Түннің маңыздылығы

Кейбіреулер түнді бір қараңғылық, тіршіліктің тоқтауы, тірі денелердің өлімі деп ойлайды. Енді біреулер үшін түн – аспан кереметтерін, Алланың құдіретін тамашалаттыратын Жаратушының көркем (жамил) сипатының көрінісі. Бірде Амр ибн Абса Пайғамбарға келіп: «Бір уақыттан екінші бір уақыттың Аллаға жақындық тұрғысынан айырмашылығы, абзалдығы бар ма?» – деп сұрағанда, Пайғамбар: «Иә, бар. Түннің ортасында пенде Аллаға өте жақын болады», – деп, түнгі уақыттың маңыздылығын білдірген.

«Түн» сөзі Құранда 114 мәрте қайталанған. Бұл сөздің мұнша қайталануы да түннің маңыздылығын арттыра түспек. Олай болуы орынды, себебі Алланың қасиетті сөзі болған Құран кәрімаспан әлеміне түнде түскен. Құранда: «Анық Кітапқа ант болсын, біз бұны берекелі бір түнде түсірдік» («Духан», 2-3). Сонымен қатар періштелердің, оның ішінде Жәбірейіл періште түнде жер бетіне түседі. Бұл жайлы «Қадр» сүресінде 4-аятта: «Періштелер және Рух (Жәбірейіл) ол кеште Раббыларының рұқсаты бойынша барлық іс үшін түседі» деп қадір түнінде түскендігі айтылған. Сондай-ақ Алла елшісі жаннат пен тозақты көріп, аспан әлемін аралап Алланың құзырына түнде көтерілген. Бұл сира кітаптарында «исра және миғраж» деген атпен ұзағынан түсіндіріледі. Сонымен қатар Құранда аталып өткен көптеген қауымға Алланың азабы түнде келген. Бұл жайлы «Ағраф» (4-аят), «Һуд» (81-аят), «Хижр» (15-аят), «Әнбие» (42-аят), «Қамар» (38-аят) секілді сүрелерде баяндалады.

Алланың мейірімі, рахметі түсіп, дұғы-тілектер қабыл болып, күнәлар кешірілетің уақыт ол – түн. Алла елшісі бір хадисінде былай дейді: «Әрбір түннің үште бірінде Раббымыз (рахметімен, мейірімімен), жер аспанына түсіп былай дейді: «Кім маған дұға етеді мен оның дұғасын қабыл етейін! Кім менен не сұрайды мен соны оған нәсіп етейін! Кім менен күнәсіне кешірім тілейді мен оны кешірейін! осылайша таң шапағы атқанға дейін жалғасады»1. Шах Уалиуллаһ жоғарыдағы хадисті былайша түсіндіреді: «Бұл жерде Алланың дүние аспанына түсуі астарлы мағынада айтылған. Түнгі уақытта адамның көңіл тыныштығын бұзатын дүние тіршілігі тоқтап, жүрек риядан, дүниеге қызықтыратын нәрселерден таз болады. Адамның руханияты Алланың рахметін, мейірімін алатындай күйде болады. Сондықтан Пайғамбар: «Алланың пендеге ең жақын уақыты түннің үштен бір бөлігі», – деген2. Пенде дұға-тілегін Аллаға жақын сәтінде тілесе, құлшылық етсе оның қабыл болу мүмкіншілігі де арта түспек. Сондықтан тарихта қаншама тақуа құлдар түнгі уақытын намаз оқумен өткізген. Олай болса дүниеден көңіл таза болған түнгі сәт Алла үшін құнды, пенде үшін қажетін сұрайтын зор мүмкіншілік.

Түнгі намаз – «Таһажжуд»

Құран кәрімде түнгі құлшылық «таһажжуд» деген атаумен келген. «Таһажжуд» – араб тіліндегі «һәжәдә» деген сөздің түбірінен шығады. Мұның сөздікте екі түрлі мағынасы бар. Біріншісі, «түнде сергек болу», екіншісі «түнде тұрып намаз оқу».

