автордың кітабын онлайн тегін оқу  Жастарға арналған 30 хадис

Әкімханов Асқар Болатбекұлы

Алғы сөз

Адам өмірінің ең қызықты әрі албырт кезеңі жастық шақ екені даусыз. Бұл кезеңде жан-дүние, дене-бітім, мінез-құлық, тәлім-тәрбие, салт-сана және түрлі әдет-дағдылар жағынан алғанда адам баласы сан түрлі сатылардан өтіп, өз ой-өрісі, өзіне тән дүниетанымы бар өз алдына жеке тұлға болып қалыптаса бастайды. Жақсы-жаман мінез, әдеттің бәрі осы шақта бойға сіңіп, бірте-бірте қалыпты мінез бен үйреншікті дағдыға айналады. Сөйте келе адамның келешек өмірінің іргетасы қаланады. Сондықтан адамның жастық шағына қарап-ақ болашақта кім болатынын болжауға болады.

Сонымен қатар, адам өмірінің ең бір сындарлы кезеңі де осы жастық шақ екені белгілі. Өйткені бұл кезең – балғын балалықты артта қалдырып, жауапкершілігі мен ауыртпалығы көп ересек өмірге аяқ басатын өтпелі кезең. Жеке адам немесе қоғам өміріндегі, тіпті, білдей бір мемлекет тарихындағы өтпелі кезеңдердің кімнен болмасын ерекше күш-жігер мен зор жауапкершілік талап ететін қиын кезеңдер екені белгілі. Міне, сондықтан жастар қауымына осынау сындарлы кезеңнен аман-есен өту үшін барынша қолдау көрсетіп, дұрыс жол сілтеу өмірлік тәжірибесі мол аға буынның қашан да басты міндеті болып табылады. Бүгінгі жас ұрпақтың осыдан жиырма, отыз, ары кетсе қырық жылдан кейін ел тізгінін ұстайтын аға буынға айналары хақ. Міне, сондықтан ертеңін ойлаған есті ел өскелең ұрпақтың тәлім-тәрбиесіне ерекше көңіл бөледі. Себебі, осыдан отыз, қырық жылдан кейінгі қоғамның маскүнемдік, нашақорлық, зинақорлық, парақорлық сынды кеселдерден ада ізгі қоғам болып қалыптасуы үшін бүгінгі жас ұрпаққа жақсы тәлім-тәрбие беру керек. Осы орайда, «тәрбие басы – тал бесік» дегендей, ұрпақ тәрбиесінің тал бесіктен, тіпті, ана құрсағынан басталатынын ұмытпаған жөн.

Бүгінгі әлем бәрінен бұрын жүрегі иман нұрына, ақыл-зердесі ғылым-білімге қаныққан иман жүзді, білімді жастарға зәру. Қай елдің, қай қоғамның болмасын жарқын болашағының бірден-бір кепілі осындай жастар екені даусыз. Ендеше, еліміздің жарқын болашаққа қадам басуына тамшыдай болса да үлес қосу мақсатында тәлімі мінсіз тәлімгер болған ардақты Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жастар қауымына қатысты айтқан өнегелі өсиеттерін қалың оқырмаға ұсынуды жөн көрдік.

Бұл шағын еңбекте қамтылған кейбір хадистерді жан-жақты әрі толыққанды түсіндіріп жатпай, олардың негізгі тақырыпқа сай, жастарға қатысты тұстарын ғана ашып, түсіндіруге тырыстық. Әйтпесе, оқырман кейбір хадистердің түсіндірмесін оқығанда мәні толық ашылмаған немесе толық түсіндірілмеген деген ойға қалуы мүмкін. Басты мақсатымыз жастар қауымына қарата айтқан ардақты Пайғамбарымыздың өсиеттерін жеткізу болғандықтан кейбір хадистер тақырып шеңберінде ғана талқыланды.

Құранда Алла елшісіне (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Сенің міндетің (ақиқатты) айтып, жеткізу ғана» делінгендей, жеткізу бізден, ал ақиқатты оқырманның көкейіне қондырып, тура жолды нәсіп ету бір Алладан.

1

Алла тағаланың разылығына бөленген жас

يَعْجَبُ رَبُّكَ مِنْ شَابٍّ لَيْسَتْ لَهُ صَبْوَةٌ

Арзан ойын-күлкі мен тән ләззатына құмартпайтын (қызуы мен қызығы мол жалындаған жастық шағында нәпсіқұмарлыққа салынбай Хаққа құлдық ұрып өткізуге бекінген) жасқа Раббың дән риза болады.

(Уқба ибн Амир (р.а.) жеткізген, Ахмед ибн Ханбәл, Мүснәд, 4-151. Табарани, әл-Муғжамул-кәбир, 17-309. Хәйсами, Мәжмәғу-зәуәһид, 10-477. Мүснәду Харис, 2-986. Абдуллаһ ибн Мүбәрак, Зүһд, 1-118. Мүснәду Шиһәб, 1-336. Ажлуни, Кәшфул-хафа, 1-286, 748-хадис)

Хадиске түсіндірме:

Бұл – Пайғамбарымыздың жастарға қарата айтқан хадисі. Хадисте жалындаған жас болса да нәпсіге азбай, имандылық жолын ұстанған жастардың Алла тағаланың ерекше ықыласына бөленетіндігі жайлы айтылуда.

Жастық шақта дүниенің қызылда-жасыл бар қызығы менмұндалап тұрғанда, бұған қоса нәпсі мен әзәзіл шайтан үнемі азғырған уақыттарда «жоқ, мен Алладан қорқамын», – деп, Жаратушы иеге асылық қылудан барынша сақтанған салиқалы да сабырлы жастың Хақ тағаланың шексіз шарапатына бөленері сөзсіз. Жастық шақта нәпсіге ермей салиқалылық пен арлылықтың ерен үлгісін көрсету оңай емес екені рас. Осыған орай, дінімізде сабырдың үш түрі бар делінген. Атап айтсақ, олар – құлшылық етуде сабырлылық таныту, күнә атаулыдан сақтануда сабырлылық таныту және басқа түскен ауыртпалықтар мен қайғы-қасіретке сабыр ету. Сабырдың қай түрі болмасын адам баласынан ерекше күш-жігер талап етеді, әсіресе, алғашқы екі түрі. Міне, сондықтан Аллаға толық бағынып, қалтқысыз құлшылық ету және күнәнің ауылына аяқ баспай адал өмір сүру екінің бірінің қолынан келе бермейтін нағыз ерлік десек артық айтқан болмаймыз. Ал енді осынау ерлікті егде тартып қайраты мен шаһуаты кеміген адамның көрсетуі бір бөлек те, күш-қуаты мен шаһуаты тасыған, қайраты қара тастай албырт жастың көрсетуі бір басқа. Сол себепті, жас шағында күнәдан аулақ болып, Раббысына риясыз құлшылық еткен жастың асау нәпсіге қарсы күресте көрсеткен ерен ерлігі екі дүниеде де жоғары бағаланбақ. Ондай қаһарманға берілетін ең жоғары баға мен баға жетпес сый – Алланың разылығы болмақ!

