Бисмилләһир-рахманир-рахим!

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю

(Әмру бил-мағруф уән-наһиу әнил-мункар)

Барша мадақ Аллаға болсын! Оған шүкіршілік етемін! Ол сондай Алла, барлық кітап Оны мақтаумен басталады! Нығметтер мен сый-сияпаттар тек Оның жомарттығы және қолдауы арқылы беріледі!

Пайғамбарлардың төресі, Алланың құлы және елшісі болған Мұхаммедке және оның ішкі дүниесі де, сырты да кіршіксіз таза болған пәк отбасы мен сахабаларына салауаттар мен сәлемдер болсын!

Бұдан кейін, біліп қой, «жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю»1 – діндегі өте үлкен парыз. Алла Тағаланың Пайғамбарлар жіберуінің ең маңызды себебі де осы. Егер «жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю» міндеті жойылып, ондағы білім мен амалға салғырт қаралса, онда пайғамбарлық тоқырауға ұшырап, дін күйрейді. Келіспеушілік белең алып, адасушылық етек жаяды. Айналаны надандық қаптап, бұзақылық пен бүлік барлық жерден бой көрсетеді. Адамдар надандық батпағына батқанын қияметке дейін аңғармай, бұзықшылық көбейіп, мемлекеттер қирайды, адамдар апатқа ұшырайды. Қорыққан нәрсеміз басымызға келеді. Бұл мәселеде «Иннә лилләһи уә иннә иләйһи ражиғун!» деуден басқа еш шарамыз қалмайды. Себебі бұл кезде дін темірқазығының білімі де, амалы да жойылып, ақиқаты мен үлгісі де құрып бітеді. Адамдардың жүрегін адамға деген жағымпаздық пен жалтақтық жаулап, мурақаба (өзін-өзі бақылау, тексеру) уайымы жүректен өшіп тынады. Адамдар жайылымдағы мал секілді құмарлықтың жетегіне еріп кетіп, Алла жолындағы күресте өздерін сөгіп, айыптайтындардың сөздерін елең қылмайтын шынайы мүминдер азаяды.

Ал кімде-кім оның білімін үйреніп, жауапкершілігін арқалап, соған қоса, оны толық орындауды мойнына алса, ұмытылған сүннетті қайта жаңғыртып, оның әлі бар екенін дәлелдеуге тырысса және қайтадан таратуға күш жұмсаса, осы арқылы өткендегі олқылықтың орнын толтырып, тесікті бітеуге ұмтылса... ол кісі адамдар арасындағы заман ағысы көмескілеген бір сүннетті қайта жаңғыртуға әрекет жасаған адам ретінде осы ісі арқылы ешкім шыңына жете алмайтын барлық жақындықтардың ең жоғарғы деңгейіне және осындай бір ұлық дәрежеге көтеріледі. Бұл кітапта біз оның ілімін төрт бөлімге бөліп түсіндіретін боламыз.

Бірінші бөлім

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың артықшылығы һәм бұларды тәрк етудің зияны

«Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың» парыз екенін және оның артықшылығының мол екенін сау ақылдың бәрі қабылдайды. Оған ғалымдардың ижмағы бар болғаны сияқты, мына аяттар да айқын дәлел бола алады.

Осы мәселеге қатысты аяттар:

«(Уа, мүміндер!) Араларыңда (ел-жұртты) ізгілікке шақырып, жақсылықты бұйыратын һәм жамандықтан тыятын бір қауым болсын. Міне, солар – (екі дүниеде де) азаптан құтылып, мақсат-мұратына жеткендер» («Әли Имран», 3/104).

Аят жақсылыққа шақырып, жамандықты тыюдың парыз екенін көрсетеді. Себебі «болсын!» деген сөз – бұйрық. Бұйрықтың негізгі мағынасы уәжіп2. Бұған қоса, аят ақиретте азаптан құтылу тіршілікте жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға байланысты екенін білдіреді. Себебі «Міне, солар – (екі дүниеде де) азаптан құтылып, мақсат-мұратына жеткендер» сөйлемінде соған меңзеу бар. Яғни, құтылатындар тек жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятындар деген сөз. Сондай-ақ жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыз-айн емес, парыз-кифая екені айтылып тұр. Яғни, кейбір адамдар мұны орындаса, қалғандарының мойнынан түседі. Себебі аятта «барлығың осы міндетті орындаңдар» деп бұйырған жоқ, «Араларыңда... бір қауым болсын...» деп бұйырды. Бір аймақта, елді мекенде осы міндетті орындайтындар бар болса, онда осы міндетті орындағандар құтылады. Ал қалған адамдардың мойнынан бұл міндет түседі.

Егер бұл міндетті орындайтын ешкім болмаса, онда адамдардың барлығы бұған жауапты болады.

«Әйтсе де, олардың бәрі бірдей емес. Кітап иелерінің арасында да (өздерің секілді иман келтіріп) тура жолға түскен қауым бар. Олар түнімен Алланың аяттарын оқып, сәждеге жығылады. Олар Аллаға һәм ақирет күніне кәміл сенеді һәм (ел-жұртты) жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыюға тырысады. Сондай-ақ қайырлы, игілікті істерде бір-бірімен жарысады. Міне, солар ізгі жандардың қатарында». («Әли Имран», 3/113-114).

Бұл аятта Аллаға және ақирет күніне иман келтіргендері үшін оларды ізгілер деп куәлік берген жоқ. Бұған қоса, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятындарын ғана осы иманға қосып айтты. Тек осы жол арқылы ғана ізгілерден болатынын баяндады.

«Мүмін ерлер мен мүмін әйелдер – бір-біріне шын жанашыр дос. Олар елге ізгілікті, жақсылық жасауды бұйырып, жамандық атаулыдан тыяды. Намазды кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқиды, зекетті толық береді және Аллаға және пайғамбарына әрдайым бағынады. Міне, соларды Алла арнайы түрде шексіз мейіріміне бөлейді. Шүбәсіз, Алла – Азиз (бәрінен үстем әрі ұлы), Хаким (әр ісі мен әрбір үкімінде талай хикмет болған асқан даналық иесі). («Тәубе», 9/71).

Бұл аятта Алла Тағала мүминдерді жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыяды деп сипаттады және жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк еткендер аяттағы бұл сипаттардан құр алақан қалады.

«Исрайыл ұрпақтарынан күпірлікке бой алдырғандар Дәуіт пен Мәриямұлы Исаның тілімен лағынеттелді. Өйткені олар (Аллаға) қарсы келіп, азғындықта үнемі шектен шығатын еді. Олар қандай да болмасын жаман іс істегенде, одан бір-бірін тыймайтын еді. Расында, олардың бұл қылығы қандай жаман еді!» («Мәида», 78-79).

Бұл аятта ескертудің ең шегі қолданылған. Себебі олардың қарғысқа лайық болуларының себебі ретінде жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк еткендерін көрсетті.

«Уа, Мұхаммедтің үмбеті!) Сендер (Раббыларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер. Үнемі жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыясыңдар, Аллаға кәміл сенесіңдер...» («Әли Имран», 3/110).

Бұл аят жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың артықшылығын көрсетеді. Себебі бұл аятта жақсылыққа шақырып, жамандықтан қайтарғандардың адамдардың ішінде таңдаулы, қайырлы үмбет екені баяндалуда.

«Сөйтіп, өздеріне айтылған мұншама ескертулер мен насихатты елемей ұмыт қалдырғанда, оларды жамандықтан тыюға тырысқандарды аман алып қалдық та, өз-өздерінің обалына қалғандарды иләһи үкімдерге бағынбай азғындықта шектен шығатындықтан, ауыр азапқа душар қылдық». («Ағраф», 3/165).

Алла Тағала бұл аятта олардың жамандықты тыюларының ақиретте азаптан құтылу себебі болғанын баяндайды. Бұл аят та жамандықтан тыюдың парыз екеніне дәлел болады.

«Ол мүміндер сондай кемел адамдар, егер оларға жер бетінде билік, үстемдік нәсіп етсек, олар намазды кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқиды, зекетті толық береді, жақсылық пен туралыққа бұйырып, жамандық атаулыдан тыюға тырысады» («Хаж», 22/41).

Аятта бұл іс намаз және зекетпен қатар мүміндердің сипаттарының арасында аталды.

Алла Тағала мүмин және ізгі адамдар туралы баяндағанда жақсырыққа шақырып, жамандықтан тыюды да жақсы қасиеттердің қатарына қосқан.

«...Өздеріңді Аллаға жақындататын иман, садақа, намаз, сабыр сақтау сынды) ізгі істерде, сондай-ақ тақуа болу мәселесінде бір-біріңе жәрдемдесіңдер! Ал күнәлі істерде һәм дұшпандық жасап, шектен шығуда біріңе-бірің болыспаңдар» («Мәида», 5/2).

Бұл нақты бұйрық. Жәрдемдесудің мағынасы – мүмкіндігінше жамандықтың жолын жауып, жақсылықтың жолын оңайлату және жақсылыққа шақыру.

«Ең болмаса араларындағы елді тура жолға шақыратын діндарлары мен ғұламалары оларды ауыр күнәға батыратын сөздер айтудан және харам нәрселерді жеуден тыйса игі еді. Бірақ қайдан! Шынында, олардың өздерінің істеп жүрген істері де оңып тұрған жоқ!» («Мәида», 5/ 63).

Бұл аятта олардың жақсылыққа шақырып, жамандықты тыюды тәрк ету арқылы күнәға батқандары баяндалуда.

«Сендерден бұрынғы дәуірлерде өмір сүрген қауымдардың ішінде жер бетінде бүлік шығып, бұзғыншылық орын алмауы үшін аянбай еңбек еткен (иман, ілім, көркем мінез-құлық және игі істер сынды) өшпес құндылық иелері болғанда ғой. Өкінішке қарай, олардың арасында осынау ұлы мақсатта еңбек еткені үшін (азаптан) аман алып қалғандарымыз өте аз болды» («Һуд», 11/ 116).

Алла Тағала бұл аятта бұзғыншылық пен бүліктен тыйған аз ғана адамды құтқарып, басқаларын апатқа ұшырататынын баяндауда.

«Уа, иман келтіргендер! Алла разылығы үшін куәлікке жүргенде, тіпті өздеріңнің, ата-аналарыңның және туған-туыстарыңның зиянына болса да, қара қылды қақ жарған әділ болыңдар. (Біреуге жақтасып немесе қарсы куәлік еткендеріңде) мейлі бай, мейлі кедей болсын (туралықтан таймаңдар)» («Нисә», 4/135).

Бұл аят та ата-ана мен өзге жақындарды жақсылыққа шақыруды меңзейді.

«Олардың күңкілдерінің, оңаша бас қосқан құпия жиналыстарының көбінде қайыр жоқ. Алайда мұқтаждарға садақа беруді, ізгілікті, жақсылық жасауды және араздасқан адамдардың арасын жарастыруды бұйыратындардың оңаша бас қосып, өзара кеңес құрғанының жөні бөлек. Кімде-кім мұны Алланың разылығына бөленуді қалап істесе, оны зор сауапқа (сый-сияпатқа) бөлейміз» («Нисә», 4/114).

«Егер мүміндерден екі топ бір-бірімен соғысса, уақыт оздырмай араларын жарастырыңдар» («Хужурат», 49/9).