Түнде тәтті ұйқыны қиып намаз оқу – соқыр түннің қараңғылығын нұрландырып, жарыққа бөлейді. Мұны ақиқаттың балын татып, дүние сырын терең ұққандар ғана сезіне алады. Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) түнгі намазын үздіксіз оқу арқылы бізге өміріміздің күндізін де, түнін де құлшылықсыз өткізбеуді сабақ қылғандай.

Зәбур кітабы түскенде Дәуіт (аләйһис-сәлам) пайғамбардың анасы: «Балам! Түнде көп ұйықтама. Өйткені түнгі ұйқы ақыретте адамды кедей қылады»3 – деп өсиет айтқан екен. Анасының өсиетін толық орындаған Дауд, түнгі құлшылығын еш уақытта қалдырмаған. Бұл жайында Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм): «Алланың құзырында ең ұнамды намаз Дәуіттің намазы. Ол түннің бір уағына дейін ұйықтап, сәл тыныққан соң тұрып құлшылық етіп, қайта демалатын»4 – деп, Дәуіт пайғамбардың құлшылығын үлгі етеді.

Бірде Дәуіт (аләйһис-сәлам) Алла тағаладан: «Пейішіңе кім кіреді және кімнің намазын қабыл етесің?» – деп сұрайды. Сонда Алла тағала: «Менің ұлылығыма кішіпейілділік танытқан, күні-түні Мені есіне алып, разылығымды алу үшін нәпсі құмарлығынан тыйылған, аштарды тойдырып, жарлылармен дос болған, қиыншылыққа душар болғандарға шын жанашырлық таныта білген адамдар менің пейішіме кіреді, намаздары қабыл болады. Осындай құлдарымның нұрлары көктегі күндей жарқырайды. Бұлардың дұғаларын қабыл қылып, қалауларын беремін. Ашушаңдықтарын мейірімділікке, ғапылдықтарын зікірге, қараңғылықтарын нұрға айналдырамын. Мұндай жандардың пейіштегі орындары «фирдаус бағы» болады. Олардың су аққан арықтары ешқашан суалмайды, жемістері солмайды»5, – деген.

Алла елшісі (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) түнгі намаз жайлы: «Парыз намаздардан кейінгі ең абзалы – түнгі намаз»6, – деген. Тағы бір хадисінде «Түнгі намазды оқыңдар, ол сендерден бұрынғы ізгі, салихалы құлдардың әдеті. Шындығында, түнгі намаз Аллаға жақындатады, күнәлардан арылтады, ауру-сырқаттардың шипасын беріп, жамандықтан алшақтатады»7, – деген.

Екі жаһанның сардары Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) «Түнде тұрып намазын оқып, әйелін намазға оятқан, ал егер әйелі оянбаса, су сеуіп оятуға тырысқан ер кісіге Алланың мейірімі болады»8 десе, «Түнде тұрып намазын оқып, күйеуін намаз оқу үшін оятып, намазын оқытқан, ал егер оянбаса, су сеуіп оятуға тырысқан әйелге Алланың мейірімі болады» – деп, түнгі намаздың абзалдығын айтқан. Тіпті осындай қайырлы істерді жасау барысында жарысу керектігі туралы мына бір хадисті ойға түйіп алсақ: «Кімде- кім түнгі намазға тұрып, жарын оятып, бірге намаз оқыса, Алла тағала ол екеуін Құран кәрімдегі «закирина уа закират» (үнемі Алланы зікір етуші ерлер мен әйелдердің) қатарына жазады» делінген9.

Алла тағала Құран кәрімде таһажжуд намазын оқитындарды «Олардың жамбастары төсектерінен ажырап (түнде ұйқыдан тұрып) Раббыларына жалбарынады»10 – деп сипаттаған. Себебі жылы төсекті тастап, ұйқысын қиып Алла үшін намаз оқу, тақуа жандардың сипаты.