Жаратушының разылығына бөленуден асқан бақыт бар ма?! Адамзаттың қаймағы болған барлық пайғамбарлар, сахабалар, әулиелер мен тақуа ғұламалардың бар мұраты Хақ тағаланың разылығына бөлену емес пе еді?! Осы орайда, Құранда аты аталған жиырма бес пайғамбардың бірі һәм бірегейі, жас шағында албырт нәпсімен күресте жастар қауымына өнеге көрсетіп, үлгі шашқан, көркіне ел тамсанған Жүсіп пайғамбар жайлы айтпай кетуге болмайды. Жүсіп пайғамбар «Жаным – арымның садағасы» деп, ар тазалығын бәрінен жоғары қоятын жан еді. Құранда оның атымен аталатын сүре бар. Сол сүреде ол жайлы былай баяндалады: «Шаһардағы әйелдер: Уәзірдің әйелі қол астындағы бір жас жігітпен ашына болуды қалап, оны азғырыпты-мыс. Шын ғашық болып қалыпты. Байғұс әйел ақылынан әбден алжасқан екен, – деп, біріне-бірі сөз тасыды. Олардың өсегі уәзірдің әйелінің құлағына жеткенде, ол әлгілерге кісі жіберіп, барлығын қонаққа шақырды. Арнайы дастархан жайып, әрқайсысының алдына бір-бір пышақ қойды. Қонақ әйелдер қолына пышақ алып, алдарындағы жеміс-жидекке бас қойған сәтте, Жүсіпке: – Қане, шық та, қонақтарға көрін, – деп бұйырды. Әйелдер оны көргенде, ауыздары ашылып, жас жігіттің көркіне тамсанғаны соншалық – өз қолдарын қалай кесіп алғанын да сезбей қалды. Таңданыстарын жасыра алмай: – О, Құдай, бұл адам емес, періштенің нақ өзі ғой! – десті. Сонда уәзірдің әйелі: – Міне, мені жазғыруларыңа себеп болған жан – осы. Мен, расында да, онымен ашына болуды қалап, мейлінше азғырып бақтым. Алайда бұл жігіт нәпсісін тізгіндеп, арын сақтай білді. Егер ол әлі де өзіне бұйырғанымды істемесе, сөзсіз, зынданға тасталып, әбден қорлық көреді, – деді. Сол кезде Жүсіп (әйелдердің арбауынан біржолата құтылу үшін): – Уа, Раббым! Мыналардың мені мәжбүрлеген ісін істегенше, зынданға қамалғаным артық. Егер олардың (арбауынан сақтап) бәлесінің бетін ары қылмасаң, еріксіз көңілім ауып, (ақ пен қараны ажырата алмайтын, ажыратса да, біліп тұрып күнәға баратын) көкірегі соқыр надандардың біріне айналуым ғажап емес, – деп жалбарынды. Раббысы оның тілегін бірден қабыл алып, одан әйелдердің бәлесінің бетін ары қылды. Ол – Сәмиғ (бәрін естуші), Алим (шексіз ілім иесі)»1.

Дінімізде Жүсіп пайғамбар сынды адалдық пен арлылықты ту етіп, кейінгі ұрпаққа үлгі шашқан жандар қаншама десеңші! Әйел затынан да жастайынан-ақ адалдық пен арлылықтың рәмізіне айналып, әйелдер қауымына өшпес өнеге болған Мәриям, Хадиша, Айша, Фатима сынды ардақты аналарымыз қаншама! Исламда алғаш иман етіп, дін үшін басын тіккен сахабалардың да дені жастар болған. Бүгінгі таңда бүкіл әлем адамгершілік пен Хақ жолындағы жанкештіліктің ең жоғарғы үлгісін көрсеткен саңлақ сахабалардай жастарға зәру. Ендеше, бүгінгі жастар Абай атамыздың «болмасаң да ұқсап бақ» дегеніндей, осынау біртуар тұлғалардан өнеге алып, соларға ұқсауға барынша тырысқаны жөн. Иә, бүгінгі өскелең ұрпақ әзірет Әбу Бәкірдің Аллаға және пайғамбарға деген адалдығы мен шынайылығын, әзірет Омардың парасаты мен қара қылды қақ жарған әділдігін, әзірет Оспанның ұяттылығы мен мәрттігін, әзірет Алидің тақуалығын, ілімін әрі батылдығын, Хадиша, Айша, Фатима аналарымыздың пәктігі мен ибалығын бойына сіңіріп өссе, күллі мұсылман үмбетінің келешегі жарқын болмақ.

2

Ең жақсы тәубе

سِتَّةُ أَشْياءَ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي سِتَّةٍ مِنَ النَّاسِ أَحْسَنُ: العَدْلُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي الْأُمَرَاءِ أَحْسَنُ وَ السَّخَاءُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي الْأَغْنِيَاءِ أَحْسَنُ وَ الوَرَعُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي الْعُلَمَاءِ أَحْسَنُ وَ الصَبْرُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي الْفُقََرَاءِ أَحْسَنُ وَ التَّوْبَةُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي الشَّبَابِ أَحْسَنُ وَ الحَيَاءُ حَسَنٌ وَ لَكِنْ فِي النِّسَاءِ أَحْسَنُ

Алты бірдей жақсы нәрсе (қасиет) бар, алайда сол алты нәрсе алты түрлі адамның бойынан табылса, өте жақсы: Әділдік – жақсы қасиет, бірақ, ол басшылардың бойында болса, тіптен жақсы. Жомарттық – жақсы қасиет, бірақ ол байлардың бойында болса, өте жақсы. Тақуалық – жақсы қасиет, бірақ ол ғалымдардың бойында болса, өте жақсы. Сабырлылық – жақсы қасиет, бірақ ол кедейлердің бойынан табылса, өте жақсы. Тәубешілдік – жақсы қасиет, бірақ ол жастардың бойынан табылса, өте жақсы. Ұяттылық – жақсы қасиет, бірақ ол әйелдердің бойынан табылса, өте жақсы.

(Әзірет Али (р.а.) жеткізген, Али әл-Муттақи, Кәнзул-Уммал, 15-1349, 1353, 16-175. Мүнәуи, Фәйзул-Қадир, 4-378. Суюти, Жәмиғу-сағир, 8292-хадис)

Хадиске түсіндірме:

Бұл хадисте бірқатар асыл қасиеттер тілге тиек етілуде. Расында, осынау қасиеттер белгілі бір адамдардың бойынан табылып жатса, нұр үстіне нұр болмақ. Соның бірі – жастардағы тәубешілдік қасиеті.

