ӘОЖ 28

КБЖ 86.38

А 56

ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі

Дін істері комитетінің дінтану

сараптамасының оң қорытындысы берілген

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының дінтану сараптамасының оң қорытындысы берілген

Құрастырған:

Нұрлан Анарбаев

А 56 Намаз оқығым келеді, бірақ... – Алматы: «Таным» баспасы, 2024. – 60 бет.

ISBN 978-601-7926-23-6

Қолыңыздағы кітапшада намаз оқудың маңыздылығы айтылады және намаз оқығысы келетіндерге ақыл-кеңестер беріледі.

Барша оқырман қауымға арналады.

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38

ISBN 978-601-7926-23-6

© Нұрлан Анарбаев, 2024

© «Таным» баспасы, 2024

Бірінші бөлім

Адамның жаратылу мақсаты не?

Адам баласы бүкіл жаратылыс ішінде ақыл беріліп ерекше жаратылған, сондықтан айналасына қарап ойлануы керек. «Өзінен өзгелердің барлығы оған қызмет етуде. Ендеше, адамның міндеті не?» деген сұраққа жауап іздеуі қажет. Құран кәрім: «Олар түйенің қалай жаратылғанына қарамай ма?! Аспанға қарамай ма?! Қалай биіктетіліп (тіреусіз) тұрғызылғанына?! Тауларға қарамай ма?! Қазықтай қағылып, жерді қалай ұстап тұрғанына?! Сондай-ақ жер жүзіне қарамай ма?! Қалай төселіп, тіршілік етуге қолайлы етілгеніне?! (Уа, ардақты елшім!) Міне, енді сен оларға (ақиқатты) түсіндір, насихат ет, тура жолға баста. Өйткені сенің міндетің – насихат ету, (ақиқатты) түсіндіру ғана»1 – деу арқылы адам баласын жан-жағына көз салып ой жүгіртуге, ақылымен ойлануға шақыруда.

Негізінде, Құран кәрімде Алла тағала адам баласының жаратылу мақсатын «Мен жындар мен адамзатты тек қана (Мені танысын һәм) Маған құлшылық етсін деп жараттым»2 – деп, пенденің негізгі міндеті Жаратушысын мойындап, құлшылығы арқылы Оған шүкіршілігін білдіруі екендігін баяндауда.

Асылында, Ұлы құдіретке табыну сезімі – адам бойына біте қайнасқан, ажырағысыз сезім. Адамзат тарихында кездескен түрлі наным-сенімдер осы шындықтан айналып өтпейді. Сондықтан құлшылыққа діни бұйрық деп қарағаннан гөрі, адам табиғатының негізгі қажеттілігі деп қабылдаған орынды болар.

Ең ұлы құлшылық қайсысы?

Бүкіл ғибадат – Жаратушы иенің бар екендігін әрі бір екендігін мойындау болып табылады. Ғибадат бір Аллаға ғана арналып, разылығына бөлену үшін жасалады. Әрине, Алла Тағала біздің құлшылығымызға мұқтаж емес, қайта құлшылық жасап жәрдем тілеуге өзіміз көбірек мұқтаж екеніміз хақ. Ал енді осы құлшылықтың ең ұлығы – намаз.

Намаз – Құранда иман етуге байланысты мәселелермен бірге айтылады. Намаз оқу Аллаға иманның шарты болмаса да, намаздың парыз екендігіне сену – иманның шарты.

Иман мен намаз – бір-бірінен ажырамас егіз ұғымдар. Иман діннің және діни өмірдің теориялық жағын құрайды, ал сол теориялық жақтың нығайтылуы намаз және одан басқа ғибадаттар арқылы жүзеге асады. Осыған байланысты намазды діннің «практикалық» жағы, ал иманды діннің «теориялық» жағы деуге болады.

«Намаз» сөзінің мағынасы қандай?

«Намаз» сөзі парсы тілінен енген, оның араб тіліндегі баламасы – «салат» сөзі. Араб тіліндегі «салат» сөзінің мағынасы «тілеу», «дұға оқу» дегенді білдіреді. Ал шариғаттағы мағынасы – тәкбірмен басталып, сәлеммен аяқталатын, ерекше қимыл-қозғалыстар мен сөздерден тұратын қасиетті ғибадат ұғымын қамтиды.

Намаз қандай құлшылық?

Исламның бес парызының біріншісі – иман, ал екіншісі – намаз3. Намаз – иманның белгісі, жүректің нұры, рухтың азығы, мүминнің миғражы. Адам намаз арқылы Жаббар иені әрдайым еске алып, Оған бір табан жақындай түседі.

Шын мәнінде күллі болмысты жоқтан жаратып, өмір сыйлаған шексіз құдірет иесі – Алла Тағала ғана. Ал енді осыншама көл-көсір нығметке ие болған пенденің соларға шүкіршілігі ретінде бір тәуліктегі 24 сағаттың бір сағатын Жаратушысына арнамауы қаншалықты ақылға қонымды.

Намаздан өзге құлшылықтар періштелер арқылы жерде әмір етілген болса, намаз оқу жайлы бұйрық миғражда Алла Тағаладан пайғамбарымызға тікелей уахи етілген. Сондықтан «намаз – мүминнің миғражы» деп те аталған.

Намаздың ерекше ғибадат екенін Адам (а.с.) пайғамбардан бергі бүкіл пайғамбарлардың жеткізген шариғатында әмір етілгендігінен аңғаруға болады4. Тек бұрынғылармен салыстырғанда қазіргі намаздың қимыл-әрекеттері өзгешелеу. Осыдан, намаз оқудың адам табиғатына ең үйлесімді құлшылық екенін түсінеміз.

Намаз – құлшылықтың ең абзалы. Намаз оқу – иманды жанның ұлық міндеті. Намаз оқу – пенденің мұсылман екендігінің айғағы. Мұсылман адам намазды Құдайға деген шүкіршілігін білдіріп, Оның бұйрығын орындау мақсатында оқиды.

Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде «Намаз – діннің тірегі»5, – деген.

Намаз – Алла мен пенде арасындағы алыс-беріс. Адамды Аллаға жақындататын намаздан басқа ғибадат жоқ. Әрбір пенде «Алла маған бұл жерде құл болу мүмкіндігін берген, соған сай Оның ұлылығының алдында кішілігімді мойындап бойсұнуым қажет» дей білуі керек.

Намаз оқымаудың үкімі не?

Намаз – адамды ақиретте құтқаратын қазына. Намаз – бізге екі дүниенің бақытын уәде ететін құлшылық, сондықтан оған бей-жай қарауға болмайды.

«Аманатқа қиянат жасаушының иманы жоқ, тазалыққа мән бермеуші мен намаз оқымаушының діні жоқ. Намаздың діндегі орны – бастың денедегі орны сияқты»6 делінген.

Хақ тағала Құран кәрімде намазды тастаудың тозақтық адамдардың сипаты екенін айтады7. Ал ардақты пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Кісі және ширк пен күпірлік арасындағы ең маңызды себеп – намаздың тасталуы»8 деп иман мен намаз арасындағы тығыз байланысты көрсеткен. Құл намаз оқыған сайын, иманы күшейе түседі, ал иманы күшейген сайын, намазға деген құштарлығы арта түседі.

Намаз оқымау – Аллаға қарсы шығу әрі үлкен күнә. Хақ тағала намаз оқымайтын адамдарды және олардың соңының не болатынын Құранда былай баяндайды: «Өздерінен кейін сондай бір ұрпақ келді: намазды жоғалтты, құмарлықтарының құлына айналды. Міне, бұлар азғындықтарының жазасын табады»9.

Намаздың парыз екеніне және маңыз-дылығына сене тұра жалқауланып, немқұрайлы қарап, қолының бос еместігін алға тартып намазын оқымаған адам үлкен күнә жасайды. Хадисте «Намазды әдейі тәрк етпеңдер. Кімде-кім намазын әдейі тәрк етсе, Алла мен елшісінің қолдауынан алыс болады»10 делінген.

Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір күні намаз туралы айтып, былай деген:

«Кім намазын жалғастырса, бұл намаз қиямет күні ол үшін (қараңғылыққа қарсы) нұр, (туралығына) дәлел және (азаптан) құтқарылу болады. Кім намазын жалғастырмаса, оның нұры, дәлелі және құтқарылуы болмайды. Ол адам қиямет күні Қарун, Перғауын, Хаман және Үбәй ибн Халафпен бірге болады»11.

Ислам ғалымдары намаздың парыз екеніне қарсы шығып тәрк етудің адамды күпірлікке апаратынын, осы сияқты хадистердің мүминдерді намазды тәрк етуден сақтандыруды көздегенін баяндаған12.

Қазіргі кезде намаз оқымағанына уәж тапқан бірқатар адамдар «Жүрегім таза», «Аллаға сенемін» деген сияқты сөздер айтады. Алайда тек «жүрек тазалығы» түсінігі ешкімге ешқандай пайда бермейді. Басқаша айтқанда, иман мешіт жолымен нығаяды, намаз оқумен күшейеді. Иман ораза тұтумен бекемделеді. Иман сараңдықтан сақтайтын жолдармен жүру арқылы артады. Иман бірқатар қиындықтарға шыдау арқылы, қажылыққа бару арқылы күшейе түседі. Ислам бұйырған игі амалдарды жасаған сайын, иман да нығая түседі. Сондықтан намаз оқу – Алла алдындағы парызын өтеу әрі мол табысқа жеткізетін ұлы құлшылық.

Намазды тәрк ету мүмкін емес

Намаз – мүминнің өмірдегі құлдық борышы. Құран кәрімге қарайтын болсақ, Раббымыз намаздың маңыздылығы туралы жетпіс рет айтып өткенін көреміз. Намаз секілді көп айтылған басқа ғибадат жоқ.

Рас, діннің тірегі – намаз. Намаз – мүминді күнде кем дегенде бес рет тазалайтын мәңгілік «тәубе бұлағы».

Иман жүрегіне нық орнығып, нағыз мүмин сипатына ие болған мұсылманға намаз оқу қиындық келтірмейді13. Мүмин намазына немқұрайдылық танытпайды, оны беріліп, шын көңілмен оқиды14.

Алла тағала Құранда намазды ерініп оқуды15 және оқымай қоюды мұнафықтың ісі деп түсіндірген16.

Қорыта айтқанда, намаз – кәлима шәһадаттан17 кейінгі Исламның ең үлкен негізі. Ол – пайғамбарымыздың соңғы өсиеті. Мүмин ақиретте ең алдымен намазынан есепке тартылады.

Намаз – Алла бұйырған ең қайырлы амал. Ол адамды Аллаға жақындатады. Мүмин намазы арқылы Алла берген нығметтерге шүкірлік еткен болады. Намаз мүминді күнәдан қорғайды және қабір азабынан сақтайды. Сондай-ақ күнәлардың кешірілуіне себепші болады.

Намаз – бұ дүниеде де, ақиретте де көмек алудың, жетістікке жетудің, аман қалудың себебі. Сол себепті қандай жағдай болса да намазды тәрк етпеу керек.

Намаз қаншалықты маңызды?

Намаздың қаншалықты құнды және маңызды екенін, қаншалықты аз шығынмен көп пайдаға қол жеткізуге болатынын, әрі намазсыз адамның қаншалықты зиянға ұшырайтынын нақты түсіну үшін мына мысалға назар салып көрейік:

Бір күні қожайыны екі қызметшісін шақырып алып, әрқайсысына жиырма төрт алтын ақшадан береді де, екі айлық жердегі әдемі демалыс орнына жібереді. Жолға шығарда оларға былай деп ескертеді: «Мына ақшаны жол шығыны мен билетке жұмсаңдар және баратын жерлеріңе керек нәрселеріңді сатып алыңдар. Бір күндік жерде бір станция бар. Ол жерде көлік те, кеме де, пойыз да, ұшақ та бар. Ақшаңа қарап қалағаныңа мінесің».

Сөйтіп, екі қызметкер жолға шығады. Біреуі станцияға дейін біраз ақша жұмсап, сауда жасап, ақшасын көбейтеді. Екінші қызметкер ақылсыз болғандықтан, станцияға дейін жиырма үш алтын ақшасын құмар ойындарға жұмсап, қолында тек бір ғана алтыны қалады. Жолдасы оған айтады: «Мына ақшаңа билет ал, әйтпесе мына ұзақ жолда жаяу жүріп, қиналасың. Біздің қожайынымыз мәрт қой, бәлкім, мейірімі түсіп, жасаған қателігіңді кешірер. Сені ұшаққа мінгізер. Бір күнде діттеген жеріңе барарсың. Әйтпесе екі айлық жолда аш, жаяу, жалғыз баруға мәжбүр боласың». Егер осы адам қырсығып сол жалғыз алтынын қазынаның кілтіндей болған билетке жұмсамай, өткінші ләззат үшін жұмсаса, оның ақымақ адам екенін ең ақылсыз адамның өзі түсінбей ме?

Ендеше, ей, бейнамаз адам! Ей, намазды қаламайтын нәпсім! Жоғарыда берілген мысалды талдап көрейік. Қожайын деп тұрғаны – біздің Раббымыз, Жаратушымыз. Ал екі қызметшіге келсек, біреуі – намазын ықыласпен оқитын діндар, екіншісі – ғапыл, бейнамаз адам. Жиырма төрт алтын болса, жиырма төрт сағаттан тұратын бір күндік өміріміз. Ал демалыс орны болса жұмақ. Станция дегені – қабір. Екі айлық сапар деп қабірге, ақиретке апаратын сапарды айтып тұр. Адам амалына қарай, тақуалығына қарай сол ұзын жолды түрліше дәрежеде жүріп өтеді. Бірқатар тақуалы кісілер мың жылдық жолды бір күнде жүріп өтеді, тіпті біразы елу мың жылдық қашықтықты көзді ашып-жұмғанша өте шығады. Құран кәрім осы ақиқатты екі аятымен көрсетеді. Билет дегені – намаз, неге десеңіз, күнделікті бес уақыт намазға бар болғаны 1 сағат қана жеткілікті. Ал қалған 23 сағатын фәни өмірге жұмсап, алдағы мәңгілік өміріне бір сағатын да қимаған адам қаншалықты зиянға ұшырайтынын, өзіне қаншалықты зұлымдық жасайтынын, қаншалықты ақылға қайшы әрекет ететінін елестетіп көріңізші. Өйткені мыңдаған адам қатысатын лотереяға дүние-мүлкінің бәрін салған жағдайда ұту ықтималдығы соншама мыңдаған адамнан бір ғана. Ал дүниесінің жиырма төрттен бір бөлігін 99% нақты табысқа бермеу қаншалықты ақылға қонымсыз екенін өзін ақылды деп санайтын адам түсінбей ме?

Алайда намаз оқу арқылы рух, жүрек және ақыл рақат табады. Жұмыс істегенде денеміз шаршайды, бірақ намаз оқудан шаршамайды. Тіпті намаз оқитын адамның дүниелік істері де ниетіне қарай ғибадат санатына жататын болады. Осылайша, фәни өмірі ақиретте пайдаға кенелтеді18.

Қиын жағдайлардағы намаз

Құлшылықтың құндылығы оның адамға әкелетін қиындығымен өлшенеді. Қиын жағдайда жасалған ғибадаттың сауабы көп болады. Қайырлы істе қаншалықты көп қиындық болса, ол нәрседе соншалықты көп сауап бар екенін ұмытпау керек.

Қаншалықты қиын істермен айналыссақ, қаншалықты биік шыңдарға тырмансақ, алатын сыйымыз да соншалықты үлкен болмақ. Сол себепті небір қиындықтарға шыдап, жақсылап дәрет алып оқитын намазымыздың сауабы да сол көлемде көп болады.

Расулалла (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) сахабаларға «Алланың сендердің қателіктеріңді кешіруге және мәртебелеріңді көтеруге себепші еткен нәрселерін айтайын ба?» деп, мыналарды тізіп айтқан: «Дәрет алу қиындаған жағдайларда қиыншылығына қарамастан кемшіліксіз дәрет алу, мешіт пен үй арасында көп жүру және бір намаздан кейін келесі намазды күту».

Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) осыларға мынаны қосып айтқан: «Міне, шекарада күзетте тұрғандай дәрежеде өзін Хақпен байланыстыру деген осы»19.