Имам Ғазали түнгі дұға тілек пен намаздың маңыздылығы жайында былай деген: «Түнде барлығы тәтті ұйқыға батқан сәтте арштан бір дыбыс естіледі. Бұл дауыстың иесі: «Мұқият! Мұқият! Құлшылыққа көңіл бөлгендер, тұрып Алла үшін намаз оқысын! Аллаға шын берілген құлдар ұйқыларынан тұрып намаздарын оқиды» – деп ескертеді. Дәл осы дауыс түннің бір уағында: «Мұқият! Мұқият! Алладан қорқып, таң шапағы ағарғанға дейін намаз оқыңдар» – деп екінші мәрте ескертеді. Бірнеше уақыт өткен соң тағы да: «Алладан күнәларына кешірім сұрайтындар ұйқыларынан тұрып, намаз оқып, кешірім сұрасын!» – дейді. Шын мәнінде, күнәларының кешірілуін қалағандар түнделетіп тұрып намаздарын оқып, Аллаға тәубе қылып, кешірім сұрайды. Дәл осы дыбыс күн шыққаннан кейін: «Мұқият! Мұқият! Намаздарын оқымаған ғапылдар тұрсын» – дейді. Сол сәтте намаздарын оқымаған ғапылдар ақыретте қабірден тұрған өлілер секілді төсектерінен тұрады (намазының қазасын оқып тәубеге келеді немесе қаза намазын оқымай қиналып, жұмыстарына кетеді)».

Сондықтан Лұқман Хакім ұлына айтқан өсиетінде: «Балам, таңертең қораздар шақырған сәтте ұйықтама. Тұрып, дәретіңді алып, намазыңды оқы» – деген екен.

Имам Ғазали құптан намазының дәретімен таңғы намазды оқыған көптеген адамдар болғанын, тіпті табиғиндерден 40 адамның түнгі намаздарын тастамай оқығанын сөз етеді. Мысалы: Таус Йемени мен Уаһб ибн Мунаббиһ 40 жыл, Сайд әл-Мусайяб 50 жыл, Имам Ағзам 40 жыл, Абдулла ибн Зәйд 40 жыл, Хушәйм ибн Башир 20 жыл, Ибн Сахнун 14 жыл бойы құптан намазына алған дәретімен таң намазын оқыған11.

Әзірет Омардың баласы Абдулла (р.а.) жастық шағында көрген түсін былай түсіндіреді: «Мен де өзгелер секілді Пайғамбарымызға көрген түсімді айтып, жорытқым келетін. Бірақ, өкініштісі оған айтатындай түс көрмейтінмін. Бойдақ болғандықтан кей күндері мешітте түнеп жүрдім. Бір түні есте қаларлықтай қорқынышты түс көрдім. Екі қолымнан ұстаған екі періште жетектеп шөлге алып келді. Әлгі жерде қазылған бір терең құдық көрдім. Құдық ішінде алаулап от жанып жатыр екен. Айналасында келушілерді күтетін тастармен қаланған екі орын бар. Сол жерге Құрайыш тайпасынан біреулер келіп сол отты күтіп тұрғандай болып көрінді. Мен жалыны лапылдаған, қызыл тілді оттан қатты қорқып: «Уа, Раббым! Тозақтың отынан сақтай гөр!» – деп жалбарына бастадым. Қатты қорыққаным соншалық, бұл дұғамды үш мәрте қайталадым.

Сонда бір періште келіп: «Қорықпа, қорықпа!» – деп қайталады. Періштенің бұл сөзі мені біраз тыныштандырды. Сол сәтте оянып кеттім де, көрген түсім туралы көп ойландым. Хафса әпкеме көрген түсімді айтқан едім, ол түсімді қаз-қалпында Алла елшісіне жеткізіпті. Көңіл қоя отырып тыңдаған Пайғамбарымыз (с.а.с): «Абдулла – жақсы жігіт. Шіркін, түнде тұрып біраз намаз оқыса ғой»12 – депті.

