автордың кітабын онлайн тегін оқу  Үмбетім үшін қорқамын

Есқожа Ермек Алтайұлы

Ермек Есқожа

Үмбетім үшін қорқамын...

Алматы, 2023

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38

Е 69

ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі

Дін істері комитетінің дінтану

сараптамасының оң қорытындысы берілген

Ермек Есқожа

Е 69 Үмбетім үшін қорқамын... Алматы, «Таным» баспасы: 2023. – 224 бет.

ISBN 978-601-80985-8-1

Еңбекте Пайғамбарымыздың «Үмбетім үшін қорқамын...» деп басталатын хадистері таңдалып, соған сай түсіндірме жасалған. Осы хадистер бүгінгі таңда мұсылман үмбетінің басына келіп жатқан жағдайларды дөп басып айтып кеткендей әсер қалдыратыны анық.

Еңбек пайғамбар ескертуін ескеретін барша оқырманға арналады.

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38

ISBN 978-601-80985-8-1

© «Таным» баспасы, 2023

Сөз басы

Адамзат ардақтысы пайғамбарымыз Мұхаммедтің (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) күллі үмбетіне деген мейірімі мен махаббатының тым ерекше болғаны баршаға белгілі. Құранда бұл былай білдірілген: «Сендерге өз араларыңнан хақ пайғамбар келді. (Оның сендерге жанашырлығы соншалық – азапқа немесе қиын жағдайға душар болғандарың былай тұрсын) тіпті, болмашы бір қиындыққа тап болғандарыңның өзі оған өте ауыр тиіп, жанына қатты батады. Ол сендерге тым ынтық, өте ынтызар (болғандықтан сендер үшін қатты қорқады, сендерді ойлап көп уайым жейді) әрі мүміндерге сондай жанашыр, өте мейірімді»1.

Міне, аятта айтылғандай, ардақты Пайғамбар (с.а.с.) үмбеті үшін алуан түрлі қиындықтармен бетпе-бет келіп, тіпті сол үшін кейбір дүниелік нығметтерден де бас тартқан. Кейбір риуаяттарда әр пайғамбардың міндетті түрде қабыл болатын бір дұғасының бар екендігі, оны барша пайғамбарлар осы дүниеде пайдаланған болса, Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) ақыретте үмбетінің басындағы қиын жайттарды сейілту үшін қолданатындығы айтылады.2

Расулалла (с.а.с.) өз үмбетін рухани тұрғыда адамзатқа қамқор болып, үлгі көрсететін адамзаттың анасы ретінде қалыптастырды. Нақұрыс надандықтың шеңгелінде шырылдап, ақ пен қараның ара-жігін ажырата алмай абдырап жүрген ат төбеліндей адамдарды тәрбиелеп, әрқайсысын қияметке дейін келетін күллі адамзатқа жолбасшы һәм үлгі алып бой түзейтін ғаламат ұстаз етіп тәрбиеледі. Оларға Алла разылығына жететін еш нәрсе жоқ екенін түсіндіріп, болашақта бастарына келуі ықтимал келеңсіз жағдайлардан да хабардар етті. Расымен, бұл үмбет пайғамбардың қатаң ескертулері мен қазынаға бергісіз кеңестеріне мұқтаж.

Пайғамбарымыздың ескертулері «Үмбетім үшін ең қатты уайымдайтын нәрселерімнің бірі...», «Үмбетім үшін ең қатты қорқатыным...» деген сөздермен білдірілген.

Бұл еңбекке арқау болған хадистердің көпшілігі осындай ескертулерді қамтиды. Бүгінгі таңда мұсылман үмбетінің басына келіп жатқан жағдайларды дөп басып айтып кеткен хадистердің түсіндірмелерін осы еңбектен табасыз.

Баспадан

---

Кіші ширк – рия3

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ؟ قَالَ: الرِّيَاءُ. يُقَالُ لِمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ إِذَا جَاءَ النَّاسُ بِأَعْمَالِهِمْ: اِذْهَبُوا إِلَى الَّذِينَ كُنْتُمْ تُرَاؤُونَ فَاطْلُبُوا ذَلِكَ عِنْدَهُمْ.

Расулалла «Менің сендер жайында ең қорқатын нәрсем – кіші ширк», – дейді. Сонда сахабалар бірауыздан: «Уа, Расулалла, кіші ширк деген не?» – дегенде, Расулалла: «Риякерлік, яғни, жұрт «десін» деген тілеумен амал жасау. Қиямет күні амалдарына рия араласып, жұрттың сөзі мен көзін аңдыған адамдарға «Барыңдар, амалдарыңның сауабын көріну үшін жасаған жандардан алыңдар»4 делінеді».

Басқа бір риуаятта:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْخَفِي

«Менің сендер жайында ең қорқатын нәрсем – жасырын ширк, (яғни, рия)»5 деген. Мұсылман кісі нендей амал жаса да, көңілі мен ниетін тек бір Аллаға арнауы керектігін айтып тұр. Бұлай болмаған жағдайда ақыреттегі сый-сияпаттан құралақан қалып, жасаған амалдарының қарымын Алладан емес, «айтса екен», «десе екен» деп үміт еткен қауқары жоқ әлсіз адамдардан күткендіктен, ақыретте Раббысының алдында масқара болары сөзсіз.

Мүмін Алла разылығы көзделетін амалдарына шаң жұқтырмауға, өзгелердің сөзі мен көзінің араласып кетпеуіне барынша көңіл бөлгені дұрыс. Бұл ешбір жанға оңай келетін жетістік емес. Сондықтан болса керек, Расулалла бұл мәселеге айрықша тоқталып, әртүрлі жолдармен ескертіп отырған. Жүректі басқару, Жаратушының разылығын іздеуде табандылық таныту өте маңызды һәм машақатты жол. Алланың разылығын алуда табандылық таныту қалай жүзеге асады? Жүрегімізге келіп кететін мыңдаған сезімдердің ішінен жасырын ширк болған риякерлікті басқа мінез-құлықтардан қалай ажыратамыз?

Ғалымдардың айтуынша, егер намазда сезімге ерік беріп, толқу үстінде кейбір дауыстар адамның еркінен тыс шығып кетсе айып емес. Мәселен, бір кісі намазға берілгені соншалық – ғибадатты терең қаузап, жан-жүрегімен терең сезінген кезде тамағын қырнап бар даусымен «Алла» деп айқайласа, мұнда ешқандай әбестік жоқ. Себебі мұндай халдегі адам айналасында кімнің бар-жоғына мән бермейді. Негізінде, құлшылық жасау барысында осылай болуы тиіс. Құлшылық барысында осындай хал-күйдегі адамдарда басқа ешкімнің өзгелердің сөзі мен көзіне өзеуреп, осы амалдары арқылы мақтау-мадаққа ұмтылуларына еш қақылары жоқ. Бұлай болған жағдайда тұп-тұнық тұманы кірлеткенмен бірдей болмақ. Дегенмен басқалардың нендей құлшылық атқарып, қандай амалмен айналысып жатқанын көрсек те, «пәленше рия жасап жатыр» деуге қақымыз жоқ. Өйткені қолымызда ол кісінің рия жасап-жасамағанын тексеретін құрылғы жоқ. Жан-жүйесі шынымен босап дұға жасап жатыр ма, жоқ па? Өз еркімен бұл амалды атқаруда ма әлде еркінен тыс осылай болып жатыр ма? Шынымен-ақ, жанашырлық сезімі бір орында байыз таптырмай жатыр ма әлде өзін жарнамалау мақсатында жанын жеп жүр ме? Құранды басқаларды «десін» деген ниетпен оқып жүр ме, жоқ шынымен-ақ ел сөзін елемей, Алла разы болса болғаны деп жүр ме? Осындай сұрақтардың соңына түсіп, өзгелердің ниетін тіміскілеуге мүлде рұқсат жоқ. Құлшылық ететін ғибадатханаларда құлшылықтан әсерленген яки көңіліндегі мұң-зарын Жаратушыға ақтарған мінәжаттың әсерінен әртүрлі дыбыстар шығып жатуы мүмкін. Бірақ олар жайлы жаман ойға беріліп, риякершілік жасап жатыр деп шешім шығаруға болмайды. Мұндай ойға апаратын есіктер жабылған. Бәлкім, біз түсіне алмаған кейбір нәрселерді осы кісілер терең ұғынып, көкейіне өксік болып кеп тұрған бұл зар-мұңы шыдатпай, сыбызғының сазындай сыздап шығып жатқан болар. Өзгелер жайлы осындай ойды ұран етіп, ал өзімізге келген кезде қатаңдық көрсетіп, зәредей қателікке жол бермеуге, қателік орын алған кезде ақтамай, керісінше, қатаң шаралар қолдануға тиістіміз.

Бұл нәрселерді бір-бірімен араластырмай дұрыс ұғынып алған жөн. Өзгелерді даттап, өзімізді жақтайтын ойлар мазалай бастаса, «Бұл тағы да нәпсіме кұрылған шайтанның келесі бір тұзағы емес пе екен?» деп, барынша ол ойдан аулақтауға қарекет қылмақ керек.

Мұсылман кісінің жақсы амалдары мен ізгі істеріне кедергі болатын нәрселердің тағы бірін Расулалла хадисінде былай білдірген:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى اُمَّتِي الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَ الشَّهْوَةُ الْخَفِيَّةُ يُصْبِحُ الرَّجُلُ صَائِمًا فَيَرَى الشَّيْءَ يَشْتَهِيهِ فَيُوَاقِعُهُ والشِّرْكُ قَوْمٌ لَا يَعْبُدُونَ حَجَرًا ولَا وَثَنًا ولَكِنْ يَعْمَلُونَ عَمَلًا يُرَاؤُونَ

«Үмбетімнің басына бәле болады-ау деп қатты уайымдайтын нәрселерімінің бірі һәм бірегейі – Аллаға серік қосу мен жасырын құмарлық»6.

Бір мұсылман сәресін ішіп, оразаға ниет етіп оянғаннан кейін, күндіз көңілі қалаған, құмарлығын қытықтаған нәрсеге бола оразасын бұзар болса, хадисте айтылған бәле басына келді деген сөз.

Мұсылман кісі ешқашан тас мүсіндер мен ағаш пұттарға, Ай мен Күнге табынып, ашық түрде құлшылық жасамайды. Хадисте меңзеліп тұрған ширк мұсылман адамның Алла разылығы үшін атқарылатын амалдарын адамдар үшін істеп, солардың көңілін табу жолында барын салуы меңзелген.

Сонымен бірге, хадисте «жасырын құмарлық» сөз етілген. Демек, адамның бойында қанша уақыт өтсе де тәрбиеленіп үлгермеген, оңтайлы сәт туа қалған жағдайда қылт етіп бас көтеретін құмарлық бар. Мүміндердің көбі бойында жасырын жатқан бұл құмарлықты күні бұрын аңғармауы бек мүмкін. Құл құмарлықпен сыналмайынша мұны оңай түсіне қоюы мүмкін емес. Өз-өзін рухани тұрғыда тәрбиелеуге тырыспаған, Алладан имену, ақыреттегі есеп-қисап, махшар алаңындағы масқараға ұшырап, тозақта жану сынды нәрселермен нәпсісін тежемеген адамдарда болады. Үмбетінің қамын жеген Расулалла (с.а.с.) әр пенденің бойында осындай жасырын құмарлықтың болатындығын білдіріп, өзін-өзі қадағаламаған кісінің басына бұл жағдай тап келгенде табаны тайып кететіндігінің мүмкін екенін ескерткен. Құранда әзірет Юсуфтың сынағы жайлы баяндағанда: «Егер Раббысының айқын дәлелін көрмегенде, бәлкім, Юсуфтың көңілі де оған ауар еді»7 деген. Аятта айтылып тұрған «айқын дәлел», көптеген тәпсіршілердің айтуынша, әкесінің бейнесі яки періштелердің бірі болуы мүмкін. Бірақ аяттың басы мен соңына қарап, әзірет Юсуфтың пайғамбар отбасында туып-өскенін һәм пайғамбарлық міндетті арқалауға үміткер шағында осы сынақтың орын алғанына қарай отырып мұндай іске қадам жасамауына рухани тәрбиесі, пайғамбарлық атмосферада тәлім алғаны тосқауыл болды дей аламыз.

Тән құмарлығына мейілінше мүмкіндік туып тұрғанына қарамастан «Құдай бетін аулақ етсін» деп бірден қайрат көрсетіп, бет бұрды. Адам баласын жамандық жартасына жетелеп апарып, күнә құзынан құлатуға бағытталған әртүрлі шарттар орын алған сәтте, жан-дүниесінің тазалығы, көңіл көкжиегінің адалдығы ғана осы сәттен құтқарып қалары сөзсіз.

Кісі намазын, оразасын, зекетін, тіпті қажылығын адамдардың көзіне жақсы көріну, қоғамда беделін арттыру, өзін мойындату, сый-құрметке бөлену сынды мақсаттарда жасайтын болса, рияның нағыз өзі болмақ. Пайғамбарымызды осындай ескертуге итермелеген де Құрандағы мына аят болса керек: «(Ақыретке тиісінше сенбей) ықылассыз намаз оқитындардың жағдайы қандай өкінішті! Олар намаздарында ғапыл һәм құлшылықтарын ел­-жұртқа көз қылып, көрсету ниетімен орындайды. Олар (қоғамдағы садақа, зекет және өзге де әлеуметтік жәрдем түрлерін қамтитын) қайырымдылық істеріне теріс қарайды»8.