Алла расулы (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бұл хадисте дәрет алуды «исбағ» сөзімен берген, бұл сөз дәреттің шарттарын кемшіліксіз және толық орындау, ауыз бен мұрынды мол сумен шаю, қол мен аяқты жақсылап жуу деген сөз. Хадисте қолданылған келесі сөз – «аләл-мәкәриһ» деген сөз, бұл «барлық қиындықтарға қарамастан, ыстық-суық деместен» деген мағыналарды білдіреді.

Пайғамбарымыздың өміріне қарайтын болсақ, оның соғыс кезінде де намазды тастамағанын, тіпті намазды жамағатпен оқығанын көреміз. Бәдір соғысының ең қатты қызған шағында да сахабалар жамағатпен намаз оқыған. Мүшрік әскері мұсылмандардан үш еседен де көп болатын. Шайқастың ең қызған шағы болатын, алайда Алла расулы мен сахабалары Алланың құзырында қатарласа тұрып, жамағатпен намаз оқыған еді.

Жартысы намаз оқып жатқанда, қалғандары соғысқан, намаз оқығандар соғысып жатқанда, басқалары намаздарын жамағатпен оқыған. Бұл жағдай Құранда «Ниса» сүресінің 102-аятында айтылады.

Нәпсіміз бен шайтан бізді намаздан алыстату үшін әртүрлі сылтаулар ойлап шығарады: «Жұмысым көп, уақытым жоқ. Жұмыста рұқсат бермейді» деген сияқты.

Ал, намаз ең маңызды іс емес пе? Түскі үзілісте, қажеттілік кездерінде, демалу уақыттарында 5-10 минут бөліп, намаз оқи алмаймыз ба? Оның үстіне намаз ісіміздің алға басуына себеп болады.

Кейбір адамдар жұмыс орындарында намаз оқи алмайтынын сылтау етіп, намазды мүлдем оқымайды. Алайда күндіз жұмыс уақытында оқылатын намаз біреу немесе (қыста) екеу ғана. Әсіресе, жазда бесін намазының уақыты көп болғандықтан қатты қиындық жоқ. Алайда қыста намаздыгер және намазшам уақытында қиындық болуы мүмкін. Уақытты жақсылап жүйелеп қолданса, арадағы бос уақыттарда намаз оқуға болады.

Кейбір жұмыс орындарында арнайы намаз оқитын жер жоқ. Мұндайда ең болмаса парыз намазды бір бос жерде оқуға тырысу керек.

«Бір-екі намаз қаза болса қайтер дейсің?» деген ой болмау керек. Бір намаздың өзі дүниенің құнына тең. Намаз оқу үшін ойластырған әр сәтіңіз ғибадат болып саналады.

Рас, намаз сондай бір ғибадат: ол ешқандай жағдайда да тәрк етілмеуі керек.

Намазды қанша жаста бастау керек?

Намаз бен басқа құлшылықтар адам баласына парыз болуы үшін мына үш сипат болуы керек:

1) Мұсылман болу;

2) Балиғат жасына толу;

3) Ақыл-есі дұрыс болу.

Ал, сұраққа келер болсақ, намаздың адам баласына парыз болуы үшін балиғат жасына толуы қажет. Балиғат жасын анықтаудың жолдары:

Мұсылман ғалымдарының көпшілігі қыз баланың 9-15 жас аралығында, ал ұл баланың 12-15 жас аралығында балиғат жасына толатынын айтады20.

Балиғатқа толғанның белгілері:

– Ер баланың жыныстық жетілу (ұрықтың бөліне бастауы)

– Қыз балада әйел затына тән етеккірдің келген кезі. Бұны «әдеттегі балиғат кезеңі» деп атайды.

Ал кейде ер бала мен қыз бала жоғарыда аталған жастан асып кеткен жағдайда да бойларынан әлгі айтылған ерекшеліктер байқалмаса, олар «үкімдік тұрғыдан балиғатқа толғандар» деп аталып, балиғат жасына аяқ басқан болып саналады. Үкімдік тұрғыдан балиғат жасы ер бала үшін де, қыз бала үшін де 15 жас болып белгіленген21.

«Дінде зорлық жоқ» деген аятты қалай түсінуіміз керек? Мен өз ұлымды намаз оқуға мәжбүрлей аламын ба?

«Дәнде зорлық жоқ» деген аят «кәпір адамды қинап мұсылман етуге болмайды» дегенді меңзейді. Ал мұсылман болған адамның белгілі бір міндеттері бар. Өзін мұсылманмын деп санайтын адамның намаз оқуы – парыз. Себебі, намаз – Исламның бес парызының бірі. Әке – үйдің отағасы, ол өзінің отбасындағыларға жауапты. Сондықтан өзінің балаларын намаз оқуға мәжбүрлей алады. Ең дұрысы – дінді ақылға қонымды етіп түсіндіріп, балаға намаздың пайдасын дұрыстап жеткізу.

Намаздың пайдалары

Намаз – ғибадаттың ең ұлығы, ол һәм материалдық һәм рухани көптеген пайдаларды қамтиды. Әрине, намазды қандайда бір пайда көздеп оқымау керек, оны тек Алла әмір еткені үшін ғана оқу керек. Дегенмен оның пайдаларын айту біреудің намазға деген құштарлығының артуына себеп болады.

Намаздың пайдаларының бірнешеуін төмендегідей таратып айтуға болады:

1. Намаз адамның өмірін жүйелейді.

Күнде бес уақыт оқылған намаз адамның өмірін жүйелейді. Әрдайым белгілі уақыттарда намаз оқу адамды белгілі бір тәртіпке үйретеді. Әсіресе жамағатпен оқылғанда имамға ұю адамды басшыға бағынуға жетелейді.

2. Намаз адамды жамандықтан тыяды.

Алла тағала Құранда «...Намаз – адам баласын арсыздықтан һәм жамандық атаулыдан (теріс қылықтардан) тыяды»22 – деп бұйырады. Арсыздық пен жамандық адамды Алладан алыстатады. Негізінде, әрбір күнә адамды күпірлікке жетелейді. Күнә көбейген сайын, күпірлік жасау жеңілдейді. Ал намаз – Аллаға жақындау жолы, сондықтан адамды әртүрлі күнәдан қорғайды.

3. Намаз жүрекке тыныштық сыйлап, рухани ләззат береді.

Пайғамбарымыздың өмірінен мысал берген Хузайфа былай дейді. «Расулалла (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) қандай да бір нәрсеге ренжісе, намаз оқитын»23. Демек, жан дүниені тынышталдыратын нәрсе – намаз.

4. Намаз – әлеуметтік қыры мол ерекше құлшылық.

Мешітте жамағатпен оқылған намаз адамдар арасындағы бауырмашылдықты арттырады. Ислам тарихында мешіттер адамның қоғаммен біте қайнасуында үлкен рөл атқарған. Қоғамның бүкіл түйткілді мәселелері осы мешітте шешімін тапқан.

5. Намаз адамдардың теңдігін реттейді.

Қоғамдағы әртүрлі статустағы адамдардың намазда бір сапқа тұруы олардың Алланың алдында бірдей екендігін білдіреді. Негізі, адамдар арасындағы ерекшелік олардың тақуалығымен ғана өлшенеді.

6. Намаз қателік пен кемшілікті жояды.

Намаз – күнәлардың кешірілуіне себеп болатын ғибадат. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)

«...Кім әдемілеп дәрет алып, бес уақыт намаз оқыса, мына жапырақтардың төгілгені сияқты оның да қателіктері төгіледі»

дегеннен кейін мына аятты оқыды: «Күндіздің екі (бесін және екінті) уақытында, сондай-ақ, түннің күндізге таяу (таң, ақшам және құптан) уақыттарында намаз оқы. Шынында, жақсылықтар жамандықтарды (яғни, кішігірім күнәларды) жояды. Бұл – ойланып, ғибрат алатындар үшін айтылған бірер насихат («Һуд», 114-аят)»24.

7. Намаз – күнәларға кәффәрат.