Түзетуді, азғындықты жойып, бойсұнушылыққа шақыруды баяндап жатыр. Егер қарсы шығудан бас тартпаса және ғибадатқа қайта оралмаса, Алла Тағала мұндай адамдармен соғысуға үндеп, былай деп бұйырған: «Ал егер олардың бірі екіншісіне орынсыз шабуыл жасаса, онда шабуыл жасаған топқа соғыс ашыңдар, сөйтіп шабуыл жасаған топ Алланың үкіміне мойынсұнғанға дейін оларға қарсы бірігіп соғысыңдар» («Хужурат», 49/9).

Осы мәселе жайлы хадистер:

Әзірет Әбу Бәкір (р.а.) бір құтбасында:

«Уа, мүміндер! Алдымен өздеріңе қарап, өздерің түзеліңдер! Өздерің тура жолда болсаңдар, адасқандар сендерге кесірін тигізе алмайды. Түбінде, барлығың Аллаға қайтасыңдар, сонда Ол (дүниеде) не істеп, не қойғандарыңды түгелдей жіпке тізіп өздеріңе айтып береді (һәм бәріңді жауапқа тартады)» («Мәида», 5/105) деген аятты оқисыңдар, бірақ негізгі мағынасына қайшы түсінесіңдер. Ал мен Алла елшісінің (с.а.с.) «Бір қауымның ішінде күнә жасаушылар болса және олардың арасында сол күнәһарларды тыя алатын адам бола тұра, (күнәларды) тыймаса, Алла Тағаланың азабы барлығына келуі мүмкін»3 – дегенін естідім дейді».

Әбу Сағлабаның (р.а.) айтуынша, Алла елшісінен (с.а.с.) бұл аяттың мағынасы туралы сұраған кезде: «Ей, Әбу Сағлаба, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тый. Қай уақытта сараңдық етек алып, адамдардың бәрі сараңдыққа бой алдырса және (қу) нәпсінің жетегінде кетіп, ақиреттен дүниені артық көрсе, әркім өзінің көзқарасын ұнатып тәкаппар болса, онда адамдарды қойып, өзіңді сақта. Менен кейін түн қараңғысы сияқты бүліктер келеді. Ол кезде менің сүннетімді мықтап ұстанған адамдарға сендердің бүгін алған сауаптарыңның елу есесіндей сауап беріледі», – дейді. Сонда бір кісі: «Уа, Алланың елшісі, сол кездегі елу адамның сауабындай шығар», – дейді. Сонда Пайғамбарымыз (с.а.с.): «Жоқ. Сендерден елу адамның сауабындай сауап беріледі. Себебі сендер игі істерге жәрдемші таба аласыңдар, бірақ олар таба алмайды»4, – деп жауап береді.

Абдулла ибн Масғудтан (р.а.) жоғарыдағы аяттың тәпсірін сұраған кезде: «Қазір бұл аяттың заманы емес. Себебі қазір толық мағынасында жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға болады. Сондай бір уақыт келеді. Ол кезде жақсылыққа шақырасыңдар, бірақ сендерге қаншама қарсылық көрсетіледі. Міне, сол кезде сендер осы аяттың үкімімен амал етіп, тура жолда болсаңдар, түзетуді қолға ала аласыңдар. Өзгелердің адасуы сендерге зиянын тигізе алмайды», – деп жауап береді.

Сондай-ақ Алла елшісі (с.а.с.) былай дейді: «Не сендер жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын боласыңдар, не болмаса Алла араларыңдағы жамандарды сендерге басшы етіп қояды. Сол кезде жақсыларың дұға жасауға тырысады, бірақ ол қабыл болмайды»5.

Тағы бірде Алла елшісі (с.а.с.): «Уа, адамдар! Алла Тағала сендерге былай бұйыруда: «Дұға жасағанда дұғаларың қабыл болмай қалатын күннен бұрын жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйыңдар»6, – деген.

Сондай-ақ Алла елшісі (с.а.с.) былай дейді:

«Барлық амалдар Алла жолында жиһад жасаудың жанында үлкен теңіздің жанындағы бір тамшы су сияқты. Ал игі амалдардың барлығы, Алла жолындағы жиһад та, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың жанында бір тамшы су сияқты»7.

Алла елшісі (с.а.с.) тағы бір хадисінде: «Алла Тағала жаман істі көрсе де оны тоқтатпаған құлына: «Неге тыймадың? деп сұрайды. Алла Тағала оның аузына ақталатын сөз салған кезде, ол құл: «Уа, Раббым! Саған сендім және адамдардан қорықтым» дейді»8, – деген.

Жолдың ақысы:

Бірде Алла елшісі (с.а.с.): «Жолдың үстінде отырудан сақтаныңдар», – дейді. Сонда сахабалар:

– Жолда отыру біз үшін қажет. Біздің бас қосып сөйлесетін жеріміз – жолдың бойы, – дейді. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Егер міндетті түрде отыратын болсаңдар, онда жолдың ақысын беріңдер! – дейді.

– Уа, Алланың елшісі, жолдың ақысы деген не? – деп сұрайды сахабалар. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Жолдан өтушілерге қарамау, харам нәрселерге қараудан көзді сақтау, жолдан өтетіндерге қиындық туғызатын нәрселерді алып тастау, сәлемге жауап қайтару, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю, – дейді.9

Алла елшісі (с.а.с.): былай дейді:

«Адам баласының айтқан сөздерінің барлығы оған пайда емес, кейде зиян да келтіреді. Тек жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үшін айтқан сөздері мен Алланы зікір еткені ғана пайда»10.

Тағы бір хадисте: «Алла Тағала жалпы халықтың күнәсі үшін жеке хауасс (ізгі, тақуа) адамдарға азап жібермейді. Қай уақытта араларында күнә жасаушылар пайда болып, оны тыюға шамасы жете тұра, тыймайтын болса, сол кезде ғана азап барлығын қамтитын болады»11, – делінген.

Әбу Умәмә әл-Бахили (р.а.) Алла елшісінен (с.а.с.) жеткізген хадисте былай делінген:

– Әйелдерің арсызданып, жастар күнәға батады және сендер де жиһадты тәрк етесіңдер. Сол кезде жағдайларың қалай болады?

Мұны естігенде сахабалар:

– Уа, Расулалла! Осы жағдай шынымен бола ма? – дейді.

– Иә, жаным құдіретті қолында болған Аллаға ант етейін, одан да жаман болады.

– Уа, Расулалла, одан жаман болғанда, не болады?

– Сендер жақсылыққа шақырмайтын, жамандықтан тыймайтын боласыңдар. Сонда халдерің қалай болады?

– Уа, Расулалла, бұл да бола ма?

– Иә. Жаным құдіретті қолында болған Аллаға ант етейін, жақында бұдан да жаманы болады.

– Уа, Расулалла, бұдан жаман болғанда, не болады?

– Сендер жамандыққа шақырып, жақсылықтан тыясыңдар. Сонда халдерің қалай болады?

– Уа, Расулалла, мұндай жағдай да бола ма?

– Иә. Жаным құдіретті қолында болған Аллаға ант етейін, бұдан да жаманы болады. Алла Тағала: «Мен ұлылығыма ант еттім! Олар үшін сондай бір фитна (бүлік) мен бәлекет беремін, мінезі жұмсақ болғандарың не істерлеріңді білмей сасып, күйгелек жанға айналасыңдар»12, – дейді.

Икриманың (р.а.) Абдулла ибн Аббастан (р.а.) жеткізген хадисінде Алла елшісі (с.а.с.) былай деген: «Әділетсіздікпен өлтірілген немесе таяқ жеген адамның жанында болып тұрып, оны қорғамаған адамға лағынет жауады»13.

Сондай-ақ Алла елшісі (с.а.с.): «Зұлымдық жасалған жерде болу адамға лайық нәрсе емес. Егер біреу сол жерде болған болса, ақиқатты қорғауға тырысуы керек. Ақиқатты қорғау оның ажалын жылдамдатпайды, не оған жазылған ризықтан мақұрым да етпейді»14, – деген.

Бұл хадис жамандықты түзетуге шамасы жетпейтін болса, залымдар мен пасықтардың үйлеріне және күнә жасалатын орындарға кірудің дұрыс еместігін көрсетеді. Ондай жерде болған адамға лағынет жауады. Адамның түрлі сылтаумен «Менің оған шамам жетпес еді, оны тоқтата алмас едім» деп, күнәлі істерді тамашалауына болмайды. Сол себепті алғашқы ізгілердің көбі базарларда, мереке т.б жайлар үшін адамдар жиналатын көпшілік орындардағы күнәлі істерді көріп, оны тоқтатып, өзгертуге шамалары жетпегендіктен, узлетті (оңашалануды) таңдаған. Бұл хал адамдардан оңашаланып өмір сүруді қажет етеді. Сол үшін Омар ибн Абдулазиз: «Саяхат жасаушылардың (ізгілердің) үйі мен бала-шағасын тастап, саяхатқа шығуының басты себебі мынау болса керек: олар жамандықтың кең таралып, жақсылықтың жоғалғанын және айтылған сөздің қабыл етілмегенін көрген кезде, алдын-алу мүмкін болмайтын фитналар (бүлік) бас көтеріп, қауымға зор азап келетінін және өздерінің де одан аман қалмайтынын түсінгендіктен, жыртқыш аңдардың арасында тұрып, көк шөппен қоректенуді әлгіндей адамдармен бірге өмір сүріп, нығметтерден пайдаланудан артық санаған», – дейді. Сосын: «Уа, Мұхаммед, қауымыңа: «Ендеше, уақыт оздырмай, Аллаға жанұшыра жүгіріңдер (яғни, Алланы паналауға асығыңдар). Шүбәсіз, мен сендерге Оның тарапынан келген анық ескертушімін» («Зарият», 51/50) деген аятты оқиды және бір қауым ел бұл әмірге бойсұнып, Аллаға жүгіреді.

Егер Алла Тағала пайғамбарлықта жасырған сыры болмаса, пайғамбарлар адамдардан артық емес дейтін халге жетер едік. Себебі білуімізше, пайғамбар болмаса да, періштелер әлгіндей саяхатшы ізгілерді қарсы алып, қол беріп амандасады. Бұлттар мен жыртқыш аңдар олардың жанына келіп сөйлеседі. Қайдан келіп, қайда бара жатқандарын сұрап, жауаптарын алады. Бірақ олар пайғамбар емес.

Әбу Һурайра (р.а.) Алла елшісінен (с.а.с.) риуаят еткен бір хадисте: «Кімде-кім күнә жасалған жерде болып, оны жек көрсе, ол жерде болмаған сияқты болады. Бірақ кім ол күнәнің қасында болмаса да, сол күнәні жақсы көрсе, сол күнәнің жасалуына қатысқан адамдай болады»15, – делінген.

Хадис кездейсоқ немесе әлденеге байланысты әлгіндей істерге қатысуға мәжбүр болған адамдар жайында айтылған. Әйтпесе, біле тұра, әдейілеп ондай жерге баруға тыйым салғанына алдындағы хадистер дәлел бола алады.