Жалпы, Адам атаның ұрпақтары жыныстық құмарлық пен тамақсаулық атты екі сынақтан еш құтылған емес. Құмарлық – адам баласының нәпсісі шектен тыс ұнатқан қалаудың аты. Демек, ниет етіп ауыз бекіткеннен кейін оразаны бұзғызып, құлшылыққа кедергі келтіретін екі құмарлықтың адам баласы үшін ең қиын сынақтардың бірі екендігі түсінікті.

Әсіресе дін үкімдеріне салғырт қарап, жан тәрбиесінен кенде қалған мұсылмандар үшін ауыр сынақ болмақ. Кімде-кім мұндай қателікке бой алдырып, бір мәрте сүрініп кетсе, бұдан шығудың амалын қарастыруы керек. Бір мәрте құлаған орға қайта-қайта құлау мұсылман кісіге жараспайтын қылық. Күнін жақсы ниетпен бастап, ақыры құмарлығының кесірінен оразасын бұзған кісі, жұрт көзінше аузы берік адамның кейпін көрсетіп жүреді. Бара-бара осы қылығы қайталана беретін болса, көзбояушылық, құлшылықты ел көзінше жасау сынды жаман мінез-құлық қалыптасып кетуі әбден мүмкін.

Жәһилия дәуіріндегідей тастар мен ағаштарға табынбаса да, осындай риякерліктің кесірінен жүректе иман бекімейді. Әр құлшылығын адамдар көрсе екен деп тұратын пенделер ізгі амалдарын Алла разылығы үшін жасауы мүмкін емес. Сол себепті Расулалла бір сөзінде:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَتَخَوَّفُ عَلَى اُمَّتِي الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ أَمَا إِنَِّي لَسْتُ أَقُولُ يَعْبُدُونَ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا وَلَا وَثَنًا وَ لَكِنْ أَعْمَالًا لِغَيْرِ اللَّهِ وَ شَهْوَةً خَفِيَّةً

«Үмбетім пұттарға, Ай мен Күнге, тау мен тасқа табынып кетеді-ау деп қорықпаймын, дегенмен істерін басқа адамдар көрсін, білсін деп жасау арқылы Аллаға серік қосып һәм жасырын құмарлықтың құрбаны бола ма деп қорқам»9, – деген.

---

Жұлдыздардан жаңбыр сұрау, басшылыққа жағымпаздану және тағдырды жоққа шығару

أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْاِسْتِسْقَاءُ بِالْأَنْوَاءِ وَ حَيْفُ السُّلْطَانِ وَ تَكْذِيبٌ بِالْقَدَرِ

Бұл хадисте Расулалла: «Үмбетімнің жауынды жұлдыздардан тілеуінен, басшыларға жағымпаздануынан және тағдырды теріске шығаруынан қорқамын»10, – деген. Мұнда аспан денелерінің жауынның түсуіне яки басқа да дүниедегі жағдайларға әсер ететіндігін ғылыми зерттеуді ысырып қойып, бос болжауға болмайтындығын білдірген. Барлық нәрсе Алланың құдіреті һәм қалауымен жүзеге асады. Ғаламда болып жатқан істердің барлығы Хақ Тағала қойған заңдылықтар аясында жүзеге асырылып жатқандығы анық. Осы тақырыпқа байланысты басқа бір хадисінде Алла елшісі:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي فِي آخِرِ زَمَانِهَا النُّجُومُ وَ تَكْذِيبُ القَدَرِ وَ حَيْفُ السُّلْطَانِ

«Ақыр заман жақындағанда үмбетімнің жұлдыздардан медет тілеуінен, тағдырды мойындамауынан һәм басшыларға жағымпаздануынан қорқамын»11, – деген.

Әсіресе соңғы ғасырларда ғылымның шарықтап, астрономияның жетілуіне байланысты аспан денелерінің жаратылу хикметтерінің бір бөлігі белгілі бола бастады. Дегенмен ғылым діннен ажырап, бөлек дамығандықтан болып жатқан құбылыстардың барлығын Алладан деп білмейтін, мұндай түсініктен алшақ ұғымдар пайда болды. Қазіргі таңда болып жатқан оқиғалардың көбі дәл осындай. «Пәлен жұлдыз осыншама қашықтықтан өтеді, былай әсер етеді. Жаңа Ай серігі табылды, біздің тепе-теңдігімізді ұстап тұратын сол екен, Күн жүйесі білгенімізден де ауқымды екен және тағы да жаңа планеталар бар екен, аспан денелері атмосфераға былай әсер етіп, жаңбырдың жаууына себепкер болады екен. Жұлдыздар шығып батқандықтан жаңбыр жауады. Планеталар өз осімен қозғалып жүргендіктен жаңбыр жауады» деген сияқты сөздер ғылыми тұжырым, бірақ дұрыс түсіндірілмегендіктен, ақиқатты көлегейлеп жеткізгендіктен адамдарды адастырып жатқандығы анық. Бұл – ашықтан-ашық күпірлікке бет алу деген сөз. «Ол сендер үшін аспаннан жауын жаудырады. Ішетін ауыз суларыңның қайнар көзі сол (жауын суы) болғандай, жан-жануарларыңды жаятын көкмайса мен ағаштар да сонымен суарылып өсіп-өнеді»12.

Жұлдыздардың қозғалыстарына қарап жаңбырды жұлдыздар жауғызады деп түсініп, солардан медет тілеу – жаһилия дәуіріндегі наным-сенімнің бір түрі. Бұхариде осы сенімге қатысты бір хадисте: «Алла елшісі Һудайбияда түнде жауған жаңбырдан кейін бізге таң намазын оқытты. Намаздан кейін жүзін жамағатқа бұрып: «Раббыларыңның не деп бұйырғанын білесіңдер ме?» – деп сұрады. Сол жерде отырғандар: «Алла мен Елшісі ең дұрысын біледі», – дейді. Сонда Расулалла сөзін жалғап: «Алла Тағала: «Құлдарымның кейбірі мүмін ретінде, кейбірі кәпір ретінде таңды атырды. Олардың қайсысы «Алланың мейірімділігінен төбемізден жаңбыр жауды» деген болса, жұлдызға емес, Маған иман еткен болады», – деді»13, – деп бұл тақырып төңірегіндегі сұрақтардың жауабын айқындап берген. Жаңбыр Алла Тағаланың қалауымен, құдіретімен жауады. Адамдар пайда болған бұлттарға қарап «Пәлен күні түген сағатта жаңбыр жауады» деп айтқанымен, бұл анық емес, шамалап айтылған болжам. Онсыз да ауа райы жайлы ақпарат айтылғанда болжамдарға, жұлдыздардың орналасуына қатысты ілімдерге сүйеніп айтылып тұрғандығы хабарланады. Өйткені көбінесе болжам дәл шықпай жатады. Сондай-ақ жауатын жауынның дәл қай сағатта, қандай мөлшерде жауатындығын да ғылым тап басып айтпайды яки ғылым белгілеген үшін солай жаумайды. Оның қандай мөлшерде, қай уақытқа дейін жауатыны тек Алла қойған заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Құранда бұл тақырып «Муғаййәбат хамсә», яғни, сырын тек Құдай Тағала білетін бес нәрсенің қатарына жатқызылған14.

Жұлдыздардың жаңбырдан да басқа кейбір істерге әсер ететіндігіне қатысты сенімнің себебінен, олардан медет тілейтін адамдар да бар. Әсіресе, соңғы кезеңдерде астрологиямен шұғылданып жүргендер «Пәленше жұлдыз түген бағытына түссін, сол уақытта сенің жолың ашылып, бақытты боласың. Елдің болашағы жарқын болады» деген сықылды көптеген негізсіз нәрселер айтуда. Олар мұндай нәрселерді адамдарға нақты мәлімет сияқты ұсынып, халық білмейтін мәселелерді білетіндерін айтып, тіпті ғайып мәліметтер екенін, оған қол жеткізе алатындарын алға тартуда. Расулалла мұндай істерге бас сұғудан үмбетін сақтандырған.

Хадисте айтылған екінші мәселе – ел басшысына, патшаға, іс басқарушыларға жағымпаздану. Дүниеге қол жеткізу немесе бір зияннан қорғану үшін кішіпейілділік көрсетуге жағымпаздық делінеді.

Бүгінде саяси беделді тұлғаларға, елбасына, түрлі құрылым мен мекеме басшыларына жасалған мұндай жағымпаздықтың түрлерінің артқаны сонша – адам қаласа да, қалмаса да «Мұның себептері не екен» деп ойланбай тұра алмайды. Ғасыр ғалымдары бұл тақырыпты былай түсіндіреді: «Адамды тек тәннен тұрады деп есептеп, тек дене ағзалар тұрғысынан қарастырған таным, протоплазманың жаратылуынан бүгінге дейін барлық даму сатыларын тек қана биологиялық жетілу деп санаған, трансформация «сайында қаңғып», эволюциямен «некелескендіктен» адамды жануар деңгейіне түсіріп, оны жануарлардың арасынан іздеген һәм өзін жануарлардың бірі санаған адамның мақсаты мен биік мұраты, рақаттануы, көңіл көтеруі және жеке басының пайдасы да жануарға тән болады. Сондықтан бұл қарақан бастың қамын қамтамасыз ететін әрекеттің түрі болғаннан басқа еш нәрсе емес. Бұлайша ләззат табу мен көңіл көтеруді қамтамасыз ететін технология мен тән рақатына қызмет ететін мүмкіндіктер адами құндылықтар тізімінің ең жоғарысына шығады һәм бүкіл нәрсені басқаратын жылдамдықпен дамиды. Әрине, құндылықтар хаосқа айналған атмосфера ішінде не ой-өресі биік ойшыл адамды, не батыл ғалымды, не қайратты өнер адамы өсіп-жетіледі дей алмайсың. Жетіліп шыққандар да кейбір тұлғалар мен мекемелерге жағымпазданып, қайыр тілейді немесе басшылардың есігінде құйыршық болады. Менің ойымша, бізге жақын тарихтың қойнауында әрдайым осылай болып келген».

«Әсілінде, адам баласы – ең көркем, ең керемет бейнеде жаратылған ардақты жаратылыс»15.

«Адамнан басқа жаратылыстардың барлығы қарақан басының қамын, көздеген мақсаты мен ғаламның тепе-теңдігін сақтап тұру үшін тырбанады. Тек адам баласы ғана өзін һәм күллі жаратылыс пен жаһанды асып өтетін асқақ арманның соңына түседі. Жануарларда діни сезім, ахлақ уайымы, «Кім мықты?» деген күрес, өнерге талаптану болмайды. Есіктері тек адам жүрегіне, адами сезімдерге ашылған бұл зүбәржат сарайлардың жалғыз қонағы – адам. Ол дінмен егіз туған. Ахлақпен оранған. Өмірін ізгіліктің ізімен жүруге арнаған және өзін өнермен түсіндірген жалғыз жаратылыс» деген.

Байқап қарасақ, өмірде өз орнын, тіпті өзін таба алмаған адамдар күшке, беделге, байлыққа табынып, жағымпазданады. Расулалла үмбетін мұндай жағдайға түсуден қатаң ескерткен.

Хадистің жалғасында Расулалла үмбетін тағдырға қарсы шығудан тыйған. Алла барлық нәрсені белгілі бір өлшеммен жаратқандығы даусыз. Барлық нәрсе белгілі бір білім, математикалық есеп және жүйемен жаратылған. Болып өткен нәрселердің ешбірі кездейсоқ емес. Барлық нәрсенің жаратылу хикметі бар. Адам баласының өзі елеусіз, ескерусіз қалған жаратылыс емес16.

Оның басына келетін барлық нәрсе Әзали бір біліммен білінеді және көкте де, жерде де ап-айқын Кітапта жазылмай тасада қалған еш нәрсе жоқ17.

«Күллі аспан әлеміндегі һәм жердегі барлық нәрсе бір Аллаға тиесілі. Алла (шексіз ілімі һәм құдіретімен) барлығын толық қамтушы»18.

Осы тұрғыдан тағдырға иман – Алланың іліміне деген иман және иман шарттарының бірі19.

Қазіргі заманның ең үлкен проблемаларының бірі, адамдардың бас бостандығы үшін барлық нәрсеге салғырт қарап, құрмет көрсетуді талап ететін, сол үшін сөз бостандығын шектеу күн өткен сайын артып келеді.

Тағдырды өздеріне байланысты көріп, барынан мазасызданғандықтары үшін көздерін тарс жұмып, оны жоққа шығаруда. Кейбіреулерінің жасаған күнәсінің періштелер тарапынан жазылып жатқанын, бұның есебін беретінін, өздерінің үздіксіз бақылауда жүргенін, сондықтан Алланың барлық нәрсені көріп, білетінін ойлап мазалары қашады. Бұл – өз әлін білмеушілік. Не үшін жаратылғанын, сосын қайда баратынын білмеу немесе білгісі келмеу. Тағдырды жоққа шығаратындардың көпшілігі – бір күні есеп бергенді қаламайтын нәпсінің құлдары. Кейбір дін ғалымы кейпіндегі адамдардың да тағдырды жоққа шығарып жатқандарын көруге болады. Оларды жақсылап танығанда дәл осы проблеманың оларға да қатысты екені байқалады. Яғни бұлар негізінде Алланың барлық нәрсені біліп, барлық нәрсені көретініне мазасызданады. Ойланбастан күнә жасауды, дүниелік түрлі ләззаттарға бойлауды һәм мұның барлығы ескерусіз қалғанын қалайды. Істің ақыретке, иманға қарайтын да қыры бар. Осындай ғалымсымақтардың зияны өздерімен ғана шектеліп қалмай көптеген адамдарға әсер етіп жатыр.