Әбу Умәмә жеткізген хадисте былай делінген: «Пайғамбарымызбен (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бірге мешітте отырғанбыз. Осы уақытта бір адам келіп:

– Уа, Алланың елшісі, күнә істеп қойдым, маған жазасын бер, мені жазала, – деді. Алла елшісі жауап бермеді. Адам өтінішін қайталады. Пайғамбарымыз тағы да үндемеді. Осы уақытта намаздың уақыты кіріп намаз оқылды. Пайғамбарымыз намаздан шыққаннан кейін әлгі адам артынан ерді, менде оның артынан жүрдім. Оған қандай жауап беретінін естігім келді. Пайғамбарымыз оған:

– Үйіңнен шыққан кезде жақсылап дәрет алып па едің? – деді. Ол:

– Иә, Алланың елшісі, – деді. Пайғамбарымыз:

– Сосын бізбен бірге намаз оқыдың ба? – деді. Ол:

– Иә, Алланың елшісі, – деді. Сол кезде пайғамбарымыз:

– Олай болса, Алла тағала күнә-қатеңді кешірді, – деді25.

8. Аллаға және елшісіне мойынсұнып, құлшылықтың ең ұлығын атқарған болады.

Намаз – парыз болған алғашқы ғибадат әрі ақиретте бірінші сұралатын ғибадат. «Аллаға ең сүйікті амал қайсысы?» деген сұраққа Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) «Уақытында оқылған намаз»26 деген.

9. Алланы еске алған болады.

Құлшылықтың негізгі мақсаты – Алланы еске алу. Алланы еске алудың ең абзал жолы – Құран оқу және намаз оқу. Алла тағала Құранда былай деген:

«Мені зікір етіп, еске алу мақсатында кемеліне жеткізіп намаз оқы!»27

Намаз оқыған адам һәм Құран оқыған һәм дұғалар арқылы Алланы еске алған болады.

10. Намаз оқыған адам тәкаппарлықтан құтылады.

Адам басын сәждеге қойған кезде, өзінің құл екенін әрі жаратылған болмыс екенін сезінеді. Дініміз тыйым салған тәкаппарлықты тәрк етеді.

11. Намаз оқыған адам Аллаға жақындайды.

Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) «Түнгі және күндізгі періштелер сендерді бақылайды. Олар таңғы және екінті намазында жиналады. Кейін түнгі періштелер Алланың алдына барады. Алла тағала олардан: «(Олардың жағдайын біле тұра) құлдарымды қандай жағдайда қалдырдыңдар?» – деп сұрайды. Періштелер: «Олар намаз оқып жатқан кезде кеттік, намаз оқып жатқан кезде бардық» деген жауапты береді» деген28.

---

Екінші бөлім

1. Мен әлі жаспын, сондықтан намаз оқу маған ерте.

Намазды оқуға салғырт қарайтын жандардың айтатын уәжінің бірі – «әлі жаспын» деу. Ақылға салар болсақ, адам қайта ерік-жігері мол, бойында қайраты бар шағында құлшылықты үдесінен шығып орындау керек емес пе? Базбіреулер жастық шағын құлшылыққа арнауды уақытын босқа жұмсау деп есептейді. Қамшының сабындай мына өмір көзді ашып-жұмғанша өте шығады. Бүгін бармыз, ертең жоқпыз. Уақыт тоқтамайды, өмір өз арнасымен аға береді. Ұтылатын адам. Қартайғанға дейін осы өмірде сайран салып жүре беретінімізге кім кепіл? Кім жаналғыш Әзірейілмен келісімшартқа отырыпты? Ол заманда, бұ заман зымырай ұшқан хақ өлімнің жебесі жас-кәрі деп талғап жатпайды. Бірде халифа Омар (радиаллаһу анһ) таң намазына асығып, елден бұрын мешітке бара жатса, өзінен оза жүгірген бес-алты жас шамасындағы баланы көріп қалады да, оған:

– Әй, балақай, қайда асығып барасың?

– Мешітке.

– Әлі ерте емес пе мешітке?

– Ертерек жетіп, дәретімді алайын деп едім.

– Жоқ оны айтпаймын, саған әлі намаз парыз емес қой.

– Кеше ғана менің бір құрдасым қайтыс болды. Ажал жасқа қарамайды екен. Ертең мен де өліп қалуым мүмкін. Сонда Алланың алдына ешқандай ғибадат құлшылығым, шүкірлігім жоқ боп не бетіммен бармақпын? – деп тақ-тақ ете қалыпты. Сөйтіп қаршадай баланың қарымды жауабы нар тұлғалы Омарды кәдімгідей ойландырып тастаған екен.

Ал енді ғұмырымыз жетіп қартайдық делік. Қалшылдаған қарттық құлшылықты кемел түрде атқаруға мұрша бере ме? Бұған қоса жастық ғұмырда желікпен өткен жылдардың есебін қалай береміз? Алла тағала намаз оқуды қарттарға емес, балиғат жасына жеткен пендеге бірдей парыз етті емес пе? Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Қиямет күні бірде-бір пенде төрт нәрседен сұралмайынша, аяғын аттап баса алмайды: өмірін қалай өткізгендігі, жастық шағын қалай тиімді пайдаланғаны, дүниесін қалай тауып, қайда жұмсағандығы және ілімін қалай қолданғандығы (жайында сұралмайынша аяғын қарыс жерге аттап баса алмайды)»29 деп ескерткенін естен шығармауымыз керек.

Тағы бір хадисте Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Алла тағаланың көлеңкесінен басқа сағаларға ештеңе табылмайтын қиямет күні жеті түрлі адамды Алла өз көлеңкесіне паналатады. Олар:

– әділ басшы;

– жас шағын бір Аллаға құлшылық етумен өткізген жас;

– жүрегі «мешіт» деп соққан кісі;

– Алла разылығы үшін бір-бірін жақсы көріп, Алла үшін бас қосып және Алла үшін айрылысқан екі дос;

– сұлу әйел азғырғанда «Жоқ, мен Алладан қорқамын» деп нәпсісін тізгіндей білген ер жігіт;

– оң қолының не бергенін сол қолы сезбей қалатындай дәрежеде садақасын жасырып беретін мәрт адам;

– жалғыз қалғанда Аллан есіне алып көз жасын көл қылған тақуа»30, – деген екен. Олай болса, жастық шақты құлшылықпен өткізіп, ақиретте Алланың қамқорында болғанға не жетсін?!

Өкінішке орай, адамдардың көбі «намазды университетті бітіргеннен кейін оқимын», «жақсы жұмысқа орналасып алайын, намазды сосын көрермін», ал жұмысқа тұрғаннан кейін «әуелі балаларымды жетілдірейін, намазды кейін оқимын», одан кейін «зейнеткерлікке шығайын, намаз ешқайда қашпас» деп жүріп өмірлерінің қалай өтіп кеткенін аңдамай қалып жатқаны жасырын емес. Беймезгіл келген ажалдың құрығына ілініп бақилық болғанды да, намазға тұруға әл-ауқаты жетпей қартайып қайғы ойлаған шақта өткен іске өкініп, өкініштен көкірегі қарс айырылып жатқанды да көз көріп, құлақ естіп жүр. «Ажал айтып келмейді» деген тәмсіл де тегін айтылмаса керек. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Алла тағала алпыс жыл ғұмыр берген құлының ешбір сылтауына құлақ аспайды»31 – дейді. Яғни пайғамбар жасына келгенше құлшылық жасамай қайтыс болған адамның «тағы да біраз өмір сүрсем, құлшылық жасар едім» деген сылтауы қабылданбайды. Өйткені оған мүмкіншілік берілді. Сол секілді біреуге алпыс, біреуге қырық, біреуге одан да аз ғұмыр нәсіп болып жатады. Бірақ Құран кәрімде

«Егер оларға ажал келсе, оны бір сәтке болсын алға не артқа жылжыта алмайды»32

деп өлімнің уақыты Алла алдында белгілі екені және ол келгенде ешкім де оны тоқтата алмайтыны айтылған.

Сондықтан жалындаған жастық шақтың баға жетпес мүмкіндігін біз ақиретке қам жасауға барынша қолдана білуіміз керек. Мұндай кезеңде намаз оқу оңай әрі тиімді. Ерте ме, кеш пе тізе қақсап, балтыр сыздап, кәрілік есік қағады. Ол кезде құлшылық жасамақ түгілі адамның жүріп-тұруы қиын шаруаға айналады. Сол себепті, жастық шақтың бекер нәрсеге жұмсап, ақиретке азық болар құлшылықтан мақұрым қалмау дұрыс шешім болмақ.

