түрмеге барып, абақтыдағылармен жазу өнері бойынша семинар өткізеді. Сол жақта ол өз өмірін толықтай өзгертіп жібергісі келетін жастарды кездестіреді. Шығып келе жатып, ол семинарға қатысушылардың бірі Джорданның камерасында матрацы жоқ екенін біледі.

– Менде бар, бірақ мен оның үстінде ұйықтамаймын, – деп түсіндіреді Джордан.

– Енді ненің үстінде ұйықтап жүрсің?

– Еденде, темір қаңқаның үстінде. Тек матрацта емес. Түсінесіз бе, – деп жалғады ол сөзін, – мен мұндайдың үстінде ұйықтай алмаймын. Тым ыңғайлы, мұндай жерде комфорттың болғанын қаламаймын.

Джордан ыңғайлы матрацтың үстінде ұйықтаса, қателіктің салдарын түзеуге болмайды деген оймен келісуі іспетті еді. Сөйтіп, ол алға қойған мақсаттарына жету үшін бұл жағдайдан шыға алмас еді.

Асанте Джорданға ақ қағаз береді.

Барлығымыз таза ақ парақтаймыз, жаңа жетістіктер туралы жазбалардың жазыла басталғанын қалайтын. Оқиғаңызды күн сайын жазыңыз.

Есіңізде болсын: таза ақ парақтың алдындағы қорқыныш қарапайым оқиғаны ұлы туындыға айналдырады.

Келесі кеңестер батыл адамның 7 ережесі жайында. Бойдағы бар үрейден арылу үшін таптырмас жаттығу және ақыл ретінде пайдаға асырыңыз.

Жоғары деңгейдегі жүйке жүйесін құру және нығайту үшін сіз мыналарды есте сақтауыңыз керек:

1. Қорқыныштан қашпаңыз

Оны талдаңыз және қорқынышты тек физикалық сезім ретінде қабылдаңыз. Жүздесуге қорқатын қорқыныш бізді іштей өлтіруі мүмкін.

Өзіңіздің қорқынышыңызға назар аударыңыз және оларға жаншылмаңыз. Оларды сіз көрген фильм немесе түс деп қабылдаңыз. Экранда көргендеріңіз өмірде жоқ. Қорқыныш экрандағы бейнелер секілді пайда болады да жоғалады, егер сіз оған мән беріп, есте сақтамасаңыз.

2. Өткенде өмір сүрме

Есіңізде болсын: бәрін басынан бастауға ешқашан да кеш емес. Жақсылыққа өзгере бастау үшін өткенді босату қажет. Өткен қателіктер мен сәтсіздіктердің ауыртпалығымен өмір сүрмеңіз. Мұның бәрі кетті. Бүгінмен өмір сүріңіз. Өміріңізді жаңа негізде құрыңыз, барлық жағымсыз нәрселерді мәңгіге артта қалдырыңыз: ол өткеннің меншігіне айналсын.

3. Өзіңді аяушылық сезімінен босат

Бұл энергияның толық шығыны. Өзіңді-өзің аяу, реніш сізді тығырыққа тіреп, сол жағымсыз ойларға қайта-қайта оралуға мәжбүр етеді. Бірнеше жыл бойына сақталған реніш сезімі тіпті қатерлі ісік ауруына әкелуі мүмкін. Егер сізді бұрын біреу ренжіткен болса, есесіне өзіңізді қазір жазалау ақымақтық.

4. Өткеннен кешірім арқылы арылыңыз

Кешіру – қоштасу. Реніш пен өкініш сезімімен қоштасу. Жалпы келеңсіз жағдайлармен қоштасу. Керісінше, кешірімсіз өзімізде деструктивті әрекеттің басталуына әкеледі – жылдар бойы жаман ойлар жиналып, қожайынына қарсы шығады.

5. Жаман ойларға бой алдырмаңыз

Сіздің өміріңіздегі орын алған жақсылық жайлы ойланыңыз және айтыңыз. Өз ойларыңызды позитивті бағытқа бұрыңыз.

Сізге әр күн үшін мүмкіндігінше көп нәрсені жоспарлаңыз, ол сізге ләззат сыйлау қажет. Театрға баруға немесе кітап оқуға уақыт бөліңіз. Достарыңыз бен туыстарыңыздың туған күніне барыңыз, мерейтойларға, көрмелерге және басқа ойын-сауық шараларына қатысыңыз. Аяқтан талып, құлағанға дейін көңілді көтеру міндетті емес, тек жай ғана сонда барсаңыз да жеткілікті.

6. Басқа адамдарға көмектесіңіз, сонда сіз өзіңізді жеңіл сезінетін боласыз. Адам баласы жақсылық жасау арқылы өзін қажет сынды сезінеді, яғни қоғамға, отбасына, отанына пайдасы бар пенде ретінде көңілі жай табады.

7. Қандай сезімде болмасаңыз да, басыңызды тік ұстап, өзіңізді жайлы адам сияқты сезініңіз. Егер сіз шынымен қиындықтарыңызды жеңуге деген ерік-жігермен қаруланған болсаңыз, сәттілікке жету көпке созылмайды.

Батылдық туа біткен қасиет пе әлде оны дамытуға бола ма?

Қорқыныш – қатты қорыққаннан пайда болатын және болуы мүмкін қауіпті сезінуімен сипатталатын үрейлену, мазасыздану жай-күйі. Қорқыныш – адам ағзасын түрлі күтпеген төтенше жағдайлардан қорғайтын мықты қорғаныш реакциясы. Экстремальды саланың төтенше жағдайларында қызмет ететін психологтар үшін өткір стресске жауап ретінде жиі кездесетін реакция қорқыныш екені белгілі. Өмірде күтпеген жерден тап болатын өзгерістерден қорқу – табиғи жағдай.

Жағдайдың қауіптілігін түсіне отырып жетістікке жету батылдық деп аталады. Ерік күші – бұл адамның басталған әрекеттерін аяқтауға мәжбүр компонент. Эмоционалды тәжірибе болып табылатын батылдықтан айырмашылығы, батылдық – өмірге қауіпті жағдайларда шешім қабылдау, мінез-құлықтың саналы түрі. Батылдықтың бұл түрінің анықтамасына мыналар кіреді:

• мақсатқа жету үшін негізделген тәуекелді қабылдауға дайын болу;

• адамның қорқынышты бақылау қабілеті.

Батыл адам әлі де батыл емес, бірақ жағдайдың барлық қауіптілігін алдын-ала біліп, тәуекелге барады. Бірақ қорқыныш сезімін жеңу батылдық деп саналады.

Осылайша, батылдық – қорқыныштың жоқтығы емес, эмоцияны басқару, өзіңізді, өзіңіздің іс-әрекетіңізді, мазасыздықты сезінген кездегі іс-әрекетті басқару қабілеті.

Батылдық – қорқыныштың антиподтары, оны жетістік пен жеңіске жету үшін өзіңде тәрбиелеу керек. Сонымен қатар, қорқыныш сезімін қорқыныш сезіну кезінде мінез-құлықты басқару мүмкіндігі деп түсіну қажет.

Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, нәрестенің бойындағы 10-15% мінез-құлқы ата-анасының генетикасынан келеді. Бұл нені білдіреді? Енді өзіңізге бір сандықты елестетіңіз. Сол сандықтың тек 15%-ы ғана толған, қалған бөлікті немен қалай толтыратыныңыз тек сіздің қолыңызда. Айтқым келіп отырғаны, батылдық туа біткен қасиет емес, адам оны өзі қалыптастырады. Қалыптастыруға сыртқы факторлар, қоршаған орта, сонымен қатар, ең маңыздысы, адамның өзін өзі қалыптастыруына әсер ететін маңызды фактор - тек өзі! Бағанағы сандыққа не саласыз, ол сіздің қолыңызда. Сіз «сандықты» қорқыныш, үрей, сенімсіздік, жалқаулықпен толтырып, өмір бойы өкінішпен өтуіңізге болады немесе сол бос орындарды батылдықпен, өзіңе деген сенімділікпен, өзін өзі дамытуға деген қалаумен толтырып өміріңізде қалаған белесті бағындыра аласыз!

Бірінші болып ұмыту – бақыт. Бірінші болып кешіру – мықтылық. Бірінші болып кешірім сұрау – батылдық.

Өкініш...

Адам өмірі – ең бағалы сыйлық! Ол сыйлық баршамызға тек бір рет қана беріледі! Ал енді сіз, оқырман, адамның өмір соңында қандай әрекетке өкініш білдіретінін білесіз бе?! Осы сұрақтың жауабын Австралиялық медбике Бронни Вэр бастапқыда мақала ретінде, кейінірек мақала үлкен жетістікке жеткеннен соң, кітап ретінде басып шығарды.