Бұл хадисті жеткізген кітаптарда: «Осы оқиғадан кейін Абдулла түнде тұрып намаз оқуды күнделікті әдетке айналдырды. Түнде аз ұйықтап, көп намазға берілетін болды»13 – делінген.

Шайбан ибн Жиср әкесінен естіген мына жағдайды әнгімелейді:

Алланың атымен ант етемін, Хумай әт-Тауил екеуміз Сәбит әл-Бунаниді қабіріне қойдық. Қабірді көмуге ыңғайланған сәтте аңдаусызда оның үстіне бір кірпіш түсіп кетті. Қабірге қарап едім, Сәбитті намаз оқып жатқан бейнеде көрдім. Сонда жанымдағы досым маған «айқайлама» деп ишарат білдірді. Осы оқиғадан кейін Сәбиттің қызына барып, әкесінің тірі кезінде қандай амалмен шұғылданатынын сұрадық. «Оны неге сұрадыңыздар?» – деп еді, біз болған жайтты қызына баяндадық. Қызы: «Әкем елу жыл бойы түнгі (таһажжуд) намазын тастамаған және екі қолын жайып: «Алла тағалам, егер қабірде біреулерге намаз оқуды нәсіп ететін болсаң, оны маған нәсіп ете гөр!» – деп жалбарынатын. Оған түнгі құлшылықтан басқа ешбір амал жанына жақын емес еді» – деп әкесін еске алады14.

Ибн Хармала жеткізген өсиетнамада былай делінген: Сайд ибн Мусаййабтың күндізгі құлшылығын біз білетінбіз. Бірде оның түнгі құлшылығы жайлы сұрадық. Ол әр түні «Сад» сүресін оқитынын айтты. Себебін сұрағанымызда: «Ансарлықтардың біреуі бір ағаштың түбінде намаз оқығанда «Сад» сүресін оқиды екен. Сәжде жасағанда ол ағаш та сәжде жасағанын көреді. Сонда ол ағаш: «Алла тағалам! Бұл сәждем арқылы менің ауыртпалығымды жеңілдете гөр! Саған деген шүкіршілігімді арттыр! Дәуіттің (аләйһис-сәлам) сәждесін қабылдағаның секілді менің де сәждемді қабыл қыла көр!» – деп дұға қылған екен» – делінген15.

Таһажжуд намазының уақыты

Парыз намаздардан кейінгі ең абзал намаз ол – таһажжуд намазы. Ал таһажжуд намазын өтеу үшін түн ортасында немесе түннің соңғы үшінші бөлігінде тұрған жақсы. Егер түнді екіге бөлсек, оның екінші бөлігі намаз үшін ең абзал уақыт. Ал түн үзақ мезгілдерде түнді үшке бөлер болсақ онда намаз үшін түннің үшінші бөлігі ең абзал уақыт. Сондықтан қандай болмасын түннің соңғы бөлігі таһажжуд намазы үшін ең тиімді әрі абзал уақыт деп есептеледі. Айша анамыз Пайғамбарымыздың түнгі намазы жайлы әнгімелегенде Пайғамбар түннің алғашқы бөлігінде тынығып, соңғы бөлігінде намаз оқығандығын айтады16.

Пайғамбардың іс жүзінде орындаған амалдары мен Алланың жер бетіне түсуі жайлы айтылған хадистердің мәнін түсінген сахабалар да түннің соңғы бөлігінде құлшылық жасайтын болған. Амр ибн Ас бір риуаятында: «Пенденің Аллаға ең жақын сәті түннің соңғы уақытындағы намазы және сәждеде тұрған сәті. Осы уақыттарда Алланы еске алушылардан бола алсаң жақсы!» дегені бар.