Бұл тақырыпқа қатысты басқа бір риуаятта адамзат пайғамбары былай деген: «Үмбетімнің жұлдыздарды дұрысқа шығарып, растап, тағдырды жоққа шығаруынан қатты қорқамын. Құл тағдырға, жақсылық пен жамандыққа, тәттісі мен ащысына иман келтірмейінше, иманның дәмін тата алмайды»20.

Негізінде, тағдырға иман адамның өмірін, жаратылуын және адамның Жаратушының алдындағы орнын түсінуде өте үлкен рөл атқарады. Өткен шақта басынан өткендерге тағдыр назарымен қараған мүмін тап болған қиындықтарға ешқашан шағымданбайды. Қол жеткізген нығметті «Раббым берді» деп шүкіршілік етеді. Ол онсыз да Алла тағаланың барлық нәрсені әзәлде біліп жазғанын, жасайтын істеріне ешбір кедергі жоқ екенін, өзіне берілген ерік-жігер арқылы жақсылық пен жамандықтың бірін таңдаудың өзіне қалдырылғанын өте жақсы біледі. Сол себепті сынақ сырының алынып тасталмағанын, Алланың өткен және келер шақта болатын барлық нәрсені білуі Оның «Ілім» сипатының талап етуі екенін, тағдырда жазылғанның орындалатынын өте жақсы біледі.

Негізі, мүміннің міндеті – жақсылық пен жамандықты бірге қабылдау, басына келген және шамасы жетпейтін жағдайларды сабырмен қабылдап, сынақтан сүрінбей өту, өз еркіне қатысты істерде қателік жасағанда дереу кешірім тілеп, Раббына сиынуы керек.

---

Сөзге шебер білімді мұнафықтар

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى اُمَّتِي كَلُّ مُنَافِقٍ عَلِيمِ اللِّسَانِ

«Үмбетім үшін ең қатты қорқатын нәрсем – тілінен тікен тайған, сөзден май тамызған мұнафықтар»21, – деген.

Хадисте айтылған бұл адамдардан һәм осындай сипатты арқалап қалудан мұсылмандар барынша аулақ болғандары жөн. Себебі мұнафықтар аса қауіпті адамдар. Бұлардың қауіпті екенін Құран аяттарынан байқаймыз. Жүрекпен сенбесе де, құр тілдерімен: «Біз Аллаға және ақырет күніне иман келтірдік», – дегенін22, мұсылмандарға иман келтірген сыңай танытып алдағысы келетінін23, көңілдерінде емделуі қиын дерт бар екенін, үнемі көзге көлгірсіп өтірік айтатындарын24, әрі оларға: «Жер бетінде немесе бұл елде бүлік шығарып, бұзақылық жасап елдің шырқын бұзбаңдар!» – делінген сайын, олар: «Біз бар болғаны қоғамды, елді түзетіп жөнге келтірушіміз», – деп бөсетіндері25, алайда нағыз бүлікшілер, жер-жаһанды лаңдап жүрген бұзақылардың тап өзі екенін26, оларға: «Жан-дүниесімен иман келтірген мына ел сияқты сендер де иман етіңдер», – делінсе, иман еткен кедей-кепшіктерді қор, өздерін зор көріп: «Сонда мына ақымақтар секілді иман келтіреміз бе?» – дейтінін27, иман келтірген игі жақсылармен кездесе қалса көзбояушылық жасап «Біз де иман еттік» дейтіндерін, алайда шайтандарымен, күпірлікте көшбасшы болған көсемдерімен оңаша қалғанда: «Әсілі, біз сендермен біргеміз. Біз бар болғаны иман еткенсіп оларды мазақ етіп жүрміз» дейтінін28, негізі, Алла тағала оларды бірден жазаламай азғындаған үстіне азғындап, мәңгіріп жүре берулеріне мүмкіндік беріп, өздерін тәлкек етуде екенін29, бұлардың тура жолды таңдаудың орнына адасушылықты сатып алғандары, сондықтан бұл саудадан олардың титтей де пайда көрмейтіні, өйткені олар әу бастан табысты жолды таңдамағаны»30 жайлы және тағы басқа осыған ұқсас небір қитұрқы қылықтарын біз аяттардан білеміз.

Құранда олар керең, мылқау, соқыр деп сипатталған. Яғни бұлар көз алдындағы ақиқатты көріп, естіп тұрса да, бейне бір жансыз зат секілді селт етпейді һәм ғибрат алайын деген сыңай танытпайды. Ақиқатты көрмеген соң, естімегеннен кейін ләззат ала алмайды. Сондықтан ешқашан ақиқат жаршысы бола алмайды. Мұндай дертке мұсылман баласы алдырмауы қажет. Әмр бил-мағруф нәһи анил-мункәр мәселесінде кежегесі кейін тартып, біреудің етегінен ұстап, жақсылыққа қарай тартайын деген ниеті әлсірей бастаған мұсылман кісі өз бойын тексеріп, мұнафықтық сипат бой көтермеді ме екен деп, өз-өзін аңдып тұруы керек.

Хадисте сөз етілген мұнафықтың ерекшелігі сол, тілі шешен, ойы көсем, алысқанды алып ұратын, дауласқанды шалып жығатын сөз зергерінің нағыз өзі. Алайда бұл қабілетін Исламға қарсы қолданып, бірде олай, бірде былай жүргендіктен, қанша жерден білімді болса да қадірі – көк тиын. Кейбірі Ислам ғылымдарын жатқа соғып, жетік меңгерген болса да, осылар арқылы амал етіп, ақыреті мен бұ дүниесін үлде мен бүлдеге ораудың орнына, керісінше әрекет етіп бұлтаңдаумен күн кешеді. Өзін ақиқат жаршысы екенін білдіргісі келіп, жанашырлық сөздерін арнауы мүмкін, тіпті көзіне жас алуы да ғажап емес. Имам Ғазали айтқандай, «Мұнафықтар – көздерін өздеріне шебер бағындырған адамдар». Демек, керек кезде жас ағызып та жібереді. Осылайша мұсылмандардың арасында белгілі бір абыройға иеленіп, сенімдерін иеленеді. Бұлар қамалы берік қорғанға кейпін өзгертіп кірген қарақшыға яки қорғанның ішінен іріткісі келіп амал-айла қарастырумен болған сатқынға ұқсайды. Осыған байланысты бір хадисте:

إِنِّي لَسْتُ أَخَافُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي مُؤمِنًا مُوقِنًا وَلَا كَافِرًا مُعْلِنًا أَمَّا الْمُؤْمِنُ الْمُوقِنُ فَيَحْجِزُهُ إِيمَانُهُ وَ أَمَّا الكَافِرُ الْمُعْلِنُ فَبِكُفْرِهِ وَ لَكِنْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي عَالِمًا لِسَانُهُ جَاهِلًا قَلْبُهُ يَقُولُ مَا تَعْرِفونَ وَ يَعْمَلُ مَا تُنْكِرُونَ

«Мен өмірден өткеннен кейін иманы берік мүмін немесе лағынетке лайық кәпір үшін уайымдамаймын. Себебі кез келген сынақта мүміннің иманы қалқан болар, ал кәпірдің күпірлігі кәпірлігіне айғақ болар. Менің қорқатыным – тілі шешен, ойы көсем, көңілі надан жандар. Олар сендердің жақсы дегендеріңді жек көріп, жаман деген нәрселеріңе құмар келеді»,31 – деген. Демек, екі жүзді адам күпірлігін ашық айтқан кәпірден де қатерлі. Хас жауыңның кім екенін, түр-сипатын нақты білсең, одан қорғану, зұлымдығынан сақтану қиын емес, ал жау іштен шықса, өзің байқай қоймайтын ұрымтал тұсыңнан ұрар болса, қапы қалып, сан соғып қаларың бек мүмкін. Сондықтан бабаларымыз әрдайым «Іштен шыққан жау жаман» деп еске салып ескертіп отырған. Хадисте «тілі шешен, көңілі надан» деген сөзді бір басына жетерліктей білімі мол, әйтсе де іліміне сай ізгі амалы болмағандықтан көкірегі надан кісідей қылығы мен әдеттері нашар адам деп түсінуге болады. Мұндай жанның бар аңсап-көксегені «көрсін-білсін» ғана. Айналасындағылар сырт көрінісіне, көсемсіп сөйлеген өткір сөздеріне құрметпен қарауы мүмкін. Ол тіпті көпшілік ортасында көз жасын көл етіп Алла жолына шақыруы да мүмкін, алайда жеке қалғанда, оңаша өмір салтында мұның ізі де байқалмайды. Өзгелердің айыбын бетіне басып, қоғамды кінәлап, жанашырсымақ болып тамырлары адырая қоғам құтқарушысының кейпін көрсетеді, өкінішке орай, өзі одан да өткен сорақы істер жасап, айтқаны мен амалы мүлде кереғар болып шығуы бек мүмкін. Бар дерті көріну болғандықтан дұға жасағанда жалбарына түсіп, «ел көрсін» «жұрт десін» деп қолынан келген рөлді ойнап бағады. Жеке қалғанда зәрлі зәһар шашқан сұм жыланға айналып шыға келеді. Үстінде мұсылманша киген киімі бар демесеңіз, ішкі әлемі қап-қараңғы қапастың нағыз өзі. Алла елшісі үмбетін осындай екіжүзділердің қатарында қалып кетуден барынша ескерткен. Олар тәтті тілімен арбап, қырық айласымен алдап, мұсылманды мұнафыққа айналдырып қанжығаларын қандап кетуіне жол бермеген жөн. Бұлардың дінге дұшпандығы соншалық – Расулалла бір ғана емес бірнеше жерде ескерткен.

إِنَّمَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقٍ عَلِيمٍ يَتَكَلَّمُ بِالْحِكْمَةِ وَ يَعْمَلُ بِالْجَوْرِ

«Аузынан мақал-мәтел төгілген, әрбір істің қыр-сырын жетік меңгерген, әрдайым зұлымдықпен күн кешкен мұнафықтардың зардабына ұрынасыңдар ма деп қорқамын»32, – деген.

Бұл хадисте Расулалла тағы да мұнафықтардың сөз саптауларындағы майталмандығына алданып қалмау жайын меңзеп тұрғандай. Өйткені басқа бір жерде: «Сиқырдың көкесі – сөзде»33, – деген. Адам баласы – сөзбен біте қайнасақан жаратылыс. Ол жаратыла салысымен «баян», яғни, ұғынықты тілмен сөйлеу үйретілген34.

Адам баласын өзге жаратылыстардан ерекшелеп тұратын қасиеті – ойлау мен сөйлеу. Сөз арқылы небір қырғын қантөгіске жол ашқан адам баласы күрмеуі күрделі сұрапыл соғыстарды да сөз құдіретімен тоқтатқан. Сондықтан шешендік қабілетін кәміл жетілдірген білімді мұнафық – Исламның ең қатерлі дұшпаны. Себебі қолында қос қару бар: бірі – шешендік, екіншісі – білім.

Алла елшісі бұндай сипаттағы адамдардың үмбетінің ішінде көбейетініне ишара жасап: «Бізден кейінгі мұсылмандардың арасында зұлымдыққа ғашық тажалдар мен өмірін өтірікпен өрнектеген жалғаншылар көбейеді. Бұрын-соңды ата-бабаларың һәм өздерің естімеген нәрселерді айтып таңғалдырады. Бұлардан сақ болыңдар! Табандарыңды тура жолдан тайдырып, барар бағыттарыңнан жаңылдырады»35, – деген.

Халыққа жағынып, абыройын асқақтату жолында білім үйренушілерге қатаң ескерту айтылған хадисті Кәғб ибн Мәлік: «Алла елшісінің: «Кімде-кім адасқандармен жөнсіз пікірталасқа түсіп жеңу үшін, сондай-ақ адамдарды айналасына топырлатып жинау мақсатында білім алса, ол адамды Хақ Тағала тозағына тастайды», – дегенін естіп едім» деген.36

Біз жоғарыда ескертулер қамтылған хадистерді бүгінгі заманның шарттарына сай түсінсек, екі жүзділердің алуан түрлі жолмен мақсаттарын жүзеге асырып жатқандарына күн сайын куә болудамыз. Көңілі адал, жүрегіне жаман ой, арам пиғыл кірмеген қарапайым халықты сиқырлы сөздерімен арбап, бұрынғы замандағы мүмкіндіктерден әлдеқайда жоғары деңгейде жүргізіп жатқандары анық. Ол мүкіндіктердің қатарына газет-журналдар, теледидар мен радио, әртүрлі әлеуметтік желілер кіретіндігі хақ. Осы мүмкіндіктер арқылы өздерін ақиқат жаршысы, халық жанашыры, әділетті қоғам құрушы, кішіпейіл дін ғалымы, отансүйгіш жазушы, адамгершілігі аста-төк қоғам белсендісі ретінде жарнамалап, мыңдаған сәби көңілдерге сұғын қадап, миллиондаған саф жүректерге сызат салып жатқандығы да жасырын емес. Мұндай қатерлі тұзаққа түсіп қалмау үшін Расулалла үнемі алды-артын аңдап басатындай сергек болуды, тәтті сөзден май тамызып, қара көзден қан тамызып сөйлеген адамға құлай сенбей, оның өміріне көз салуды, Құранға қаншалықты бекем екеніне, пайғамбарға деген құрметі қай дәрежеде тұрғанына, сөз бен істің үйлесімділігі қандай болып жатқанына көз салуға шақырады. Бұлай болмаған жағдайда жылпостана тартқан жылымына доптай домалап кету аса қиын емес. Өйткені жоғарыда айтқанымыздай, мұндай мұнафықтар білім мен шешендік атты қос қаруға иелік еткен.