2. Намаз оқиын десем, жұмыстан қолым тимейді.

Жалпы адамның тіршілік қылып, отбасын асырауы, кәсіп қылып, қыруар қаржы табуына дініміз оң көзбен қарайды. Алайда бұл мәселеде белгілі бір өлшем қойып берген. Құранда «Алланың өзіңе нәсіп еткен байлығымен ақиреттегі мәңгілік бақыт мекені үшін қам жаса және бұл дүниедегі несібеңді де ұмытпа»33 делінеді. Аятта жіті көңіл бөлер болсақ, бірінші кезекте ақиретке қам жасауды айтып отыр. Содан соң барып бұл дүниедегі тіршілікті ойлауды нұсқайды. Бүкіл адамзатқа үлгі шашқан сахабалардың өмір салтына қарайтын болсақ, біз осыны көреміз. Олар басты назарға ақиретті алатын. Өзінің материалдық һәм рухани мүмкіндіктерінің бәрін ақиреттік өмірді жақсартуға жұмсайтын. Сонымен қатар олар дүние тіршілігін тастап қойған жоқ. Әйел, бала-шағасының, туған-туыстарының алдындағы жауапкершілігін де сезіне білді. Тіпті дүние табуды ысырып қойып, тек құлшылыққа ден қойған сахабаларының бұл әрекетін Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) құптамады. Бірде үйінде ішерге асы жоқ бір кедей кісі Алла елшісінен азын-аулақ қаражат сұрап келеді. Сонда Расулалла (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) одан: «Үйіңде дүние атаулыдан не бар?» – деп сұрайды. Ол: «Бір ескі жамылғыдан басқа ештеме жоқ, оның жартысын төсеніш етсек, қалған бөлігін жамылғы етеміз. Бұдан бөлек су ішетін бір ыдыс бар», – деп жауап береді. Алла елшісі оған: «Сол екеуін алып кел», – деп бұйырады. Оны алып келгеннен соң, Пайғамбар: «Кім мұны сатып алады?» – деп сұрайды, сол сәтте бір кісі: «Мен оларды бір дирһамға сатып аламын», – дейді. Пайғамбар: «Кім бұған тағы бір дирһам қоса алады?» – дегенде, бір адам: «Мен оларды екі дирһамға сатып аламын», – дейді. Пайғамбарымыз әлгі кедей кісіге: «Осы екі дирһамның біріне тамақ алып, отбасыңа бер, ал екінші дирһамға балта сатып алып, маған кел», – дейді. Әлгі адам бұл тапсырманы бұлжытпай орындайды. Пайғамбар оған: «Балтаны алып, отын жинауға бар, сосын он бес күннен кейін маған қайта кел», – дейді. Яғни, ағаштарды кесіп, отын жинап, сатуын бұйырады. Әлгі кісі дәл солай жасап, он бес күннен кейін келеді. Сол кезде одан молшылықтың белгілері көрініп, қажетіне сай дүниеге қол жеткізгені байқалады. Пайғамбарымыз оған: «Бұл сен үшін адамдардан сұрағаннан әлдеқайда жақсы, олардың ішінде саған беретіні де, бермейтіні де болады», – дейді. Пайғамбар оған бір немесе екі дирһам беруге шамасы келетін еді. Ол болса оны тамаққа жұмсап, қайтадан адамдардан қайыр сұрауға кірісуі мүмкін еді. Алла елшісі мәселені түбірімен шешуге әрекет жасады. Сөйтіп жұртқа алақан жаймай өмір сүруді оған үйретті.

Енді сұраққа келейік. Жалпы құлшылық деген қол қусырып не істерін білмей отырған адамның істейтін ісі емес. Жаратқан иенің пендесіне бұйырған ісі. Біз бұл өмірге сынақ үшін келгенімізді ұмытпауымыз керек. Сондықтан құлшылық қиындықсыз болмайды. Пенде өмірдің қиындығына төзе отырып, Құдайдың разылығын табуға ұмтылуы тиіс. Сонымен қатар құлшылықты сылтауратып жұмыс істеп нәпақа іздеуді тастап қоймауы қажет. Лұқман хәкім ұлына былай деп насихат берген: «Жұмыс істе, ақша тап! Жұмыс істемей әркімге мұқтаж боп жүрген адамның діні мен ақылы нұқсан болады, жақсылық жасаудан махрұм қалады және бәрі оны жәбірлейді».

Бұған қоса құлшылықтың машақаты көбейген сайын оның сауабы артатынын естен шығармаған дұрыс. Қордаланған жұмыстың арасында ыңғайын тауып намазын өтеп алу әрине оңай емес. Бірақ әдеттегі күндері оқыған намазға қарағанда осындай қысылтаяң сәттерде оқылған намаздың сауабы көп болуы бек мүмкін.

3. Намаз оқиын десем, денсаулығым жарамайды.

Жалпы өзге құлшылықтармен салыстырғанда намазға ешқандай сылтау-уәж жүрмейді. Өзге құлшылықтарды белгілі бір себептер болса, уақытынан кешіктіруге болады немесе оның парыздығы пенденің мойнынан түседі. Ал намаздың жөні бөлек. Ақыл-есі дұрыс кісілер басқа жерлері науқас болса да намаз секілді діни міндеттен жауапты болады. Бірақ дініміз мұны атқару үшін оларға жеңілдік көрсеткен.

Науқас кісі әл-қуат, шама-шарқына қарай намазын оқиды. Мысалы, түрегеп тұра алмайтын, яки, тұрған жағдайда ауруының күшеюі сияқты жағдайларда, отырып, оған да күші жетпесе, ыңғайына қарай шалқайып немесе жанымен жатып намазын оқиды.

Намазын бір нәрсеге сүйеніп түрегеп тұрып оқи алатындар сүйеніп оқиды.

Ифтитах (ашу, бастау) тәкбірін түрегеп тұрып ала алатын болса, түрегеп тұрып алып, қалған намазын шамасына қарай отырып, яки, жатып жалғастырады.

Орындыққа отырып оқуға да болады.

Отырып оқыған уақытта мүмкін болса аяқтарын жиған күйде, мүмкін болмаса құбыла жаққа созып оқи береді. Рүкуғ және сәжде ишарат жолымен жасалады. Ишарат: рүкуғта аздау, сәждеде көбірек басты ию арқылы жасалады. Ишаратпен де оқи алмайтындар көз, қас арқылы ишарат жасап оқи алмайды. Ишаратпен де оқи алмайтындар оқи алмаған намаздарының саны 5-тен аз болса, кейіннен қаза етеді. Ал 5-тен көп болса, қазасын өтемейді. Әбу Ханифаның басқа бір пікіріне сүйенсек, кейіннен қазасын өтейді. Науқас адамның алдына сәжде етуі үшін тақтай, жастық, орындық сияқты нәрселер қойылмайды. Ардақты Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) Имран ибн Хусайын деген сахабаға: «Намазды тұрып оқы. Тұрып оқи алмасаң, отырып оқы. Отырып та оқи алмасаң, бір жақ қырынан жатып оқы»34, – деген. Тағы бір хадисте: Алла елшісі: «Мүмкін болса, жерге маңдайыңды қой. Оған шамаң келмесе, қимылмен оқы. Сәждеге рүкуғтан гөрі көбірек иіл!» – деп өсиет айтады35

4. Арабшаға тілім келмейді.