«Тәубе» сөзінің тілдік мағынасы «қайту, оралу» дегенді білдіреді. Ал діндегі мағынасы күнәға батып, тура жолдан таю арқылы Алладан алшақтап кеткеннен кейін, пенденің істеген күнәсі үшін өкініш білдіріп, Раббысына қайта оралуы, жүрегіне дақ түсіріп, жан-дүниесін шайқалтқан күнәсін жуып-шаюы дегенді білдіреді. Ал тәубе етудің маңызды-лығына келсек, Құран кәрімде тәубе етудің өте маңызды екенін білдіретін әрі тәубешіл жандардың артықшылығын баяндайтын көптеген аяттар бар. Соның бірі – «Шүбәсіз, Алла тәубешіл жандарды және (тәндік һәм рухани кірлерден) тазаланушыларды жақсы көреді»2 деген аят. Сондай-ақ Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Құлы тәубеге келгендегі Алла тағаланың қуанышы қайсыбіреуіңнің шөл далада жоғалтып алған түйесін ойламаған жерде кезіктірген сәттегі қуанышынан әлдеқайда артық»3, – деп, пендесі тәубеге келгенде, Алла тағаланың қатты қуанатындығын жеткізген. Енді бір хадисінде пенде қанша жерден күнәға батса да, шыбын жаны алқымына келіп тірелмейінше, Алланың мейіріміне үміт артып, шын ниетімен тәубе еткен жағдайда тәубесі қабыл болатындығын шегелеп айтқан. Иә, мұның бәрі бізге тәубенің адам баласы үшін қаншалықты маңызды әрі баға жетпес мүмкіндік екенін көрсетеді. Өйткені Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Барлық адам күнә-қателік жасайды. Ал қателік жасап, күнәға ұрынғандардың жақсылары – уақыт оздырмай тәубе еткендері»4, – деген. Осы орайда, әсіресе, алды-артын аңдамайтын албырт жастардың шалыс басып, күнәға бату ықтималы анағұрлым басым. Тіпті жастардың егде адамдарға қарағанда күнә-қателікке жиі ұрынуы таңғаларлық жайт емес. Өйткені албырт шақта арыны күшті нәпсіні құмарлық атаулының бәрінен бірдей тыя білу кімге болса да оңайға соқпасы белгілі. Міне, сондықтан жоғарыдағы хадисте егде тартып, құмары мен күш-қуаты кеміген адамның тәубесіне қарағанда, жастардың тәубесінің Алланың дәргейінде алар орны алабөтен екендігі айтылуда. Ендеше, шын көңілден иман еткен әрбір жас асау нәпсіге жеңіліп, күнәға батқан бойда бірден есін жиып, істеген күнәсі үшін аһ ұрып, өзіне кешірім тілеуі керек. Кешірім тілеп қана қоймай, нәпіл намаз оқу, нәпіл ораза ұстау, қайыр-садақа беру және өзін Алланың мейіріміне бөлейтін басқа да игі істер істеу арқылы күнәсін жуып-шайғаны, сөйтіп, жүрегіне түскен дақтан дер кезінде арылғаны дұрыс. Мұны істеген жастың рухани жан дүниесі ұдайы тірі болып қала бермек. Ал істеген күнәсі үшін титтей де қынжылмайтын парықсыз, ғапыл пенденің тәні тірі болса да, рухы тірі деуге келмейді. Осыған байланысты «Фурқан» сүресінде былай делінген: «Кімде-кім (істеген күнәсі үшін) аһ ұрып, тәубеге келсе, әрі иман етіп, (өзін һәм қоғамды түзетуге бағытталған) игі істер істесе, оның жөні бөлек. Алла ондай жандардың жамандықтарын жақсылыққа (күнәларын сауапқа) айналдырады. Алла өте кешірімді, (әсіресе, тәубе етіп, Өзіне жан-тәнімен бет бұрған құлдарына) ерекше мейірімді»5. Иә, бұл аятта күнә жасағаннан кейін дереу тәубеге келіп, игілікті істер істегендердің тәубесі қабыл болатындығы, тіпті күнәлары сауапқа айналатындығы баяндалуда. Осы орайда, әзірет Омар (р.а.) халифа болған кезеңде орын алған мына бір оқиғаны айта кетсек артық болмас.

Бір күні әзірет Омар (р.а.) Мәдина көшелерінің бірінде келе жатып, қойнына бөтелке тығып алған бір жас жігітті кезіктіреді. Әлгі жігіттен: «Қойныңдағы не?» – деп сұрайды. Қапелімде әзірет Омармен ұшырасам деп ойламаған әлгі жігіт қатты қысылғаннан: «Уа, Алла тағала, мені мына кісінің алдында масқара ете көрме! Күнәмді жасыра көр, сөз берем, енді шарап ішпеймін», – деп, ішінен тәубе етіп, жалбарынады. Ақыры тілге келіп: «Уа, мүміндердің әміршісі, қойнымдағы сірке суы», – деп қалай айтқанын өзі де аңдамай қалады. Әзірет Омар оған: «Қане, көрсетші», – деп, қойнындағы бөтелкені алып қарағанда, ішіндегісі шынымен сірке суы болып шығады6. Иә, мейірімі шексіз Алла тағала құлы шын ниетімен тәубе еткендіктен, харам шарапты адал сірке суына қалай айналдырса, күнәға белшесінен батқан күнәһар құлдары күнәлары үшін шынымен өкініп, тәубеге келсе, Алла олардың күнә шарабын құлшылық сіркесіне айналдырары сөзсіз.

Иә, Ислам тарихында үлкен күнәні былай қойғанда, харамға көзі түсіп кеткені үшін аһ ұрып, сәждеге бас қойған, күнәсін жуып-шаю үшін мұқтаж жандарға қайыр-садақа беруге асыққан, күндіз-түні өзіне кешірім тілеп, жүрекке түскен қара дақты көз жасымен жуып-шайған қаншама тәубешіл жандар, соның ішінде қаншама тәубешіл жастар болды десеңші. Жүректі шайтанның улы оқтарынан қорғау әрі шалыс басып, күнәға батқан бойда бірден аһ ұрып, тәубе ету олардың өмірдегі ең басты ұстанымы еді десек артық айтқандық емес.

Адам баласы жаратылысынан қателесуге, күнә жасауға бейім. Қазақта осынау ақиқатты меңзейтін хадиспен мағыналас «сүрінбейтін тұяқ, жаңылмайтын жақ болмайды» деген аталы сөз бар. Біздің сенімімізде күнәдан пәктік тек періштелер мен пайғамбарларға ғана тән қасиет. Ендеше, мәселе періштедей күнә атаулыдан пәк болу емес, нәпсіге еріп немесе қателесіп күнә жасап қойған жағдайда бірден тәубе етіп, Алладан кешірім тілеуде жатыр. Ал тәубе сөз жүзінде ғана болмауы керек. Тәубенің қабыл болуының басты шарты – өкініш. Өйткені өкініш – жасалған күнәнің парқына жеткендікті білдіреді. Міне, сондықтан Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Өкініштің өзі тәубе», – деген7. Шынайы тәубенің бұдан басқа да маңызды шарттары бар, соның бірі – жасап қойған күнәні екінші мәрте қайталамауға бел буу болса, енді бірі – күнәнің артынан уақыт оздырмай бірден тәубеге келу. Сондай-ақ, егер жасалған күнә кісі ақысына қатысты болса, ақысы кеткен адамнан кешірім сұрап, көңілін алу да тәубенің маңызды шарттарының біріне жатады.

Құранда Жаратушыға серік қосудан өзге күнә атаулының кешірілетіндігіне уәде берілген. Алла берген уәдесінен әсте таймайды. Олай болса, Жаратушыға серік қосудан өзге қандай үлкен күнәға батсақ та, күнәларымыз қанша жерден көп болса да, Алланың «Ғафур»8, «Ғаффар»9, «Тәууәб»10 деген есімдеріне, бізге берген хақ уағдасы мен шексіз мейіріміне үміт арта отырып, біліп-білмей, жасырын-жария жасаған әрбір күнәнің артынан ұдайы тәубеге келіп отыруымыз керек. Сонда көктегі періштелердің дұғасына еніп, Хақ тағаланың сүйікті құлдарының қатарына қосыламыз.

3

Періштедей пәк жастар

مَا مِنْ شَابٍّ يَدَعُ لَذَّةَ الدُّنْيَا وَ لَهْوَهَا وَ يَسْتَقْبِلُ بِشَبَابِهِ طَاعَةَ اللَّهِ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ اثْنَيْنِ وَ سَبْعِينَ صِدِّيقًا ثُمَّ قَالَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى أَيُّهَا الشَّابُّ التَّارِكُ شَهْوَتَهُ لِي المُبْتَذِلُ شَبَابَهُ لِي أَنْتَ عِنْدِي كَبَعْضِ مَلَائِكَتِي

Дүниенің ләззаты мен сауық-сайранын тәрк етіп, жастық шағын бір Аллаға мойынсұнумен өткізген әрбір жасқа жетпіс екі сыддықтың11 сауабы беріледі. Содан кейін Алла тағала ол жасты мақтан тұтып, оған былай деп тіл қатады: – Әй, Мен үшін нәпсіқұмарлығын тыйған жас! Әй, бүкіл жастық шағын Маған арнаған жас! Сен Менің дәргейімде базбір періштелерім сияқтысың.