Абдулла ибн Амр ибн Ас риуаятында Дауд пайғамбардың түнгі құлшылығын былайша баяндайды: Алла үшін ең сүйікті намаз Дауд пайғамбардың намазы. Алла үшін ең ұнамды ораза Даудтың оразасы. Ол түннің ортасында ұйықтайды, үште бірінде намазға тұрады, алтыда бірінде қайта ұйқтайды. Бір күн ораза тұтып, бір күн тұтпайтын17. Бұл жерде айтылып отырған Даудтың түнгі намазы мен таң намазының арасында қысқа бір уақыт болса да мызғып алғандығы айтылды. Мұхаммед пайғамбар (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) де сәресі уақытынан кейін таңғы намазға дейін қысқа бір уақыт тынығып алғандығы айтылады. Айша анамыздан риуаят етілген хадисте, Пайғамбардың бұл халі дәретті бұзбаған. Себебі пайғамбардың көздері ұйқыда болса да, жүрегі ояу болған. Алайда бұл тек Пайғамбарға тән қасиет екендігін ескеруіміз қажет18. Қысқа уақыт болса да мұндай тынығып алудың пайдасы мол. Себебі Ислам дінінде құлшылықты ояу әрі тәннің тыныққан күйінде жасағаны абзал. Сонымен қатар осы тынығу арқылы намазда мәкруһ саналған есінеу және бет әлпеті, жүзі шаршаңқы болу орын алмайды. Сондықтан таһажжуд намазы үшін түннің екінші немесе үшінші бөлігінде тәннің тынығып, ұйқы біршама қанғаннан кейін оянып оқығанның пайдасы мол.

Түннің белгілі бір бөлігін құлшылықпен өткізуді әдет еткен тақуаларды тақуалық деңгейлеріне сай арнайы атаулармен атағандар да болған. Суфиян Саури былай дейді: түннің алғашқы бөлігінде Арштың астынан: «Құлшылық етушілер (Абидин) құлшылық етсін» деп шақырады. Құлшылық құмартқандар тұрып, Алланың тағдырына жазғанындай құлшылық етеді. Түн ортасы болғанда: «Бойсұнғыштар (Қанитиндер) құлшылық етсін!» – деп шақырады. Олар ұйқыдан тұрып, сәресі уақытына дейін құлшылық етеді. Сәре уақыты болғанда: «Кешірім тілеушілер (мустағфириндер) тұрсын! дейді. Олар тұрып таң намазының уақыты кіргенше тәубе етіп Алладан кешірім тілейді. Таң намазы кіргенде: «Ғапылдар тұрсын!» деп айтылады. Олар, өлілердің қабірлерінен тұрғандары секілді алба жұлба болып ұйқыдан тұрады»19.

Қуту-л қулуб еңбегінде, түннің алғашқы бөлігінде ұйқыдан тұрғандарға мутаһажжидун (таһажжудке тұрғандар), орталарында тұрғандарға (Қанитун) Алланың бұйрығын қалтқысыз орындаушылар, түннің соңғы бөлігінде тұрғандарға (мусаллун) намаз оқушылар, таңғы шапақ атқанда тұрғандарға ғапылдар (түнін ғапылдықпен өткізгендер) деген атау берген20.Ал таң намазына тұра алмай, күн шыққаннан кейін ұйқысынан оянғандарға сопы ғалымдар ешқандай атау қоймаған тіпті олардың өмірде бар екендігін ескермеген де. Себебі шынайы мүмін үшін өмір сүрудің мәні өзін жаратқан Аллаға құлшылық ету.

Таһажжуд намазына тұру үшін құптан намазын түннің соңғы бөлігіне қалдыру, ұнамсыз іс болып саналады. Ханафи ғалымдары бұлай жасауды мәкруһ санаған. Ал үтір намазын кешіктіруге болады және бұл мұстахап. Осылайша түннің бір уақытында үтір намазын оқу үшін тұрғанда таһажжуд намазын да орындап, түнгі уақытын құлшылықпен өткізген болады.