Абдулла ибн Масғудтың (р.а.) айтуынша, Алла елшісі (с.а.с.) былай дейді:

«Алла Тағала жіберген барлық Пайғамбардың жәрдемшілері (хауарилер) болады. Пайғамбарлар олардың араларында Алланың қалаған уақытына дейін болып, Алланың кітабымен амал етуді бұйырады және олар сонымен амал етеді. Алла пайғамбарының жанын алып, бұл дүниемен қош айтысқанда, пайғамбардың жәрдемшілері Алланың кітабы, пайғамбардың сүннетімен амал етеді және оны басқаларға әмір етеді. Олар өмірден өткеннен кейін, бір топ адам келіп, мінбердің үстіне мініп алып, білгендерін айтады. Ауызбен айыптағандарын істеп көрсетеді. Егер ондай адамдарды көрсеңдер, біліп қойыңдар, оларға қарсы күресу әрбір мүминге міндет болады. Шамасы келсе, қолымен күреседі. Егер шамасы келмесе, сөзімен, оған да шамасы келмесе, онда жүрегімен жек көреді. Исламда бұдан төмен әрекетсіздік жоқ»16.

Абдулла ибн Масғуд (р.а.) айтады: «Бір ауылдың халқы күнә жасайтын еді. Олардың арасында төрт кісі бұл адамдардың істеген күнәларын әсте қабыл етпей, қарсы тұратын. Олардың бірі ауыл халқына:

– Сендердің істеп жүргендерің дұрыс емес, мұндай істерден бас тартыңдар! – дейді. Бірақ адамдар оны тыңдамайды. Онымен жанжалдасады. Соңында оны ұрып-соғады. Бұдан кейін ол халықтың арасынан бөлек кетіп:

– Уа, Алла Тағалам! Мен қолымнан келгенше оларды жамандықтан қайтаруға тырыстым. Айтыстық, тартыстық, төбелестік. Алайда олар мені тыңдамады, – дейді.

Одан кейін екінші кісі шығып, ауылдастарын күнәдан тыюға тырысады. Бірақ адамдар оны да тыңдамайды. Онымен де жанжалдасады. Дегенмен әлгі кісі істі төбелесуге жеткізбей, оңашаланып:

– Уа, Алла Тағалам! Егер мен олармен төбелесетін болсам, олар мені де ұрып жеңген болар еді, – дейді.

Сосын үшінші кісі шығып, жұртты күнәлі істерді тоқтатуға шақырады. Бірақ адамдар оны тыңдамайды. Бұдан кейін ол да бір шетке оңашаланып:

– Уа, Раббым! Мен адамдарды жамандықтан тыюға тырыстым. Бірақ олар мені тыңдамады. Не істеймін? Егер оларды айыптайтын сөз айтатын болсам, олар да ауыр сөздер айтады. Олармен жанжалдасып, төбелесетін болсам, олар мені жеңіп кетеді, – деп, себебін айтады.

Төртінші кісі де орнынан тұрып: «Уа, Алла Тағалам! Көріп тұрсың. Егер мен оларды жамандықтан тыюға тырыссам, олар мені тыңдамайды. Егер бір нәрсе айтуға тырыссам, олар маған одан да ауыр сөздер айтады. Жанжалдасып, төбелесетін болсам, олар мені ұрып-соғып, жеңіп кетеді», – деп халықтан оңашаланады.

Осыны айтып болған соң Абдулла ибн Масғуд (р.а.) сөзін жалғап: «Олардың ішіндегі дәрежесі ең төмені – төртіншісі. Соған қарамай, сендердің араларыңда ондай адам да өте сирек», – дейді.

Абдулла ибн Аббас (р.а.) айтады: «Алла елшісінен (с.а.с.):

– Уа, Алланың елшісі, араларында игі-жақсылары бар елдің де опат болуы мүмкін бе? – деп сұрады. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Иә, – деп жауап берді.

– Қалайша... уа, Алланың елшісі?

– Күнәға көз жұма қарап, сол арқылы дінге қиянат жасағандары үшін, – деп жауап берді17.

Жабир ибн Абдулланың (р.а.) риуаят етуінше Алла елшісі (с.а.с.) былай деген: «Алла Тағала бір періштеге:

– Пәлен деген елді мекенді қиратып, астан-кестенін шығар, – деп бұйрық береді. Ол періште:

– Уа, Раббым! Олардың арасында Саған бір рет болсын қарсы шығып, күнә жасамаған бір құлың бар ғой, – дейді. Сонда Алла Тағала:

– Оны да, қалған адамдарды да жермен-жексен ет! Себебі ол бір рет болса да Менің разылығым үшін олардың күнәсіне қабағын шытқан емес», – дейді18.

Айша (р.а.) анамыздың риуаят етуінше, Алла елшісі (с.а.с.) бірде:

– Араларында пайғамбарлар сияқты амал ететін он сегіз мың адамы бар ел Алланың азабына ұшыраған, – дейді.

Тыңдап отырған сахабалар:

– Уа, Алланың Елшісі, бұл қалай болды?! – деп сұрайды. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Себебі олар күнәларды көргенде Алла үшін ашуланбайтын. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыймайтын, – деп жауап береді.

Уруә (р.а.) әкесі Зүбәйрден (р.а.) риуаят етуі бойынша: «Мұса пайғамбар бірде:

– Уа, Раббым! Сен үшін қайсы құлың сүйікті? – деп сұрайды. Алла Тағала:

– Құс олжасына асыққанындай менің разылығыма да жылдам, асығып жүретіндерді және анасының омырауына жабысқан сәби сияқты менің ізгі құлдарыма ілесетіндерді, харам істерді көрген кезде арыстан сияқты ақыратындарды жақсы көремін, – деп, жауап береді.

Әбу Зәррдің (р.а.) риуаят етуінше, Әбу Бәкір (р.а.) Алла елшісінен (с.а.с.):

– Уа, Алланың елшісі, мүшріктермен соғысудан басқа соғыс бар ма? – деп сұрайды. Алла елшісі (с.а.с.):

– Иә, бар, Әбу Бәкір, – дейді де сөзін жалғап, – Алла Тағаланың жер бетінде сондай мүжтәһид құлдары бар. Олардың дәрежесі шейіттерден де жоғары. Олар тірі, жердің үстінде жүреді. Ішіп-жейді. Алла Тағала көктегі періштелерге оларды мақтан тұтатынын айтады. (Алла елшісінің жары) Үммі Сәләманың Алла Елшісі (с.а.с.) үшін сәнденгеніндей, жаннат та осылар үшін сәнденеді, – дейді. Әбу Бәкір (р.а.):

– Уа, Алланың елшісі, олар кімдер? – деп сұрайды. Алла елшісі (с.а.с.):

– Олар адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын және біреуді Алла үшін жақсы көріп, Алла үшін жек көретіндер, – дейді. Сосын сөзін жалғап. – Жаным құдіретті қолында болған Аллаға ант етейін, бұлар шейіттердің сарайларының үстіндегі сарайда болады. Ол сарайдың әрқайсысының жақұттан және жасыл зүбәржаттан жасалған үш жүз мың есігі бар. Әрбір есіктің үстінде бір нұр болады. Әрқайсысы күйеулерінен басқаға көз салмайтын үш жүз мың қор қызына үйленеді. Қай кезде олардың біріне ілтипат етіп қараса, дереу оған дүниедегі пәлен уақытта жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кезі есіне салынады, – дейді.

Әбу Убәйда ибн Жәррах (р.а.) Алла елшісінен:

– Уа, Алланың елшісі, Алланың құзырында шейіттердің қайсысы құрметті, – деп сұрағанда, Алла елшісі (с.а.с.):

– Залым басшыға қарсы шығып, оны жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кезде өлтірілген кісі. Бұл – шейіттердің ең құрметтісі. Оны өлтірмесе де, одан кейін қанша өмір сүрсе де, оған күнә жазылмайды19, – деп жауап береді.

Хасан Басри айтады: Алла елшісі (с.а.с.) былай деді: «Үмбетімнің шейіттерінің ең абзалы – залым басшыны жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған және сол үшін басшы тарапынан өлтірілгені. Бұл адам жаннатта Хамза (р.а.) мен Жағфардың (р.а.) арасында болады»20.

Әзірет Омар (р.а.) Алла елшісінің (с.а.с.) былай дегенін естідім дейді: «Әділдікке шақырмаған қауым қандай жаман қауым! Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыймаған қауым да қандай жаман қауым!»21

Бұл тақырыптағы ұлы адамдардың сөздері

Әзірет Әбу Дәрда (р.а.) айтады: «Не жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйыңдар! Әйтпесе Алла Тағала сендерге қарияларыңа құрмет көрсетпейтін, жасы кішілерге жанашырлық танытпайтын залым патшаның билігін жүргізіп қояды. Ол кезде жақсыларың оған қарсы дұға жасағанмен, қабыл болмайды. Алладан жәрдем сұрайсыңдар, бірақ жәрдем бермейді! Алладан кешірім сұрайсыңдар, бірақ кешірілмейсіңдер!»

Әзірет Хузайфадан (р.а.): «Тірі болса да өлік саналатын адамдар кімдер? – деп сұрағанда, ол кісі (р.а.): «Өзі көрген жамандыққа қолымен де, сөзімен де, жүрегімен де қарсы тұрмайтын, тоқтатуға тырыспайтын адам» деп жауап берген.

Мәлик ибн Динар да былай дейді: «Исрайл ұрпақтарының ғұламаларынан бірі үйіне ерлер мен әйелдерді жинап, оларға уағыз айтып, ақиретті еске салып ескертуші еді. Бір күні ұлдарының бірі келген әйелдердің біріне ауыр сөз айтып жатқанын көріп, оған: «Ұлым, ақырын... сабыр сақта», – дейді. Көп өтпей орындықтан құлап, әйелімен ажырасады. Балалары соғыста өледі. Алла Тағала сол кездің пайғамбарына уахи етіп: «Сен ол ғалымға айт! Мен бұдан кейін оның ұрпағынан игі адам шығармаймын. Себебі ол мен үшін ұлына ашуланудың орнына, жұмсақтық танытты», – дейді.

Әзірет Хузайфа (р.а.) айтады: «Сондай бір заман келеді. Ол кезде есектің өлексесі жұртты жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын мүмин кісіден сүйкімді болады».

Алла Тағала Юша ибн Нун (а.с) пайғамбарға уахи жіберіп:

– Мен сенің үмбетіңнен жүз мың адамды апатқа ұшыратамын. Оның қырық мыңы жақсы, алпыс мыңы күнәһар болады, – дейді. Сонда Юша (а.с.) пайғамбар:

– Уа, Раббым! Жамандар жамандығы үшін солай болды, ал жақсылардың жазығы не? – деп сұрайды. Алла Тағала:

– Олар маған қарсы шығып, күнә жасаушыларға ашуланбады. Олармен бірге ішіп-жеп, араласып жүре берді, – дейді.

Біләл ибн Сағд айтады: «Күнә жасырын жасалса, ол тек иесіне ғана зиян болады. Ал ашық жасалып, ешкім оған тоқтау салмаса, онда зияны жалпыға тиеді».

Кағбул Ахбар Әбу Мүслим Хауланидан:

– Туған-туыс және көршілеріңмен ара-қатынасың қалай? – деп сұрайды. Әбу Мүслим:

– Жақсы, – дейді.

– Тәуратта басқаша болуы керек деп жазылған.

– Тәуратта не деп жазылған?