(Әзірет Омар (р.а.) жеткізген, Әбу Нуғайм, Хилятул-әулия, 4-139, 5-237. Али әл-Муттақи, Кәнзул-Уммал, 15-1201, 43106-43107-хадис)

Хадиске түсіндірме:

Бұл хадистегі тақуалықты ту еткен жастарға қарата айтқан Алла тағаланың мақтау сөзі дүниенің бар қызығына бергісіз мадақ. Он сегіз мың ғаламды жоқтан жаратқан құдіреті күшті Алладан мақтау естуден асқан бақыт бар ма?! Құранда Алланың разылығы мен мақтауына бөленген жандардың негізінен пайғамбарлар, сахабалар және оларға ізбе-із ерген ізгі жандар екенін көреміз. Сондай-ақ, бір құдси хадисте Алла тағала: «Құлым Мені іштей есіне алып, мадақтаса, Мен де оны дәл солай есіме аламын. Егер ол Мені көпшіліктің ортасында есіне алып, мадақтаса, Мен оны одан да қайырлы көпшіліктің12 алдында мақтан тұтамын», – деп, Өзін әсте есінен шығармай ұлықтап жүретін құлдарын дәргейіндегі періштелердің алдында мақтан тұтатындығын білдірген13.

Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) да бір хадисінде: «Алланың үйлерінің бірінде бас қосып, Құран оқыған әрі оны өзара талқылап оқып, түсінуге тырысқан қауым жан тыныштығы мен Алланың шексіз мейіріміне бөленеді және періштелер оларды айнала қоршап алады. Дәргейіндегілерге Алла оларды мақтайды», – деп, Хақ сөзін оқу үшін өзара бас қосқан жандардың да Алланың мақтауына бөленетіндігін айтқан14. Тақырыбымызға арқау болған жоғарыдағы хадистен де Алла үшін асау нәпсісін тізгіндеп, ғұмырының ең қызықты да жарқын шағын Хақ жолына арнаған әрбір жастың да Алланың мақтан тұтатын құлдарының қатарында болатынын аңғарамыз.

Сондай-ақ, осынау хадисте Хақ тағала жалған дүниенің арзан сауық-сайранынан баз кешіп, Раббысының разылығына бөленуді ғана мақсат тұтқан жасқа жетпіс екі «сыддықтың» сауабын беретіндігін айтады. «Сыддық» деген сөзді естігенде ойымызға ең әуелі Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жан досы, ерлер арасынан оған ең алғаш иман еткен, Айша анамыздың әкесі Әбу Бәкір Сыддық (р.а.) оралады. Оның адал, шыншыл, Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) әр сөзін растаушы деген мағыналарды білдіретін «Сыддық» атануы тегін емес. Ол шынымен де сондай болған. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) ол жайлы: «Исламға шақырғандарымның арасынан Әбу Бәкірден басқасының бәрі сәл де болса абдырап, тартыншақтық танытты. Алайда Ислам жайлы айтқанымда, Әбу Бәкір еш іркілген жоқ», – деп, оның өзіне деген адалдығын жоғары бағалаған15.

Иә, Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) соңынан ерген өзге сахабалары бір төбе болса, Әбу Бәкір (р.а.) өз алдына бір төбе еді. Өйткені дінімізде сыддықтық пайғамбарлықтан кейінгі ең жоғары дәреже болып есептеледі. Құранда Хақ тағала: «Кімде-кім Аллаға және расулына лайықты түрде мойынсұнса, міне, солар (пейіште) Алланың шексіз нығметіне бөленген пайғамбарлармен, (пайғамбарлардың ең жақын да, адал достары) сыддықтармен, шейіттермен және (сенімі, ниеті, ойы, сөзі һәм іс-әрекеттері түзу) ізгі жандармен бірге болады. Бұлар қандай керемет жолдастар десеңші!»16 – деп, сыддықтардың пайғамбарлардың ең жақын да адал достары екенін айтқан. Ендеше, біз, кейінгі буын мұсылмандар, пайғамбардың жан досы болу сынды осынау биік дәрежеге қол жеткізе алмасақ та, жас шағымызда қу дүниенің ләззаты мен сауық-сайранынан баз кешіп, Раббымызға тиісінше мойынсұнсақ, «сыддықтықтың» сауабын аламыз. Шынтуайтында, бұл – ерекше мейірімді Алланың бізге деген шексіз шарапатының бір нышаны.

Иә, қызыққа толы жастық шақта дүниенің ләззаты мен сауық-сайранынан баз кешу – кез келгеннің қолынан келмейтін іс. Бұл тек асау нәпсімен тынбай күресіп, оны жеңе білген жігерлі жастың ғана қолынан келеді. Алла жолындағы ең үлкен күрес нәпсімен күрес. Ал нәпсімен күрес – оны өзінің жаратылыс мақсатына сай жақсылап тәрбиелеу деген сөз. Өйткені лайықты тәрбие көрмей, жүгенсіз кеткен нәпсі адам баласын үнемі жамандыққа шақырумен болады. Құранда Жүсіп пайғамбардың тілімен осынау ақиқат былай баяндалады: «Шынында, нәпсі (адамға) әрдайым жамандықты бұйырады». Осынау ақиқатты жақсы білген ардақты Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) дұға-мінәжаттарында: «Уа, Раббым, мені қас-қағым сәтке болса да нәпсіге еріп кетуден сақтай көр!» – деп17, ұдайы жалбарынатын еді. Адамның табиғатын, қыр-сырын оны жоқтан жаратқан Алладан артық ешкім білмейді. Ендеше, асау нәпсіні тәрбиелеудің жолын іздеген әр адам, әсіресе, жас буын Жаратқанның қасиетті Құрандағы және пайғамбар сүннетіндегі нәпсі тәрбиесіне қатысты теңдессіз нұсқауларын басшылыққа алуы керек.

Ғалымдардың айтуынша, адам баласы – табиғатында екі қырлы бір сырлы ғажайып жаратылыс. Оның бір қыры періштеге ұқсаса, енді бір қыры шайтанға жақын келеді. Яғни, адам рух пен тәннен немесе ұждан мен нәпсіден тұрады. Егер адам баласы тәнін рухына, нәпсісін ар-ұжданына билетсе, періште дәрежесіне, тіпті, Хақ алдында одан да жоғары дәрежеге жете алады. Ал керісінше болған жағдайда, әзәзіл шайтан немесе қу құлқынын күйттеген хайуан деңгейіне, тіпті одан да төменге құлдилап кете барады. Осынау ақиқат Құранда былай баяндалады: «Шүбәсіз, Біз (күллі жаратылыс арасынан) адам баласын ең көркем бейнеде, ең керемет қалыпта жараттық. Содан кейін оны ең төменге құлдилатып, жаратылыс атаулының ең қоры қылдық. Алайда иман етіп, игілікті істер істеген жандардың жөні бөлек, олар үшін түгесілмейтін, қисапсыз сый-сияпат бар»18.

Ендеше, Хақ алдында періштедей пәк болу да, яки, шайтан мен хайуаннан төмен мақұлыққа айналу да пенденің өз қолында. «Атымды адам қойған соң, қайтіп надан болайын?!» дегендей, адам баласы, әсіресе, жастар қауымы бойындағы бар ерік-жігерін тойымсыз нәпсіні тәрбиелеуге жұмсап, сол арқылы «адам» деген ұлы атқа лайық болуға тырысып бағуы қажет.