Көпшілік халық «Бес уақыт намаз әртүрлі оқылады, оны бастау үшін намаз оқудың бес түрлі үлгісін жаттауың керек» деп ойлайды. Бұл ойдың нәтижесінде намаз бастау өте қиын деген тұжырым шыға келеді. Негізінде олай емес. Екі рәкат намазды оқуды үйренсең, бес уақыт намазды үйрендім дей бер. Себебі, бес уақыт намазда да сол 2 рәкат үшін жаттаған сүрелер мен дұғалар қайталанады. Қалған намаздардың тек аты мен рәкат санында ғана айырмашылық бар. Оның үстіне намазда қолданылатын сөздер көп емес. Алдымен азан мен қамат, артынша «Аллаһу әкбар», «Субханә раббиял-азим», «Субхана раббиял-ағлә» секілді қысқа қайырымдармен қоса «Фатиха» сүресі мен бір-екі қосымша шағын сүрелер. Барлығын қосса, бір беттен де аспайды. Бұлардағы сөздердің көбі мағыналары оңай жатталатын, мұсылмандардың көбіне ортақ қолданатын сөздері. Намазға жаңа жығылған жас бала да бұлардың мағыналарын бір үйреніп алса өмірі ұмытпасы анық.

Бұл дүниелік болмашы тірліктер үшін үлкен-үлкен сөздіктер жаттап, шет тілін үйренетіндер мәңгілік ғұмыр үшін Алла Тағаланың сөздерінен бір бетті жаттай алмаса, онда: «Ғибадат-құлшылыққа Алла Тағала емес, керісінше, біз зәруміз» деген шүбәсіз шындықты әркез есте ұстаған абзал.

5. Намаз оқуға ұяламын.

Кейде біз ұятты ынжықтық және өзіне сенімсіздік секілді керітартпа мінездермен шатастырып жатамыз. Мәселен, бес уақыт намаз оқитын адам: «Кісі үйінде қонақ болған кездерімде, таңертең намаз оқып, үй иелерін мазалауға ұяламын. Осындай жағдайда таң намазын қаза етіп оқысам бола ма?» немесе «Сапарға шыққанда автобус жүргізушісіне намазымды оқып алайын, тоқтайсыз ба деп сұрауға қысылам. Оларға ыңғайсыз жағдай туғызғым келмейді» дейді. Кейбір жастар: «Жаңадан үйленген едім. Ертеңгісін ғұсыл құйынуға үйдегілерден ұяламын. Ғұсылсыз намаз оқи салсам бола ма?» дейді. Мұны жөнсіз ұялу деп атауға болады. Неге біз құлшылық жасауға және таза жүруге ұялуымыз керек. Неге намаз оқып жатқан кісілерді көріп намазды оқымай жүрген жандар ұялмайды. Бұл қасиет жайлы Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Ей, Айша! Егер ұят – адам болса, әлбетте ізгі адам болар еді. Ал, егер арсыздық – адам бейнесіне енсе, әлбетте жаман адам болар еді»36, – деген. Қысқасы, әр нәрсенің өз орны болады. Соны білу қажет. Ұялмайтын жерде ұялу адамды ынжықтыққа алып келеді. Нағыз ұятсыздық ұялатын нәрседен ұялмауда. Негізінде, ұят адамды игілікке, жақсылыққа итермелейді. Бір хадисте «Ұят – иманнан» дейді. Ол дегеніміз ұят иманның талабын орындайды. Дінге теріс істерде ұялады, міне, бұл ұят – иманнан. Сол секілді дінге қатысты, діннің бұйрықтарын орындамаудан ұялады, міне, бұл да иманның талап еткен ұяты.

6. Темекі шегемін, қалай намаз оқимын?

Жалпы темекінің үкімі бұған дейін таласты мәселе болып келгенімен, бүгінгі дамыған қоғамда оның зияны анағұрлым айқындала түскендіктен, оның үкімі де нақтылана түсті деуге болады. Пайғамбар заманында темекінің заты тұрмақ аты да болмағанын ескерсек, оның үкімі аят, хадистерде айтылмауы заңды құбылыс. Алғаш рет темекі XVI ғасырда пайда болған. Содан бері оның адал не арамдығына байланысты Ислам ғұламалары әрқилы пәтуа беріп келді. Қайсыбір ғұламалар темекіні нақты харам ететін Құран не хадистен айқын дәлелдің жоқтығын және сол ғасырларда оның адам ағзасына зияндылығы анық дәлелденбегендігін алға тартып, «мәкрүһ» немесе «мүбах» деп үкім шығарса, енді біреулері Құрандағы кейбір аяттарға сүйене отырып «харам» деп кесіп айтқан.

Ислам шариғатында кейбір үкімдердің заманы мен жағдаятқа қарай түрленетіні мәлім. Темекі тарту үрдісі кең тарамаған әрі денсаулыққа аса зияндылығы нақты дәлелдене қоймаған ертеректе берілген «мәкрүһ» үкімі бүгінгі таңда басқаша қаралатыны анық. Сондықтан кейінгі ғасырларда темекі тарту әдетінің әлемде, оның ішінде мұсылмандар арасында да кең жайылып, денсаулыққа аса зияндылығы ғылыми тұрғыда нақты анықталғаннан кейін, басым көпшілік Ислам ғұламалары мен бірқатар ислами ұйымдар оның анық харам екендігін айтып пәтуа шығарды. Мысалы, Мысырдағы «әл-Әзһар» университетінің жанындағы «Пәтуа комитеті» 1979 жылы темекіге «харам» деп пәтуа шығарған. Алайда пенде қандай жағдайда болса да намаз міндеттілігінен босатылмайды. Темекі шегіп, арақ ішкен адамның мойнынан намаздың парыздығы түспейді. Ақылынан алжасып қалса ғана намаз парыздығы түседі. Сондықтан адам ақыл-есінен адаспайындаша, аспан мен жерді ажырата алмай, ер мен әйелді шатастыратындай халге түспейінше, адамның мойнынан намаздың парыздығы түспейді. Бұл істерді істегені үшін күнә жазылады, ал намаз – өз алдына сауапты іс.

7. Шалбарымның тізесі шығып кетеді.

Адамның ата дұшпаны Ібіліс адамды құлшылықтан бет бұрғызу үшін небір түрлі бұлғаққа салып, үнемі азғырумен болады. Бұл да соның бірі. Бұл сұраққа «Ақ киім» атты шағын әңгімемен жауап берсек жеткілікті болар деп ойлаймыз:

Асқармен жолда кездескенімде азан шақырылып жатыр еді.

– Бүгін жұма, білесің ғой. Сені мешітке апарайын, – дедім.

Бұдан бұрын да бірнеше рет өтінішімді қабылдамаған болатын. Сондықтан ол:

– Менің мешітке бармайтынымды білесің ғой, – деп асыға-үсіге жауап берді.

– Білемін, бірақ бармауыңның себебін білгім келеді.

– Қайдан білейін, әйтеуір барғым келмейді де тұрады. Қысқасы, ол жаққа тартпайды. Бәлкім, араласып жүрген айналамдағы адамдардың да әсері бар шығар. Оның үстіне шалбарымның қыры бұзылып, тізесі шыға ма деп қорқам.

Мен болсам таңғалған бойда:

– Қалжыңдап тұрған шығарсың?! Шалбарымның қыры бұзылады деп мешітті тастауға бола ма?!

– Шынымен айтып тұрмын! – деді. Киіміме қатты көңіл бөлем, әсіресе, ақ түсті киімді қатты ұнататынымды білесің ғой.

Шынымен солай еді. Үнемі шырттай киініп жүретін. Қашан көрсең де киген киімдері ақ түсті, қыры пышақтың қырындай болатын.

– Жарайды, өміріңде бір рет болса да мешітке бардың ба?

– Бала кезімде атаммен бір-екі рет ілесіп барғанмын. Бірақ мұнан кейін мүлде бармайтын шығармын, – деп жауап берді.

Айтқан жауабынан қатты шошындым. Тіпті бұл тақырыпты қозғағаныма өкіндім. Сөйтіп, бір-бірімізбен қол қысысқан бойда өз шаруамызбен кете бардық.

Осы кездесуімізден екі айдан кейін, оның бүгін мешітке келгенін естіп, қатты таңдандым. Дереу апыл-ғұпыл мен де мешітке келіп жеттім. Тіпті, «мешітке мүлде бармайтын шығармын» деген жолдасым мешіт сыртындағы намаз қатарларының ең алдынан орын алыпты. Міне, бүгін де үстінде сол баяғы үйреншікті ақ киімі. Тіпті, бүгін мүлде мерекше.

Ақырындап қасына жақындадым да, сыбырлаған бойда:

– Қане, мешітке мүлде бармайтын шығармын деп едің ғой? – дедім.