Б.Вэр өз сөзінде: «Мен өмірінің соңы таяп қалған адамдардан «өз өмірінде неге өкінді немесе нені өзгерткісі келеді» деп сұрағанымда, берілген жауаптар бір-біріне ұқсас болды», – дейді. Сол жауаптардың ішінде жиі айтылғаны төмендегілер:

1. Басқалар менен нені күтті, солай ғана өмір сүре алдым, өзіме адал болуыма батылдық пен сенімділік жетпегені өкінішті...

«Адамдар осыған жиі өкінеді. Олар өздерінің өмірлерінің соңы таяп қалғанын біліп, артқа қарап, қанша жоспарлар мен армандар орындалмағанын көреді. Көптеген адамдар өз өміріндегі жоспарлардың тіпті жартысын да жүзеге асыра алмағанын, тек өлім үстінде ғана олар мұны өз таңдауларының нәтижесі деп түсіне алды. Денсаулықтың беретін еркіндігін, оны кенеттен жоғалтқан кезде ғана түсіне аламыз».

Ал енді кітапты жауып, өзіңіздің жүрек түкпіріндегі армандар мен жоспарларыңызды ойлаңыз. Оны жүзеге асыру қиын ба? Мен білемін, ол сіз ойлағандай қиын емес, тек өзіңізге және өзіңіздің ойыңызға сенімді болыңыз. Батылдық жинап, бірінші қадамды жасаңыз, ал қалғаны өз ретімен оңалады.

Сізде «Осыны істеп көру керек еді» немесе «Әттең, тырысып көргенде, қолымнан келер ме еді» деген өкініш сезімдері орын алды ма? Егер жоқ болса, онда сіз расымен батыл адам екенсіз, ал егер де бар болса... Онда сіз өміріңізде үлкен қателік жасадым деп біліңіз, ол қателікті жөндеу қолдан келмесі анық, бірақ одан сабақ алып, келесі жолы қайталамайтындай болыңыз! Өкінішті ойлардан арылу үшін, кез келген мүмкіндікті мүлт жібермей, жетістікке жету үшін қолдан келгеннің бәрін жасау керек! Тіпті ісіңіз оңға баспаса да, сізге осындай улы, ойыңыздан кетпей, мазалайтын өкініш сезімдері мүлдем кездеспейді. Егер бұл жолы жеңістің сәті түспесе де, сіз ұтыста боласыз, себебі болған оқиғадан кейін сізді «Тырысып көру керек еді», «Қатысқанымда жеңер ме едім» деген өкініш сезімдері мазаламайды. Өйткені қолыңыздан келгеннің бәрін жасағаныңызды білесіз. «Ештен кеш жақсы» дейді емес пе.

Ең бастысы, сіз ешбір жарыстан бос қайтпайсыз, сіз жарысқа қатысқан соң, ол жарыс туралы жетік білетін боласыз және сол біліміңізді келесіде дұрыс қолдана аласыз. Қандай жағдай болса да сіз ұтыста қалатыныңызды ұмытпаңыз!

2. Тым көп жұмыс істегенім өкінішті.

«Мен мұны өзім қамқор болған барлық ер кісілерден естідім. Олар балаларының қалай ересек болғанын байқамай, жұбайларына тиісті уақыт бөле алмағанына өкінді. Әйелдер де бұған өкінетіндіктерін жиі мойындады. Менің қамқорлығымдағы барлық адамдар өмірлерінің көп бөлігін жұмыста өткізгені үшін шын жүректен өкінді».

Сіз жассыз, өмірдің ең маңызды сәтіндесіз, қазіргі істеріңіз бен талпынысыңыздың жемісін кейін көресіз. Сонда да бұл өкініш ойы бізді әлі мазаламасы анық, бірақ уақытты дұрыс пайдалануды үйреніңіз! Уақытты өзіңізді дамытудан бөлек, расымен маңызы бар, өміріңізде өшпестей орын алған жандарға да бөліңіз! Себебі: «Өмірдің байлығы да, сіздің күш-қуатыңыздың нәрі де – сізге жақын адамдарыңыз!»

3. Өз сезімдерімді және ойларымды ашық айтуға батылым жетпегені өкінішті.

«Көптеген адамдар басқалармен қарым-қатынасын бұзбау үшін өзінің шынайы сезімдері мен ойларын тұншықтырады. Ақырында, олар тек қысқа тіршілігін өткізіп, өздерінің бойындағы мүмкіндіктерін пайдалана алмай, жеке дара тұлға бола алмайды. Олардың көпшілігінің ауруларының басты себебі жүрегіндегі өкініші мен қайғысы болды».

Рас, осы үрей көпшілігіміздің бойымызда бар. Өзгелерге өз ойымызды айтуға келгенде, сезімімізді білдіруге келгенде, қысылып не жасқанып қаламыз. Неге? Мүмкін, өзгелер бізді дұрыс түсінбей қалады деген ой ма? Әлде, біздің шынайы бейнемізді қабылдай алмайды деген үрей ме? Бәлкім, өзімізге деген сенімсіздігіміз шығар. Айтылған себептердің бәрі сіздің болашақта шынайы бейнеңізбен емес, жалған бейнеңізбен өмір сүруіңізге алып келеді. Бұл нені білдіреді? Егер бейнеңіз жалған болса, демек, сіз өзгелерден бөлек өзіңізді де алдап отырсыз, сонымен қатар, сіздің сезімдеріңіз, бақыттымын деген сөздеріңіз, өміріңіздің бәрі жалған болмақ. Өмірдің шынайы дәмін тата алмайсыз дегенді білдіреді. Ал осындай өмір сізге ләззат әкеле ала ма?! Әрине жоқ!

Елестетіңізші, жалған күлкі деген жоқ, негізі, өзіңіздің ойыңызды еш ойланбастан айта аласыз. Демек, сізді тыңдап отырған адамдар да сізбен шынайы қарым-қатынаста. Сізді қоршаған адамдардың сіз туралы айтқан ойларында еш жалғандық болмайды. Білмеймін, бірақ мен үшін, егер мен бір адамға өзімнің бар ойымды, бар жан дүниемді ойланбастан айта алсам, ал ол адам менімен бірге сол сезімдерді шынайы сезіне алса, менен бақытты адам болмайтын шығар!!! (Ондай адам сізді де күтіп отыр, тек сол үшін өзіңізбен шынайы болыңыз!)

Қателіктен қорықпаңыз, себебі орын алған қателіктер бізді шыңдай түседі!

4. Достарыма жеткілікті уақыт бөле алмағаным өкінішті.

«Көбінесе адамдар ескі достардың қадірін, өмір соңына жеткенге дейін түсінбейді. Олардың көпшілігі өз өмірінің егжей-тегжейлері мен проблемаларына көп көңіл бөлгендіктен, белгілі бір уақыт аралығында олар жақсы достарымен қарым-қатынастарын үзеді. Көпшілігі достыққа лайықты көңіл бөлмегені үшін жиі өкінетін. Өлім мезетінде барлығы шын достарын аңсайды».

Өзіңізбен өмірдің талай белестерінде арқа сүйей алатын достарыңызды іздеңіз. Ол үшін өзге адамдармен танысыңыз, өзіңіздің ортаңызды құрыңыз, дамытыңыз. Сол таныстардың ішінде өзіңіздің ойыңызды бөлісе алатын достарды іздеңіз! Ұмытпаңыз, жақсы достар – жақсы өмірдің кепілі!

5. Өзімді бақытты сезінуге мүмкіндік бере алмағаным өкінішті.

«Бір таңғаларлығы, адамдар көбіне осыған өкінеді. Олардың көпшілігі бақыт – таңдау мәселесі екенін толық түсінбейді. (Әр адам бақытты әртүрлі түсінеді, түсіну үшін де таңдау жасайды.) Олар өмір бойы ескі негіздер мен әдеттерге сүйенеді. Өзгерістерге деген қорқыныш, олардың өздеріне және өзгелерге, өздерін өмір бойы бақыттымын деп алдауына мәжбүр етті, дегенмен олар шын жүректен күліп, өмірін риясыз өткізгісі келді».

Ал енді осыған тоқталсақ! Өзгеріс деген не? Ол біздің қалыпты өміріміздің ритмінің не биікке, не төменге түсуі. Мүмкін, кейбірі «бір қалыпты өмір менің көңілімнен шығады, маған керегі де осы» дейтін шығар. Ол адамдарға еш қарсылығым жоқ. Әрбір тұлға өз өмірінің қожасы және сол өмір жолының қалай боларын тек өзі шешеді. Бірақ біз ондай адамдардың қатарына жатпаймыз! Біздің көздеріміз темір балқытатын отқа толы, жүрегіміз өзімізге және мүмкіндіктерімізге деген сенімге толы. Біз іш пыстырарлықтай, бір қалыпты, бір ритмді, еш өзгеріссіз өмір үрдісін қаламаймыз! Бізге жаңа нәрсе керек, бізге жаңа бағыт керек, бізге өзгеру қажет.