Тақырыбымызға арқау болған жоғарыдағы хадисте бүкіл жастық шағын Хақ жолына арнаған жастың Алла алдында бейне бір періштедей ардақты болатындығы жайлы айтылады. Алла тағала бұл хадисте неліктен жас құлын ерекше атаған?! Өйткені қауқары қайтқан егде кісіге қарағанда шаһуаты мен күш-қуаты тасыған жастың нәпсіге ерік беру мүмкіндігі әлдеқайда көп. Оның үстіне бұл жалғанда адам баласын, әсіресе, жастарды тынбай азғырып, хақ жолдан тайдыратын қызылды-жасылды дүние, көрсеқызар тойымсыз нәпсі және қырық айлалы әзәзіл шайтан сынды қауіпті дұшпандар да жоқ емес. Сынаққа толы сындарлы өмірдің осындай сан қилы сынақтарына қарамастан асау нәпсіні ақыл мен ар-ұжданға билете білген, Жаратқан иесін танып, пенделік парызын бұлжытпай орындау арқылы өзі ғана түзеліп қоймай, өзгелердің де түзеліп, тура жолға түсуі үшін жан-тәнімен еңбек еткен әрбір жастың Алла алдында алар орны елден ерек болмақ. Себебі, Алла тағала жалындаған жастық шағын Өзінің ақ жолына арнаған әрбір жас құлын жамандық атаулыдан қашық етіп, періштедей ардақ тұтады. Мұның мысалын күллі үмбетке теңдессіз үлгі-өнеге бола білген саңлақ сахабалардан көре аламыз. Неге десеңіз, Алла елшісіне (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) алғаш иман етіп, қолдау көрсеткен сахабалардың дені жастар еді. Мысалға айтсақ, жас сахаба дегенде ойымызға ең алдымен Мұсғаб ибн Умәйр оралады. Мұсғаб Меккедегі ең бай әрі беделді отбасыдан шыққан, сымбаты мен ақылына ел сүйсінген жастардың бірі һәм бірегейі еді. Анасы оны үлдемен-бүлдеге орап, бар жылы-жұмсағын алдына тосып, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай, алақанына салып аялап өсірді. Мұсғаб Мекке көшелерімен жүріп өткенде, оған сырттай ғашық болған жас арулар кестелі орамалдарын бұлғап, назарын аударуға тырысатын. Алайда ол надандық жайлаған қоғамда туып өссе де, ешкімнің ар-намысын қорламайтын көркіне ақылы сай тәрбие көрген жан еді. Ол пайғамбарды жақыннан танып, ақиқат кәусарынан сусындағаннан кейін, жақындарының қарсылығына қарамастан, қызылды-жасылды дүниеден баз кешіп, жан-тәнімен хақ дінге бет бұрды. Содан бірер жылдан кейін Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) оны дін жаю үшін Мәдинаға жіберді. Мұсғаб Мәдинаға келгелі көп ұзамай-ақ онда Ислам жайлы естімеген бірде-бір шаңырақ қалмаған еді. Осылайша ол Алла берген зор қабілеті мен парасатының арқасында аз ғана уақыт ішінде Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) сенімін ақтай білді. Әрине, мұның бәрі оңайға соққан жоқ. Ол басына қатер төнген кездерде де Алланың діні үшін шыбын жанын шүберекке түйе білді. Бірде Мәдинадағы ең беделді тұлғалардың бірі Сағд ибн Мұғаз Меккелік жас сахабаның жаңа дін уағыздап жүргенін естіген бойда: «Мәдинада ешкімнің бүлік шығаруына жол бермеймін», – деп, қылышын асынған күйде ашуына мініп, Әсәд ибн Зурараның үйіне жетіп келеді. Тап сол кезде Мұсғаб бір топ адамға уағыз айтып отырады. Сағд ибн Мұғаз Мұсғабты көрген бойда ашуға булығып, оған доңайбат көрсете бастайды. Сонда Мұсғаб байсалды қалпынан айнымаған күйде өзіне арыстанша төнген Сағдқа: «Дат, бауырым, дат! Алдымен менің сөзіме құлақ ас! Егер ұнатсаң, қабыл аларсың, ұнатпасаң, қылша мойным талша, маған не істесең де өз еркің», – дейді. Мұндай байсалды жауап күтпеген Сағд ашуын ақылға жеңгізіп, Мұсғабқа құлақ асады. Ақыры, Мұсғабтың нұрлы жүзі, ақылға қонымды жылы сөзі мен қисынды дәлелдері оның жүрегін жібітіп, көңілін тыншытады. Сөйтіп, Сағд ибн Мұғаздың көптен сусап жүрген көкірегі иләһи ақиқатқа қанығып, мұсылмандардың қатарына қосылады. Жас шағында дін қабылдап, бар қажыр-қайратын дін жолынан аямаған жанның тағы бірі Меккедегі жасырын дағуат кезеңінде ат төбеліндей алғашқы мұсылмандардың Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) уағыз-насихатын тыңдап, көктен түскен иләһи уахидан сусындауына жағдай жасап, ерекше қонақжайлық танытқан Әрқам ибн Әби әл-Әрқам сол кездері небәрі он алты жаста, ал жұбайы өзінен бір жас кіші болған екен. Меккенің қаныпезер мүшріктері әр мұсылманың ізін аңдып, астынан ит жүгіртіп, үстінен құс ұшырған қилы заманда әл-Әрқам ибн Әби әл-Әрқам жан жарымен бірге шыбын жанын шүберекке түйіп, өздерінің аядай отауында ақиқатқа сусаған мұсылмандардың ертелі-кеш басын қосатын еді. Оның шаңырағында Меккедегі ең алғашқы мұсылмандар мен ел алдында беделі бар бірқатар тұлғалар Исламды қабылдады. Осылайша, оның Ислам тарихынан «Дарул-Әрқам» деген атпен орын алған нұрға шомған жас отауы көктен жаңа түскен иләһи уахи тәлім етілетін Исламдағы ең алғашқы мектеп-медресеге айналған.

Ендеше, біз, бүгінгі мұсылман үмбеті, әсіресе, жастар қауымы, бүкіл ғұмырын ақиқат жолына арнаған саңлақ сахабалардың ғибратты өмірінен сабақ алып, қолымыздан келгенше соларға ұқсап бағуымыз керек. Сонда ғана Құдайға құл, пайғамбарға лайықты үмбет болу бақытына кенеліп, сахабалар сынды екі дүниеде де Раббымыздың разылығы мен шексіз шарапатына бөленеміз.

4

Үлкенге құрмет

مَا أَكْرَمَ شَابٌّ شَيْخًا لِسِنِّهِ إِلَّا قَيَّضَ اللهُ لَهُ مَنْ يُكْرِمُهُ عِنْدَ سِنِّهِ

Алла тағала үлкеннің жасын сыйлап, құрмет көрсеткен жасқа қартайған шағында өзіне де дәл солай құрмет көрсетіп, қызмет ететін адам нәсіп етеді

(Әнәс ибн Мәлік (р.а.) жеткізген, Тирмизи, китәбу әл-Бирр 75)

Хадиске түсіндірме:

Пайғамбарымыз осы хадисті қуаттай түсетін басқа бір хадисінде: «Жастарымызға мейірімді болмаған әрі үлкендеріміздің қадірін біліп, құрмет тұтпаған бізден емес»19, – деген. Осы хадис арқылы мұсылман жастарын үлкенді сыйлауға шақырады. Ал үлкенді ізет тұтпаудың және жасы кішіні есіркемеудің мұсылмандыққа жат қылық екенін білдіреді. Әрине, сеніміміз бойынша, үлкенге құрметі, кішіге мейірімі жоқ адам діннен шығып кетпейді. Алайда ол мұндай жат қылықтан арылмайынша, бойында кәпірге тән жағымсыз қылық жүреді.