– Тәуратта: «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған адамды қауымы жақсы көрмейді», – деп жазылған», – дейді. Сонда Әбу Мұса Мүслим:

– Тәурат рас айтады, ал Мүслим өтірік айтты, – дейді.

Әзірет Абдулла ибн Омар (р.а.) әкімдердің есігіне дейін барып, ішке кірмей кері қайтады екен. Көргендер одан: «Неге кері қайттың? Олардың жанына барсаң, мүмкін, насихаттарың мен қасиетті сөздеріңді естіп, дұрысталар ма еді?» деп сұрайды екен. Сонда Абдулла ибн Омар: «Сөйлесем, олар басқаша түсіне ме деп қорқам. Ал үнсіз қалайын десем, күнәһар болам ба деп қорқам, содан бұрылып, кері қайтқанды дұрыс көрем, – деп жауап береді екен.

Бұл оқиға жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға шамасы келмеген адамның күнә жасалатын орыннан аулақ тұруы керек екенін көрсетеді.

Али ибн Әбу Талиб (р.а.) былай дейді: «Бірінші, жеңілетін қолмен жасалатын жиһад. Сосын тіл жиһады, одан кейін жүрекпен жасалатын жиһад. Егер жүрек жақсыны жақсы, жаманды жаман деп білмейтін болса, ол жүрек теріс төңкеріледі».

Сәһл ибн Абдулла айтады: «Кімде-кім Алланың бұйырғанымен амал етіп, тыйғандарынан аулақ болса және халықтың мінез-құлқы бұзылған кезде мұны мықтап ұстанатын болса, Алла үшін жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйғанмен бірдей болады. Яғни, кісі өзгелерді жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып, олардың күнәлі халдерін терістегенде, өз халін түзеткен болады. Егер өз нәпсісі түзелсе, бұл міндетті толық атқарған болады».

Фудайл ибн Ияздан біреу: «Неге адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыймайсың?» деп сұрайды. Сонда Фудайл: «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған талай қауым бар. Соңында олар мұның қиыншылықтарына төзе алмай, күпірлік жасады», – деп жауап береді.

Суфиян Сәуриден де: «Неге адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыймайсың?» деп сұрайды. Сонда Суфиян Сәури: Теңіз аға бастаған кезде, оны кім тоқтата алмақ», – дейді.

Бұл сөздерден жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыз екені және оның шамасы жететін адамның мойнынан ешқашан түспейтіні түсінікті болады. Енді жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың шарттары мен оның парыз болу себептерін баяндаймыз.

Екінші бөлім

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың негіздері мен шарттары

Біліп қой, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың негізін құрайтын ескертудің төрт негізі бар. Олар: мухтәсиб (ескертуші), мухтәсәбун әлейһ (ескертілетін кісі), мухтәсәбун фиһ (ескертілетін нәрсе) және ихтисаб (ескерту). Бұлар төрт негіз және әрбір негіздің өзіне тән жекелеген шарттары бар.

Бірінші негіз

Мухтәсиб, яғни, ескертуші. Мұның бірнеше шарттары бар. Олар: мукәллаф (жауапты), мұсылман, шамасы жететін адам болу. Жынды, сәби, кәпір және шамасы жетпейтін адам бұған кірмейді. Рұқсат етілмеген болса да, қоғамның әрбір мүшесі, пасық (күнәларды ашық істейтін адам), құл және әйелдер де осы үкімнің аясына кіреді.

Енді бұл үкімнің аясына кіретіндердің қалай кіретінін және кірмейтіндердің неге кірмейтінін түсіндірейік.

Бірінші шарт – мукәллаф болу. Мұның ескертушінің алғы шарты болуы түсінікті нәрсе. Себебі мукәллаф болмаған адамға бұйрық парыз емес. Біз парыздың шарттары туралы айтып отырмыз. Ал бұл жерде парыз болатындай шарт жоқ. Бір істің жүзеге асуы мен рұқсат етілуі үшін ақыл шарт. Тіпті балиғат жасына толуға жақындаған жас бала жақсы мен жаманды ажырата алатын деңгейде болғандықтан, мукәллаф болмаса да, жаман іске қарсы шығуға, ішімдікті төгіп, харам болған музыкалық аспапты сындыруға құқы бар. Осылай істейтін болса, сауапқа ие болады және оған мукәллаф емес деп ешкім бөгет бола алмайды. Себебі бұл әрекет – намаз оқу т.с.с. ғибадат. Ол бала бұл іске толық жарамды. Адамның жарамды болуы аса мұқият қарастырылатындай, бұл – билік емес. Билік болмағаны үшін, бұл – міндет. Яғни, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю жай қызметкерлерге де, құлдарға да міндеттеледі.

Иә, осылай жаман істі тыйып, тоқтату үшін кез келген адамнан жарамды болу мен биліктің болуы талап етілмейді. Бірақ бұл да иман қуатына байланысты. Мүшрікті өлтіру, ширктің себептерін жою және қаруын тартып алу сияқты зиян көрмейтін жерлерде кейбір балалар да осыларды істей алады. Жамандықтан тыю да күпірліктен тыю секілді маңызды іс.

Екінші шарт – иман. Мұның шарт болуы түсінікті. Себебі жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю дінге қызмет ету дегенді білдіреді. Дінді жоққа шығарып, оған дұшпан болған адам дінге қалай қызмет ете алмақ?

Үшінші шарт – әділет. Кейбір ғалымдар жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюда осы шартты үстемелеп қосады. Ал пасық адамның дұрыстығына (әділдігіне) келетін болсақ, бір топ ғалым мұны шарт қып қосуды, пасық адамның жамандықтан тыюын дұрыс деп таппаған және бұл бұйрық орындалмаған жағдайда, теріске шығарылатынын бұған дәлел ретінде келтірген. Осыған орай аятта:

«Сендер ел-жұртқа ізгілікті бұйырып, өздеріңді ұмыт қалдырасыңдар ма?!» («Бақара», 2/44);

«Істемейтін істі айту – Алланың алдында ең жеккөрінішті нәрсе» («Саф», 61/3) – делінген. Олар Алла елшісінен (с.а.с.) риуаят етілген мына бір хадисті дәлел ретінде көрсетеді: «Исра түні оттан жасалған қайшымен еріндері кесіліп жатқан бір қауымды кездестірдім. Олардан «Сендер кімсіңдер?» деп сұрадым. Олар: «Біз жақсылыққа шақырып, бірақ өзіміз істемейтін, жамандықтан тыйып, бірақ өзіміз соны істеген адамдармыз» деп жауап берді»22.

Иса (а.с.) пайғамбарға уахи етілген мына сөзді де дәлел ретінде келтіреді: «Алдымен өзіңе насихат айт. Егер нәпсің сол насихатты қабыл етсе, содан кейін барып басқаларға уағыз айт. Әйтпесе менен ұял».

Бұған қияс (салыстырмалы үкім беру) жолымен де дәлел көрсетіп былай дейді: «Тура жолға түсіру, негізі, тура жолда болудың бір тармағы. Өзгені түзету – өзінің түзу болғанның бір тармағы. Өзгені түзету – өз дұрыстығының нисабының зекеті. Өзі дұрыс болмаған адам өзгені қалай түзей алмақ? Ағаш қисық болса, оның көлеңкесі қалай түзу болады?» Айтуларға қарағанда, барлық ақли дәлелдер – қиялдың өнімі. Дұрысы, пасық болса да адамдарға жамандықтан тыюға рұқсат берілуі керек. Мұның дәлелі ретінде былай дейміз: «Жамандықтан тыятын адамның барлық жағынан күнәсіз болуы шарт па?» Егер бұл шарт делінетін болса, онда бұл үкім ижмағқа қайшы әрі жамандықтан тыюдың есігін жабады. Сол үшін Сағид ибн Жубәйр (р.а.): «Егер жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды, уағыз-насихат айтуды тек күнәсі жоқ адам ғана атқаратын болса, онда ешкімнің еш нәрсе айтпауы қажет болады», – деген. Сағид ибн Жубәйрдің (р.а.) бұл сөзі Имам Мәликке қатты ұнапты.

Егер «Бұл – кіші күнәлардан қашудың шарты емес, сондықтан жібек киім киген адам басқа адамды зина жасаудан және ішімдік ішуден тыя алады» дейтін болса, онда біз былай дейміз: «Ішімдік ішу үлкен күнәларға жатады. Ішімдік ішетін адамның кәпірлерге қарсы соғысуға барып, оларды күпірліктен тыюына бола ма?»

Егер олар «Жоқ, олай жасай алмайды» дейтін болса, ижмағты бұзған болады. Себебі мұсылман әскерлердің ішінде жақсылары болғаны сияқты, күнәһарлары да, ішімдік ішетіндері де және жетімге зұлымдық жасағандары да болған. Мұндай адамдар Алла елшісінің дәуірінде де, одан кейінгі дәуірлерде де Алла жолындағы соғыстан шеттетілмеген. Ал «Иә» деп жауап беретін болса, онда біз оларға: «Ішімдік ішетін адам басқа біреуді кісі өлтіруден тыя ала ма?» деп сұраймыз. Егер «Жоқ, тыя алмайды» десе, біз «Ішімдік ішумен жібек киімді киюдің арасында не айырмашылық бар?» деп сұраймыз. Жібек киім киюге қарағанда кісі өлтіру үлкен күнә. Ал жібек киюге қарағанда ішімдік ішу үлкен күнә, араларында айырмашылық жоқ. Егер «Иә, жасай алады» деп, бұл мәселені түсіндіріп: «Бір күнәні істеген адам, сол сияқты күнәні немесе одан кіші күнәні тыя алмайды. Ол тек өзінің күнәсінен үлкен күнәларды ғана тыя алады» дейтін болса, бұл – дәлелсіз үкім шығару. Себебі ішімдік ішуші зина мен кісі өлтіруді тыя алатын болса, онда зина жасаушы ішімдік ішуден қайтара алады. Тіпті ішімдік ішетін адам өзінің құлдары мен қызметшілерінің ішімдік ішуін тыя алады. Бұған ешбір кедергі жоқ. Ол: «Менің екі міндетім бар. Бірі – жамандықтан тыйылу, екіншісі – өзгелерді жамандықтан қайтару. Бірін жасай алмаймын, ал екіншісіне маған кім бөгет бола алады? Бір жағынан күнә жасадым екен деп, екінші жақтан да күнә жасайын ба?» десе, бұған не дей аламыз? Жамандықтан тыю маған парыз болса, бұл міндет менің мойнымнан қалайша түседі? Себебі ішімдік ішпеген кезінде ғана ішімдік ішуден тыю парыз болады. Ішкен кезде бұл уәжіп мойнынан түседі» деуге болмайды.