Өзімізді жақсы жаққа өзгерту арқылы, біз әлемді өзгертеміз!

Байқап көрмей, нәтиже қалай болатынын біле алмайсыз. Сол үшін берілмей, қиындыққа төтеп беріп, бағынбаған асуларды бірінші болып бағындыру қажет!

Батылдықтың пайда болуының басты себебі – қорқыныштың әсері. Шынында, егер адам қорқыныш сезінбесе, ол ешқашан батылдықтың не екенін білмес те еді. Осы тұрғыдан қорқынышты төтенше және қауіпті жағдайға дайындықтың бір түрі ретінде қарастыруға болады. Сол сәтке келгенде, қорқыныш бастапқы мағынасын жоғалтады және адам белгілі бір өзгеріске ұшырайды. Адам қауіпті жағдайға тап болған кезде қорқыныш күшейеді немесе әлсіреуі мүмкін. Міне, қорқыныштан немесе оған қарсы күрестен іс-әрекеттер уақыты келеді. Соңғы жағдайда батылдықтың тұлғалық қасиет ретінде пайда болуы байқалады.

Адамның батылдығы көбінесе оның моральдық қасиеті ретінде қарастырылады, бұл адамдардың пайда болатын қорқынышпен күресуге, белгісіздік пен қауіпті жеңуге, сондай-ақ әртүрлі қиындықтар мен сынақтарды жеңуге қабілеттілігін көрсетеді. Психологияда батылдық ерік-жігердің сапасы, адамның кедергілерді жеңуге және қорқынышпен күресуге ерекше дайындығы деп аңғарылады. Батылдықтың басты белгілері – жауапкершілік, уақтты және іс-әрекетті шешудегі ұқыптылық. Өз таңдауы үшін жауапкершілікті қабылдау және өз денсаулығына қауіп төндіретін жағдайда да жүзеге асырудан қорықпау.

Сонымен, психологияда батылдық жеке тұлғаның жағымды ерікті қабілеті тұрғысынан қарастырылады. Ол адамның қорқынышын жеңу және белгілі бір мәселені немесе тапсырманы шешудің таңдаған әдісі үшін жауапкершілікті қабылдау қабілеті ретінде анықталады. Сондай-ақ батылдық дегеніміз – адамның өмірлік сындарға дайындығы, мақсатына жету жолында жүруі, әл-ауқатына қауіп төндіруі мүмкін кедергілерге, қауіп-қатерлерге т.б. туындайтын қиындықтарға бой алдырмауы. Мұндай адамдар «Кілем қағудағы мақсат – кілемді сабау емес, шаңын қағып шығару. Aдамды сынаудағы мақсат – оны қинау емес, жаман қылықтарын қағып шығару» деген позицияны ұстанады.

Психологияда адамның батылдығы екі жағынан қарастырылады:

• белгілі бір әрекеттің сипаты ретінде;

• тұлғаның анықтамасы ретінде.

Осы контексте батылдықты түсінудің толығырақ сипаттамасы төмендегі кестеде қарастырылған.

Мәтін	Мүмкіндіктер
Әрекеттің сипаттамасы	Батыл әрекетті тек батылдықпен ерекшеленетін адам ғана емес, сонымен бірге өте ұялшақ тұлға да орындай алады (егер ол белгілі бір себептермен осындай әрекеттерге итермеленген болса).
Тұлғалық қасиет	Бұл құбылыс анағұрлым анық деп саналады, өйткені ол төтенше және қауіпті жағдайларда адамның мінез-құлық пен мінез-құлыққа тән әрекетке бару тәсілін білдіреді.

Батылдық адамның қорқыныш сезімі кезінде пайда болатын табиғи биологиялық қорғаныс реакцияларын басуға және сонымен бірге өзінің іс-әрекеттерін, мінез-құлқын тиімді басқаруға белгілі бір қабілеті ретінде бірқатар сипаттамалық белгілерге ие, атап айтқанда:

• ол адамның белгілі бір мақсаттарға жетуге бағытталған шешуші әрекеттерді жүзеге асыруын көздейді;

• экстремалды жағдайға және басқалардың дұшпандық көзқарасына қарамастан, адамды басқаратын сенімдер мен қағидаттарға деген адалдықты қамтамасыз етеді;

• өз көзқарастары мен пікірін ашық білдіру (әсіресе егер бұл барлық қалыптасқан стереотиптік көзқарастар мен ойлау формаларына қайшы келсе, батылдықтың шынайы көрсеткіші болады);

• батылдық – теріс әрекеттерге, басқа адамға қатысты қасақана ниетпен немесе әділетсіздікке ұшырағандарға көмек беру.

Неліктен адамдар өздері жасағысы келетін нәрсені істемейді және өздерін дұрыс деп санайды? Неліктен олар көбінесе жалтарғыш және қорқақ? Мұны өзгертуге бола ма? Әлемдегі адам психологиясы мен мотивациясы саласында 25 жыл жұмыс істеген, әйгілі сарапшылардың бірі Питер Брегман мұндай мінез-құлықтың себебі эмоционалды батылдықтың болмауы деген қорытындыға келді.

Эмоционалды батылдық дегеніміз не және оны қалай дамыту керек?

Брегман бұл туралы өзінің жаңа кітабында: «Қолайсыздық сезімі – өмірде, қарым-қатынаста, жұмыста және қоғамда шешім қабылдауға бізге кедергі болатын бірден-бір басты нәрсе. Заттарды логикалық тұжырымға келтірудегі қолайсыздық. Бір қарағанда, бұл мәселені шешу үшін, сізге әрекет ету үшін батылдық қажет. Дәл солай. Оның негізі неде? Батылдық сезіну. Эмоционалды батылдық.

...Эмоционалды батылдық – бұл туа біткен талант емес, біреуде бар не біреуде жоқ деген сөз де емес. Адам дамыта алатын қасиет. Біз бәріміз де эмоцияларды терең сезінеміз. Сондықтан олардың бізді тежеуіне жол бердік. Тәжірибеден бізге кейбір эмоциялар – ұялу, қабылдамау, қобалжу, уайымдау және басқалары бізге зиян тигізуі мүмкін екенін түсіндік. Сондықтан біз олардан оқшаулану үшін бар күшімізді саламыз: Негізінен, оларды қоздыратын нәрсені жасамау үшін өзіміздің мінез-құлқымызды бақылау қажет.

...Жеткілікті тәжірибе болса, эмоционалды батылдық жақында сіздің екінші табиғатыңызға айнала алады. Бір нәрсе сізді әлі де алаңдатуы мүмкін, бірақ сіз көптеген қорқыныштарыңыз бен күмәндарыңыздан арыласыз. Ең бастысы, сіз алға басу үшін сезімдерді жасырмауға батыл боласыз.

25 жылдан астам жұмыс барысында мен көшбасшыларға сабақ беріп жүрген кезде бір үлгіні анықтадым. Мінез-құлықтың 4 элементі – адамдар үшін маңызды мақсаттарға жетуге көмек:

• Сенімді болу.

• Басқалармен байланысуы.

• Жаһандық мақсат болу керек.

• Эмоционалды батылдықпен әрекет етуі керек.

Біздің көпшілігіміз осы төрт қасиеттің біреуін ғана жақсы істеп жатырмыз. Бірақ басқаларды шабыттандыру үшін барлық төрт элемент бір уақытта қажет».

Бірде Сократқа батылдық туралы сұрақ қойылады: «Батылдықты адамға үйрету мүмкін бе немесе ол табиғи сыйлық па?» Ол былай жауап береді: «Туғаннан бастап бір дененің басқа денеге қарағанда жүк көтеру күші көп болғандықтан, менің ойымша, бір адам табиғи түрде екіншісіне қарағанда қауіпті жеңе алу күші артық болады деп ойлаймын. Менің байқауымша, сол заңдар мен әдет-ғұрыптар бойынша білім алатын адамдар, бір-бірінен батылдықпен ерекшеленеді. Бірақ мен бәрібір адамның бойындағы барлық табиғи қасиеттермен батылдықты жаттығулар мен тәжірибе арқылы дамытуға болады деп ойлаймын. Мысалы, скифтер мен фракиялықтар үлкен қалқанмен және ұзын найзаларымен спартандықтармен күресуге батылы жетпейтін болар еді. Керісінше, спартандықтар кішкентай қалқанмен және жалаңаш қаруланған фракиялықтармен және садақпен қаруланған скифтермен соғысуға батылы жетпейтіні анық. Сол сияқты, барлық нәрседе, меніңше, адамдар табиғатта бір-бірінен ерекшеленеді, сонымен бірге жаттығулар арқылы олар айтарлықтай жетістіктерге жетеді. Бұдан шығатыны, жаман немесе жақсы табиғи қабілеттері бар барлық адам өздері танымал болғысы келетін салада оқып, жаттығуы керек».