Дініміз адам баласының жан дүниесі мен кескін-келбетінің, ой-пікірі мен жүріс-тұрысының үйлесімділігіне аса мән береді. Адамның айтқан сөзі мен қам-қарекеті бір-біріне сай ма, емес пе, сол жағы басты назарға алынады. Алла Тағала Құранда яһудилік дертіне шалдыққан Бәни Исрайылға қарата: «Сендер ел-жұртқа ізгілікті бұйырып, өздеріңді ұмыт қалдырасыңдар ма?! Өздерің кітап (Тәуратты) оқисыңдар, еш ақылға салып ойланбайсыңдар ма?!»37 – дейді. Аятта белгілі бір адамдар айтылып тұрғанымен, үкімі қияметке дейін келіп-кететін адамзатқа ортақ.

Басқа бір аятта: «Өздерің істемейтін нәрсені неге айтасыңдар?!»38 – деп, иман мен амалдың үндесуін, сөз бен істің бір жерден шығуына шақырған. Бұл аятқа ауқымды түрде ой жүгірткен ғалымдардың ешқайсысы «Жасамаған істеріңді неге айтасыңдар, егер істемейтін болсаңдар, айтпаңдар» деген қорытынды шығарған жоқ. Керісінше, айтатын нәрселеріңді бірінші өздерің жасаңдар, тәжірибеде істеп көріңдер, қиындығы болса дәмін татыңдар, содан соң басқаларға айтыңдар. Сол кезде сөзің жүрекке жылы тиіп, жұп-жұмыр болып жетеді һәм ізі қалады. Алла Тағала Иса пайғамбарға: «Уа, Иса, насихатыңды бірінші өзіңе айт, егер қабылдай алсаң, нәпсіңе ауыр тиіп, көтере алмай қалмасаң ғана өзгелерге айт. Болмаса, өзің көтере алмаған, нәпсің қабылдауға құлықсыздық танытқан насихаттарыңды басқаларға айтудан ұял, Менен имен»39, – деп бұйырған деседі.

Дін ілімдерін жетік меңгерген бір адамды ғалым ретінде қабылдап, оның ілімінен сусындау, әлгі ғалымның алған іліміне амал етіп, етпеуімен тікелей байланысты. Жаратылыстану ғылымдарында мұндай қағида жоқ. Мәселен, физика саласының ғалымы әділетсіздікке, арсыздыққа баруы мүмкін. Оның жаман әрекеттері, нашар әдеттері білімінен басқалардың пайдалануына кедергі болмайды. Ал ішімдік ішіп, зинақорлыққа әуестенген адамнан ешкім дін ілімдерін үйренбейді, тіпті тәпсір ғылымының профессоры деген атаққа иелік етсе де, оны ешкім құрметтемейді. Хадис риуаят еткен рауилардың өздері сол хадиске амал етіп, етпегені қаралады. Егер хадисті жеткізген адам басқа хадиспен амал етсе, жеткізген хадис дәлел ретінде алынбайды. Ол риуаят тек қана мәлімет ретінде қаралғанымен пәтуаға жарамайды. Қандай да бір мәселеге қатысты бір-біріне қайшы екі хадис келер болса, жеткізген кісі қайсы хадиске амал еткен болса сол дәлел ретінде алынады. Мәселен, Әбу Һурайра «Егер ыдысты ит жалап кетсе, оны жеті рет сумен жуу қажет. Оның алғашқысы топырақпен болуы тиіс»40 деген хадисті жеткізген. Ханафи мәзһабы бойынша ыдысты жеті рет жуудың да, топырақпен ысқылаудың да керегі жоқ. Мұның себебін әйгілі ғалым Әбу Жағфар Тахауи былай түсіндіреді: «Ит жалаған ыдысты дереу суын төк және оны үш рет жу» деген хадисті де Әбу Һурайра жеткізді. Демек, жеті рет жуудың үкімі кейінгі хадис арқылы жойылған. Негізі, жеті рет жуу деген хадисті де Әбу Һурайра жеткізгенмен, өзі үш рет жууды жүзеге асырған. Олай болса, кейін келген һәм амал етілген хадис алдыңғы хадистің үкімін жойған».41

Сөз соңында айтарымыз, «кісіні сөзінен емес ісіне қарап танисың» дегендей, адамдардың өмір-салтын білу өте маңызды. Өйткені айналамыз насихат айтушы данышпандарға толы. Әлеуметтік желілер арқылы да, көшедегі көлденең көк аттылар да насихат айтудан тартынып қалып жатқан жоқ. Дегенмен амалы мен айтқаны сәйкес шықпағандықтан болса керек, жаппай халық құрғақ насихаттан шаршаған. Көзбен көрілетін ізгі амалдарға, риясыз салихалы істерге зәру. Құлақтар тойған, көздер аш. Мұсылман кісі бұл мәселеге жүрдім-бардым қарамауы керек. Шынайы насихатшыларды танып, содан соң оның қыр-соңынан қалмау басты міндет. Себебі насихатшысы жоқ, ақыл-кеңес беретін жақыны жоқ жан нағыз жетім. Расулалла: «Уа, Ибн Омар! Дініңді мұқият үйрен. Себебі дін – сенің етің мен қаның. Дініңді кімнен үйреніп жүргеніңе мән бер! Дін ілімдерін мінез-құлқы мен жүріс-тұрысында тұрақты болған ғалымдардан үйрен. Бірде көл, бірде шөл болып жүретін тұрақсыз адамдардан үйренуші болма!»42 – деген.

Демек, аз болса да білгеніміз бойынша амал ету һәм осы жолдан айнымау басты мұрат болмақ керек. Болмаса, жасаған амалдары желден жиналған құм секілді яки теңіз жағасына жазылған жазу сияқты болады.

---

Көз жауын алған қызылды-жасылды дүние

أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مَا يُخْرِجُ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا قَالُوا وَ مَا زَهْرَةُ الدُّنْيَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ بَرَكَاتُ الْأَرْضِ وَ ذَكَرَهُ وَ فِي آخِرِهِ فَمَنْ أَخَذَهُ بِحَقِّهِ وَ وَضَعَهُ فِي حَقِّهِ فَنِعْمَ الْمَعُونَةُ هُوَ وَ مَنْ أَخَذَهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ كَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَ لَا يَشْبَعُ

«Менің сендер жайында ең уайымдайтын нәрсем – Алланың сендер үшін жаратқан дүниедегі әсемдік», – дегенде, сахабалар ұмсынып: «Уа, Расулалла, дүниенің әсемдігі не?» – дейді. Сонда Расулалла: «Ол – жер жүзінің берекеті», – деп бұл берекеге нелер жататынын айтып берді де: «Кімде-кім осылардың қадірін біліп, орны-орнымен пайдаланатын болса, өзіне шаш-етектен пайда келеді. Ал кім мұны қалай болса солай жұмсап, қадіріне жетпесе, өзі тойса да, көзі тоймайтын ашкөздің бірі болып шыға келеді»43, – деген.

Бұл хадисте дүниедегі әсем жаратылыстарға көңіл бұру, оның қадіріне жету жайы сөз етілген. Бұл әсем әшекейлердің нелер екені Құран аятында былай білдірілген: «Әйелдер, еркек кіндік балалар, қап-қап алтын мен күміс, асыл тұқымды сәйгүліктер, төрт түлік мал және егінжай сынды нәпсінің құмарын арттыратын дүниелер адамдардың көз жауын алатындай тым тартымды етілді. Әсілі, бұлар дүние тіршілігінің (өткінші) қызығы мен бұйым-боқшасы ғана. Шүбәсіз, ең тамаша мекен Алланың құзырында»44.

Бұл аятта айтылғандар – адам баласының пайдалануына рұқсат етілген, өмір сүру үшін қажетті һәм тартымды нығметтер. Тартымдылығынан болса керек, көп адамдар қолымда бұлар молынан болсын деген қалаумен харам жолдарға ұрынып жатады. Егер бұл нығметтерге Алла көрсеткен жерден қарайтын болсақ, адал жолмен дұрыс бағытта қолдануымыз қиынға соқпайды. Егер нәпсіміз бен түрткілеп тыным таптырмай отырған шайтан тарапынан көз салсақ, бұл нығметтерді ниқметке айналдырып аларымыз анық. Бұл адам баласының көңіл төрінен орын алғандықтан, «мәңгілік өмір сүрсем, осы бай-дәулетіммен осы дүниеде мәңгі қалсам» деген орынсыз арманын үдете түседі. Алла Тағала нәпсіден туған надан ойдың жетегінде кетіп, дүниеге деген танымы бұзылуға бет алған адамды оятып, бұл нығметтер қаншалықты тартымды болса да, өтпелі екенін ұмытпауға шақырады. Бұлардың барлығы ақыретке жасайтын дайындыққа көмекші құралдар ретінде пайдаланылмай, негізгі мақсатқа айналса, бұл нығметтерге де, оны пайдаланушыға да, бұларды жаратқан Хақ Тағалаға да құрметсіздік жасаған болады. Себебі негізгі мақсатына апаратын дәнекерлерді мақсат тұтып, соның ләззатына алданып жүргендер өмірлерін зая кетіріп жатқандарын да ұмытады әрі бұл нығметтер көзден бұл-бұл ұшқанда азабын аяусыз тартады. Адам баласының ең әлсіз тұсын меңзеген Пайғамбарымыз, үмбетін осы тұста да ескертіп өткен. Жоғарыдағы хадиспен мағыналас басқа бір сөзінде:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مَا يُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ وَ زَهْرَةِ الدُّنْيَا

«(Жолдан тайып, негізгі мақсаттарыңа айналдырып аласыңдар ма деп) сендер үшін ең қорқатыным – Алланың жерден өндірген жемістері мен дүниедегі әшекейлер»45, – деген еді.

Көз жауын алған бұл нығметтерге маңдай термен қол жеткізіп, адал жолда қолданылар болса, еш уақытта харам болмайды. Мәселен, ер адамға әйел, әйел кісіге ер адам сүйкімді әрі тартымды етілген. «Неліктен бұлай?» – делінгенде, баратын соңғы жауабымыз – ұрпақ көбейту, нәсіл жалғастыру. Осыны ескерген есті мұсылман көңілі қалаған қыз баланы шариғат шеңберінде айттырып, келісімін алған соң дін көрсеткен ақ неке арқылы ғана қасына жақындай алады. Олар нәпсілеріне ерік бермей, қанша тартымды болса да өздерін тежеп, Алла көрсеткен жолмен ғана жүргендіктен некелері берекелі, ұрпақтары өнегелі болады. Демек, көз тартатын өтпелі нығметтің өзі мұндай адамдар үшін пайдалы болмақ. Алла белгілеген шектен асып өтіп, бұл нығметтерге қалауынша жақындаған адам, отбасылық берекенің де, салиқалы ұрпақтың да ләззатын тата алмауы бек мүмкін. Себебі Аллаға қарсы шығып бақытты боламын деу – нағыз ақымақтың түсінігі. Ұрпақ сүю, дүниеге келген перзенттің салиқалы болып ер жетуін күту де жақсы нығметтердің қатарына кіреді. Дегенмен перзентінің өзіне берілген аманат екенін естен шығарып, бейне бір өз қолымен жаратып, өз қуат-күшімен дүниеге әкелгендей әрекеттерімен бірқатар қателіктерге бой ұратын ана-аналар да бар. Бұрынғы қауымдардан қалған ең жаман әдеттердің бірі де осы, яғни, ұрпағының көптігімен мақтанып46, «Алла берген нығмет қой, шүкір етейік» деген ойды санадан жырақ қалдырып жүре беретін.