Енді біреу бұған қарсы шығып: «Олай болса, дәрет және намаз маған парыз емес пе? Мен намаз оқымасам да дәрет аламын. Түнде сәресіге тұру мұстахаб, нәпіл ораза тұту мұстахаб емес пе? Ораза тұтпасам да сәресіге тұрамын» деп айтуы тиіс болады. Бірақ бұлай айта алмайды. Себебі оған былай деп айтылады: «Бұлар бір-біріне тәуелді нәрселер. Ендеше, өзгені түзету де осындай. Яғни, біреуді түзету үшін әуелі өзіңді түзету талап етіледі. Адам бірінші өзін, сосын өзгені түзетуі керек» десе, оған айтарымыз: сәресі ішудің мұстахаб болуы оразаға байланысты. Егер ораза болмаса, түнде тұрып, сәресі ішу мұстахаб болмас еді. Бір зат үшін мақсат етілген нәрсе, сол нәрседен ажырамайды. Яғни, ораза себепті мұстахаб болған сәресі оразадан ажырамайды. Ал ажырайтын болса, мұстахаб болмайды. Бірақ өзгені түзету өзіңді түзету үшін істелмейді. Өзін түзету өзгені түзету үшін болмағанындай, бұларды ораза және сәресі сияқты бір-біріне тәуелді етуге тырысу – дәлелсіз үкім шығару болмақ. Ал намазға дәрет қажет, бұлар бір-бірінен ажырамайтын нәрселер. Дәрет алып намаз оқымаған адам, намазды да, дәретті де тәрк еткен адамға қарағанда аз жаза алады. Өйткені ол ең болмағанда дәрет міндетін орындады. Олай болса, жамандықтан тыймаған, өзі де тыйылмаған адамның күнәсі жамандықтан тыйып, бірақ өзі тыйылмаған адамның күнәсінен көп болады. Қалайша бұлай болмасын, дәреттің өзі ғибадат ғана емес, ол намаздың шарты болса. Дәреттің намазсыз ешбір үкімі жоқ. Ал өзгені жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю ондай емес. Бұл екеуінің арасында ешбір ұқсастық жоқ. Өйткені өзгеге әмір етіп, оны тыю өзінің басшы болып, тыйылуы үшін шарт емес.

Егер бұған: «Бұл сөзге қарағанда, жүзі жабық әйелді бір ер адам зорлықпен зина жасаған кезде әйел өз еркімен жүзін ашса, әлгі ер адам: «Сен зорлаумен зина жасап жатырсың, сондықтан бұған жауапты емессің. Бірақ жүзіңді ашпауға еріктісің, мен саған махрам емеспін, маған жүзіңді ашпа!» деп жамандықтан тыюы ақылы-есі дұрыс, табиғаты таза барлық адам жек көріп, теріске шығаратын тыйым болмай ма?» дейтін болсаң, бұған былай деп жауап береміз:

Адам табиғатына кейде ақиқат жағымсыз, ал жалғандық әдемі болып көрінуі мүмкін. Бұл жерде қарастырылатын нәрсе – ойымыз бен қиялымыздың жек көруі емес, дәлел. Енді біз «Ол адамның әйелге «жүзіңді ашпа» деп тыюы парыз ба, мүбаһ па, харам ба?» деп сұраймыз. Егер парыз десеңдер, онда мәселе жоқ. Өйткені махрам жерді ашуы – күнә, бұл күнәдан тыю – хақ. Егер мүбаһ дейтін болсаңдар, ол адамның мүбаһ болған барлық нәрсені айтуға ақысы бар. Егер «Бұл кезде әйелдің жүзін ашуы харам» дейтін болсаңдар, парыз болған бұл әмір зинаға барғаны үшін неліктен харам болады? Басқа бір харам іске барғаны себепті бір парыздың харам болғанын қабылдау, шыны керек, нағыз таңданарлық нәрсе.

Енді, әйелге «жүзіңді жап» деген сияқты әмірді беруді адам табиғатының жек көріп, терістеуіне келетін болсақ, оның да екі себебі бар.

Біріншісі – оның өте маңызды нәрсені тәрк етіп, басқа бір маңызды нәрсемен айналысуы. Адамның сау ақылы маңызды нәрсені тастап, бос нәрсемен айналысуды ұнатпайтыны сияқты, өте маңызды нәрсе тұрғанда басқа бір маңызды іспен айналысуды да ұнатпайды. Мысалы, әрдайым өсім жеумен айналысатын адамның зорлықпен тартып алынған мал, тамақты жемеуі, жалған куәгерлікке барып жүрсе де, ғайбаттан сақтанған адамды жақтырмауы сияқты. Себебі жалған куәлік ғайбаттан әлдеқайда ауыр. Табиғаттағы бұл жағымсыз көзқарас адам үшін ғайбатты тәрк ету уәжіп емес деген мағынаға келмейді және бұған қоса, ғайбат айтып, зорлықпен тартып алған харам ас жеуі оның күнәсін арттырмайды деген мағынаға да келмейді. Сол сияқты, адамның ақиретте өз күнәсінен көретін зияны өзгелер жасаған күнәні тыймағанынан тартатын зияннан әлдеқайда көп болады. Үлкен күнәмен айналысып жатқанда кіші күнәні тәрк етуді адам табиғатының жақтырмауы оның кіші күнәні жасауы тұрғысынан емес, маңыздыны тәрк етуі тұрғысынан болады. Бұл – аты мен жүгені бірге ұрланған адамның атын тастап, жүгенін іздегеніне ұқсайды. Адам табиғаты мұны жақтырмайды және ерсі санайды. Негізі, адамның жүгенін іздеуі теріс нәрсе емес. Алайда үлкен бір аттың жанында жүгенін іздеп, атын талап етпеуі ұнамсыз іс болып көрінеді. Міне, пасықтың жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюын ақылдың жақтырмауы, ерсі көруі осы себепті болады. Негізінде, бұл адамның жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюы қылмыс емес, міндет. Бірақ ең маңыздысы – өзін түзетуі. «Өзін түзетпеді» деп өзгені жамандықтан тыюын теріс көру дұрыс емес. Бұлай айтуға болмайды. Ол дағы бір міндет.

Екіншісі – адам табиғатының оны теріс көруінің екінші себебі мынау болуы мүмкін: жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю, ескерту кейде уағыз-насихат, кейде күш қолдану, мәжбүрлеу арқылы жүзеге асады. Негізінде, айтқан сөзімен амал етпейтін адамның сөзі басқаларға әсер етпейді.

Бұған берер жауабымыз: адамдар пасық екенін білгендіктен, жалаң уағыз-насихат жолымен жасаған жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың әсерін қабылдамайды. Мұны білген кісі мұндай жолмен жүрмеуі керек. Себебі бұл жолдың берері болмайды. Оның пасықтығы сөзінің әсерін әлдеқашан жойған. Сөздің әсері жойылған кезде оған сөйлеудің уәжіптігі де жойылады. Пасықтық жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың әсерін жойғаны үшін уәжіптігін де жоғалтады. Ал күшпен жасалатын жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю күнәдан тыю не оған кедергі болуы үшін болатын болса, яғни, жамандықты жайған адамды мәжбүрлі түрде тежеп, басымдықпен тоқтатқан болса, бұл да іс және дәлел арқылы толықтанады. Күнәні ашық істейтін пасық адам іс жүзінде басым болғанымен, сұқбаттасу арқылы жеңілген болып саналады. Себебі оған мынадай сұрақ қойылады: «Бұл жаман іс және сен мені одан тыюға тырысып отырсың, бірақ өзің неге істейсің?» Сұхбаттасуда одан жеңіле тұрып, іс жүзінде басым болғанды адам табиғаты жақтырмайды. Бірақ бұл жақтырмау ол істің дұрыстығын жоққа шығара алмайды. Бұл жалпы адамдарды залымның жамандығынан құтқарып, бірақ жәбір көрген өз әкесін ескерусіз қалдырғанға ұқсайды. Адамның табиғаты мұны ерсі көреді, бірақ адам табиғатының мұны ерсі көруі өзге мұсылмандарға жасалған зұлымдықты тоқтату ісінің дұрыстығына кедергі бола алмайды. Бұл сөзімізден шығатын қорытынды, күнәні ашық істейтін пасық екені белгілі бір адамның уағыз-насихат жолымен жамандықтан тыйып, тура жолға салуы бұл үкімге кірмейді. Яғни, оған бұл іс парыз болмайды. Себебі оның уағызының әсері болмайды. Тіпті өзінің ар-намысы аяққа тапталып, қара басына тіл тиетін, сыртынан ғайбат айтылатын жерде де уағыз-насихат жолымен жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға болмайды. Олай болса, ескертудің бірінші түрі болған уағыз айту пасықтың мойнынан түседі. Өйткені уағыз-насихат арқылы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үшін әділеттілік шарт.

Ал күшпен жамандықтан тыюға келетін болсақ, онда әділет шарт емес. Сондықтан пасық кісінің шамасы жететін болса, ішімдікті төгуінде, харам болған музыкалық аспаптарды сындыруында, сол сияқты, жамандықтарды құртуында тұрған ешбір әбестік жоқ. Бұл мәселені түсіндірудегі ең дұрыс жол осы.

Ал олардың бұл мәселеге қатысты дәлел ретінде көрсеткен аяттарына келетін болсақ, ол аяттар адамдардың жақсылықты бұйырғанына емес, жақсылықты тәрк еткеніне қарсы дәлел болады. Негізі, олардың жақсылықты бұйыруы білімдерінің терең болуына дәлел болуы керек еді. Ғалымдардың жазасы ауыр болады. Себебі олар білімі терең болғандықтан, ешбір сылтауды алға тарта алмайды. Алла Тағаланың «...Өздерің істемейтін нәрсені неге айтасыңдар?!» («Саф», 61/2) деген аяты жалған уәде беруге қатысты айтылған.

Ал «...өздеріңді ұмыт қалдырасыңдар ма?!» деген аятта өзгелерді жақсылыққа шақырғандары емес, өздерін ұмыт қалдырғандары үшін оларды терістеу мен жоққа шығару бар. Бірақ өзгелерге әмір етудің айтылуы олардың білімдерінің барын көрсету және оларға қарсы дәлелдерді күшейту үшін.

Алла Тағаланың Иса (а.с) пайғамбарға: «Алдымен өзіңе насихат айт. Содан кейін басқаларға уағыз айт» деген риуаятына келетін болсақ, бұл уағыз-насихат арқылы жасалатын жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға қатысты. Біз жоғарыда пасық екендігі мәлім пасықтың уағызының пайдасыз екенін және уағыз арқылы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю міндетінің оның мойнынан түсетінін айтқан болатынбыз. Сосын: «Уағызың өзіңе әсер етпесе, басқаларға уағыз айтуға Менен ұял» сөзі де өзгеге уағыз айтудың харам екенін білдірмейді. Керісінше, «Менен ұял» сөзі «ең маңызды ісіңді тастап, басқа бір іспен айналыспа!» дегенді білдіреді. «Әуелі әкеңе, сосын көршіңе қамқорлық жаса. Әйтпесе, ұял» – деген сияқты.