Таһажжуд намазының үкімі

Таһажжуд намазы парыз намаздар жайлы айтылған аяттардан кейін дереу келген және кейде жеке бұйрық райында да сөз етіледі. Алла тағала «Исра» сүресінің 78–79-аятында: «Түс қиғаннан, түннің қараңғылығына дейін намаз оқы. (Бесін, екінті, ақшам және жашыйық намаздары.) Әрі таң намазын оқы. Күдіксіз таңнамазына періштелер де қатысады. Түнде оянып (Құранмен) өзіңе тән нәпіл оқы. Раббыңның сені бір мақтаулы орынға жеткізуінен үміт етіледі». Тәпсірші ғалымдар жоғарыдағы бірінші аятта бес уақыт намаздың уақыты айтылып отырғанына бір ауыздан келіскен21. Екінші аятта яғни парыз намаздарды айтқаннан кейін дереу таһажжуд намазы сөз етілген. Демек таһажжуд намазының парыз намаздардан кейін зікір етілуі, таһажжуд намазын оқудың міндеттілігін арттыра түспек. Сонымен қатар «Инсан» сүрсінің 25–26-аяттарында: «Ертелі-кеш Раббыңның атын зікір ет. Кештің бір бөлімінде Оған сәжде қыл. Әрі Оны түні бойы дәріпте» деп таһажжуд намазын атап өткен.

Хадистерде де парыз намаздардан кейінгі ең абазал намаз таһажжуд намазы екіндігі айтылады. Мысалы Әбу Һурайраның риуаятында: «Парыз намаздарынан кейінгі ең абзал намаз түнгі (таһажжуд) намазы» деген22. Сонымен қатар Пайғамбардың таһажжуд намазын еш тастамай оқыған. Сондықтан ғалымдар таһажжуд намазы Пайғамбарға парыз болған дейді. Бұл жайында Ибн Аббас таһажжуд намазы Пайғамбарға парыз болған. Таһажжуд намазының Пайғамбарға тән парыз екендігіне дәлел: «үш нәрсе маған ғана парыз ал сендерге сүннет етілді: Мисуак қолдану, үтір намазы мен түнгі намазды оқу» деген сөзі дәлел23. Ал мұсылмандарға уәжіп. Алайда бұл үкім кейіннен жойылған. Бұл үкімнің жойылуына екі себеб бар:

1. Бес уақыт намаз парыз болмай тұрып таһажжуд намазы парыз болатын. Кейін бес уақыт намаз парыз болғандықтан таһажжуд намазының парыздық үкімі жойылды.

2. «Түнде тұр. Бірақ аз ұйықта. Түннің жарымын немесе одан да аздап кеміт. Не оған біраз қос» аяты түскенде сахабалар түнде қанша уақыт намаз оқып, қанша уақыт тынығатындарын білмей қиналады. Алланың бұйрығын толық орындау мақсатында, түні бойы құлшылық етуге кірісті. Алайда бұған тәндері шыдамай аяқтары ісініп кеткендер де болды. Бір жылдан соң: «Құраннан жеңіл келгенін оқы (намаз оқы)» («Муззаммил», 20) деген аят түседі. Осылайша таһажжуд намазы жеңілдетіледі. Осыдан кейін бір жыл өтісімен бес уақыт намаз парыз болады да таһажжуд намазының үкімі толығымен нәпіл намазға айналады24. Олай болса таһажжуд намазы парыз намаздардан кейінге ең маңызды саналған нәпіл құлшылықтардың бірі болмақ.