Әсілі, дінімізде үлкенді құрметтеу – Алланы ұлықтау болып табылады. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бір хадисінде: «Ақ шашты, ақ сақалды мұсылман қарияны құрмет тұту – Алланы ұлықтаудың бір түрі», – деген»20. Расында, дінімізде Алла тағаланы ұлықтау тек тілмен зікір ету немесе ертелі-кеш құлшылық етумен ғана емес, Алла разылығы үшін деп істелген әрбір игі іспен жүзеге асады. Ислам дінінің кереметтілігі, міне, осында жатыр.

Тақырыбымызға арқау болған жоғарыдағы хадис-те адам баласы жас шағында үлкенге қалай қараса, қартайғанында жастар да оған дәл солай қарайтын болады делінген. Шүбәсіз, Алла тағала жас кезінде үлкендердің алдында ізеттіліктен айнымаған құлын қартайғанда елге сыйлы етеді. Ал үлкенді үлкен, кішіні кіші деп білмеген жасты қартайғанда ел-жұртқа сүйкімсіз қылады. Майлы Қожа ақын осынау ақиқатты мына бір жыр жолдарымен шебер жеткізе білген:

Жақсы бір адам қартайса, көкірегі хат болар,

Жаман бір адам қартайса, бықсып бір жанған

от болар.

Жақсы қария белгісі жанып тұрған шоқ болар,

Жаман қария белгісі қайран боп қалған сал болар».

Иә, шынында, мұны өмірдің өзгермейтін заңдылығы десек те болады. Асыл дініміз өмірдің осынау заңдылықтарын ескере отырып, адамдар арасындағы жақсы қарым-қатынас пен бейбіт өмірдің ұйытқысы саналатын өзара сыйластық, сүйіспеншілік және бауырмашылдық сынды ізгілікке баулитын көптеген маңызды қағидаттарды алға тартқан. Соның бірі – «ел-жұрт өзіңе қалай қарасын десең, алдымен өзің оларға солай қара» деген маңызды ұстаным. Бұл қағида Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Кімде-кім өзінің тозақтан алыстатылып, жұмаққа кіргізілуін қаласа, Аллаға және ақырет күніне кәміл сенген күйде жан тапсырсын, сондай-ақ өзімен қалай қарым-қатынас жасалуын қаласа, өзі де өзге ел-жұртпен солай қарым-қатынас жасасын»21 деген хадисінен алынса керек. Демек, өзгеден сый-құрмет күту үшін алдымен сол сый-құрметті өзіміз көрсете білуіміз керек. Сондай-ақ өзімізге ұнамайтын қандай да бір жат қылықтың өзгелерге де ұнамайтындығын жадымыздан шығармауымыз қажет. Негізі, бұл жалпыға тән қағида болғанмен, жастарға да тікелей қатысы бар. Өйткені,

«Жалыны қайтар дененің,

Үнемі тұрмас осы шақ.

Талайғы кәрі дүниенің

Бір тетігін ұстап бақ», – деп Абай атамыз жырлағандай, кәріліктің дауасы жоқ, бүгінгі жас Алла ғұмыр берсе, ертең-ақ кәрілік жетіп, қартаяды. Міне, сонда ол өз кезінде үлкендерге қалай қараған болса, жастардан да соны көреді.

Халықтық дүниетанымымызда үлкенге құрмет дегенде ең алдымен ата-анаға құрмет меңзеледі. Ата-ананы құрметтеу – әр адамның парызы. Қасиетті Құранда Жаратушы ие бізге: «Бір Аллаға құлшылық етіңдер! Оған еш нәрсені серік етіп қоспаңдар. Ата-аналарыңа жақсылық жасаңдар»22, – десе, енді бір аятта: «Раббың бір Өзіне ғана құлшылық етуді, ата-анаға барынша жақсылық жасауды үкім етті. Егер олардың біреуі немесе екеуі бірдей қолыңда қартайса, (оларды ауырсынып немесе жақтырмаған сыңай танытып), тіпті: «Түһ» деп те айтушы болма, сондай-ақ, оларға зекіп ұрыспа! Керісінше, оларға жанға жағымды жылы сөз айт! Олардың алдында барынша мейірімді, мейлінше кішіпейіл әрі тілалғыш бол! Һәм олар үшін: «Уа, Раббым! Олар мені бала күнімде қалай мәпелеп өсірген болса, Сен де оларды дәл солай мейіріміңе бөлей көр!» – деп дұға ет»23, – деп бұйырады. Жаратқан иеміз осынау аяттар арқылы бізге ең алдымен бір Өзіне құлшылық етуді, содан кейін бірінші кезекте ата-анамызға жақсылық жасап, солардың тілеуін тілеуді, олардың көңіліне қаяу түсіретін әрекетке бармауды, тіпті, қабақ шытып, «түһ» деген сөздің өзін айтпауды бұйырады. Сонымен қатар, Құранның басқа да аяттарында адамның адамға жақсылық жасау мәселесі тілге тиек етілгенде, ең алдымен ата-ананы, әсересе, қартайған шағында барынша жақсылап бағу керек екендігі айтылады. Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Ата-анасы қолында қартайып, жұмаққа кіре алмаған кісінің жағдайы қандай өкінішті!»24 – деген. Ендеше, Раббымыздың пәрменіне құлақ асып, ата-анамызға және ата-әжелерімізге тиісінше сый-құрмет көрсетіп, оларға өмір бойы жақсылық жасап өту – біздің перзенттік парызымыз. Шынтуайтында, оларға қанша жерден жақсылық жасасақ та, олардың бізге төккен мейірімі мен көрсеткен қамқорлығының қарымын қайтара алмаймыз. Дегенмен үлкендеріміздің ықыласына бөлену біз үшін Раббымыздың разылығы мен шексіз шарапатына бөленудің бірден-бір жолы болып табылады. Ал оларды құрметтемеу – Аллаға асылық қылу болса, ренжіту – Алланың ашуына себеп.

Қазақта «Ата-ананың қадірін балалы болғанда білесің» немесе «Атаңа не істесең, алдыңа сол келеді» деген аталы сөз бар. Расында, салтымызда жастарға қарата айтылған мұндай тәрбиелік мәні зор өнегелі сөздер баршылық. Ата-бабаларымыз мұндай өнегелі сөздермен жастарға: «Ата-ананың қадірін көзінің тірісінде біліңдер, оларға қалай қарасаңдар ертең өз балаларыңнан да соны көресіңдер», – деп тәлім-тәрбие берген. Расында, мұның бәрі қасиетті Құран мен сүннеттен алынған тәлім.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, жас буынға қойылар ең басты талаптың бірі – үлкенге құрмет көрсету. Ендеше, өзін мұсылманмын деп санайтын жастар: «Егер араларыңда еңкейген қарттар болмағанда, (істеген күнәларыңның кесірінен) бастарыңа толассыз бәле жауар еді»25 деген хадисті көкейге түйіп, жадынан шығармағаны дұрыс.

5

Ең абзал жас

خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَ شَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ

Жастардың ең абзалы – (ақыл тоқтатып, нәпсісін тізгіндей білген) егде адамдарға ұқсағандары, сондай-ақ егде адамдардың ең жаманы – (ғапылдыққа салынып, нәпсіге азған) жастарға ұқсағандары.

(Әнәс ибн Мәлик және Уәсила ибн Әсқа (р.а.) жеткізген, Табарани, Мұғжамул-кәбир, 22-83. Әбу Яғлә, Муснәд, 13-389. Бәйхақи, Шуғабул-иман, 6-168)

Хадиске түсіндірме:

Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бұл хадисте жас та болса, үлкендерге ұқсап, сезімін ақылға жеңгізе білетін салиқалы жастарды дәріптеуде. Әсілі, адам баласын түрлі қателіктерге ұрындыратын нәпсі мен сезімге берілмей, әр нәрсені ақылмен бағамдау – көбіне-көп өмір мектебінен сабақ алған ересек адамдарға тән мінез. Ал жастар қауымына келсек, олар көбінесе жастықтың қызуымен алапат сезімге бой алдырып жатады. Міне, сондықтан Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) бұл хадисінде жастар мен егде кісілердің осынау бір-біріне кереғар табиғатын ескере отырып, ең абзал жастың егде кісілерге еліктейтін жас екенін аңғартса, ең сүйкімсіз қарттың жастарға еліктегіш жеңіл мінезді қарт екенін айтқан.