Адам өз иелігіндегі барлық нәрсені қорғауға бейім келеді. Дінін, малын, жанын, ақылы мен ұрпағын қорғаштауы болмысында бар. Бірақ мал-жанын қорғаймын деп Жаратушысымен байланысын үзуіне болмайды. Бұл нығметтер Раббысын еске алуына, Хақ Тағаланың құзырында тұрғандай күй кешіп сәждеге құлауына еш бөгет болмауы тиіс. Құранда осыған шақырған аяттардың бірінде: «Дүние-мүліктерің мен бала-шағаларыңның тек сынақ екенін біліп қойыңдар. Һәм ең үлкен сый-сияпат пен зор сауаптың Алланың дәргейінде екенін де білгейсіңдер!»47 – деген. Бұл жерде мал-мүлік пен бала-шаға арқылы келетін сынаққа сақ болу керек екенін ескерткен. Адам баласы аталмыш екі нығметке ерекше ашкөз, шектен тыс тойымсыз боп келеді. Пенденің бұл әлсіз тұсын дөп баса білген Расулалла: «Адам баласының бір сай алтыны болса, «шіркін-ай, тағы осындай біреуі болса ғой» деп отырады. Оның аранын тек топырақ толтырады. Алла тәубе еткеннің тәубесін қабыл етеді»48, – деген. Адамның жасы ұлғайған сайын дүниеқұмарлық жасара түсетінін49 де пайғамбар хадистерінен білеміз. Ал перзентінен айырылған адам басына бәлекет жауды деп санайтыны да хадистерде хабардар етілген50. Алла берген нығметтерді өзінің жалған танымы мен таяз түсінігіне тоғытпай, Алла көрсеткен жолмен, Ол білдірген мақсатта жұмсаған кезде шынайы нығметке айналатынын, керісінше болған жағдайда нығмет деп жүргендеріміз нағыз бәлекетке айналып шыға келетінін айтқан. Тілге тиек етіліп, осы екі нығмет орынды және Алланың қалаған жолда пайдаланылғанда ең үлкен нығмет51, керісінше болған жағдайда ең үлкен бәлекет52 болатыны білдірілген. Расулалла: «Тозақ тән құмарлықтарымен, жаннат болса нәпсіге жағымсыз нәрселермен көмкерілген»53, – дегенде дүниенің қызылды-жасылды қызығына алданып қалмауды айтып, үмбетін ескерткен. Шынымен-ақ, жаннаттың жолы өте ұзақ, ол жолда тасқын сулар мен өткел бермес өзендер, тікенді соқпақтар мен толқыны күшті дариялар болса, тозаққа апарар жолда ағыл-тегіл ішіп-жеу, жалқаулыққа жолдас болып жантайып жату, нәпсіге жағатын нәрселердің бәрі бар. Бұлардың шырмауына түскен кісі өзі де аңғармай құздан құлаған құралайдай төмен қарай құлдилай береді.

Адамзат үшін сынақ болған дүниенің қызылды-жасылды қызықтары Ислам белгілеген шекараның аясында қолданылса, адамның барлық қажеттіліктерін қанағаттандырады һәм екі дүниеде де бақытқа қарай қадам жасауына дәнекер болады. Тасаууф ілімі бойынша жазылған кітаптарда сабырдың үш түрі айтылса, кейінгі ғасырда тасаууф саласына қалам тартқан ғалымдардың кейбірі бұл сабырлықтың санын алтыға жеткізген. Олардың айтуынша, сабырдың түрлері мынадай:

1. Құлшылықтың қиындықтарына шыдамдылық таныту үшін сабырлы болу.

2. Нәпсіге ұнамды келіп, дініміз тыйған күнәлармен бетпе-бет келгенде өзін тыйып сабыр ету.

3. Әртүрлі апаттар мен қиындықтардың Алланың тағдыры екенін ескеріп сабыр ету.

4. Дүниенің қызылды-жасылды әшекейлері көңілін қытықтағанда өзінің бағыт-бағдарынан айнымай, Құран көрсеткен жолдан шықпауға деген ықыласты қорғау үшін көрсетілетін сабыр.

5. Күтудің қиындығы мен ұзақ мерзімді талап ететін істерге сабыр ету.

6. Аллаға бойсұнудағы нәзік сырларды түсініп «Раббыңа қайт»54 деген бұйрықты алғанға дейін Жаратушымен қауышу сағынышына сабыр ету.

Бұл жерде біздің тақырыбымызға арқау болып отырғаны – төртінші түрі. Яғни, дүниенің алдауы мен арбауына сабыр етіп, бастаған жолын тоқтамай жалғастыру. Адамның саф табиғаты мен бойындағы бірқатар сезімдердің және дүниедегі әсем нәрселер арасында өте тығыз байланыс әрі үйлесімділік бар. Мұны ешкім жоққа шығара алмайды. Сондықтан адамды дүниенің қызықтары мен қызылды-жасыл әшекейлеріне қарай тартып әкететін себептер көп. Өз ғасырының талабына төтеп бере алмай дүниеге бой алдырған мұсылмандарды көрген бір дана кісі былай деген екен: «Адам баласын дүниеге қызықтыратын, құмарлығын қоздырып көзін байлап тастайтын себептер өте көп. Ең бірінші нәпсі мен құмарлық сезімдері, одан соң әртүрлі, керекті-керексіз қажеттіліктер, сонымен қатар, шайтан һәм дүниенің сыртқы көрінісі кісіні сиқырлап, өзіне тартатын себептері жетіп-артылады. Ал мәңгілік жұрты саналған ақыретке алаңдаушылар мен сол жолға шақырушылар өте аз. Сол сияқты, сенің де айналаңда дүниеге байлайтын себептер өте көп. Егер көңіліңде халқыңа деген махаббатың болса, ұлы мұраттарға қарай жол бастаған жан болсаң, ақырет жұртына шақырып шырылдаған аз адамдарға жәрдем беріп, қол ұшыңды соз. Бұлай болмаған жағдайда, әлгі аз адамдарды одан сайын кемітіп, шайтанның тобырына көмектескен боласың».

Негізінде, «дүние» сөзінің этимологиялық түбірі зерттелгенде, оның адамды өзіне баурап алатын әсері мен «дүние» деген атаудың арасында тығыз байланыс бар екені белгілі болды. Тіл ғалымдары «дүние» сөзі «жақын болу» деген мағынаға келетін «дунуу» түбірінен яки «арсыздық, жамандық» деген мағына беретін «дәнәя» түбірінен шыққан деседі. Егер сөздің «дунуу» түбірінен қабылдайтын болсақ, дүние «ең жақын» деген мағынаға келеді. Осы ең жақын өмірден кейін келетін өмір «кейінгі өмір» деген мағынаны білдіретін сөзбен «ақырет» деп аталған. «Арғы жақтағы» деген мағынаны білдіретін «ухра» сөзі де «дүниеге» антоним ретінде «ақырет» мағынасында қолданылған. Міне, осы талдауларды ескерсек, дүние адамның дәл қасында, жабысып жанында тұр, ал ақырет басқа жақта, яғни, дүниенің қарама-қарсы тарапында. Сондықтан адам баласы жақыннан көргенінен, жақыннан тапқанынан яки жақын таныған бір нәрседен ерекше әсерленіп, бара-бара соның бауырына барып тығылады. Ендеше, адам баласы дүниеге басы айналып, санасы сиқырланатындай тым жақында тұр деуге болады. Осы себепті, дүниеге «ең жақын» мағынасын беретін «дүния» сөзі атау ретінде таңылған.

«Дүние» сөзінің «арсыздық» деген мағынаға келетін «дәнәя» түбірінен шыққанын қабылдайтын болсақ, ақырет «ула» яғни, «ең ұлы», «тым жоғары» мағынасымен антоним болады. Сондай-ақ «дүние» сөзін «дәни» деген түбірден тарады десек, «арсыз, жаман» деген мағына да береді. «Жақын болу» мен «арсыздық» мағынасын біріктіре түсінер болсақ, дүниені «Адамға ең жақын тұрған арсыздық» деп айтуға болады. Демек, дүниенің көбінесе осындай функциясы адамның табиғатына жағымды болып келеді.

Алайда дүниеге тек қана құмарлық қоздыратын құрал, тәнге ғана қызмет қылатын жағымсыз нәрсе деп баға беру дұрыс емес. Ғұламалар дүние жайлы сөз еткен кезде, оның үш қыры бар екенін айтып, талдау жасайды. Алғашқысы – дүниенің Алла Тағалаға қатысты жағы. Өйткені бұл әлем Құдай Тағаланың есімдері мен сипаттарының, ұлылығы мен құдіретінің айнасы болғандықтан, дүниеге осы тұрғыдан көз салуға да болады. Бұл қырынан дүние – ғажайып көрме, таңғажайып саяхат әлемі, «тәкуини» заңдылықтар, яғни, жаратылыстағы мызғымас ережелер қамтылған кітап, мағрифатуллаһ пен мухабатуллаһқа (Алланы тану мен Ол туралы жақсы ойда болуға) ашылған жағалау, әрі осылардың барлығын Өзінің қадағалауымен тіршілігін жалғастырып жатқан ғаламат шаһар деп қарауға болады. Дүние осы жағынан Алланың шексіз сән-салтанатына, әлемге қойған әдемілігіне сахна қызметін атқаруда. Сол себепті Алланың құдіретін паш еткен кез келген жаратылыс жек көрілуге емес, сүйілуге лайық. Дүниенің бұл қыры да жақсы көрілуге міндетті.

Дүниенің екінші жағы ақыретке қарайды. Бір хадисте «Дүние – ақыреттің егіс алқабы» делінген. Демек, дүниеде егілген нәрселердің өнімі арғы жақта жиналады. Ақыретке қажетті азық осы дүниеде алынады һәм жаннатқа барар жолдағы керек-жарақтар осы жақта дайындалады. Мәңгілік бақыттың алғашқы қадамы осы жақта жасалады. Міне, осындай екі тарапы арқылы дүние жақсы көрілуге, аялауға лайық. Себебі дүние осы тарапы арқылы мүміндерді Алламен қауыштыратын нұрлы баспалдақ, ғажайып серіппе деуге болады.

Дүниенің үшінші жағы материалдық һәм өтпелі. Өтпелі нәрсе әрдайым сағым секілді алдамшы келеді. Дүниенің осы жағын жақсы көріп, соған махаббатын арнау адам баласын Алладан алыстатып, жаратылудағы асыл мақсатынан адыра қалдырады.

Әсіресе мынаны естен шығармаған жөн: Адам болу жолында әртүрлі күрестерді тәрк етіп, өзімен-өзі оңаша қалудан рухани ләззат іздеген жандар, қабілет-қарымдарын шыңдап, рухани жетілуге себеп болатын серіппені жоқ еткен болады. Мәселен, адам баласының ағзасы кейбір вирустарды білмесе, танымаса, ағзаның ауруға қарсы күресуі жетілмей, болмашы бір вирустың кесірінен төсек тартып қалуы ғажап емес. Сол сияқты, руханиятқа қарсы шабуыл жасайтын әртүрлі вирустармен күресіп үйренбеген жүрек пен рух күнә атты вирус тиген сәттен-ақ доптай домалап, сал боп қалуы бек мүмкін. Сол себепті дүниеге мастандырып, руханиятты астан-кестен ететін күнәларға қарсы үнемі күрес жүргізіп отырмақ керек.

Сөз сұлтаны Расулалла бір хадисінде:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمّتِي أَنْ يَكْثُرَ لَهُمُ الْمَالُ فَيَتَشَاجُّوا ويَقْتَتِلُوا

«Үмбетімнің жайын ойласам, олардың мал-мүлкі көбейіп, бірімен бірі бәсекелесудің соңы іштарлыққа, арты бір-бірін аяусыз қырып салуға соқтыра ма деп қорқам»55 деген. Расулалла бұрынғы пайғамбарлардың үмбеттерінің басы мен соңы қалай болғанын, қалайша жолдан тайып, Алла жолынан адыра қалғандығын білгендіктен, үмбеті де солардың кебін киер ме екен деп уайымдаса керек. Жоғарыдағы хадистің түсіндірмесі іспеттес келген басқа бір хадисінде Алла елшісі былай дейді:

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمّتِي أَنْ يَكْثُرَ لَهُمُ الْمَالُ فَيَتَحَاسَدُوا وَ يَقْتَتِلُوا وَ يُفْتَحُ لَهُمُ الْقُرْآنُ فَيَقْرَؤُهُ الْبِرُّ وَالْفَاجِرُ وَالْمُنَافِقُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ الْإِبْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ وَالنَّاسُ فِى الْقُرْآنِ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ يَقْرَؤُهُ بِلِسَانِهِ وَ لَا يَصُوغُ الْخَنْجَرَةَ فَهُوَ عَلَيهِ إصْرٌ وَ عَذَابٌ وَ رَجُلٌ يَقْرَؤُهُ فَخْرًا وَ رِيَاءً لِيَأْكُلَهُ بِهِ فِى الدُّنْيَا فَلَيْسَ لَهُ مِنْهُ يَومَ الْقِيَامةِ شَيْءٌ وَ رَجُلٌ يَأْخُذُهُ بِسَكِينَةٍ فَهُوَ لَهُ حُجَّةٌ يَوْمَ يَلْقَى رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ

«Үмбетім үшін ең қорқатыным – мал-дүниелерінің көбеюі. Артынан олар бір-бірін осы бұйым-боқша үшін көре алмай өлтіретін болады. Негізінде, Хақ Тағаланың кәламы болған Құранды жақсы кісі де, ниеті жаман пасық та, көзге ғана көлгірсіп жүрген мұнафық та оқиды. Оқығанда аяттардың мағынасын бұрмалап, бүлік іздеп бүлдіру үшін ғана көз жүгіртеді. Мағынасын Алла білетін һәм ілімде тереңдегендер ұғына алатын әрі «Біз бұл аяттарға иман келтірдік» дейтін ынсапты ғұламалар түсінген аяттарды өз беттерінше жырым-жырым етіп түсінуге яки түсіндіруге ұмтылады. Құран мәселесіне келгенде адамдар үшке бөлінеді. Бір адамдар Құранды зырылдатып оқығанымен, көңіліне тоқымағандықтан, аяттар ыңылдап үн шығарып тұрған кеңірдегінен ары өтпейді. Бұл кісі үшін Құран бейне ауыр жүк сынды һәм азап болмақ. Енді біреулер мал-мүлік жинау мақсатында «десін» дейтін дертке малынып, маңғаздана мақтаншақтыққа салынып, ел-жұртқа көріну үшін оқиды. Ол кісі Алланың алдына барғанда оқыған Құранының сый-сыбағасынан қағылады. Үшінші топтағы адамдар Құранды қолдарына байыппен алады, (яғни қыраат етеді, амал жасайды) әрі бұл дүниеде һәм ақыретте көңілі тыныш, жаны жайсаң болады. Құран есеп-қисап беретін жерге келгенде Раббысының құзырында куәлік етеді»56.