Егер: «Олай болса, мұсылман емес адам бір мұсылманның зина жасап жатқанын көрсе, оны «Зина жасама!» деп жамандықтан тыюына да рұқсат болу керек. Себебі «Зина жасама!» деген сөз негізінде дұрыс сөз болғандықтан, кәпірдің мұны айтып, насихат жасауының харам болуы мүмкін емес. Керісінше, мүбаһ, ең болмаса, уәжіп болуы керек шығар» дейтін болсаң, оған берер жауабымыз:

Егер кәпір ісімен мұсылман адамға кедергі болатын болса, бұл үстемдік, қорлау болады және осы тұрғыдан оған рұқсат етілмейді. Себебі Алла Тағала: «Алла кәпірлер үшін мүминдерге қарсы үстемдік берген жоқ, яғни кәпілер мүминдерге үстем бола алмайды», – деген. Бірақ тек сөз жүзінде «Зина жасама!» деуінде тұрған ешбір әбестік жоқ. Алайда бұл жерде кәпірдің мұсылманға үстемдігі бар. Ал үстемдікте қорлау бар. Күнә жасаған пасық адам қорлануға қанша лайық болса да, одан да қор саналуға тиіс болған кәпір тарапынан қорланғаны дұрыс емес. Кәпірдің жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю міндетін атқаруына рұқсат жоқ деуіміздің себебі осы. Әйтпесе, бір кәпір «Зина жасама!» деп, зинадан тоқтатқаны үшін азапқа душар болады» дегіміз келмейді. Керісінше, кәпірлердің жауапты екенін ескеріп: «Зина жасама» деп айтпаған кезде жазаға лайық болады деп үкім береміз» дейміз.

Кәпірдің жамандықтан қайтаруға жауапты болуы жайында түрлі көзқарас бар. Фиқыһ кітаптарында бұл мәселеге қатысты қажетті түсініктеме берілген.

Төртінші шарт – басшы немесе жауапты кісілер тарапынан бұл мәселеге рұқсат етілуі. Бірқатар ғалымдар осыны шарт ете отырып, барлық адам жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға міндетті емес деген. Негізі, мұндай шарт қосу дұрыс емес. Себебі оқыған аяттар мен хадистер жамандықты көре тұра үнсіз қалған адамның күнәһар болатынын ашық білдірді. Қайда және қандай жағдайда болсын, жасалып жатқан жамандықты көрсе, оны тыю барлық адамға парыз. Оны жекелеген адамдарға ғана қатысты ету – негізсіз үкім.

Рафидалардың бұл мәселеге қатысты көзқарастары, расында да, таңданарлық нәрсе. Себебі олар жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үшін тағы бір шарт қосып, былай дейді: «Күнәдан пәк имам шықпайынша, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю дұрыс болмайды». Олардың түсінігінде хақ және нағыз имам – жасырын, күнәдан қорғалған имам. Бұл ой – пікір таластыруға тұрмайтын ой. Сондықтан Рафидалар қазыға (сотқа) қан немесе мал дауымен шағымдана барғанда, оларға берілетін ең дұрыс жауап: «Иә, сендердің қан немесе мал даулап шағымдануға құқықтарың бар. Сендерге көмектесу жақсылыққа жатады. Бірақ амал қанша, қазір ақиқатты талап етіп, әділетсіздіктен тыятын заман емес. Себебі өздерің айтқан күнәдан қорғалған имам әлі шыққан жоқ», – болуы керек.

Егер: «Жақсылыққа бұйыруда әмір етілген адамға қарсы зор билік пен үстемдік бар. Сол үшін дұрыс нәрсе болса да, кәпірге мұсылманды жақсылыққа шақыруға құқық берілмейді. Сондықтан бұл міндет жалпыға емес, басшы немесе құзыреті жететіндерге ғана берілуі керек» дейтін болсаң, берер жауабымыз:

Кәпірге мұның тыйым салынуы кәпірдің мұсылманнан төмен болуына, үстемдік жүргізуге құқы жоқ болуына байланысты болып отыр. Ал мұсылмандар діндарлығы және білімімен бұл үстемдік пен абыройға лайық. Негізінде, үйретіп, түсіндіру үшін басшылықтың рұқсаты қажет емес. Бір нәрсенің харам екенін түсіндіру үшін басшының рұқсатын алуға қажеттілік жоқ. Бұл мәселені былай түсіндіруге болады:

1. Түсіндіру.

2. Жұмсақ сөзбен уағыз-насихат айту.

3. Айыптап, ауыр сөздер айту.

4. Араласып, күшпен тыю.

5. Ұрып-соғу арқылы бетін қайтару. Бұл қаталдықпен сөгіп, айыптау емес. Төртіншісі, іспен араласып, жамандыққа кедергі болу. Мысалы, харам музыкалық аспаптарды сындыру, ішімдікті төгу, жібек киімді жырту, тартып алған киімді шешіп, иесіне қайтару сияқты. Бесіншісі, таяқтау арқылы қорқыту және жасап жатқан жаман істен қайтару үшін сол жерде ұру. Мысалы, үнемі әйелдер жайында ғайбат айтып, жалақорлықты әдетке айналдырған адамды ұру арқылы дұрыстауға тырысу сияқты. Мұның соңы қарсы тараптың өзгелерден жәрдем сұрауына және айналасына адам жинап, жанжалдасуына, оның соңы адам өліміне апарып соғуы мүмкін. Бұл бесінші дәрежеден тыс қалған төрт дәрежеде басшының рұқсатының қажет емес екені белгілі болады. Бесінші дәрежеде басшының рұқсаты қажет екеніне қатысты түрлі пікірлер бар. Олар алдағы уақытта қарастырылатын болады.

Ал түсіндіру, насихат жасауға басшы рұқсатының қажеті жоқ. Мұндай адамды сөгіп, яғни, оған «Надан, ақымақ, Алладан қорықпайсың ба?» деген сөздерді айтқан дұрыс.

Залым басшының алдында шындықты айту – дәрежелердің ең жоғарғысы. Хадисте осылай айтылған. Басшыға қарсы айтуға рұқсат етілген мұндай хақ сөздерді өзгелерге айту үшін басшыдан рұқсат алудың не керегі бар? Харам аспаптарды сындыру мен ішімдіктерді төгудің үкімі де осы. Мұның дұрыс әрекет екені белгілі. Басшыдан рұқсат алудың қажеті жоқ. Ал жақтастарын жинап, қару кезенуге келетін болсақ, бұл жағдай кейде жаппай бүлікке итермелеуі мүмкін болғандықтан, ол үшін басшыдан рұқсат алуға мұқтаждық бар ма, жоқ па... ол жайында түрлі көзқарас бар. Бұл алдағы уақытта егжей-тегжейлі қарастырылатын болады. Бұрынғылардың сұлтандардан рұқсат алмай, әрдайым сұлтандарға уағыз-насихат айтып, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюы басшылардан рұқсат алуға қажеттілік жоқ екеніне нақты дәлел. Тіпті бұйырылған жақсылықты басшы, сұлтандар қабыл алса, өте жақсы. Егер олар өздерін жақсылыққа шақырғанға ашуланатын болса, олары жаман іс, оны жамандықтан қайтару уәжіп. Ал енді оны қайтару үшін қалайша олардан рұқсат сұралады? Сұлтан қабылдамайтын нәрсені одан қалай талап етуге болады?

Бұған ізгілердің басшыларды жамандықтан қайтару әдеттері айқын дәлел.

Риуаят етілуінше, бірде Мәруан ибн Хәкам23 құтбаны айт намазынан бұрын оқу үшін мінберге шығады. Сонда жамағаттың ішіндегі бір кісі:

– Айт құтбасы намаздан кейін оқылады, – дейді. Мәруан:

– Ол үкім өзгерді! – деп қайтарып тастайды.

Сонда мешіттің ішінде тұрған Әбу Сағид әл-Худри жанындағыларға: «Бұл адам өзінің міндетін орындады. Себебі Алла елшісінің (с.а.с.) «Араларыңнан кім жамандықты көрсе, оны қолымен түзетсін. Оған күші жетпесе, тілімен түзетсін. Оған да күші жетпесе, жүрегімен айыптасын. Бұл – иманның ең әлсізі»24 деген», – дейді.

Олар хадистегі бұл жалпы үкімге басшылардың да кіретінін түсінген. Сондықтан олардың рұқсатына қандай қажеттілік бар?

Риуаят бойынша, халифа Мәһди25 Меккеге барады. Ол Меккеде біршама уақыт тұрғаннан кейін, тауап етіп жатқан халықты Қағбаның жанынан шетке ысыра бастайды. Сол кезде Абдулла ибн Марзуқ алға атылып шығып, оның жағасына жабысып, өзіне қарай тартады да: «Сен не істеп жатқаныңды білемісің? Халықты шетке ысыратындай, сенің өзгелерден қандай айырмашылығың бар, Алла Тағала: «...Меккеде тұрсын, мейлі сырттан келсін, барлық адамдарға ортақ құлшылық орнына айналдырылған Харам мешітіне кіруіне жол бермейтіндерге келсек; кімде-кім ол арада осылайша зұлымдықпен ақиқаттан және әділдік жолынан таюды қаласа, оған жан төзгісіз азап тарттырамыз» («Хаж», 22/25) деген. Ал саған бұл артықшылықты кім берді?» дегенде, Мәһди Абдуллаға тесіле қарайды. Бұрын азат еткен құлдарының бірі болғандықтан, оны танып:

– Сен Абдулла ибн Марзуқсың ба? – дейді. Ол:

– Иә, солмын, – дейді.

Бұдан кейін Мәһди Абдулланы өзімен бірге Бағдат қаласына алып келеді. Ол Абдуллаға халықтың арасында өзі үшін өсек-аяңға себеп болатын ауыр жаза бергісі келмейді. Сол үшін оны атқораға ат қараушы етіп қояды. Ат теуіп өлтірсін деген ниетпен асау аттардың бірін баптау жауапкершілігін жүктейді. Алайда Абдуллаһ атты тәрбиелейді. Алла рахымымен атты оған жуасытып береді. Оның қарауында аттың шадыр мінезі түзеледі.

Кейін Мәһди Абдулланы зынданға тастатып, зынданның кілтін өзінің жанында ұстап жүреді. Үш күннен кейін Абдулла сыртта, бақшадағы көкөністен теріп жеп жүреді. Мұны Мәһдиге хабарлағанда, ол Абдулланы алдына шақырып:

– Сені қамаудан кім шығарды? – дейді. Абдулла:

– Мені қамаған кісі шығарды, – дейді.

Мәһди бұған ашуланып:

– Сен өлтіреді деп қорықпайсың ба?! – дейді айқайлап. Сонда Абдулла:

– Егер өлтіру мен тірілту сенің қолыңда болса, өлтір, – дейді.

Содан Абдулла Мәһди қайтыс болғанға дейін қамауда, сүргінде болады. Мәһди қайтыс болғаннан кейін ғана бостандыққа шығады.

Абдулла қамауда жүргенде: «Егер қамаудан шықсам, түйені құрбандыққа шаламын» деп, нәзір атаған екен. Меккеге оралып, сонда күнделікті қара жұмыс істейді. Содан тапқан қаражатымен нәзірін орындап, жүз түйені құрбандыққа шалады.

Сондай-ақ Хиббан ибн Абдулла айтады: «Һарун Рашид Иракта жайлау саналатын Дауин деген жерге серуендеуге шығады. Онымен бірге Хашим әулетінен шыққан Сүлеймен ибн Әбу Жағфар да болады. Һарун Рашид Сүлейменге:

– Сенің әнді жақсы айтатын бір күңің бар екен. Соны әкел, әнін тыңдайық, – дейді.

Күң келіп өлең айтқанымен Һарун оны ұнатпай:

– Сен неге жақсы айта алмай тұрсың? – деп сұрайды. Күң:

– Мынау менің аспабым емес еді, сол үшін, – дейді. Бұдан кейін бір қызметшіні күңнің өз аспабын әкелуге жібереді.