Сократтың айтқанына сәйкес біздің қорытынды да ұқсас. Күшті болу – біреуді ренжіту деп ойлайды. Нағыз күш – мүмкіндігіңіз болған кезде жамандық жасамауды таңдау. Батыл болу – қорқыныш емес, қорқынышқа қарамай әрекет ету. Батылдық туа біткен қасиет емес өзіміздің жеке таңдау! Өмір қадамдардан құралған болса, қадам жасаудағы батылдық басты қасиет.

Батылдық әр заман кезеңінде

(Батылдық танытқан адамдар, оқиғалар, әлемді өзгерткен шешімдер жайлы)

«Батылдық – батырлықтың сауыты» демекші, келесі оқиғалар жүрегіңізді тебірентіп, бір толғандырып алар.

Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі

Батылдықтың ұл-кыз деп, жас-кәрі деп бөлінбейтіндігіне сөзсіз дәлел.

Б.з.б. 530 жылы Кир бастаған парсы әскері Сырдарияға дейін келіп, сақтармен соғысты. Томирис патшайымның баласы Спаргапис парсылардың торына түсіп, қаза табады. Геродот өз жазбаларында сақтардың парсылармен соғысы туралы былайша баяндайды:

«Басында әскерлер садақпен атысады. Садақ оғы біткеннен кейін жекпе-жекке шығып, қылыш және найзамен соғысады. Нәтижесінде массагеттер жеңіп шығады. Парсы жауынгерлерінің көбі қырылып, Кир өлтіріледі».

Грек тарихшысы Полиэн: «Шырақ есімді сақ өз денесін өзі жаралап, парсыларға қашып барып, өзін сақ көсемдерінен жәбір көрген етіп көрсетеді. Парсы әскерлерін алдап, шөлге апарып қырады», – деп жазған. Дарий көп әскерінен айырылып, Персияға қайтуға мәжбүр болды. Шырақтың ерлігі арқасында сақтар өз тәуелсіздігін сақтап қалды.

Парсы патшасы Кирмен келіссөз жүргізуден бас тартқан Томирис (б.з.б. 570-520 ж.ж) парсылармен соғысады. Помпей Трог: «Томирис әйел болса да жаудың шапқыншылығынан қорыққан жоқ. Томирис көп әскермен Кирге қарсы аттанып, 200 мың парсыны жойып жібереді», – деп жазды.

Салқам Жәңгірдің 50000 жоңғар әскеріне 600 әскрмен қарсы тұруы

Мүмкіндіктің шектеулігіне қарамастан, алған беттен тайынбай, жақсы нәтижеге сеніп, намысты қолдан бермеу – батылдықтың үздік көрінісі.

Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен бөлігін жаулап алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсіреді. Салқам Жәңгір хан жоңғарларға тойтарыс беру үшін 600 сарбазымен Орбұлақ өзенінің бойына беттейді. Осы жерде әйгілі Орбұлақ шайқасы өтеді. Жәңгір ханға көмекке 20 мың сарбазымен Самарқан билеушісі Жалаңтөс Баһадүр келеді. Жалаңтөс Баһадүр қолының көмегі арқасында Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетеді. Батыр қонтайшы шегінуге мәжбүр болады. Жеңіліске ұшыраған жоңғарлар бұл ұрыста он мыңға жуық адамынан айырылады. Сақталып қалған тарихи мәліметтер бойынша, бұл шайқаста Жәңгір хан зор қолбасшылық дарын мен әскери шеберлік таныта білген.

Қаһарман ана

Қарсылық білдіріп тұрған сырт көз бен сынға мойымай, батыл қадам жасай алу екінің бірі жасай алмас қаһармандық.

Томас Эдисон – электр шамын ойлап тапқан адамзат тарихының ең ұлы өнертапқыштарының бірі. Томас Эдисон 1847 жылы 11 ақпанда Огайо штатындағы Милан қаласында дүниеге келген. Жеті жасында барған мектебінде үш айға жетпей «үлгерімі нашар» деген себеппен мектептен шығарылады. Кішкентай кемеңгерді ұстаздары түсіне алмаған болатын. Томас Алва Эдисон ол күні сабақтан үйге келгенінде қолындағы қағазды анасына беріп: «Бұл қағазды ұстазым берді және тек қана сізге беруімді ескертті», – дейді. Анасы мектептен жіберілген қағазды оқып отырып, көз жасына ерік береді. Кейін баласына бұл хатты дауыстап оқып берді: «Балаңыз өте данышпан. Бұл мектеп ол үшін кішкентай және оны жетілдіретіндей дәрежеде мұғалімдеріміз жоқ. Өтініш, оны өзіңіз оқытыңыз…»

Анасы оны мектептен шығарып алды және үйде өзі оқыта бастады. Жақын достарынан жәрдем алды. Арнайы мұғалім жалдады және физика, химия пәндеріне қызығушылығы артқан баласын жігерлендіріп отырды. Тіпті үйде лаборатория құруына мүмкіндік берді. Және анасының бұл еңбектері жемісін берді.

Арадан ұзақ жылдар өтеді. Эдисон анасы қайтыс болғанда сол дәуірдің ең данышпан, ең беделді ғалымдарының біріне айналған болатын. Бір күні ескі заттарды реттеп отырып тартпаның бұрышында бүктеулі жатқан қағазды алып оқиды. Бұл әлгі мектеп мұғалімінің анасына жіберген хаты болатын. Қағазда «Балаңыздың ақылы кеміс. Оның мектебімізде оқуына рұқсат бере алмаймыз» деп жазылған еді. Томас Эдисон сағаттап жылап, соңында күнделігіне мына мәтіндерді жазады: «Томас Эдисон қаһарман анасы тарапынан, жүз жылдың данышпанына айналған ақылы кеміс бала еді…»

Мұқтаждық батылдыққа кедергі емес

«Жақсылық жолыңды ашады» демекші, қиын-қыстау сәтте көмек қолын соза білу нағыз батырға лайық іс.

2016 жылы Қарағандылық Нияз Сундиталиев бүкіл Қазақстанға белгілі болды. Төсекке таңылған жас жігіт өмірден дәм жоғалтпай және көптеген адамдарды шабыттандырады. Ол өзінің жомарт әрекетімен қазақстандықтарға әсер етті. Ол емделуге жиналған 5,5 млн теңгені қатерлі ісік ауруымен ауыратын балаларға берді.

Нияз өз ісін бұл ақшаны оған қарағанда ауру балаларға қажет болуы мүмкін деп түсіндірді. Өйткені Ниязға келесі екі жылда ота жасалмайды. Нияз осы әрекетінен кейін көп ұзамай Үндістан медициналық орталығында тегін оңалту курсынан өтуге шақырту алады, Үндістан дәрігерлері оның асыл әрекетін жоғары бағалаған болатын.

Жастың да маңызы жоқ батылдықта

13.06.2018 ж. орын алған төтенше жағдай, көпқабатты үйдегі қылтиманың өртенуі болды. 7 жасар Аңсар атты бала және оның 6 жасар Дильназ атты қарындасы өрттен қорқып қалған. Оларды өрт сөндірушілер оқиға орнынан алып шығып шұғыл медициналық көмек көрсету бригадасына тапсырып жатқанында, балалар «Бізді қайда алып кетеді? Бізді полицейлер алып кетпей ме?» – деп қайта-қайта сұрап, қатты қорқып қалған.

Батылдық жайлы ойлар

(Атақты адамдардың ойлары, өмірлік тәжірибелері...)