Мейлі ер, мейлі әйел затынан болсын ең абзал жас – бір аяғы төрде, бір аяғы көрде тұрған қарт секілді бұл дүниеден гөрі өлім мен ақыретті көбірек ойлап, о дүниенің азығын қамдаудың қамымен жүретін әрі нәпсіге азып, ғапылдыққа салынбайтын жас. Ол – нәпсісі асау шақта да азбай, өзінің бір Алланың басыбайлы құлы екенін жан-тәнімен түйсініп, сахабалардай өзін Хақ жолына арнаған жас. Иә, қандай да бір жастың егде кісілерге ұқсауы – оған өзінің бұл дүниеде сәл ғана аялдап, ақыретке бет алатын жолаушы екенін бір сәтке де есінен шығармауы, бұл өмірде дүниенің баянсыз екенін көп жасаған қариядай түйсініп, ғапылдыққа салынбай ғұмыр кешуі, әзәзіл шайтанның тұс-тұстан келіп, азғырғанына қарамастан, иманы кәміл кісіге лайық өлшеулі ғұмырын дінге, елге қызмет етіп өткізуге бел байлауы, сондай-ақ есер нәпсіге қарсы тұрып, үлкенді-кішілі күнәлар мен жамандық атаулыдан іргесін аулақ салуы демек.

Көзі харам нәрсеге түсіп кеткенде немесе жастық әуейілігінен аса алмаған жағдайда, бірден ес жиып, сәждеге бас қоятын, көкірегін кірлеткен күнәларын садақа һәм көз жасымен жуып-шаятын жастар... Қас қағым сәтке болса да ғапылдыққа салынып, күнәға батқаны үшін аһ ұрып: «Құрыдым, Раббымның мұншама нығметіне бөлене тұра тәубамнан жаңылып, асылық қылғаным қалай?!» – деп, жаны шырқырап, шын күйзелетін, алайда Раббысының шексіз рақымынан үміт үзбей, тәубаға келіп, Аллаға шынайы құл болудың ерен үлгісін көрсететін жастар... Міне, жоғарыдағы хадис осындай жастарды тілге тиек етуде.

Ал ең абзал қартқа келсек, ол – Алланың ақ жолынан ажырамаған, жастарға еліктеп, қу дүниенің қызығына елірмей, ақыретті ойлап, о дүниеге қамданған жан. Өмір мектебінен алған сабағын ортаға салып, өскелең ұрпаққа өнеге шашып, елдің тыныштығы мен береке-бірлігінің ұйытқысы бола білген қария. Сондай-ақ, «заманым өтті, қажыдым, қалжырадым», – демей, қажет болса, бір Алланың разылығы үшін дінге, отанға, күллі адамзатқа қызмет ету жолында жастармен бірге атқа қонып, үлгі көрсететін қажырлы да үлгілі жан. Сахабалардың арасында мұндай өнегелі қарттар көп еді. Солардың бірі Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) Мәдинаға қоныс аударғанда алғаш тұрақтаған киелі шаңырақтың иесі әзірет Әбу Әюб әл-Ансари. Ол әбден қартайып, тіпті, ат үстінде өз бетімен отыра алмайтын жағдайға жетсе де, мұсылман әскері хақ дінді жаю мақсатында жорыққа аттанарда балаларының жалынып-жалбарынғанына қарамастан өзін атының еріне таңғызып, алыс жорыққа аттанған. Өйткені соңғы арманы хадистерде хабар берілген Константинопольге26 жетіп, Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) мадақтаған, өзгенің байлығы мен жерін емес, жүрегі мен көңілін жаулайтын ізгі әскер қатарында жүріп, дүниеден озу болатын. Осылайша, ол бар ғұмырын Хақ жолына арнаған, тіпті, кәрілік жеңіп, қаусаған шағында да адамзат игілігі үшін аянбай еңбек еткен қажырлы жан еді. Иә, алдында Аллаға лайықты құл болудың ерен үлгісін паш ететін, көкірегі даналыққа толы, қажырлы да, өнегелі қарттары бар өскелең ұрпақ қандай бақытты десеңші!

Аталмыш хадистен ұғарымыз, ең сүйкімсіз қарт – жастарға өнеге көрсетудің орнына көрсеқызар, лапылдақ нәпсіге еріп, ғапылдықтан көз ашпаған бейбақ. Ал ең абзал жас – жастықтың қызуына қарамастан ғапылдыққа бой алдырмай, бейне бір Құдайына қараған қарт секілді ақыретін ойлап, о дүниеге қамданған жан. Исламның алтын дәуірі саналатын пайғамбар мен әділ халифалар заманында бұл мәселеде күллі үмбетке өшпес өнеге шашқан ізгі жастар көп болған.

Бірде қара қылды қақ жарған әділ халифа әзірет Омар (р.а.) мешітке барар жолда өзімен қатарласа асығып-аптығып келе жатқан бір жас баланы көріп, таңырқап: «Әй, балақай, мұншама асығып қайда барасың?» – деп сұрайды. Әлгі бала: «Намазға асығып барамын», – деп жауап қатады. Омар оған: «Сен әлі ойын баласы емессің бе, саған намаз әлі парыз емес қой?» – дегенде, әлгі бала әзірет Омарға: «Уа, мүміндердің әміршісі! Кеше біздің көшеде тұратын менен де кішкентай бала қайтыс болды. Бұл мені де ойландырды», – деп, үлкендердің өзіне ой салатын жауап қатқан екен.

6

Жастарға қарата айтылған насихат

أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ وَ نَحْنُ شَبَبَةٌ مُتَقَارِبُونَ، فَأَقَمْنَا عِنْْدَهُ عِشْرِينَ لَيْلَةً، وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ رَحِيمًا رَفِيقًا، فَظَنَّ أَنَّا قَدْ اِشْتَقْنَا أَهْلَنَا، فَسَأَلَنَا عَمَّنْ تَرَكْنَا مِنْ أَهْلِنَا فَأَخْبَرْنَاهُ، فَقَالَ: اِرْجِعُوا إِلَى أَهْلِيكُمْ فَأَقِيمُوا فِيهِمْ وَ عَلِّمُوهُمْ وَ مُرُوهُمْ وَ صَلُّوا صَلَاةَ كَذَا فِي حِينِ كَذَا وَ صَلُّوا كَذَا فِي حِينِ كَذَا، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ وَ لِيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ

Бірде біз бір топ жас жігіттер болып Алла елшісіне (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) барып, жиырма күндей қасында болдық. Ол сондай мейірімді, мейірбан жан еді. Бірде біздің үй ішімізді сағынғанымызды аңдап, елде қалған жақындарымыз жайлы сұрады. Оған үй-ішіміз жайлы айтып бергенімізде, бізге былай деп ақыл-кеңес берді: «Ендеше, үйлеріңе қайтыңдар, бұдан былай қастарында болып, оларға көрген-білгендеріңді үйретіңдер, әрі жақсылықты бұйырыңдар. Мына намазды мына уақытта оқыңдар, ал мына уақытта мына намазды оқыңдар. Намаздың уақыты кіргенде, араларыңнан біреуің азан шақырсын және араларыңдағы жасы үлкен кісі имам болсын.