Таһажжуд намазының рәкат саны

Таһажжуд намазының рәкат саны парыз намаздардың рәкат саны секілді нақтыланбаған. Айша анамыздан жеткен риуаяттарда Пайғамбарымыздың түнде 11, 9, 7 рәкат оқығандығы риуаят етілуде25. Алайда бұл оқылған намаздардың тақ болуына тәһужжуд намазымен бірге үтір намазын оқуы себеп болған. Сондықтан Пайғамбарымыздың 11 рәкат оқығандығы жайында риуат айтылған болса оның 3 рәкаты үтір, 8 рәкаты таһажжуд болады. Олай болса таһажжуд намазының ең көбі 8 рәкат деп топшалаймыз. Ал ең азына келер болсақ Пайғамбар бір хадисінде Кімде-кім түнгі намазға тұрып, жарын оятып, екеуі бірге екі рәкат намаз оқыса, Құран кәрімде «әз-Закирина уәз-закират» (үнемі Алланы зікір етуші ерлер мен әйелдердің) қатарынан жазылады» деген. Сонымен қатар намаздың ең азы екі рәкат болғандықтан ислам ғалымдары бір ауыздан келіскен26. Хасан Басри мен Ибн Сирин: «Бір қой сауып бітетіндей уақыт болса да түнгі намазды оқу әрбір мұсылманға парыз» деген және «Құраннан жеңіл келгенін оқы (намаз оқы)» деген аятты дәлел ете отырып тәһәжжад намазы ең азында екі рәкат болатындығын айтқан.

Ханафи мәзһабының ғалымдары Әбу Юсуф пен Мұхаммедтің пікірінше таһажжуд намазы екі рәкаттан оқылады дейді. Ал Әбу Ханифаның пікірінше төрт рәкаттан оқу27. Олай болса түнде тұрып намаз оқуды қалаған адам сегіз рәкатты екі-екіден бөліп оқуға болатыны секілді Әбу Ханифаның көзқарасы бойынша төрт рәкаттан оқуға да болады.

Түннің қанша уақытын құлшылықпен өткіземіз?

Алла тағала Пайғамбарымызға (с.а.с): «Ей, жамылған (елшім)! Түнде тұрып, түннің аз бір бөлігінен басқа уақытты құлшылықпен өткіз. Жағдайға қарай түннің жартысында немесе одан біраз азында немесе көп бөлігінде ғибадат қылуың жеткілікті. Құранды тәртилмен (тәртіппен, дұрыс), түсініп оқы»28 – дейді.

Бұл аяттардан кейін «Алайда күндіз сенің істейтін көп шаруаң бар»29 – деп, өзінің пайғамбарлық міндетін атқаратын уақыты мен тіршілік ететін уақытын білдірген. Наһжуани жоғарыдағы аятты былайша түсіндіреді: «Тән тынығып, ұйқы қанып, адам құлшылық қылуға дайын болу үшін түнде біраз уақыт яғни жартысын ұйықтап, қалған уақытта тұрып, таһажжуд намазын оқы. Немесе жартысынан біраз азайтып үште бірін немесе жартысынан көбін яғни түннің үште екісін құлшылықпен өткіз. Пайғамбар осы үш уақыттың бірін таңдауы керек болған. Себебі алғашқы аят түскенде түннің барлығын құлшылықпен өткізу парыз болған. Сахабалар аяқтары ісініп, мұнша уақыт құлшылыққа шыдай алмады. Сондықтан сахабалар осы үш уақыттың бірін таңдауда ерікті болды. Себебі әр адамның ден саулығы, шыдау қабілеті әр түрлі болғандықтан бұл құлшылыққа сабыр ету де түрлі болмақ30.

Бурсауи де түннің жартысы, жартысынан азы немесе көбі арасында таңдауда ерікті екендігін айтқаннан кейін: бұл таңдау еркі түннің ұзын немесе қысқа болуына байланысты өзгереді. Күн мен түн тең түскен мезгілде түннің жартысын, түн қысқа мезгілде жартысынан азын, түн ұзақ уақытта жартысынан артығын құлшылықпен өткізген дұрыс, бұл да аяттың мәнін аша түседі31. Олай болса қысқы уақытта жазғы мезгілге қарағанда түн ұзағырақ болғандықтан түнде ұзақ уақыт құлшылық қылуға болады.