Батылдық адам таңдамайды. Бірінде бар өжеттілік бірінде жоқ. Кейбірі қараңғы белгісіздікте батылдық танытып, алға ұмтылар жігерге толы болса, бірі көпшілік алдында пікір білдіріп, ұтымды сөйлеуді батылдық санайды. Бастысы, батылдық – іштегі қорқынышқа тиімді төтеп берудің көрінісі. Сондықтан мендегі қорқыныш саған шыбын шаққан құрлы көрінбесе, ал сендегі қорқыныш өзгеге тіпті күлкі болуы мүмкін. Алайда батылдық танытып алға қадам жасау – біздің жеке дара шешіміміз. Қорқынышты жеңе алу сенің одан да мықты екендігіне деген сеніммен басталмақ. Олай болса әлемді таңқалдыра білген, атақты тұлғалардың өмірлік тәжірибелерімен таныса отырайық. Бойдағы қорқынышты білдірмеудің амалын жасады ма екен? Не болмаса қорқынышты мүлдем мойындамай көзсіз батылдық танытты ма? Әлде қиындықтан шыға алмай бәрін уақыт еншісіне қалдырып, қаша жөнелді ме? Мүмкін «тағдырдың жазғаны» деп, сәтсіздікке мойын ұсынған болар? Ендеше, сұрақтардың жауабын төменнен тауып, өзіңізден еш айырымы жоқ адамдардың өмірлік дастанын қызықтыра түскен оқиғаларға зейін қойсақ.

Стивен Пол Джобс – американдық бизнес магнат және инвестор. Apple Inc-тің төрағасы, бас атқарушы директоры және тең құрылтайшысы болды; Pixar компаниясының төрағасы және акционері; Pixar сатып алғаннан кейін The Walt Disney Company директорлар кеңесінің мүшесі; NeXT компаниясының негізін қалаушы, төрағасы және бас директоры. Стив Джобстың 2005 жылы 12 маусымда Стэнфорд университетіндегі салтанатты бітіру кешінде айтқан сөзі: «Мен әлемдегі ең үздік университеттердің бірінің салтанатты бітіру кешіне орай бүгін сіздермен бірге болғаныма қуаныштымын. Мен ешқашан колледж бітірген емеспін. Шындықты айтайын, бұл менің колледж бітіру кешіне ең алғаш келуім. Бүгін мен сіздермен өмірімде орын алған үш оқиғамен бөліскім келіп тұр. Бар болғаны осы ғана. Соншалықты ұлы іс емес. Тек қана үш әңгіме.

Бұл оқиға мен туылмай жатып басталғанды. Менің биологиялық анам колледж студенті, жалғыз басты жас бойжеткен болатын. Сол себептен мені «асырап алуға» беруді ұйғарады. Ол мені тек қана колледж түлектері асырап алуы керек деп шешеді. Сондықтан мені босанған кезде-ақ, адвокат пен оның әйелі асырап алуы үшін бар мүмкіндік жасалған болатын. Алайда мен туылғанда, олар кенет қыз баланы қалайтындарын айтады. Күту тізімінде тұрған менің ата-анама түн ортасында қоңырау шалынып: «Бізде күтпеген жағдай орын алды, нәресте – ұл болып шықты. Асырап алуды әлі де қалайсыз ба?» деген сұраққа олар: «Әрине», – деп жауап береді. Кейінірек биологиялық анам менің қазіргі анамның ешқашан колледжді, ал әкемнің ешқашан тіпті орта мектепті бітірмегенін біліп, қапаланады. Ол бала асырап алу туралы соңғы құжаттарға қол қоюдан бас тартады. Тек қана бірнеше ай өткен соң, ата-анам мені міндетті түрде бір күні колледжге оқуға жіберетіндерін уәде етіп рұқсатын алады. Солай, 17 жылдан кейін мен колледжге түстім. Бірақ мен ақымақтықпен Стэнфорд сияқты қымбат колледжді таңдадым. Ата-анамның барлық жиған-тергені оқуыма жұмсалды. Алайда алты айдан кейін мен оқуды жалғастырудың мәнін көре алмадым. Өмірде айналысқым келетін істі табу үшін, колледж ұсынған білімінің маған қалай көмектесетінін білмедім. Міне, осылай ата-анамның өмір бойы сақтап келген ақшасын жұмсап жаттым. Сондықтан мен коллежді тастап, бәрі ойдағыдай болатынына сендім. Ол кезде өте қорқынышты еді, бірақ артқа қарап, бұл мен қабылдаған ең маңызды шешімдердің бірі болғанын ұқтым. Оқуды тастаған сәттен бастап, мені қызықтырмайтын сабақтарға баруды тоқтаттым. Есесіне, қызықты болып көрінетін сабақтарға кіре бастадым.

Мүмкін, бұл жерден ешқандай романтика таба алмассыздар. Жатақханада бөлмем болған жоқ. Сондықтан мен достарымның бөлмесінде, еденде ұйықтап жүрдім. Тамақ сатып алу үшін бөтелкелерді 5 ¢ (цент) депозитке алмастырып және әр жексенбі сайын қаладан 7 миль қашықтықта орналасқан Харе Кришна ғибадатханасында тамақтанатынмын. Маған ол ұнайтын. Менің қызығушылығымды тудырған сабақтар кейіннен баға жетпес тәжірбиеге айналды. Сізге бір мысал келтірейін:

Сол кездегі Рид колледжі елдегі каллиграфия бойынша ең жақсы мүмкіндік ұсынды. Студенттік кампустағы барлық плакаттар, әр түрлі жапсырмалар өте әдемі жазылатын. Мен оқуды тастап кеткендіктен, қалыпты сабақтарды өткізудің қажеті жоқ болғандықтан, каллиграфия сабағына қатысуды жөн көрдім. Оны қалай жасау керектігін де үйрендім. Мен serif және sans serif типографиясы туралы, әр түрлі әріптер арасындағы кеңістіктің мөлшері туралы, «керемет типографияны» нендей зат керемет ететіндігі туралы білдім. Бұл әдемі, тарихи, көркемдік тұрғыдан ғылымның қолынан келмейтін өте нәзік дүние болатын және мен оны қызық көрдім.

Алынған теориялық білімнің ешбірі өмірімде практикалық қолданыста болады деген үміт болған емес. Бірақ арада 10 жыл өткенде біз бірінші Macintosh компьютерін құрастырған кезде алған білімнің бәрі маған қайта оралды. Осының бәрін кейіннен біз Mac-қа жасай алдық. Ол әдемі типографиясы бар алғашқы компьютер болды. Егер мен ешқашан колледждегі сол бір курсқа бармаған болсам, онда Mac-та ешқашан бірнеше қаріптер мен пропорционалды шрифттерге толмас еді. Егер мен ешқашан оқудан шықпаған болсам, мен ешқашан осы каллиграфия сабағына түспес едім, ендеше, жеке компьютерлерде керемет типография болмауы әбден мүмкін еді. Әрине, мен колледжде оқып жүрген кезде бұл шешімдердің маңызын ұғынып, мәнін байланыстыру мүмкін болмады. Алайда 10 жылдан кейін, өткенге көз салып оны өте айқын байқай аламын.

Сіз жасаған шешімдерді болашақты болжап байланыстыра алмайсыз, сіз оларды тек өткенмен салыстыра аласыз. Сондықтан болашақта орын алар шешімдердің қандай да бір себептермен өзара қосылатынына сенуіңіз қажет. Сіз бір нәрсеге – ішкі түйсікке, тағдырыңызға, өміріңізге, кармаға, кез келген нәрсеге сенуіңіз міндетті. Сенім – бұл тәсіл, өмірімді түгелдей өзгерте алған жақсы әдіс.

Ендігі менің екінші әңгімем махаббат пен жоғалту жайында.

Менің расымен де жолым болды, себебі ерте жастан өзіме ұнайтын істі таба алдым. Жиырма жасар Воз екеуміз Apple-ді ата-анамның гаражында құрдық. Жасалған 10 жылдық жұмыс нәтижесі гараждағы Apple-ден Воз екеуімізді 4000-нан астам қызметкері бар 2 млрд долларлық компанияға жеткізді. Ең жақсы туындымыз – Macintosh-ты бір жыл бұрын ғана шығарған кез еді, мен 30-ға келген шақта. Сосын... мен жұмыстан шығарылдым. Өзің құрған компаниядан қалай жұмыстан шығарылуға болады? Apple дами түскенде, менімен бірге компанияны басқаруға өте талантты, менің ойымша, қызметкерді жалдадық. Бірінші жылы бәрі жақсы болатын. Бірақ кейінен болашақ жайлы біздің ойларымыз келіспей, соңында жанжалдасып тындық. Бұл жағдайдан кейін директорлар кеңесі оның жағына шықты. Осылайша мен 30-да жұмыстан қуылдым. Баршаға ортақ сын көзге іліктім. Менің бүкіл ересек өмірімнің мағынасы бола білген дүниелер енді елеске айналды, мен үшін жойқын соққы болды.