Қызметші күңнің аспабын алып келе жатып жолда дән теріп жүрген бір шейхты кездестіріп, оған: «Уа, ақсақал, жол беріңіз, өтіп кетейін», – дейді. Шейх басын көтеріп қарағанда, оның қолындағы музыкалық аспапты көріп, жұлып алып, жерге ұрып, сындырып тастайды. Қызметші оны ұстап алып, бір үйге әкеліп:

– Мына адамды жіберіп алушы болма! Оны мүминдердің әміршісі шақыратын болады, – дейді. Үй иесі:

– Бағдатта бұдан асқан тақуа, ғибадатшыл адам жоқ. Әмірші мұны не істейді? – дейді. Қызметші:

– Менің айтқанымдай болсын. Сен мұны жіберіп алма! – деп ескертеді де, өзі Һарун Рашидтің алдына барып, болған жайды баяндап береді. Һарун Рашид ашуға булығып, көздері қызарып кетеді. Мұны көрген Сүлеймен ибн Әбу Жағфар:

– Уа, мүминдердің әміршісі, бұған несіне ашуланасың? Одан да үйдің иесіне хабар бер. Басын шауып, денесін Дижла өзеніне лақтырып жіберсін, – дейді. Һарун Рашид:

– Жоқ. Біз оны шақырып, әуелі онымен сөйлесуіміз керек, – дейді. Елші шейхқа барып:

– Сізді мүминдердің әміршісі шақырып жатыр, көлікке мініңіз, жүрелік, – дейді. Шейх:

– Жақсы, бірақ мен жаяу барамын, – деп атқа мінуден бас тартып, халифа отырған сарайдың алдына жаяу келеді. Сарайдың қақпасына жеткен соң, Һарун Рашидке оның келгені хабарланады. Һарун Рашид жанындағы кеңесшілерінен:

– Ол кісіні осы бөлмеге кіргіземіз бе әлде шариғатқа қайшы нәрселер жоқ басқа бөлмеге шақыртамыз ба? – деп сұрайды. Содан кейін шейхты күнә саналатын заттар жоқ өзге бөлмеде қабылдайды. Шейх ішке арқалап жүрген дәнге толы дорбасымен кіреді. Қызметші оған:

– Алдымен дорбаңды таста, сосын кіресің, – дейді. Шейх:

– Мұның ішінде менің кешкі асым бар. Оны тастай алмаймын, – дейді. Қызметші:

– Біз саған тамақ береміз, – десе де, шейх көнбей қояды. Сосын Һарун Рашид шыдай алмай дорбасын алып кіруге рұқсат береді. Шейх ішке кіріп сәлем беріп, жайғасып отырады. Һарун Рашид оған:

– Неге олай істедіңіз? – деп сұрайды. Шейх:

– Не істедім? – дейді.

Һарун Рашид «менің ішекті музыкалық аспабымды сындырдың» деуге ұялады. Сұрағын қайталай берген соң шейх:

– Әй, халифа! Сенің ата-бабаларыңның мінбердің үстінде тұрып «Расында, Алла әділдікті, Алланы көріп тұрғандай, ең болмаса, Алланың өздерін үнемі көріп, бақылап тұратынын жадында ұстап игі істер істеуді және туған-туысқа қол ұшын беріп, қарайласуды бұйырады. Сонымен қатар арсыздықтан, жамандық атаулыдан және зұлымдықтан (яғни, біреуге зорлық-зомбылық көрсетуден, кісі ақысын жеуден) мүлдем тыяды» («Нахл», 16/90) деген аятты әрбір жұма күні құтбаның соңында оқитын еді. Мен де осы аятты ұстанып, көрген жамандығымды түзеттім», – дейді. Һарун Рашид:

– Уаллаһи, түзетті, – дейді де, басқа ештеңе айтпайды. Сосын шейх ол жерден шығып кетеді.

Шейх шығып кеткен соң, Һарун бір кісіге бір кесе толы ақша беріп:

– Оны аңды. Егер ол халыққа: «Халифа маған былай деді, мен оған былай дедім», деп, өсектеп, әңгіме айтатын болса, оған ештеңе берме. Егер ешкімге ештеңе айтпаса, ақшаны оған бер, – деп бұйырады. Әлгі кісі шейхты аңдиды. Шейх сарайдан шыққан бойда тіке келген жеріне барып, дән тере бастайды. Қызметші мұны көргеннен кейін шейхтың қасына барып:

– Халифа мына ақшаны сізге беріп жіберді, алыңыз, – деп бір кесе ақшаны ұсынады. Шейх:

– Халифаға айтып бар! Мен ақшаға мұқтаж емеспін. Бұл ақшаны қайдан алған болса, сол жерге қайтарып берсін, – дейді. Риуаятқа қарағанда, ол осылай жауап бергеннен кейін қайтадан жолдағы дәндерді тазалуға кірісіп:

«Қараймын, кімнің қолында артық дүние бар болса,

Оның сондай мөлшерде уайым-қайғысы бар.

Дүние әрдайым өзін құрметтегендерді сатар,

Ал елемей, сатқындық жасағандарды құрметтер.

Сен өзіңе қажетіңді ал да,

Қажет емесін таста», – деген өлеңді оқиды.

Суфиян Сәури айтады: «Мәһди һижри 166 жылы қажылық жасады26. Жәмра тасын лақтырып жатқан кезде, оның айналасындағы адамдарды қамшымен оңға, солға қуып жатқанын көрдім. Мұны көрген кезде дереу оның жанына барып:

– Уа, жүзі сұлу адам! Әймамның Абдуллаһтан риуаят етуінше: «Алла елшісі (с.а.с.) құрбан айт күні түйенің үстінде жәмра тасын лақтырған кезде айналасында адамдар өте көп болған. Ол ешкімді қумаған да, ұрмаған. Ешкімнің мазасын алмаған. Ал сенің айналаңдағы адамдар жерде сұлап жатыр. Мұның не?» деп сұрадым. Мәһди жанындағы кісіден:

– Бұл кім? – деп сұрады. Ол:

– Суфиян Сәури, – деді. Бұл жауапты естіген кезде Мәһди маған:

– Әй, Суфиян, егер менің орнымда әкем (Мансұр) болғанда сен бұлай сөйлей алмас едің, – деді.

– Егер сен Мансұрдың Алланың дәргейінде қандай азапқа душар болғанын білсең, сен бұл билікті әлдеқашан тастар едің, – дедім.

Сол кезде бұзғыншылардың бірі халифа Мәһдиге:

– Бұл адам сізге «Уа, жүзі сұлу адам!» деді, «мүминдердің әміршісі демеді», – дейді. Сонда Мәһди:

– Оны тауып әкеліңдер, – дейді. Суфиянды тауып әкелуді тапсырады. Бірақ Суфиян Сәури Мәһдиден тығылып қалады.

Халифа Мәмуннан27 риуаят етілуінше, бірде халифа Мәмунға «Біреу рұқсатсыз халық жүретін жерге шығып, адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып, уағыз айтып жүр» деген хабар жетеді. Халифа әлгі адамды шақыртады. Ол алдына келген кезде:

– Сен қай қасиетіңді лайықты санап уағыз-насихат айтып жүрсің. Оған біз – пайғамбар ұрпақтары лайықпыз. Құран кәрімде біз туралы: «Ол мүміндер сондай кемел адамдар, егер оларға жер бетінде билік, үстемдік нәсіп етсек, олар намазды кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқиды, зекетті толық береді, жақсылық пен туралыққа бұйырып, жамандық атаулыдан тыюға тырысады» («Хаж», 22/41) – деп айтылған. Яғни, Алла Тағала бұл міндетті бізге тапсырған, – дейді. Дәл осы кезде Мәмун оқып отырған кітап жерге түсіп, ол оны байқамай аяғымен басады. Алдындағы уағызшы оған:

– Әуелі Алла есімдерінің үстінен аяғыңды ал. Сосын қалағаныңды айта бер, – деп үш рет қайталайды.

Мәмун бұл сөзден ештеңе түсінбейді. Сонда әлгі кісі:

– Не Алланың есімі жазылған кітапты аяғыңның астынан ал немесе менің алуыма рұқсат бер, сосын қалағаныңды айта бер, – дейді.

Мәмун аяғының астына қарап, кітапты көргенде ұялып, қысылып қалады. Сосын оған сөзін қайталап айтады. Сонда уағызшы:

– Уа, мүминдердің әміршісі, дұрыс айттыңыз. Сіз дәл өз айтқаныңыздайсыз. Дегенмен біз де бұл істе сізге жәрдемші, доспыз. Мұның осындай екенін, Алланың кітабы мен пайғамбар сүннетінен хабарсыз, надан адамнан басқа ешкім жоққа шығара алмайды. Өйткені Алла Тағала Құран кәрімде: «Мүмін ерлер мен мүмін әйелдер – бір-біріне шын жанашыр дос. Олар елге ізгілікті, жақсылық жасауды бұйырып, жамандық атаулыдан тыяды» («Тәубе», 9/71), – деген. Алла елшісі (с.а.с.) де: «Мүминдер бір-бірі үшін кірпіштері бір-бірінен ажырамайтын ғимарат секілді. Кірпіштері нығыздалып, бірі екіншісін тіреп тұрады»28, – деген.

Сен жер бетінде билікке ие болдың. Бұл – Алланың кітабы мен Елшісінің (с.а.с.) сүннеті. Егер бұларға бойсұнып, байланатын болсаң, осы екеуін құрметтеуге саған жәрдем еткен, саған жәрдемші болғаны үшін Аллаға шүкір ет! Егер тәкаппарланып, оларға бойсұнбайтын болсаң, сенің барлық жағдайың, ұлықтығың мен қор болуың Өз еркінде болған Алла Тағала ешкімнің амалын зая етпейтінін уәде еткен. Әркім өз істеген ісінің қайтарымын алады. Қазір сен бұған лайықтысың, қалаған нәрсеңді айт, – дейді. Мәмун оның сөзіне риза болып, еркіне жібереді.

– Сен сияқты кісілерге жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып, уағыз-насихат айтуға болады. Бұдан кейін де оны біздің рұқсатымыз болмаса да, жасай бер! – дейді. Әлгі кісі бұл міндетті атқаруды әрі қарай жалғастырады.

Бұл оқиғалардың бәрінде жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үшін басшыдан рұқсат сұрауға қажеттілік жоғына дәлел бар.