Бұл хадисте екі маңызды мәселе бар. Біріншісі, мал-дүниенің артуымен бірге мұсылман үмбетінің арасында бүлік қазанының қайнауы, бір-бірін көре алмай іштарлық етіп, бір-бірінің жанына қастандық жасайтын халге келулері. Алтын ғасырда ғұмыр кешкен Абдуррахман ибн Ауфтың қанағатшылдығы мен Сағд ибн Рабиғтың адам таңғаларлық мінез-құлқын да жоғарыдағы хадиспен салыстырсақ арасында жер мен көктей айырмашылық бар екенін байқаймыз. Алла елшісі Мәдинаға сахабаларымен һижрет еткенде жергілікті ансарлар57 мен мұһажирларды58 бауырластырып, бұрын-соңды болмаған достықтың шамын жаққан еді. Сағд ибн Рабиғ бір күні бауырының қолынан ұстап оған былай дейді: «Бауырым, сендер қолдарыңдағы барлық нәрсені Меккеде тастап келдіңдер. Дәл қазір сенің әйелің жоқ, ал менің екі әйелім бар. Алла үшін айтып тұрмын. Сен осы әйелдерімді қарап көр. Қайсысын ұнатсаң, онымен ажырасайын. Ғиддат мерзімі біткен соң сен оны өзіңе әйелдікке ал», – дейді. Абдуррахман ибн Ауф көзі жасқа толып оған былай деп жауап береді: «Бауырым! Алла әйеліңді саған мүбәрак етсін. Сен маған базардың жолын көрсетсең болды, сол маған жетеді».

Арадан көп уақыт өтпей Абдуррахман ибн Ауф отбасын қамтамасыз ете алатын жағдайға жетіп, өз қам-қарекеті арқылы шаңырақ құрады.59

Бұл жерде өзінің діндес бауырына деген ғажайып жанашырлық пен теңдессіз қанағаттың үлгісі көрініс тапқан. Абдуррахман ибн Ауфтың бауырының ұсынысын қуана қабылдап, аш көздене сұғанақтық жасамауы – Сағд ибн Рабиғтың отбасына һәм жұбайлары мен өзінің арасындағы сүйіспеншілік пен махаббатқа құрмет көрсеткендігінің белгісі.

Хадисте айтылған екінші мәселе – Құранның оқылмай тәрк етілуі. Құран оқуға қатысты Расулалла бір хадисінде: «Құран оқитын мүмін – иісі хош, дәмі де тәтті цитрус жемісі тәрізді. Ал Құран оқымайтын мүмін – иісі жоқ, бірақ дәмі тәтті құрма сияқты. Құран оқитын мұнафық болса – иісі хош, бірақ дәмі ащы райханға ұқсайды. Ал Құран оқымайтын мұнафық – иісі жоқ, әрі дәмі де ащы шомыр іспеттес»60 – деген. Құранды оқуға мүмкіндіктері бола тұра оқымайтын жандардың үстінен қиямет күні Расулалла Аллаға шағымданатындығы Құранда былай білдірілген: «Сол күні Алла елшісі де: «Уа, Раббым! Расында, қауымым бұл Құранды мүлдем тәрк қылды», – деп айтады».61 Бұл жерде «тәрк қылды» дегеннен Құранның оқылмай қалуы ғана емес, оны түсінудің һәм бұйрықтарын жүзеге асыру меңзеліп тұр. Бұл аяттың тәпсірінде Махмуд Шиһабуддин Алуси мынадай хадисті келтіреді: «Кімде-кім Құранды үйренгеннен кейін оны оқымай қойса, қиямет күні Құран жағасына жабысып: «Уа, Раббым! Бұл құлың мені тәрк етіп, алыстады, менімен амал жасамады, менімен оның арасына Өзің үкім бер», – дейді62.

Жоғарыдағы хадисте Расулалла үш топ адамның екеуі Құранның негізгі мақсатына сай оқымайтындығынан хабар береді. Бүгінгі таңда Құранды көркем оқу үшін әртүрлі жарыстар өткізу, арнайы музыкалық сабақтар алып Құранды түрлі мақаммен мәнерлей оқу жақсы үрдіс. Өйткені әзірет Әбу Бәкір Пайғамбарымыздың: «Алла Тағала даусы әдемі пайғамбардың Құранды әуендетіп оқуына разы болғандай ештеңеге разы болған емес»63 – дегенін жеткізген. Алайда мұнысын жұртқа көрсету үшін жасап, мақтангөйлікке малданып, оқығаны кеңірдегінен арыға өтпеген, көңілі аяттардан ғапыл жандардың тек қана қызыл кеңірдек болып, дауысын әрлеумен әлекке түсулеріне қатаң ескерту жасалған. Осындай мақсатта пайдаланғандар үшін Құран – үстілеріне артылған ауыр жүктен басқа еш нәрсе емес. Мұндай кісілер Құранды жаттап, көркем оқуға жету жолында сантүрлі қиындықтарға көніп, әртүрлі құрбандықтарға баруы бек мүмкін. Алайда Құранның мақсаты тек көркем оқу болмағандықтан һәм тәдәббурсыз жаттау емес екенін ескерсек, олардың еңбектері – еш, тек өздерін әуреге салып, шаршап жүрген адамдар екені мәлім болады.

Ал екінші топтағылар – Құранның көбіне мағынасымен, түсіндірмесін жасаумен шұғылданған адамдар. Бірақ бұлар үйреніп, көңілдеріне тоқығандарын тек жұртқа көрсету, «кітап ақтаратындығын» елге міндет қылып мұрынын шүйіре қарап қарапайым халықтың мысын басын басу үшін яки олардың қошеметіне бөленіп, түбінде дүние-табысқа қол жеткізу ниетімен оқиды. Міне, мұндай пиғылды адамдардың ақыретте Құраннан алар ешбір нәсібі жоқ десе де болады. Соңындағы үшінші топ Құранның түсу мақсатына сай оқып, оқығанын көңіліне тоқып амал жасайды. Хадисте білдірілген ақиқат осы.

Дүние-мүлікті нығметке айналдыратын да, қасіретке айналдыратын да адам. Егер дүниеге деген қарым-қатынасты Құран көрсеткен жолмен пайдаға асырса қос дүниеде де бақытсыздыққа ұшырамайды. Ислам діні батыстың капитализмін де, шығыстың дүниені жамандап, кедей болуға шақыратын «пақыризмін» де қолдамайды. Керісінше, ифрат пен тафритке (астамдық пен нұқсандыққа) жол бермей, орта жолмен өмір сүруге, еңбек етіп адалынан дүние тауып, тапқанын басқамен бөлісіп, кейдейшіліктен құтылуға һәм өзгелерді де құтқаруға шақырады.

---

Басқа бәле – тілден

عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَدِّثْنِي بِأَمْرٍ أَعْتَصِمُ بِهِ . قَالَ: قُلْ رَبِّي اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقِمْ . قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا أَخْوَفُ مَا تَخَافُ عَلَيَّ؟ فَأَخَذَ بِلِسَانِ نَفْسِهِ ثُمَّ قَالَ: هَذَا

Суфиян ибн Абдуллаһ әс-Сәқафи былай дейді: «Уа, Расулалла, маған өмірлік ұстанымым ретінде алып жүретін нәрсе үйретіңізші» деп едім, Расулалла: «Раббым – Алла» деп айт та, сол сөзге іс пен сөз тұрғысынан лайық бол әрі өміріңнің соңына дейін осы ұстанымыңнан айныма», – деді. Мен сөзімді ары қарай жалғап: «Уа, Расулалла, менің бойымдағы қай кемшілігім үшін қорқасыз?» – деп сұрап едім. Ол өзінің мүбәрак тілін көрсетіп «міне, мынадан қорқамын» деді64.

Алла елшісі сахабалардың біріне сен үшін қатты қорқатын нәрсем «тіл» деу арқылы күллі үмбетін меңзеп, тіл апатынан сақ болуға шақырып тұр деуге болады. Себебі тағы бір сөзінде: «Кімде-кім маған екі еріні мен екі аяғының арасына берік боламын деп кепілдік жасаса, мен де оның жұмаққа кіруіне кепіл боламын»65, – деген.

Тіл – қарым-қатынас құралы һәм Алланың адамға берген ең үлкен нығметтердің бірі. Адам тіл арқылы айналасындағылармен жақсы қарым-қатынас орнатады, тіл арқылы сезімдерін білдіреді, тіл арқылы мұқтаждардың көңілдеріне саф ақиқаттарды төгіп, тіл арқылы қажеттілігіне қол жеткізеді. Нығмет болған сол тілді орынсыз жерге қолданса, бос-бөстекі әңгімеге құмар болып, ғайбат, жала, өтірік, өсекке үйір етсе, пайдасыз өнім өндіретін лас фабрикаға айналып шыға келеді.

Бір хадисте Алла елшісі былай деген: «Адам баласы ұйқыдан оянғанда бүкіл дене мүшелері тілдің алдында бас иіп: «Біз үшін Алладан қорық. Шын мәнінде біз саған тәуелдіміз. Егер сен туралықты ұстансаң, біз де тура жолда боламыз. Ал егер тура жолдан тайсаң, біз де тура жолдан тайқып кетеміз» дейді»66. Тағы да бір хадисінде: «Адамның денесінде бір кесек ет бар, ол түзу болса, қалған дене бүтіндей түзеледі, ол бұзылса, қалған дене түгелімен бұзылады. Ол – жүрек»67, – деген. Енді осы жерде «Екі хадистің арасында қайшылық жоқ па?» деген сұрақ туындауы мүмкін. Жауап ретінде айтарымыз: сырттай қайшы болып көрінгенмен, негізінде, ешқандай қайшылық жоқ. Себебі тіл – жүректің елшісі һәм күллі ағзалардың әміршісі. Олай болса, жоғарыдағы хадисте дәл осы ерекшелігі баяндалған.

Мүмін үшін ең ауыр сынақтардың бірі – тілге ие болу. Бұл мәселеде ғалым да, залым да, білетіні де, білмейтіні де қателікке бой алдырады. Адамдар арасында тілдің бәлесінен құтылғандар өте аз. Алла елшісі осы мәселенің маңыздылығын білдіріп әртүрлі әдістермен бұл қатерден сақтандырып отырған. Әбу Һурайра риуаят еткен бір хадисте Алла елшісі: «Кімде-кім Аллаға және қиямет күніне сенетін болса, жақсы сөз айтсын немесе үндемесін»68 десе, басқа бір хадисте: «Адамның өзіне қатысы жоқ пайдасыз істерді тәрк етуі – оның дінді жақсы ұстанатының белгісі»69, – деген.

Адамдардың тілден табатын бәлелері сол – өздері білмейтін мәселеде білермен болып сөз алып, тіпті дін ғалымдары сақтықпен қадам жасайтын мәселелерде қалай болса солай үкім айтып отырулары. Сахаба Әнас былай дейді: «Бірде бір мұсылман кісі дүние салды. Жиналған адамдардың бірі Расулалла еститіндей етіп: «Ей, марқұм-ай, жаннатың мүбәрак болсын», – деді. Сонда Расулалла ол кісіге жақындап: «Қайдан білесің, бәлкім, бұл кісі тірісінде өзіне қатысы жоқ бос сөздерге әуес болған шығар яки өзіне титтей пайдасын тигізбей кеткен байлыққа сараңдық жасаған шығар»70, – деді».

Жақсы жан, ізгі кісі деген адамдардың көбі тілдерінен опық жеп жатады. Шыдай алмай біреуді ғайбаттап, кейде келемеждеп кемсітіп, басқалардың арасына байқамай жік салып жатады. Кейде ашуын баса алмай әр нәрсені айтып кісі көңілін қалдырады. Артынан өкініш өзегін өртеп, кешірім сұрап жарбаңдап жатады. Тіпті кейбір кісілер мұның өзін мойындамай: «Тілдің сүйегі жоқ, болмаса, қозғалтпай қатырып ұстап тұрар едім» деп сылтау айтып бағады. Кісі баласы көңіл-күйін бұзатын, мазасын қашырып тынышын алатын жағдайға тап болғанда қалай болса солай әрекет етпеуі керек. Бір сәт үнсіз қалып, ақылға ерік беруі һәм өз-өзін жауапкер ретінде сезініп барып шешім қабылдауы керек. Яғни, мүміннің бос сөзге ермеуі жайлы қаншама ескертілсе, қай жерде және қандай мөлшерде сөйлеуі керек екені де айтылған. Себебі ауыздан шыққан сөз дән секілді. Көркем сөздер – жұмақтағы Туба ағашының дәні, ал жаман сөздер – тозақтағы заққұм ағашының дәніндей. «Негізінде, кез келген бір кісі қаншалықты құнды екенін бағамдай алмай айтқан бір ауыз сөзі үшін қиямет-қайымға дейін Алланың разылығына бөленуі мүмкін. Дәл сол секілді, аузынан шыққан сөздің байыбына бармай айта салған бір ауыз сөзі үшін Алланың қаһарына ұшырап, түбіне жетудің өзі жетпіс жыл керек ететін тозаққа тасталады»71.