Бірнеше ай бойы не істеу керектігін білмедім. Өзімді алдыңғы буын кәсіпкерлер үмітін ақтай алмағандай сезіндім. Берілген эстафетаны шарасыз тастап кеткендеймін. Тіпті Дэвид Пакард пен Боб Нойстың алдына барып жасалған қателіктер үшін кешірім сұрадым. Өте көп сәтсіздікке ұшырадым, тіпті қашып кетіп жалғыз қалу жайлы да ойладым. Бірақ мені бір нәрсе тежей түсті – өз ісімді әлі де ұнататындығым. Apple-де орын алған оқиғалар мені бір сәтке де өзгерткен емес. Олар менен бас тартқанмен, мен әлі де оған ғашық едім. Сондықтан бәрін қайтадан бастауға бел будым.

Сол кезеңде байқай алмағаныммен бірақ қазір бәрін айқындай алдым. Apple-ден кету – өмірімде болған ең орынды шешім. Жетістікке жетіп көрген жарық таң, жаңадан бастаушы маған түнекпен алмасқандай. Еш нәрсеге енді сенімді емеспін. Дегенмен бұл өмірімнің ең шығармашылыққа толы кезеңдерінің біріне енуге мүмкіндік берді.

Келесі бес жыл ішінде мен NeXT пен Pixar компанияларын құрдым және болашақта менің әйелім болатын ғажайып әйелге ғашық болдым. Pixar әлемдегі алғашқы компьютермен жасаған Toy Story анимациялық фильмін шығарды және қазіргі уақытта әлемдегі ең сәтті анимациялық студияға айналды. Оқиғалардың керемет сәтті легі: Apple NeXT-ті сатып алды, мен Apple-ге оралдым, ал NeXT-те біз жасаған технология Apple-дің қазіргі қалпына келуінің негізі бола алды. Және Лорен екеуміз керемет отбасыға айналдық.

Мен Apple-ден шығарылмаған жағдайда, бұның ешқайсысы орын алмас еді. Бұл татып көруге тұрарлық ауру қажет еткен ащы дәрі болды. Кейде өмір басыңнан кірпішпенен қойып қалады. Сенімді жоғалтпаңыз. Мені ұстап тұрған жалғыз нәрсе - өз ісіме деген әуестік. Өзіңіз ұнайтқан істі табу керек. Сіздің жұмысыңыз өміріңіздің көп бөлігін толтырады, ал шынымен қанағаттанудың жалғыз жолы – бұл ұнамды әрі пайдалы деп білген жұмысты жасау. Керемет жұмыс жасаудың жалғыз жолы – өз ісіңді жақсы көру. Егер сіз оны таппаған болсаңыз, іздеуді жалғастырыңыз. Мойымаңыз. Жүректің барлық мәселелерді шешітіні секілді, сіз оны тапқан кезде жүрекпен ұғына аласыз. Кез келген жақсы қарым-қатынас, жылдар өткен сайын жақсарып берік бола түседі. Сондықтан оны тапқанша іздеуді тоқтатпаңыз. Өзгерістен қорықпаңыз.

Менің үшінші әңгімем – өлім туралы.

17 жасымда бір үзінді оқыған едім: «Егер сіз әр күніңізді өміріңіздің соңғы күнін кешіп жатқандай өмір сүретін болсаңыз, онда бір күні расымен дұрыс қадам жасайсыз». Бұл маған өте қатты әсер етті, содан бері 33 жыл бойына әр күн сайын айнаға қарап, өзімнен былай деп сұрап келем: «Егер бүгін өмірімнің соңғы күні болса, мен жасағым келетін нәрсені расымен бүгін жасар ма едім?» Жауап қатарынан бірнеше күн бойы «жоқ» болса, бір нәрсені өзгертуім керек екенін ұғатынмын.

Жақында өлетінімді есте сақтау – өмірде үлкен таңдау жасауға көмектесетін ең маңызды құрал. Өйткені сыртқы сөздер, мақтаныш, ұялу, сәтсіздіктен қорқу – барлығы дерлік өлім алдында мән-мағынасыз заттарды жойып, ойда тек маңызды нәрсені ғана қалдырады. Өлетіндігіңізді есте сақтау – бұл сізде бірдеңе жоғалтатын нәрсе бар деп ойлаудан аулақ болудың ең жақсы әдісі. Қазірдің өзінде қорғансызсыз. Жүрегіңіздің соңынан ермеуге ешқандай себеп жоқ.

Шамамен бір жыл бұрын маған қатерлі ісік диагнозы қойылды. Таңертеңгі 7:30-да сканерлер менде ұйқы безінің ісігі барын көрсетті. Бұған дейін ұйқы безінің не екенін білмедім. Дәрігерлер бұл қатерлі ісіктің емсіз түрі екенін және үш айдан алты айға дейін өмір сүруім мүмкін екендігін айтты. Дәрігерім үйге барып, істерімді ретке келтіруге кеңес берді. Бұл дәрігердің өлуге дайындал дегені болатын. Балаларыма келесі 10 жыл ішінде айтуға болатын барлық нәрсені бірнеше ай ішінде айтып үлгеруді білдіретін. Бұл менің қоштасуым еді.

Күнде осы диагнозбен өмір сүрдім. Сол кеште маған биопсия жасалды, онда эндоскопты аузыма салып, асқазан мен ішектерімді қарады, ұйқы безіне ине салып, ісіктен бірнеше жасуша алды. Көңілім орнына түсті, бірақ ол жақта тұрған әйелім жасушаларды микроскоптың астына қараған кезде дәрігерлер жылай бастағанын айтты, өйткені бұл хирургиямен емделуге болатын ұйқы безінің қатерлі ісігі болып шықты. Ота жасалды, қазір бәрі жақсы. Бұл – менің ажалмен бетпе-бет келген ең жақын тұсым. Бірнеше ондаған жылдар өмір сүруге енді үміттімін. Бастан өткен бұл оқиғадан соң өлім жайлы тұжырымдарды біршама сенімділікпен айта аламын:

Ешкім өлгісі келмейді. Тіпті көктегі өмірге барғысы келетін адамдардың өзі де өлгісі келмейді. Бірақ өлім – бәрімізге ортақ соңғы шешім. Ешкім одан қашып құтылған жоқ. Өйткені өлім – бұл өмірдің жалғыз жақсы өнертабысы. Өмірді өзгерту агенті. Жаңасына жол табу үшін ескілікті тазарту құралы. Дәл қазір жаңалық – сіздер, бірақ біраз уақыттан кейін сіз де біртіндеп ескіріп, жойыласыз. Осындай трагедиялық ой болғаны үшін кешіріңіз, бірақ бұл рас.

Сіздің уақытыңыз шектеулі, сондықтан оны басқа біреудің өмірін сүрумен ысырап етпеңіз. Басқа адамдардың ойымен өмір сүретін догманың құрығына түспеңіз. Басқалардың шуылы, пікірлері сіздің ішкі дауысыңызды өшіріп алуына жол бермеңіз. Ең бастысы, өзіңіздің жүрегіңіз бен түйсігіңізді тыңдауға батылдық беріңіз. Олар сіздің қандай болғыңыз келетіндігіңізді нақ біледі. Қалғанының бәрі екінші дәрежелі әрекеттер.

Жас кезімде «Бүкіл әлем каталогы» деп аталатын таңғажайып басылым шықты, ол менің замандастарымның інжілдерінің бірі болды. Мұны Менло-парктен шыққан Стюарт Брэнд деген серіктес ақындық өнермен өмірге әкелген. Бұл 1960-шы жылдардың аяғында, дербес компьютерлер мен жұмыс үстелі баспаға дейін болатын. Сондықтан барлығы баспа машинкаларымен, қайшылармен және Полароидты камералармен жасалды. Бұл Google-дің қағаз түрі болатын, Google пайда болғанға дейін 35 жыл бұрын: ол идеалистік болды, ұқыпты құралдармен және керемет ұғымдармен толықты.

Стюарт және оның командасы «Бүкіл жер каталогының» бірнеше шығарылымын, өз жұмысын аяқтаған соң соңғы нөмірін шығарды. Бұл 70-жылдардың ортасы болатын, ал мен сенің жасыңда едім. Соңғы шығарылымының артқы жағында ерте таңертеңдегі ауылдық жолдың фотосуреті, автостоппен саяхаттауға нағыз қолайлы жер. Ал астында: «Аш болып қал. Ақымақ болып қал» деген жазу бар еді. Бұл олардың соңғы қоштасу хабарламасы еді. Аш болып қал. Ақымақ болып қал. Мен бұны әрқашан өзіме тілейтінмін. Ал енді, жаңадан өмірге қадам басып жатқан сіздерге де тілерім осы.

Аш болып қал. Ақымақ болып қал. («Stay Hungry. Stay Foolish».)