Еш жауап қатпады. Өйткені ол табыттың үстінде ақ кебінге оранған күйде жатқан-ды. Жұрт жаназасын шығаруға жиналыпты37.

8. Намаз оқуыма әке-шешем қарсы.

Жалпы ата-ананың разылығын алу, оларға тиісінше құрмет көрсету, қарсы шықпау дініміздің басты бұйрықтарының бірі екені бесенеден белгілі. Көптеген аят, хадистер мүміндерді ата-анаға жақсы мәміле жасауға нұсқайды.

Дегенмен, олар кейде пендешілікке беріліп бізді шариғатқа теріс келетін әрекеттерге итермелеп, күнә істерге шақыруы мүмкін, мүндай жағдайларда ата-анамызға бағынбауымызға дініміз рұқсат береді. Демек, ата-ана намаз, ораза сияқты дін негіздерін орындауға қарсы шықса, мұнысына құлақ аспау күнә саналмайды. Бірақ, бұл «ата-анаға дөрекі мінез көрсетіп яки араздасып, олардан безіп кету керек» деген сөз емес. Керісінше, майдалап, жұмсақ түсіндіруге тырысуыңыз тиіс. Көнбей жатқан күннің өзінде сый-құрметіңізді аямауыңыз ләзім! Алла тағала бұл жайында былай дейді: «Егер олар Менен өзгенің құдай бола алмайтындығы жайлы іліміңе қайшы келетін соқыр сенімді ұстанып, сені Маған серік қосуға итермелесе, ондай жағдайда ол екеуіне мойынсұнба. Алайда дүниеде олармен жақсы қарым-қатынаста бол, үнемі қарайласып тұр»38.

9. Қазір Отан алдындағы азаматтық борышымды өтеудемін. Намазымды уақытша тоқтата тұрып, кейін елге қайтқаннан кейін қайта жалғастыруыма бола ма?

Рас, әскери өмір үлкен жауапкершіліктен тұратын кезең. Өмір бойы бес уақыт намазын тастамаған адам әскерге барып намазын ақсатып алып жатады. Кейбірі әскерде болғанда «Намазымды үзе тұрайын, кейін қайта бастармын» деп ойлауы да мүмкін, бірақ оның елге оралғанға дейін өмір сүруіне ешкім де кепілдік бере алмайды. Сондықтан Аллаға деген шынайы сүйіспеншілікті негізге ала отырып мұның да шешімін табуға болады. Бірен-саран адамдардың дінге деген көзқарасын санамағанда, әскерде намаз оқуға тыйым салынбайтыны анық. Оның үстіне жаңа ортаға барғанда жастарда «айналамдағылар мені қалай қабылдар екен?» деген ой болады. Бұның соңы көп ретте намазды тастап кетуге әкеліп соғады. Бұл кімнің де болсын басына түссе үлкен қайғы екені рас. Ең бастысы, намазға деген махаббат керек. Сіз әскерде жүрсіз бе, үйде жүрсіз бе, айналып келгенде Алланың алдында жүрсіз. Осыны естен шығармаған жөн. Ерте ме, кеш пе баратын жеріміз де Алланың құзыры.

Өкінішке орай, көбіміз нәжіс болмаса топыраққа намаз оқи беруге болатынын, киіміміздегі шаңның намазға кедергі болмайтыны сияқты нәрселерді білмей жатамыз. Нәтижесінде, бұл біздің намазымызды қаза етуімізге алып келеді. Сондықтан Ислам ғылымхалдарын оқып, арнайы жағдайларда берілетін жеңілдіктермен танысып алғанымыз абзал. Намазға ерекше көңіл бөлген адам бұл айтылғандарды тауып алып оқып, ойға түйіп алары анық.

10. Намаз оқуға күйеуім рұқсат бермейді.

Әрбір адам белгілі дінді ұстанып, сол діннің рәсімдерін орындай алады. Оған ешкім тыйым сала алмайды. Әсіресе мұсылман кісілер бір-біріне «Исламның парыздарын тәрк ет» деп айтпасы анық. Алайда мәселенің маңыздылығын түсінбей жататындар жиі кездесіп жатады. Негізінде, иманды адам деп Аллаға және Алланың айтқандарына, ақирет күніне сенген адамды айтамыз. Ал ақиретке намазсыз бару – үлкен күнә. Адамды азапқа душар ететін жағдай. Егер ер кісі әйелінің намазсыздық себебінен ақиретте азапталатынын білген болса, онда оның намаз оқуына кедергі болмасы анық. Намаз – ерге де, әйелге де парыз. Ислам дінінде әйел баланы өзге дін өкілімен некелесуге бермеуінің басты себебі де бейнамаз күйеуі Исламның парыздарына құрметпен қарамайтын болғандықтан.

Негізінде, адам баласы намаздың мәнін, маңыздылығын түсіне білуі керек. Егер оны түсінбесе, онда оның намаз оқымауына себептер көбейе бермек. Сондықтан әйел кісі шынымен де намаздың маңыздылығын түсініп, оны өзгелерге де түсіндіре білуі қажет. Намаздың қандай маңызды екендігін түсінген адам кімнің болмасын ақиретін ойлап, намаз оқуын құптары сөзсіз. Екі жаһанның сардары Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) «Түнде тұрып намазын оқып, әйелін намазға оятқан, ал егер әйелі оянбаса, су сеуіп оятуға тырысқан ер кісіге Аллагың мейірімі болады»39 десе, «Түнде тұрып намазын оқып, күйеуін намаз оқу үшін оятып, намазын оқытқан, ал егер оянбаса, су сеуіп оятуға тырысқан әйелге Алланың мейірімі болады», – деп ерлі-зайыптылардың екі дүниелік бақытты болу жолын көрсеткен.

11. Араласатын құрдастарым оқымайды.

Осындай намаз сынды игі істе бірінші болу – Алланы, пайғамбарды қуантатын іс. Пайғамбарымыздың да достары болды, сол секілді сахабалардың да. Алайда намаз парыз болсымен бұл құлшылықты толық орындады. Себебі бұл – Алланың бұйрығы. Алла тағала осы намаз арқылы пенденің ақиреттегі мәңгілік өмірін баянды етеді. Алла – пенденің нағыз сырласы, жанашыры, жаратушысы. Аллаға намазбен жақындау ешбір адамның бір-бірімен достығына сызат түсірмейді, керісінше, шынайы дос болудың жолдарын ұсынады. Досқа сыйлық беру, мұқтаж жағдайында қол ұшын созу, ауру-науқас болғанда зиярат ету сынды игі істерге шақырады. Сондықтан намаз оқыған адамның достығы шынайы болады. Сонымен қатар Ислам дінінде намаз оқымағандармен дос болуға ешқандай кедергі жоқ, керісінше, олармен дос болып, имандылықты, намаздың маңыздылығын түсіндіру өте маңызды. Тіпті оларға еш нәрсе айта алмаса да намаз оқуымен оларға намазды насихаттаған болады. Жаман істерде үлгі болғаннан, осындай намаз сынды игі істерде үлгі болу әлде қайда артық. Олай болса игі істерде бірінші болу, сол істі істегендердің сауабына жетелейді.

12. Намазды бастаған соң, тастап кетемін деп қорқамын.

Негізінде, намаз – оны бастағаннан кейін тасталатын, адамды жалықтыратын, шаршататын құлшылық емес, керісінше, адамға жан тыныштығын сыйлайтын, көңілін тояттандыратын, ақиретке деген сенімін арттыратын құлшылық. Мұндай ойлар намазды бастардан бұрын келеді, шайтан ой салады, қорқытады. Бірақ намаз оқыған адамның ешбірі «мен бекер бастаппын» деп айтпайды, айтқандары да болған емес.

Адам ұнатқан ісін үнемі істеймін деп бастайды. Оны бастамай жатып, тәрк етпейді. Ал оны орындай алмаған жағдайда өкініп жатады. Сондықтан намазсыз әрбір өткізіп алған сәттеріміз үшін өкініп, оның біршамасының болса да орнын толтырып, қазасын өтеген дұрыс. Ал қолымыздағы уақытты намазбен өткізгеніміз абзал. Сонымен қатар намаз бастағаннан кейін тастап кету қауіпі көпшілік адамда болады. Себебі келешектегі ісіміздің ешбірі үшін біздің толық орындаймыз дейтіндей құдіретіміз жоқ. Сол үшін де біз «Фатиха» сүресіне «Сенен ғана жәрдем тілейміз» деп дұға етеміз. Сондықтан әрбір ісімізді толық орындау ниетімен Алладан жәрдем тілеп, Аллаға тәуекел етер болсақ, бәрі де Алланың қалауымен орындалады.