Таңдап сөйлеу, орынды жерде һәм қажеттілік туған сәтте ғана айту – адам баласының абзал қасиеттерінің бірі һәм бірегейі. Орынсыз жерде сөйлеу, сөзге қонақ бермей баса-көктеп, жан-жағын жайпай сөйлеу болса, адамның әлсіздігі әрі басына әртүрлі бәле-жаланың келуінің бірден-бір себебі. Расулалла ауыздан шығатын әрбір сөзге мән беруге шақырады. Тіпті тілге иелік ету жаннатқа барудың басты себептерінің бірі екенін ескертіп: «Кімде-кім маған екі ерні мен екі аяғының арасына ие боламын деп сөз берсе, мен де ол кісінің жұмаққа кіруіне кепіл боламын», – деген. Өйткені тіл – Алланы зікір етуге, мадақтауға және ұлықтауға арналған құрал. Мұнараларда Алланың есімін күллі әлемге паш етіп, Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с.) жолын басқаларға танытуда ең бірінші қолданылатын құрал да тіл.

Адам басқаларға құрмет ретінде һәм әлсіздігін басқаларға білдірмеу мақсатында үнсіздікті таңдағаны дұрыс. Үнемі сөйлей беретін болсаң, көрген-білгеніңді қайталай бересің, әрі басқаларды тыңдауға, пікірлерді құрметтеуге салғырт қарай бастауың әбден мүмкін. Негізінде, тыңдай алсаң, басқа адамдардан да үйренетін көп нәрселер бар екеніне көз жеткізесің. Осылайша өз жан-дүниеңді жаңартумен қатар, басқалардың да ой-пікір білдіруіне мүмкіндік беріп, олардың да білімінен пайда аласың. Болмаса, ешкімді тыңдай білмейтін, тек өзім сөйлейін деп әр тақырыпқа болса да, болмаса да кірісетін мылжыңдардың қатарын көбейтесің. Кейде адамдар арасында сөзге шорқақ, ойын толық жеткізе алмайтын адамдар болады. Олар ой-тұжырымында сенімсіз болғандықтан абдырап, жеткізе алмай қалған ойын ым-ишарамен яки әзіл-күлкімен жауып кетуге әрекет жасайды. Мәселен, бір кісі өзінің ана тілінен басқа тілде пікір алмасып жатқанда кейбір сөздерді есіне түсіре алмай, ойын толыққанды жеткізе алмай, сөзін үзіп, айтарға сөз таппай абдырап қалады. Мұның орнын толтыру үшін дереу күліп немесе әзілге айналдырып жеңілтектік танытады. Негізінде, біз мүмін ретінде жағдайлар мен шарттар қалай болса да байсалдылықтан таймағанымыз жөн. Іс-әрекеттеріміз, хал-күйіміз бен адамдарға деген қарым-қатынастарымыз кем дегенде сөздеріміз сияқты мағыналы болып, тыңдаушыға көп нәрсе ұғындыруы қажет. Ендеше, нақты білетіндеріңді дұрыс жеткізіп, тек керек нәрселерді айтуға дағдылану керек. Одан соң байсалды қалпыңнан жазбай отырып басқалардың ой-пікірін тыңда, сөйлеп жатқан кісілердің жақсы көзқарастарынан пайдалан. Көп сөйлеп қадіріңді кетірме, өзіңе деген құрметіңді жоғалтпай, басқаларды да құрметтеуде кемшілікке жол берме. Сонымен қатар, әрбір сөздің жазылып жатқанын ұмытпа. Оң және сол жағымызда қос хатшы аузымыздан шыққан әрбір сөзді, айтқан әрбір сөйлемді һәм бастаған әрбір ісімізді тізіп жазып жатыр. Есеп-қисап күні туғанда олардың есебін беретінімізді естен шығармай, тілдің бәлесінен қорғануға тырысып баққан жөн.

Тасаууф жолын ұстанатындар бұл мәселеде басқа мұсылмандарға қарағанда едәуір тәрбиеден өткен деп айтуға болады. Себебі бұлар – күн сайын үздіксіз өлімді еске алу арқылы нәпсілерін тәрбиелеуге тырысып, жан тәрбиесіне қатысты бірнеше сопылық еңбектерді пайдалана отырып тілге ие болу мәселесінде көп кеңес алған адамдар.

Тіл апаттары жайлы айтылғанда міндетті түрде ескеретін бір нәрсе – жәдал, яғни, жөнсіз дау-дамай. Жәдал – ақиқатты табуды көздемей, қарсы тарапты сүріндіріп, жеңіске жету үшін жасалған дау-дамай. Тіпті мұндайда ақиқат адыра қалып, өтірікті шындай, шынды «Құдай ұрғандай» етіп сөйлеуі әбден мүмкін. Көптеген Ислам ғалымдары бұл тақырыпта әртүрлі кітаптар мен мақалалар жазып, мұсылмандарды ескертуге тырысқан. Мәселен, имам Ғазали «Ихия улумид-дин» атты кітабының «Тіл апаттары» бөлімінде тілді жаратылыс мақсатына сай қолданбау, тілге ие болмаудың салдарынан адамға келетін түрлі бәле-жалалар турасында қалам тербеген. Бұл бөлімде тілді қолдану арқылы жасалатын екі жамандық туралы айтылады: біріншісі – сөз таластыру кезінде ілімінің артықша екенін көрсетуді көздеп, осы ойын дәлелдеуге тырысуы; екіншісі – басқалардың айыбын ашу арқылы, қарсы тарапты тұқыртуға, масқаралап мазақ етуге құмар болу72.

Адам баласы тілін нәпсісі құмартқан кез келген нәрседе қолданғандығының негізгі белгісі – керексіз дау-дамайға араласып, қажетсіз пікірталастарға ұрыну.

Бүгінгі таңда түрлі салаларда жүріп жатқан сөз жарыстарына келсек, көбі Аристотельдік диалектиканың уақыт өте келе өзгеріске ұшыраған нұсқаларынан тұрады. Мұндай пікірталастарды ақиқатты анықтау, бір-бірінің білімінен пайдалану дегеннен гөрі, жәдал, керексіз дау-дамай, демогогия деп айтқан дұрыс болса керек. Осылай жүргізілген пікірталастардың барлығында өз көзқарасынан айнымауға әбден бел буған адамдар һәм қалай болғанда да өзі дұрыс деп тапқан ой-пікірін қарсы тарапқа қабылдату үшін барын салып күреседі. Мұндайда аянып қалмайтыны соншалық – сөздерді әртүрлі етіп құбылтып, түрлі-түрлі түлкі бұлаңға салынады. Пікірі қабылданбай жатса қарсы тарапты алдауға, ұятқа қалдырып өзінің ақиқат жаршысы етіп көрсетуге тырысып, тіпті ашуға бой алдыруы да ғажап емес. Ақиқаттың анықталуынан гөрі қарсы тараптың ой-пікірі мен көзқарасына теріс қылық көрсетіп, пікір алмасуды жәдалға айналдырады. Осыдан соң бұл пікір алмасу емес шахмат ойынына ұқсап шыға келеді, яғни, бірі екіншісіне мат қою үшін қарсы тараптың жаңылуын күтіп яки өз айласын асыруға тырысып бағады. Мұндай сөз жарысын әсте пікір алмасу деуге келмейді. Мұны тек қана ойлау жүйесі мен пікір алмасуда кемістігі бар мүгедектердің айқасы деп айтуға болады. Алла елшісі қаншама хадистерінде тыйым салса да, талас-тартысқа әбден бойы үйреніп, ізденіп-соқтығып жүретіндер бар. Сөзіміз дәлелдірек болу үшін, Әбу Һурайра келтірген бір хадиске үңілсек, Алла елшісі былай деген екен: «Кімде-кім адамдардың жүрегін жаулап, оларды өзіне қарату үшін шешендікті үйренсе, Алла Тағала қиямет күні оның парыз амалдарын да, нәпіл амалдарын да қабыл етпейді»73.

Мұндай дау-дамай орын ала қалған жағдайда мұсылман кісі ең бірінші болып татуласудың жолын қарастыруы қажет. Кішіпейілділік танытып, айтқан сөздері қарсы тараптың көңіліне қаяу түсірді-ау деген уайыммен кешірім өтініп, көңілін аулау мақсатында сыйлық ұсынғаны жөн. Бұл жерде олжалы болатын жақ татуласуды таңдап, бағыты басқаға ауған сөз таласын тоқтатқандар. Бұлай болмаған жағдайда бір-бірінің айыптарын беттеріне басып, артынша ғайбаттауға, тіпті бітіспес дұшпандыққа ұласып кету қаупі бар.

Адам тілін неге дағдыландырса, сол туралы сөйлейтін болады. Барлық нәрсенің жақсы жағын көретін адам жақсы ойлайды. Жақсы ойлайтын адамның аузынан жақсы сөз шығады. Керісінше болған жағдайда да адам аузын өтірікке, дөрекілікке, күпір мен өзгені айыптауға үйретіп алса көп адамды ренжітері хақ.

Бір хадисте: «Үмбетімде надандықтан қалған төрт әдет бар, олар мұны әлі тәрк етпеді: ата-тегімен мақтану, адамдарды нәсілі мен ұлтына қарап алалау, жұлдыздардан жаңбыр сұрау, жаңбырды жаудырушының Алла екенін ұмытып, аспан денелерінен медет тілеу, өлген адамның артынан дауыстап жоқтау айту», – деді де, сөзін ары қарай жалғап: «Егер дауыстап жоқтау айтқан әйел тәубеге келмей жатып ажалы жетіп өлсе, ақырет күні үстіне қара майдан киім, қышымадан көйлек кигізілген күйде қабірінен тұрғызылады», – деді. 74

Бұл жерде тілдің сұғын қадап, адамдарды ата-бабасы, тегі мен ұлтына қарап алалау, менсінбей мұрын шүйіру һәм Аллаға қарсы сөздер араластырып жоқтау айту мәселесі қозғалған. Өйткені бұл да тілдің жүректен шыққан ең үлкен күнәларына жатады.

Айыпты жасыру – қателік жасаған адамның тәубе етуіне жеңілдік жасайды. Өзгенің айыбын жасырған жанның қателерін Алла да қиын сәтте әшкерелемейтіндігі хадистерде баяндалған. «Уа, тілімен иман келтіріп, көңілі сенбегендер! Мұсылмандардың сыртынан сөз айтып, кемшіліктері мен кінәларын тіміскілемеңдер. Кімде-кім мұсылмандардың сырларын ақтаруға ұмтылса, Алла тағала да оның айыптарын ашып, тіпті үйінде тығылып отырған күннің өзінде оны жұртқа масқара қылады»75, – деген.

Тілдің ең көп сүрінетін тұсы өзгелерді талқылауда көрініс табады. Адам баласы өзгені әңгімелегенде ерні ерніне жұқпай зырылдап ала жөнелсе, бұл – оның ғайбат батпағына құлап бара жатқанының көрінісі. Ғайбат ең әуелі кісі баласының санасында жасалады. Құранда бұл жағдай былай білдірілген: «Уа, иман келтіргендер! Ой атаулының көбінен аулақ болыңдар! Өйткені ой атаулының бір парасы күнәға жатады! Бір-біріңді аңдымаңдар және біріңді-бірің ғайбаттамаңдар! Қайсыбірің болмасын, өлген бауырының етін жегенді ұната ма? Әнеки, бірден жиіркендіңдер. Ендеше, Алладан қорқыңдар! Шүбәсіз, Алла – Тәууәб (тәубені қабыл етуші), Рахим (ерекше мейірімді)»76.

Аятта айтылған «тәжәссус» сөзі «басқалардың кемшіліктерін іздестіру», «аңду» деген мағыналарды білдіреді. Басқалардың кемшілігін тіміскілеу жеке тұлғаларға қалай харам болса, ел билеп отырған басшыларға да харам. Бір хадисте: «Басшы халықтың құпия жағдайларын тіміскілеп, жеке өмірлерін ақтаруға ұмтылатын болса, халықтың тыныштығы бұзылып, мінез-құлықтары нашарлайды»77 делінген. Ибн Аббас пен Зәйнәлабидин жоғарыдағы аятты оқығаннан соң: «Ғайбат – ит мінезді адамдардың ісі»78 деген.

Ғайбаттың не екенін Расулалла айдан анық етіп түсіндіріп кеткен. Әбу Һурайрадан жеткен бір хадисте Расулалла сахабалардан «Ғайбаттың не екенін білесіңдер ме?» – деп сұрайды. Сонда сахабалары: «Алла мен Оның елшісі жақсырақ біледі», – деген кезде, Расулалла: «Ғайбат – бір адамның сыртынан оған ұнамайтын сөз айтуың», – дейді. Сол кезде бір кісі: «Егер ол кісі жайында айтқандарым өтірік болмаса ше?» – деп сұрағанда, Алла елшісі: «Егер айтқаның рас болса, ғайбат деген сол. Ал өтірік болса, онда жазықсыз жанға жала жапқаның», – деп жауап береді»79.