Бәріне үлкен рахмет»

Стив Джобс

Расымен батылдықты өлшеу құралы болмағанмен оны айқындай алатын ішкі қабілеттер мен адами қасиеттер бар. Батыл адам өзгелерден ерік-жігердің мықтылығымен, сабырлық пен тұрақтылық, жақсылыққа деген сенім мен жарқын болашаққа деген ұмтылыс арқылы ерекшеленері анық. Стив Джобстың өмірден алған сабақтары жай ғана жетістікке жетудің алғышарттарын білдірмейді, шынайы жүрекке толған батылдық дәрежесін айқындайтындай. Себебі сүрініп қайта тұру үшін, опасыздыққа ұшырап, кешіріммен сене білу – батыл жандардың ғана қолынан келер нағыз құндылық. Мұнда айтылған «Аш болып қал. Ақымақ болып қал» деген сөздер расымен орынды айтылған. Университетті тамамдағалы отырған жас мамандарға керек таптырмас кеңес. Себебі алынған білімге тойып қана қоймай, аштық сезіммен ары қарай үлкен белестерге ұмтыл дегені. Толыстым демей әлі де болса әлем құпиясын аша алмаған ақымақ қалпыңды мойындап, жаңалықтарға құштар бол дегені. Дегенмен бұл сөздер кез келген жерде қорықпастан қадам жасауға шабыттандыратын ғажайып күшке ие. Аш адам не де болса қарын тойдыру үшін қолдан келгенін аянып қалмасы сөзсіз, ал ақымақ адам көзсіз батыр болатындай, отқа секіруден тайынбайды. Демек, аштық пен ақымақтық бойымызды билеген сәтте батылдыққа барар болсақ, мүмкін, жаңа өзгерістердің жабық есігін кілтсіз ашып алармыз. Өйткені көп адамға бар-жоғы бір қадам жасау үшін де осы қасиеттер ауадай тапшы. Өзін ақылды санап әр таңдаудың ақтық нәтижесін өлшеп білдім дей бергенде, қиналып жатпай «мүмкін маған расымен бұл қажет емес шығар» деп тойғансып, мүмкіндіктерден бас тартып жатады. Есте болсын: бастысы – қадам, ал нәтижені Құдай көрсетеді. Қадамсыз нәтиже жоқ.

Осы орайда Альберт Эйнштейннің «Ең үлкен ақымақтық – бір әрекетті қайталап жасай тұра, өзге бір нәтижені күту» деген сөзі келісе кетер. Күнделікті шіріген ағашқа су құйып, жеміс бермедің деп налу мағынасыз. Батылдық – бойда қорқыныштың мүлдем болмауы емес, қорқынышты жеңе білу.

Ал келесі кеңестер әйгілі актер Уилл Смиттің белгілі американдық ток шоуда бөліскен ойынан үзінділер. «Қорқынышпен бетпе-бет» атты бұл сұхбатта актердің жеке тәжірибелері мен өмірден түйген тұжырымдамалары жеткізілген.

«Мүмкіндіктерімізді түсінуге, көруге, әрі оған сенуге қорқыныш қаншалықты кедергі болады дейсіз?

Жо-жоқ! Қорқыныш – ол өте қу дүние. Иә, егер де адамдарға күнделікті қарама-қайшылықтармен бетпе-бет келіп, мәселелерді шешуде ұсынылатын бірден-бір көмек керек болса, ол сөзсіз қорқыныш болар еді. Қорқыныштың басты қаруларының бірі – жалған, өтірік наным-сенімдер мен сенімсіздік.

Сондықтан қорқыныш сізге: «Ей, білесің бе, егер сен әлгі қызға өз сезімдеріңді білдірер болсаң, ол сенен қашып кетеді. Сені ұнатқанын қаласаң, қаншалықты жақсы көретініңді білдірме, ол саған ешқашан көңіл бөлмейді. Жоқ, үн қатпа! Оның қасында жүргенде, оны елемегендей бол», – дейді. Білген болсаң, қорқыныш жаныңды осылайша азғырумен болады. Әрине, оны сен жақсы білесің. Міне, сондықтан мен үшін күнделікті қорқынышпен күресу – ең басты жұмыс. Үш жылға жуық уақыттан бері нақты тәжірибеге айналған-ды.

...Ақша мен сәттілік адамдарды өзгертпейді, олар жай ғана бойдағы бар қасиеттерді күшейте түседі. Және де «Құдай өмірдегі ең керемет нәтижені қорқыныштың арғы бетіне орналастырған». Олай болса, күнделікті жасауға батылдығың жетпеген әрекетке бар, мүмкін дәл сол қадам сенің тағдырыңды өзгертетін тетік бола білер. Оны жасап көрмей біле алмайсың. Қорқыныш қорқу үшін емес, күресу үшін. Қорқыныш жеңілу үшін емес, жеңу үшін».

Батылдық қорқыныштың арқасында ғана бар. Егер адам еш нәрседен қорықпайтын болса, онда батыр атанып, батылдық танытудың да еш қажеті болмас еді. Адамды билеудің екі жолы бар – махаббат және үрей. Яғни, сені сүйген адам немесе сенен қорыққан адам ғана сөзіңе құлақ түріп, айтқаныңды екі етпейді. Олай болса қорқыныштың етегінде жүріп, кімнің артынан еріп, нендей белгісіз қадамдарға барып жүргенімізді де бір сәт саралап қойсақ. Берілген ақылды орынды қолдану арқылы, жалған үрей тұтқынына тап болу ықтималдығын азайта түссек.

Қазіргі таңда көпшіліктің айтары бір, әрекеті ұқсас. Аузы көпіріп, аға-көкесіне артқан үміттері ақталып жатса, жерден жеті қоян тапқандай қуанып кетеді. Керісінше болған жағдайда, тағдырды кінәлап, өмірге налып, тізесін құшақтайды. Өте өкінішті, бірақ дәл сол жағдайда, кей адамның өзі секілді тізесін құшақтарға қол таппай, жасын сүртуге өзге алақан жәрдем берерін неге еске алмасқа. Осы орайда Ник Вуйчичтің айтқанымен келісесіз бе?

«Егер өмірінде керемет таңғажайып құбылыс орын алмаса, сол кереметке өзің айнал! Мен осы қалыпта дүниеге келдім, оған медициналық еш себеп те, ақтау да жоқ. Менің ағам мен қарындасым да аяқ-қолымен туылған.

...Кейде осындай жағдай себепсіз өмірде орын алып жатады. Дәрігерлерім мені ешқашан жүре алады деп те ойлаған емес, дегенмен мен бүгін жүре аламын. Бір күні көлікте отырғанмын. Алдыңғы орындықта – жүргізуші орнында. Менің көлік айдап бара жатқан сәтімді елестете аласыз ба? Егер мені полиция қызметкерлері ұстап алса ше, елестетіп көріңізші! «Маған жүргізуші куәлігін бере аласыз ба?» – деп айтса.

...Менің ата-анам әрдайым: «Ник, сен байқап көрмейінше не нәрсеге қол жеткізуге болатынын білмейсің», – деп айтатын. Дәрігерлер маған қарап: «ол жүрмейді, мектепке бармайды, өмірінде ештеңе де өз бетімен жасай алмайды» – деп айтатын. Алайда ата-анамның қолдауы мен махаббаты мені жігерлендіріп, батыл болуға себеп болды. Олардың арқасында қазір жасай алмаспын деген дүниенің баршасын оңай атқара аламын».

Байқағаныңыздай, кей жоспарды іске асыру үшін, бар болғаны байқап көру қажет. Өзгеге сенбей, қажет дүние көңілден шығу үшін, өзіңнің терің төгілмейінше маңызды іс атқарылмасы анық. Бұл жағдайда да басты себепші «сенім» бола білді. Яғни, ата-анаға не болмаса өзіңе, тым құрығанда дәрі-дәрмекке деген сенім, адамның психологиясына оң әсер етіп, еңсесін көтере түседі. Білу мен сену екі бөлек дүние. Қараңғы бөлмеде ештеңе жоқ екенін білген күннің өзінде, сен оған сенбейінше, мидағы сигналдар денеге теріс әсер етеді де, қорқыныш, үрей бойды діріл қаққызады. Сол себептен білдім деп қана қоймай, жүрекпен терең сеніп, қабылдап, миға дұрыс бағдар берелік. Өйткені бастағы сұр қоймалжың орган, шынайы әлем мен жалғанды ажырата алмайды. Оған жүрек пен түйсіктен қабылданған, көзбен көріп, құлақпен естілген ақпараттың жиынтығы ғана толық бейнені қалыптастыруға көмек бола алады. Мысалы, нәзік жанды арулардың уақыт өте келе, жарының қытығына тиіп, келеңсіз сұрақтар қоятыны бар:

– Мен сені жақсы көремін.

– Олай болса, мені жақсы көретініңді дәлелде, – дейді қыз.