(Әбу Сулейман Мәлик ибн Хуәйрис (р.а.) жеткізген, Бұхари, азан 17-18-49-140, Жиһад 42, Әдәп 27, Ахад 1. Мүслим, Мәсәжид 292)

Хадиске түсіндірме:

Бұл хадисте ақиқат пен ілім жолында жақындарынан уақытша қол үзіп, Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) құзырына бас сұққан бір топ жас сахабалар және олардың көрген өнегесі мен алған ақыл-кеңестері жайлы баяндалады.

Хадисте баяндалғандай, кезінде Исламды жаңа қабылдаған немесе дінін үйренгісі келген жас сахабалар Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) жанына барып, сол жерде біршама уақыт болып, уағыз-насихат тыңдап, иләһи ілімнен сусындап, тәлім-тәрбие алып қайтатын. Олардың арасында араб түбегінің шалғай аймақтарынан әдейі ат терлетіп келетіндер де көп болатын. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) дүниеден озғанға дейін жалғасын тапқан осынау игі дәстүрдің арқасында ақиқат пен ілімге сусаған талай жандар Исламның негізгі қайнар көзі қасиетті Құран мен пайғамбар сүннетінің кәусар бұлағынан сусындады. Олар осынау бұлақтан өздері ғана сусындап қойған жоқ, алған тәлімі мен көрген-білгендерін жақындарына, өзге ел-жұртқа да жеткізіп, өздеріндей ақиқатқа сусаған жандардың көкірегіне сәуле құйды. Алланың қалауымен осынау ақиқат жаршыларының арқасында хақ дін Ислам аз ғана уақыт ішінде араб түбегіне тегіс жайылып, тіпті іргелес елдерге дейін жетті. Расында, бұл істе жас сахабалардың еңбегі зор еді. Өйткені адамзат тарихына елеулі өзгеріс әкелген осынау ғаламат құбылыстың бас кейіпкерлері болған ардақты сахабалардың дені жастар еді. Олар жалындаған жас болса да, нәпсі мен қу дүниеге бой алдырмай, иләһи ілімнен сусындап, өздері татқан бал-шәрбатты өзгелерге де татқызуға бар күш-жігерін салды. Осынау ұлы мақсатқа жету үшін олар ел-жұртынан, тіпті бала-шағаларынан уақытша қол үзіп, сағыныштан сарғаюға да көнді. Міне, осылайша олар хақ жолға, ілім жолына түскендіктен, Алла тағала олардың алдынан жұмаққа барар жол ашты. Ақырында, олар Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өздеріне артқан үкілі үмітін ақтап, Алланың разылығы мен шексіз шарапатына бөленді. Құранда олар жайлы: «Алла оларға разы болды, олар да Аллаға дән риза»27, – делінген.

Хадисте пайғамбардан тәлім алу үшін алыстан әдейі ат терлетіп келген бір топ жас сахаба бәрінен бұрын Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) көркем мінезі мен теңдессіз ахлағынан зор әсер алғанын айтады. Ардақты Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) ұлы ұстаз болуының сыры да осында жатса керек. Ол сахабаларға қасиетті Құранды сөзбен ғана емес, ісімен де жеткізе білген өнегелі жан еді. Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) мінез-құлқы жайлы сұрағандарға Айша анамыздың: «Сендер Құран оқымайсыңдар ма? Оның мінез-құлқы Құран еді»28, – деп жауап қатуы да осы сөзіміздің айғағы. Сондықтан талай жандар Алла елшісін (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) көріп, таныған бойда еш ойланбастан иманға келген. Өйткені олар оның тұла бойынан Құранның тірі мысалына куә болған еді. Міне, сондықтан ғалымдар «Мұхаммедтің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) пайғамбар екенін айғақтайтын ең үлкен мұғжиза – Құран болса, одан кейінгі үлкен мұғжиза – оның өз тұлғасы», – деген. Алла тағала Құранда Өзінің аса рақымды, ерекше мейірімді екенін білдірген. Ендеше, Оның елшісінің ең айқын ерекшелігі, ең басты қасиеті де мейірімділік болуы керек. Құранда осынау ақиқат былай баяндалған: «Сендерге өз араларыңнан хақ пайғамбар келді. (Сендерге жанашырлығы соншалық – азапқа немесе қиын жағдайға душар болғандарың былай тұрсын) тіпті болмашы бір қиындыққа ұшырағандарыңның өзі оған ауыр тиіп, жанына қатты батады. Ол сендерге ынтық әрі ынтызар (болғандықтан сендер үшін ұдайы уайым жеп, қатты қобалжиды). Ол мүміндерге сондай жанашыр, өте мейірімді»29. Міне, сондықтан үмбеті дегенде ет бауыры елжіреген ардақты Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) қасында біраз уақыт аялдап, тәлім алған жастардың алыстағы жақындарын сағынғанын аңғарып, оларға «ал енді, үй іштеріңе қайтыңдар, бұдан былай жақындарыңның қасында болып, оларға көрген-білгендеріңді үйретіңдер әрі жақсылықты бұйырыңдар» деп ақыл-кеңесін айтып, ақ батасын береді. Сондай-ақ оларға құлшылықтың жөн-жобасын үйретіп, әсіресе, намазды уақытылы әрі жамағатпен оқудың маңызды екенін айтады, әрі: «Жамағатпен намаз оқығанда, имамдыққа араларыңдағы жасы үлкен кісі шықсын», – деп, үлкенді ізет тұту керек екенін аңғартады.

Иә, білген адамға Алла елшісінің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) алдында тәлім алу – екінің біріне бұйырмайтын зор бақыт. Саңлақ сахабалардың күллі үмбеттің ардақтысы болуының басты сыры осы болса керек. Дегенмен бүгінгі үмбетке Пайғамбарымыздың (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) көзін көріп, алдында тәлім алу бақыты бұйырмаса да, үмбетіне қалдырған баға жетпес асыл мұрасының қадір-қасиетін білу, ақиқатқа сусаған жандарға оның кәусар бұлағына барар тура жолды көрсетіп, сол арқылы оның шапағатына бөлену мүмкіндігі туып тұр. Иә, Хақ тағаланың сүйікті елшісі арқылы жіберген қасиетті жолдауына құлақ асып, үкімдерімен амал ету һәм ондағы ақиқаттарды төрткүл дүниеге жар салу, әсіресе, іс жүзінде дәріптеу бүгінгі ұрпақтың еншісінде. Міне, алғашқы буын сахабалардай болмасақ та, соларға ұқсап бағудың бірден-бір жолы осы екені даусыз!

Бұл хадистен алынатын тағы бір сабақ – сахабалардай Хақ тағаланың разылығына бөленеміз деп, дін үшін, ел үшін қызмет етіп жүргенде мойнымызда жақындарымыздың да ақысы бар екенін естен шығармау. Яғни, қолдан келгенше, ата-анаға қарайласу, бала-шағаның мұң-мұқтажы мен тәлім-тәрбиесіне көңіл бөлу, ағайын-туыс, жора-жолдаспен жақсы қарым-қатынаста болу, аталмыш жандарға тура жолды көрсету – әр мұсылманның міндеті. Өйткені Құранда Пайғамбарымызға (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Алдымен ет жақын туыстарыңды ескерт»30, – деп бұйырылса, хадисте: «Жұмсаған пұлыңың сауап тұрғысынан ең үлкені – отбасыңның нәпақасына жұмсағаның»31, – делінсе, енді бір хадисте: «Барлығың бейне бір бақташысыңдар, сондықтан бәрің қарамағыңдағы жандар үшін жауаптысыңдар»32, – делінген.

Ендеше, дінге, елге қызмет етумен қатар жақындарымыздың да ақысын ұмытпай, екеуінің арасында тепе-теңдік сақтай білсек, нұр үстіне нұр болмақ!