Ал Имам Рази болса жоғарыдағы аяттың тәпсірлерін сараптай келе: «ең дұрысы түннің үштен бірі» деп тұжырымдайды32.

Түннің үште бірін құлшылықпен өткізу ең дұрыс көзқарас болса да Музаммил сүресінің соңғы аятында бұның да адамның жағдайына байланысты ерікті екендігі білдірілген. Ол сүреде: «Раббың сенің түннің үште екісіне жуығын, кейде тең жарымын, кей кездері үштен бір бөлігін құлшылықпен өткізетініңді, сондай-ақ қасыңдағы кейбір мүміндердің де солай істейтінін біледі. Күн мен түнді Алла өлшеп қойған. Ол сендердің есептей алмйтындарыңды білгендіктен сендерді кешірді» дегеннен кейін мына ақиқатты баяндауда: «Алла, араларыңда науқастарды, кейбіреулердің жер бетін шаралап Алланың сыйын іздегендейтіндерді және Алла жолында соғысып жүрген басқа да адамдар бар екенін біледі. Сондықтан Құраннан жеңіл келгенін оқыңдар» («Муззаммил», 20).

Біз жоғарыда намаздың рәкат саны ең азы екі рәкат болатындығын айтқан болатынбыз. Сонымен қатар түнде тұрып дәрет алу, намаз оқу, бірнеше бет Құран оқу және дұға жасау секілді құлшылықтарды орындау бір сағат шамасындай уақыт алуы мүмкін. Сондықтан таң намазының уақыты кірместен алдын жобамен бір сағат бұрын тұрып құлшылық жасаса, түнін құлшылықпен өткізген болады. Осылайша әр түннің үштен бірін аятта білдіргендей құлшылықпен өткізген болып саналмақ.

Аз да болса үздіксіз болғаны

Адам баласы кейде тәнінен рухына кейде рухынан тәніне залал тигізіп жатады. Ал ислам діні рухтың ақысы мен тәннің ақысын толық беріп, біріне зұлымдық жасауға тыйым салған. Дүниеге еш мән бермеу тәнге жасалған зұлымдық, сол секілді нәпсі мен тән құмарлығына салыну адам руханиятына зұлымдық. Алланың ең сүйікті құлы Пайғамбар түнде құлшылық қылса да біршама уақыт ұйықтаған, ал ұйықтаса да түнде тұрып түнгі құлшылығын орындаған.

«Амалдарыңыздың ең қайырлысы аз болса да үздіксіз болғаны» деген Пайғамбардың, Абдулла ибн Амрға, «бұдан алдын түнгі құлшылыққа тұрып жүріп енді оны тәрк еткен бірі болма» деп өсиет еткені, қандай құлшылық болмасын аз болса да үздіксіз орындалу керектігін меңзеген. «Он аят оқитындай уақыт болса да түнде тұрған адам ғапылдардан емес» деген Пайғамбардың сөзі де осыны ұқтырады33.

Олай болса аз уақытқа тұрса да түнгі құлшылық жасаған болады, алайда оның уақытын арттырса оның сауабы да арта түспек. Алайда түні бойы құлышылық жасап, ұйықтамау мәкруһ34.

Расында аз да болса үздіксіз жасалған құлшылық, бір мәрте молынан жасалған құлшылықтан артық саналмақ. Себебі құлшылық үздіксіз жасалу арқылы адамның әдетіне айналып, сол құлшылықтың құсы болады. Тамшыдан көл жиналады. Аз амал мол сауап жазылады. Егер ол түнгі құлшылық болса онда абзалдығы арта түспек.