– Дәлел сенімді өлтіреді. Егер мен айғақтарды көрсетсем, сен менің жақсы көретінімді біліп қоясың. Алайда «мен сені сүйетіндігімді білуіңді» емес, «менің сені сүйетініме сенгеніңді» қалаймын, – дейді жары.

– Неге?

– Себебі білім мида, сенім жүректе орын алады. Мен сені жүрегімде сақтағандай, сен де мені жүрегіңмен сақтағаныңды қалаймын. Сондықтан да жай ғана сен, – дейді.

«Еркектің шынайы махаббатының бірінші белгісі – батылсыздық, әйелдікі – батылдық», – дейді Виктор Гюго.

Қорқынышқа деген сенім бар болғаны жүректе, ми расында ненің қауіпті, ненің қауіпсіз екенін ажырата алмайды. Жаңа туылған нәрестенің миы тап-таза қағаздай еш сызатсыз болғандықтан, ол «қауіп», «қорқыныш» деген ұғымды білмейді. Сол себептен, қолы күйіп, ауырмағанша барша затқа қызығушылықпен қарайды. Алайда алғашқы сәтсіздіктерден кейін оның көңілінде сенімсіздіктер пайда бола бастайды. Сәйкесінше, кейінен олар үлкен қорқыныш, фобияларға айналуы мүмкін. Одан алар қорытынды жеке өзімізге ғана байланысты.

Суреттен байқағандай, ағылшындарда қорқыныштың мағынасы мынадай сипатта екіге бөлінеді: «F-E-A-R – «Forget everything and run» or «Face everything and rise». The choice is yours». Яғни, «Барлығын ұмытып, қаш» немесе «Бетпе-бет кезік те, көтеріл». Қорқыныштың сіз үшін мағынасы енді өзгерді деген үміттеміз.

Мәңгі сені жазбаған сүрінуге,

Қайта тұрып, қақың бар жүгіруге, – деп Мұқағали ақын айтқандай, сынақтарда батылдық танытып, өмірдің қызығы мен шыжығына күліп-ойнап жүргенге не жетсін!

Ал келесі біздің ақылшымыз Академия сыйлығының лауреаты актер Морган Фриманның CNN каналындағы Дон Лимонмен «Батылдық – өмірдің кілті» деген пікірімен жалғастырсақ.

Лимон: «Кейбір адамдарға жетістік туралы айту расымен де қиын, өйткені олар: «Онда алдымен ешбір көмексіз, өзіңді өзің аяққа тұрғызып алмадың ба», – дейді және сіз шынында мықты адамсыз. Дәл сіздей көп адам жасай алмас еді».

Фриман: «Бос сандырақ. Барлығының қолынан келеді. Батылдық – өмірдің кілті. Көңіл толмайтын жағдайда туылған адамдар көп-ақ, олар: «мен ешқашан бұл жерден шыға алмаймын» деп айтады, сондықтан да олар бір орында қозғалмай қалып қояды. Мен «Мен осылай, кейін мынадай қылып жасағым келеді» деп армандап отыратындарға: «Сен мұны істей аласың!» деп айтамын. Ал олар болса: «Жоқ, мен бұл жерден шыға алмаймын, амалым жоқ», – дейді. Сонда мен: «Бауырым, автобус күн сайын жүреді емес пе?» – дегім келеді.

Сұхбаттың сондай қарапайым болғандығы, актердің адамгершілігіне тікелей байланысты. Өзіне қарап, бой түзейтін көрермендерін барынша жігерлендіруі құптарлық іс. Айтылған оймен толық келісеміз. Себебі автобус күнде жүреді, бірі өтсе, бірі міндетті түрді келеді, бастысы діттеген жеріңізді білсеңіз болғаны. Мақсат айқын болса, ешбір қорқынышсыз сәтті сапар жасауға не кедергі?

Егер де үнемі қолыңыздан келетін істі ғана жасай беретін болсаңыз, қолыңыздан келмейтін дүниені ешқашан жасай алмай кетесіз. Кей кездері өзін биік шыңда елестете алмайтын адам, күллі әлем таңғаларлық істер жасайтын күшке ие.

Джон Рокфеллер берген чек

«Егер сіз бірдеңені жасауға қауқарлымын немесе қауқарсызбын деп ойласаңыз, екі жағдайда да сіздікі дұрыс», – дейді Генри Форд.

Жетістікке жету үшін адамдар өздеріне бірдеңенің жетіспей тұрғанына сенеді: біреуге мүмкіндік, біреуге ой, біреуге білім, ал біреуге батылдық дегендей. Бұл әңгіме батылы мен қайраты жоқ адамдар туралы.

Бір адам кәсіпкер болғысы келіп өзінің жеке ісін бастайды. Бірақ батылсыздық пен қорқуының салдарынан қарызға батып, жұмысы тоқтап, кері кетеді: кредиттердің мерзімі таяп, қарызын талап еткен адамдар қысып, тіпті банкрот болатын жағдайға жетіп қалады. Бұл дағдарыстан түңіліп жүрген кәсіпкер тыныс алу үшін паркке келеді. Орындыққа отырып, екі қолымен басын қысып, бұл тығырықтан қалай шығуға болатынын ойлана бастайды. Сол сәтте қасына бір қарт кісі келіп: «Сені бірдеңе мазалап тұрғандай, басың дертте екені жүзіңнен белгілі. Тыныштық па, балам?» – деп сұрайды. Кәсіпкер шерін тарқатып, басындағы жағдайын біртіндеп айтып береді. Тыңдап отырған әлгі қарт кісі: «Еңсеңді түсірме, балам, мен саған көмектесейін», – деп, қалтасынан чек кітапшасын алып, бір парағын жыртты да, кәсіпкерге ұстатып: «Мына ақшаны алып, шаруаңды реттеп ал, бір жылдан кейін осында кездесейік, сол кезде маған қарызыңды қайтарарсың», – дейді. Қолындағы чекке қарап, не болғанын түсінбей есеңгіреп тұрғанында, әлгі қарт кісі бұрылып кетіп қалады.

Чекте 500 000 доллар деп жазулы, ал төмен жағында әйгілі миллиардер Джон Рокфеллердің қолтаңбасы тұр. Кәсіпкердің қуанышында шек жоқ. Сірә, қиын сәтте әлемнің ең бай адамы алдынан шығып, қол ұшын созған болатын.

«Бір сәтте барлық қарыздарымнан құтылатын болдым» – деп ойлайды. Өйткені Джон Рокфеллердің бұл чегі барлық мәселелерін шешуге жарайтын. Бірақ шамалы ойланып, бұл құнды чекті ақшаға айналдырудан бас тартып, сейфіне салып қояды. Сейфте ауқымды сома жатқанына арқа сүйеп, жұмысына білек сыбана кіріседі. Үлкен-кіші деместен барлық шаруаларын жөнге салады. Берешек жоспарларын жаңадан қалыпқа келтіреді. Жақсы жүрген істері жаңа жұмыстарға жол ашып, бірнеше айда бүкіл шаруалары қайта ретке келеді. Осы арада бүкіл кредиттері мен қарыздарынан құтылып, табысы бұрынғыдан да еселей түседі.

Бір жыл бойы жұмысы жақсы жүріп, уәделескен күні мұрты бұзылмаған чекті қолына алып паркке келеді. Келісілген сағат таяғанында баяғы қарт кісінің өзіне жылдам қадамдармен келе жатқанын байқайды. Оған чекті қайтарып, алғысын білдіріп, соның арқасында табысқа кенелгендігін айтпақшы болып енді қолын ұзата бергенінде, бір медбике жүгіріп келіп, әлгі кісіні ұстап алады да: «Таптым-ау ақыры! Атамыз мазаңызды алмаған болар? Бұл кісі үнемі қарттар үйінен қашып, осы паркке келеді. Адамдарға өзінің Джон Рокфеллер екенін айтып бастарын қатырады», – деп, әлгі кісіні қолтықтап алып кетеді.

Кәсіпкер таңғалған бойы бір орнында ұзақ тұрып қалады. Өйткені бір жыл бойы сейфтегі бес жүз мыңға сеніп, түрлі қатерлі келісімдер мен көптеген алып-сатуларды атқарған болатын. Бірдеңе болып, қатты қажеттілік туындаса осы ақшаға жүгіне салатынына сенімді еді. Сол сәтте кәсіпкер өмірдің ағысын өзгертіп, қарыздан құтылуға және жетістікке жетуге себеп болған ақша емес екенін түсінеді. Оның өмірін өзгертіп, қайта күш пен батылдық сыйлаған жаңадан пайда болған сенімі еді. Жетістіктің сыры сейфтегі чек емес, жүрегіміз бен санамыздағы дүниелер екен.