Кейбір адамдар «халыққа қызмет», «дін үйретем» деп атойлап жүрсе де, өкінішке орай, өздерін осындай жиіркенішті күнәдан қорғай алмай жүргендігін көреміз. Бұлай жасау дін үкімдерінің өзінің нәпсісіне жаққанын қабылдап, жақпағанын тастау дегенді білдірсе керек. Құран жүрегінде иман орнықпаған адамдар туралы баяндағанда: «Кейбіріне сеніп, кейбіріне сенбейді» деген.

Тікелей өзіміздің міндетіміз болмаса, басқалардың кемшілігі мен қателігінен бас тартқызу үшін ескерту жасаған болып, біреудің ісіне кірісуге мүлде хақымыз жоқ. Мәселен, бір кісінің жолдастарының бірі үйіндегі ши төсеніш пен кілемдерді жинап, қалың кілемдер мен әртүрлі жұмсақ төсеніштер төсеген болса немесе бір бауырымыз үйіндегі ағаш орындықтарды шығарып тастап, орынына соңғы үлгідегі әдемі диван, креслоларды орнатса, мұнысын сынап-мінеп түзеуге ұмтылу қате болмақ. Негізінде, қазіргі таңда үй қажеттіліктеріне байланысты мұндай бұйымдардың ешқайсысы харам емес. Яғни, ши төсенішті жұмсақ кілемге, ағаш орындықты жайлы диван-креслоға ауыстырған адамның жасаған ісі айып емес. Мұны айып санап, олай жасаған кісіге сын айтып, сыртынан басқаға айту – харам.

«Енді кілем төсеп отыратын болыпты, орындықтары өзгерген екен, пасық болды деген осы емес пе?!» деп айту – ғайбат. Бұлай жасау – айдан анық харам іс.

Бұншалықты қатаң ескертулер не үшін жасалынып жатыр? Мұның жауабын пайғамбар хадисінен көреміз: «Миғражда жез тырнақтарымен беттері мен кеуделерін осып тырнап жатқан адамдардың қасынан өттім. Сонда мен: «Уа, Жәбірейіл! Мыналар кімдер?» – деп сұрағанымда, ол: «Бұлар адамдардың ар-намысына тиіп, олардың етін жегендер», – деді»80.

Тілден келетін бәлелердің ішінде адамдар арасында сөз тасу да кездеседі. Сөз таситын өсекшілердің жаннатқа кірмейтіндігі хадистерде білдірілген81. Кез келген бір кісінің жай-күйін басқа біреуге бүлік шығатындай дәрежеде айтып бару өсекке жатады. Оның бұлай айтып жүргеніне әңгімеге арқау болып жатқан кісінің біліп-білмегені маңызды емес, тек көңілі разы болмаса айтушы күнәға батты деген сөз.

Адамның аузы – сөзді шебер жеткізуге қабілетті, бұл өмірде ешбір бағамен өлшенбейтін құнды ағза. Мұны жоғарыда айтылғандай әртүрлі күнә жолдарына пайдаланатын болса, адамды құрдымға батыратын құрал болуы ғажап емес.

«Кімде-кім маған екі ерні мен қос аяғының арасындағыларға ие боламын деп сөз берсе, мен де ол кісінің жұмаққа баратындығына кепіл боламын», – деген Расулалла ауыздың қадірін білуге, орынды жерде сөйлеп, орынсыз жерде үнсіз қалуды меңзесе керек.

---

Намазға салғырттық

إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي تَأْخِيرُهُمْ الصَّلَاةَ عَنْ وَقْتِهَا، وَ تَعْجِيلُهُمُ الصَّلَاةَ عَنْ وَقْتِهَا

Расулалла аз сөзбен көп мағынаға ишара жасайтын бір хадисінде: «Үмбетімнің намаздарды уақытынан кешіктіруінен немесе уақытынан бұрын орындап қоюларынан қорқамын»,82 – деген. Намаз – иманнан кейінгі ең маңызды құлшылық. Намаздың уақытында орындалуы, рүкіндерінің бұзылмауы – Ислам құп алған ең ұнамды істердің бірі. Расулалла бір хадисінде: «Алланың дәргейінде ең жақсы амал – уақытында оқылған намаз, ата-анаға жақсылық жасау, содан кейін Алла жолында күресу»83, – деген.

«Намаз – мүміннің миғражы, миғражға барар жолдағы жарық шамшырағы, жүйрік пырағы. Иман еткен жандардың жердегі көлігі, көктегі ұшағы. Аллаға жақындаудың бірден-бір жолы намаз екендігін әрбір мұсылман баласы жақсы біледі.

Қиямет күні маңдайы жарқырап, жүзінен сәжде нұры төгіліп Құдай Тағаланың құзырына келгенде көңілі көтеріңкі, жүрегі тыныш күйде болуына себеп болатын құлшылықтардың төресі – намаз.

Хадисте намазды жалқаулығы себепті кешіктірген яки уақыт кірместен «оқып құтылайын» деген түсінікпен жүрген мұсылмандар жайы сөз етілуде. Пайғамбарымыздың айтып тұрғаны дәл бүгінгі таңда орын алып жатқандай. Әсіресе, жұмысбастылығын, шаруашылығының шаш-етектен екенін, істерінің ілгері басуы үшін уақытын үнемдеп пайдаланатындығын сылтау етіп намазарына салғырт қарайтын адамдар қатары көбейген. Осылайша күйбең тіршілікті сылтауратып, намаз уақытының кіруін күтпей ертерек оқып яки уақытын кешіктіріп қаза жасап намаз құндылығын дұрыс бағаламай жүргендейміз. Намазды уақыты кірмей оқу мен кешіктіру Пайғамбарымыздың үмбетінің үстіне кесел болып жабысуынан қорыққан нәрселерінің қатарына кіреді. Демек, намаздар бұрынғы мұсылмандар секілді мән беріліп, жан-жүйелерімен сезінгеніндей болып тұрған жоқ. Адам баласының күнделікті күйбең тіршілігі, шығатын сапары, тапсыратын емтиханы, жейтін тамағы одан да маңызды нәрсеге айналған. Осыдан соң намаздар құлшылық ретінде құлай сүйетін іс емес, күйбең тіршіліктің бірі секілді орындалатын жағдайға жетті. Негізінде, намаз құлдың рухани қуатын арттырып, өмірін жүйелейтін фактор еді. Ересектер күнделікті өмір-салттарын әрқашан намаз уақыттарына қарай жоспарлап, «бесін намазынан бұрын» яки «ақшам намазынан кейін» деп, уақыттарын жүйелейді. Біреуді зиярат етсе де, қонақ күтсе де, сапарға шықса да, ас ішсе де, кітап оқыса да, жұмыс уақыттарын бөлсе де, тағы басқа істерінің барлығында дереу намаз уақыттары бойынша жүріп-тұруға қам-қарекет жасайды. Дей тұрғанмен де, намазды қалай болса, солай, асығыс-үсігіс оқу – намазға немқұрайлы қараған кісінің белгісі. Намаздың қалай оқылатындығын үйреткен Расулалла: «Кімде-кім рукуғ пен сәждеден көтерілгенде белдерін толық түзетпейінше, намаздары толық болмайды»84, «Рукуғ бен сәждені толық орындаңдар. Алланың атымен ант етейін, сендер сәжде мен рукуғ жасаған кезде артымда тұрсаңдар да, мен сендерді көремін»85, – деген.

Бір күні Расулалла мешітке кіреді. Осы кезде шөл далала өмір сүретін бәдәуи келіп намаз оқуға кіріседі. Намаздың рүкіндерін шала-пұла орындап, дереу сәлем берді. Оны байқаған Алла елшісі «Бар да намазыңды қайта оқы, оқыған намазың толық болмады», – деді. Ол тағы да намазға тұрып, әуелгі оқығанын қайталады. Алла елшісі әлгі сөзін тағы қайталап: «Бар да, намазыңды қайта оқы», – деді. Үшінші мәрте қайта оқуға бұйырғанда, әлгі кісі: «Сені хақ дінмен жіберген Аллаға ант етейін, осы оқығанымнан басқа еш нәрсе білмеймін. Өзіңіз дұрысын үйретіңізші», – деді. Сонда Расулалла былай деді: «Намазға тұрған кезде әуелі тәкбір ал. Содан соң, Құраннан өзің жақсы білетін сүре немесе аят оқы. Рукуғқа еңкейгенде, дене мүшелерің толық орныққанша күт. Рукуғтан басыңды көтергенде, денең толық түзелгенше тұр. Кейін сәждеге бас қой және дене мүшелерің орныққанша асықпа. Сәждеден басыңды көтерген кезде мүшелерің толық орныққанға дейін отыр. Кейін қайта сәждеге бас қой және денең толық орныққанша асықпай, содан соң түрегел. Намаздың бүкіл рәкаттарын осылай жалғастыр»86.

Бұл хадистің Тирмизи риуаят еткен нұсқасында мынадай сөздер бар: «Осылай жасасаң, намазың толық болады, егер бұларда кемшілікке жол берсең, намазыңда нұқсан болады»87.

Намазды тағдил әрканына сай оқудың маңыздылығына байланысты мәшһүр бір риуаятта Зәйд ибн Уәһб былай дейді: «Әбу Хузайфа намазында сәжде мен рукуғты дұрыс орындамаған адамды көріп, қасына шақырып алады да: «Намазды қанша уақыттан бері осылай оқып жүрсің?» – деп сұрайды. Ол кісіден «Қырық жылдан бері» деген жауап естіген Әбу Хузайфа: «Олай болса, сен қырық жылдан бері намаз оқып жүрген жоқсың. Егер талқаның таусылып, дүниеден өтер болсаң, Алла елшісінің сүннетін орындамай көз жұмған боласың»88, – деген.

Бұл жерде намаз оқумен қатар үлгі-өнеге болу да жатыр. Әрине, басқаларға үлгі болатын мүміндер сыртта һәм өзінің үйіндегі балаларына дейін намазға деген ыждағаттылығын көрсетпейтін болса, жүктері одан бетер ауырлай береді.

Алға қойған мақсатқа қол жеткізуде іс-әрекеттерімізге аса ұқыпты болудың маңызы өте зор. Мәселен, намаз оқитын болсақ, Алланың құзырында сәжде жасап жүргенімізді сыпайы, әдепті болу арқылы аңғартамыз. Балаға қиям, рукуғ және сәжде жасау жайында кітап оқып бергеннен гөрі бұл методика әлдеқайда тиімді болмақ. Бұл қарекетіміз балалардың «Аллаға қаншалықты құрмет жасау қажет?» деген сұрағына ең тұшымды һәм өтімді жауап болмақ. Керісінше, намазды хадисте айтылғандай «тауықтың жем жегеніндей» асығыс-үсігіс оқысаңыз, мұны көрген адамның намаз туралы түсінігі мен тәрбиесі де сол деңгейден аспай қалуы мүмкін. Мынаны жақсы білуіміз керек, намазды бұлай оқу адамды ешқашан жаманшылықтан тыймайды, өзіңіз тәрбиелеп жүрген адамдар сіздің Аллаға деген құрметіңізді сезбейді. Сол себепті намазды шын пейілмен оқудың маңызы үлкен. Зор құрметпен, қалтқысыз мойынсұну арқылы намазында тереңдік танытып тізе бүккен жанның бейнесіне көзі түскен адамдардың дінге деген ықыласы мен құрметі арта түспек.

Бір хикаяда намазын кешіктіріп оқитын жас жігіттің көрген түсі айтылады. Түсінде жан тапсырып, махшарда есеп беріп жатыр екен. Ол іштей өз-өзіне «Намаз оқыдым, ораза ұстадым. Не парыз етілсе, соның бәрін орындадым. Үмітім тек Алладан» деп тұрғанда, есімі тозақтықтардың арасында аталады. «Мүмкін емес!» – деп жанұшыра айқайлайды. Есі ауардай жан-жаққа жүгіріп, жалынып-жалбарынады, зар еңіреп жылайды, бірақ еш пайда болмайды. Періштелер оның қос иығынан қапсыра ұстап тозақ отына лақтырайын деп жатқанда аппақ сақалы бар, жүзі нұрлы бір қария оған қолын созып құтқарып қалады. Бұл қалтыраған күйі таңданып: «Сіз кімсіз?» – дегенде, қария күлімсіреп тұрып: «Мен сенің намазыңмын», – дейді.

Жас жігіт ашуланғандай кейіп танытып: «Неге сонша кешіктіңіз. Мен енді бәрі бітті ғой деп күдерімді үзген едім», – дегенде, қарт кісі жылы жүзбен күлімдеп, басын шайқап: «Сен де мені үнемі ең соңғы уақыттарда оқушы едің ғой» деп жауап берген екен.

«Шүбәсіз, намаз мүміндерге белгілі уақыттарда, яғни әр намаз өз уақытында өтелсін деп парыз етілді»89. Бұның да санап тауысуға келмейтін көптеген хикметтері бар. Бес уақыт намаз да Құран аяттарында нақты бекітілген. Бұдан тыс мәмілелер – діннің бұйрығының шегінен шығу. Бұл уақыттарды қабылдамай өзіндік долбарлармен әрекет ету – адасушылық болмақ.

---