13. Лас жерде жұмыс істеймін.

Ислам діні тазалық діні болғандықтан, киім мен айналадағы нәрселердің бәрінің тазалығына баса мән береді. Алайда әркез мұны қамтамасыз ету мүмкін болмағандықтан, мұсылман ғалымдары Құран мен сүннеттегі жеңілдету қағидасын басты назарға ала отырып, ғибадат жасауға қатысты материалдық тазалықтың ең төменгі шегін белгілеуге тырысқан. Сондықтан егер жердің ластығынан күмәнданар болсақ, онда сол жерге жайнамаз төсеп, соның үстіне оқуға болады.

Намаз оқу үшін төсеген жайнамаздың (төсеніш) бір шетінде немесе астында нәжіс болса да оның үстіне оқылған намаз жарамды. Төсеніш үлкен, мейлі кіші болса да бәрібір. Кісінің тұрған жері мен маңдайын тигізген жері таза болуы ең маңыздысы40. Сондықтан нәжіс жердің үстіне таза нәрсе төселіп, ол нәжіс жоғары жағына өтпесе, намаз жарамды, ал жоғары жағына өтіп, денеге тиетін болса, намазға кедергі жасайды. Астыңғы жағы лас, үстіңгі беті таза тақтайға тұрып намаз оқи беруге рұқсат етіледі. Бір адам нәжіс жерге қамалса да, (мысалы, әжетханада) намаз оқуы – парыз. Өйткені ардақты пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Сендерге бір нәрсе бұйырған болсам, шамаларың келгенше соны орындаңдар»41, – деген. Мұндай жағдайға тап болған кісі сәжде ететін жер таза болмағандықтан, намазын ишаратпен оқиды. Өйткені ишаратпен намаз оқуға рұқсат бар да, нәжіс нәрсенің үстіне намаз оқуға рұқсат жоқ42. Алайда намаздың әрбір қимылы құлшылық болып саналады. Сондықтан шама келгенше намаздың парыздарын толық орындауға жағдай жасаған абзал.

14. Жұмыста намаз оқитын орын жоқ.

Намаз үшін арнайы жер қажет емес. Тек көзге көрінетіндей немесе күмән тудыратындай ластық болмаса болғаны. Сонымен қатар топырақтағы ластықты Күннің қызуы кептіріп тазартқаны секілді, жел, жауын, қар сынды табиғат құбылыстары Жер бетін тазартып тұрады. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Жер беті маған құлшылық етілетін мекен етілді» дегені де осыны ұқтырады. Алла тағала жер бетін құлшылық үшін жаратқан. Әрбір адам жұмыс орнын өзінің намазы үшін ыңғайлап қойғаны дұрыс. Намаз оқу үшін бір жарым метірлік бір кеңістік болса болғаны. Сол жерге жайнамаз төсеп оқуға болады. Ал намаз оқығанымызды біреулердің көруінен қорқу немесе ұялу, бұл ақиреттегі Алланың алдында ұялудан, ақирет азабынан қорқудан жеңіл. Сондықтан шамамыз келгенше намазды оқығанымыз абзал. Кейбір ғалымдар «теңізде қалып қойғанда да таяқ үстіне шыға алса соған шығып намазын оқысын» деген. Сондықтан намаз үшін арнайы жер қажет емес.

15. Іссапарға жиі шығамын.

Ислам діні адамның барлық жағдайын біліп, соған қарай құлшылық ету үлгісін ұсынған. Мұсылман адам сапарға шыққанда, парыз намаздардың рәкат саны азайып, төрт рәкаттық намаздар екі рәкатқа қысқарады. Сүннет намаздарды түрлі себептермен, көліктен қалып қою, денсаулығына, өміріне қауіп төну сынды қиын кездерде оқымауына да болады. Себебі бұл намаздардың үкімі парыз емес. Сонымен қатар ақшам мен таң намазынан басқа намаздардың уақыты ұзақ. Осы уақыттардың ішінде қысқартылған парыз намаздарды орындауға уақыт табуға болады.

16. Жұма намазы жеткілікті, бес уақыт оқымасам да болады.

Оқылған жұма намазының сауабы мол. Бірақ бұл бір уақыт намаз болып саналады. Ал сол күннің қалған төрт уақыт намазы және әр күнгі бес уақыттық намаз ақиретте міндетті түрде сұралады.

Негізінде, бес уақыт намаз адамның бес саусағы секілді бір-біріне жәрдеп беріп, демеп тұрады. Өзге намаздар уақытында оқылса, бұл намаздар жұма намазына деген ынтамызды арттырып, ол намазды рухани кемелдікпен, ықыласпен оқуға септігін тигізеді. Сондықтан сахабалар мен табиғиндер және олардан кейінгі осы жолда жүргендердің ешбірі тек жұма намазын оқумен шектелмеген. Керісінше, бес уақыт намазбен қоса түнгі таһажжуд намазы, әууабин намазы, дұха намасы сынды құлшылықтарды қоса орындаған.

17. Жұмыс көп, кейінірек қазасын өтей саламын.

Әр намаздың белгілі уақыты бар. Сол уақыттарда қандай да бір себеппен оқылмай, кейінге қалған намазға «қаза намазы» делінеді. Парыз намаздарды белгіленген уақыттарынан себепсіз кешіктіру үлкен күнә. Бұл үшін екі күнә жазылады. Біріншісі, намазды оқымағаны үшін. Екіншісі, уақытынан кешіктіргені үшін. Ондай кісінің Аллаға тәубе қылып, кешірім сұраумен ғана күнәсі кетеді. Негізінде, парыз намаздарды кешіктірудің екі-ақ себебі бар, олар: ұйықтап қалу мен ұмыту. Бұл жайында

«Кімде-кім ұйықтап қалып немесе ұмытып, намазын қаза қылып қойса, оқи алмаған намазын есіне түскен сәтте оқысын»43

– деген хадис бар.Бұл хадисте жалпы ұйқы мен ұмыту себебінен намазды оқи алмаса, артынша қазасын өтейтіндігі айтылған. Сондықтан Заһири мәзһабынан Ибн Һазм және бірнеше білгір ғалымдар бұл екі себепті негізге ұстана отырып, «Егер намазды ұйықтап қалып немесе ұмытып оқымаған болса, қазасын өтейді, ал егер намазды жалқаулықпен, немқұрайдылықтан уақытында оқымаса, қазасын өтемейді. Намазды өз уақытында оқудың маңызды екендігін біле тұра намазды оқымау күнә. Ол үшін іштей тәубе жасап, Алладан кешірім тілеу керек» деген44. Ал ханафи мәзһабының ғалымдарының көпшілігі: «Намазын ұйықтап немесе ұмытып уақытында оқымаған кісі қазасын өтейді, ал намаздың парыздығын біле тұра немқұрайдылық танытып оқымаған адамға қазасын өтеу тіптен екі есе міндет», – деген. Өйткені намаз – мұсылманның Алла алдындағы міндеті, мұның қазасын оқумен ғана өтей алады, алайда тәубе жасап, кешірім тілеуі – ол күнәнің кешірілуі үшін негізгі қадам. Сондықтан мұсылман адам міндетті түрде намазды өз уақытында оқуы керек. Егер себепсіз кешіктірсе, үлкен күнә істеген болады45. Дер кезінде өтелмеген парыздың қазасын өтеу сол күнәні түбегейлі жоймауы мүмкін. Мезгілінде жасалмаған ғибадаттың қазасын қанша өтесе де, дер кезінде өтелген намаздың сауабына жетпейді. Кешіктірудің себебіне қарай күнәсінің түпкілікті жойылуы тек Алланың кешіріміне байланысты болмақ. Сондықтан тәубе жасап, Алладан мейлінше мол кешірім сұрау қажет.

---