Егер «Әкенің баланы, қожайынның құлын, ерінің әйелін, ұстаздың шәкіртін, басшының бұқараны жақсылыққа шақыруға толық құқы бар болғанындай, баланың әкені, құлдың қожайынды, әйелдің күйеуін, шәкірттің ұстазын, бұқараның басшыны жақсылыққа шақыруға да құқы бар ма? Әлде екеуінің арасында айырмашылық бола ма?» деп сұралатын болса, біліп қой, біз барлығының бұған құқығы бар деп қарастырып жатырмыз. Бірақ қарастырған кезде олардың араларында айырмашылық болады. Біз бұған мысал ретінде әке мен баланы алайық. Біз жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың бес дәрежесі бар деп айтқан едік. Баланың әкесіне дөрекі сөз қолданып, айыптап және қорқытып, ұру арқылы жамандықтан тыйып, жақсылыққа шақыра алмайтыны анық. Бұл екеуі үшінші және төртінші дәрежелер. Әкесінің көңіліне тиіп, ренжітетін бесінші дәреже арқылы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю жайлы түрлі көзқарас бар. Әкесінің ішекті аспабын сындыру, ішімдігін төгу, жібек көйлегін жыртып тастау, зорлық немесе ұрлық жолымен алған мал-мүлікін иесіне қайтарту, қабырғаға салынған суреттерді өшіру және алтын, күміс ыдыстарды сындыру сияқты. Бұларды жасау әкенің жеке басына қатысты нәрселер емес. Яғни, бұлар әкесіне жаман сөз айту, оны қорқыту және ұру сияқты емес. Бірақ не болғанда да, әкенің бұлардан көңіл-күйі бұзылып, ұлына ашуланатыны анық. Дегенмен баланың бұл әрекеті дұрыс саналады. Ал әкенің ашулануы дұрыс емес және ол реніш харам нәрселерді жақсы көруден туындаған.

Сондықтан ең дұрысы, баласы жамандықтан тыю керек және солай істеуге тиіс. Бұған қоса, істелген жаман істің қаншалықты жаман екендігінің дәрежесін, әкесін ренжітіп, ашуландырудың мөлшерін назарда ұстауы керек. Егер жаман іс арсыздық болса және одан қайтаруы әкесін қатты ашуландырмаса, мұны міндетті түрде жасауға тиіс. Мысалы, ішімдігін төгіп тастау сияқты. Егер жаман іс жеңіл, бірақ әкесінің қатты ашулануына себеп болатын болса, мысалы, әкесінің хрусталь немесе шыны жануар кейпіндегі ыдысы болса, оны сындыру ішімдікті төгу сияқты болмайды. Қымбат тұратындықтан әкесінің қатты ашулануына себеп болатыны үшін бұл мәселе байыппен қарастырылады.

Егер «жақсылыққа шақырып, жамандықты тыю әмірі Құран мен хадисте жалпылама айтылған. Арнайы адамдарға ғана қатысты айтылмаған. Жаман істі тәрк еткені үшін бала әкесіне ауыр сөз айтпайды, оны қорқытып, ұра алмайды дегенді неге сүйеніп айттың? Иә, әкені ренжітуге және тіпті «түһ» деп айтқызуға тыйым салынған. Бірақ бұлар күнә болмаған істерге қатысты айтылған ғой», – дейтін болсаң,

Жауап: Сол жалпы әмірдің ішінде әкені тыс қалдыратын үкімдер де бар. Мысалы, бас кесердің әкесін өлтіруге құқы жоқ. Әкесі зина жасаған болса, ұлы оған хад жазасын қолдана алмайды. Тіпті әкесі кәпір болса да оны өлтіре алмайды. Әкесі баласының бір ағзасын кессе, әкесін қысас (кек) жазасына тарта алмайтыны сияқты, қарымтасына әкесіне жапа шектіретін ешбір әрекет жасай алмайды.

Бұл мәселелерге қатысты үкімдердің кейбірі хадисте айтылған, кейбірі ижмағ арқылы пайда болған. Бала әкесінің істеген бір қылмысының жазасы ретінде оны ренжіте алмайтын болса, онда болашақта жасауы мүмкін қылмысы үшін қазірдің өзінде ренжітуге де құқы жоқ екені анық. Бұл тәртіп құл мен қожайын, әйелі мен күйеуінің арасына да ортақ. Ақиқат және құқық тұрғысынан бұлар да бала сияқты. Мүмкін, әйелге қарағанда күйеуінің ақысы көбірек болар. Себебі Алла елшісі (с.а.с.): «Егер мен Алладан басқа біреуге сәжде жасауды әмір етер болсам, әйелдің күйеуіне сәжде етуін бұйырар едім»29, – деген. Бұл хадис күйеу ақысының әйелінен әлдеқайда көп екеніне дәлел бола алады.

Ал басшы мен оның қарамағындағыларға келетін болсақ, мәселе тіптен нәзік. Олар тек уағыз-насихат қана жасай алады. Басқа ештеңе істей алмайды. Үшінші дәрежедегі қазынадағы мал-дүниелерді иесіне қайтарып беру, жібек киімдерін жырту, шарап ішетін ыдыстарын сындыру сияқты әрекеттер басшының абыройын түсіріп, айбатын жоғалтуына себеп болатын болғандықтан қауіпті. Басшының күнә жасауына үнсіз қалуға тыйым салынған болса, оның абыройын төгетін іс істеуге де тыйым салынған. Бұл жерде, көріп тұрғанымыздай, екі айыпталған іс бір-бірімен бетпе-бет келіп тұр. Бұл арада көзқарасқа қарай әрекет етіледі. Істеген жаман ісі ауыр болып, осылай ескерту жасағанда, басшының абыройына қаншалықты әсер ететінін назарда ұстап әрекет ету керек. Мұны бір негізге байлау өте қиын.

Ал шәкірт пен ұстазға келетін болсақ, бұл екеуінің арасындағы мәміле жеңілдеу. Себебі шәкірт тарапынан құрмет етілуі керек адам – ұстаз. Білімімен амал еткен және дін тұрғысынан білімі пайдалы болған ұстаз біліміне сай әрекет етпейтін болса, құрметке лайық емес. Шәкірт одан үйренген білімімен оған ескерту жасай алады.

Риуаят етілуінше, Хасан Басриден «Бала әкесін қалай жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыя алады?» – деп сұрағанда: «Әкесін ашуландырмайтындай дәрежеде насихат жасайды. Ашуланатын болса, үндемейді» деп жауап берген.

Бесінші шарт: Ескертудің бесінші шарты – шамасы жететін болуы. Қандай да бір жамандықты қолымен және тілімен тоқтатып, түзетуге шамасы жетпейтін адам оған тек жүрегімен ғана қарсы бола алады. Өйткені Алланы жақсы көрген әрбір адам Оған қарсы жасалған күнәға ашуланады және оған қарсы болады. Абдулла ибн Масғуд (р.а.) былай дейді: «Кәпірлерге қарсы күресіңдер. Оларға қарсы шығуға шамаларың жетпей, тек қабақтарыңды шыта алатын болсаңдар, онда солай істеңдер».

Біліп қой, тек ой, көзқарасқа сүйенген әлсіздік әлсіздік саналмайды. Мүмкін, осы сәтте немесе болашақта өз басына бір зиян келетініне сену керек шығар. Мұндай сенімі бар болса әрі қарсы тұруға мүмкіндігі бар болса да, бәрібір, әлсіз. Сол сияқты, өзіне зияны тиетінінен қорықпайтын, бірақ сөзінің әсер етпейтінін білген адам, бұл жерде екі жағдайды назарға алады. Біріншісі, сұхбаттасының қабылдамайтыны. Бұл оған қарсы тұруына кедергі болмауы керек. Екіншісі, оның қабылдамауынан өз басына келетін зиян. Бұл екі жағдайды ойлаудан төрт жағдай пайда болады.

Біріншісі, екі жағдайдың да бар болуын ойлау. Яғни, һәм сөзі пайдалы болмайды және айтқан жағдайда жамандығы тиеді. Мұндай жағдайдағы адамға жақсылыққа шақыру уәжіп емес. Бұған қоса, мұндай жамандықтарға куә болмауы үшін үйінен сыртқа шықпауға, жаман іс орын алып жатқан жерлерге жақындамауға тиіс. Тек зәрулік болғанда ғана сыртқа шығуы керек. Сондай-ақ тұрып жатқан елін тәрк етіп, ол жерден көшу оған парыз емес. Тек діннің бұзылуына, басшылардың залымдығы мен теріс әрекеттеріне көмектесуге мәжбүрленсе, онда шамасы жететін болса, ол жерді тастап, көшіп кетуіне болады. Себебі мәжбүрліктен қашып құтылуға шамасы жететін адам үшін мәжбүрлік және тіксіну сылтау саналмайды.

Екіншісі, жоғарыда айтылған екі ықтималдың да болмауы. Яғни, уағыз-насихаты ол адамға әсер етеді және одан ешбір жаманшылық келмейді. Толық шамасы жететіндіктен, ол адамды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюы уәжіп болады.

Үшіншісі, уағыз-насихат айтып, қарсы шығуының әсер етпейтінін біледі, бірақ бұған қоса, басына зиян келуінен қорықпайды. Бұл жағдайда оған ескерту айтуы уәжіп емес, алайда діннің нышаны болуы тұрғысынан оған әмір етуі мұстахаб болады.

Төртіншісі, үшінші жағдайдың керісі. Яғни, һәм сөзінің әсер ететінін, һәм оның қарымына басына зиян келетінін біледі. Мысалы, ол ішекті аспапты ұрып сындыра алатынын немесе ішімдікті төге алатынын біледі. Содан кейін оның қарымына қатты таяқ жейтінін де анық біледі. Онда бұл адамға жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю уәжіп емес, мұстахаб болады. Мұның осындай болатыны залым басшыға шындықты айтудың артықшылығы жайындағы бөлімде айтылған болатын. Залым басшыға шындықты насихаттаудың қауіпті екені белгілі.

Әбу Сүлеймен Дарданидан риуаят етілген мына оқиға осыны көрсетеді. Әбу Сүлеймен айтады: «Бір халифаның дұрыс емес бір сөзін естідім де, оған қарсы шығып, түзеткім келді. Бірақ бұл үшін өзімді өлтіретінін де білдім. Мен өлімнен қорыққан жоқпын. Дүйім халықтың алдында дарға асылатын едім. Сондықтан бойымда тәкаппарлық пайда болып, «Мен ақиқатты қорғау жолында өлтіріліп жатырмын» деген ойға беріліп, ақтық демде ықылассыз өлтірілуден қорықтым. Сол үшін бұл істен бас тарттым».

Егер: «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю мұншалықты қауіпті іс болатын болса, онда Алла тағаланың «...өз бастарыңды қауіп-қатерге тікпеңдер»30 деп бұйыруының мағынасы қандай болады?» – деп сұралатын болса, оған жауап: «Бір мұсылман өзінің өлтірілетінін біле тұра, дұшпан әскеріне жалғыз шабуылдап, олармен соғысуында ешбір ағаттық жоқ екені талассыз іс. Негізі, бұл әрекет те сыртқы көріністе аяттың мағынасына қайшы келетін сияқты көрінеді. Алайда қайшы емес. Ибн Аббас (р.а.): «Басын қатерге тігу деген ол емес. Қауіп – Аллаға деген ғибадат-құлшылығын орындау үшін мұқтаж болған нәпақасын қамтамасыз етпеу деген сөз. Мұны жасамаған адам өзін құрдымға кетіреді. Міне, осыдан сақтану қажет», – деген.

Бәра ибн Азиб (р.а.): «Басын қатерге тігу – адамның күнә жасағаннан кейін «Алла Тағала мені кешірмейді» деп айтуы», – деген.

Әбу Убайда (р.а.) айтады: «Басын қатерге тігу – күнә жасағаннан кейін жақсылық жасамау және сол халде жан тапсыру», – деген.

Сондықтан кәпірлермен өлгенге дейін соғысуға рұқсат етілген болса да, өлгенге дейін жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюына рұқсат етіледі. Алайда кәпірлерге шабуыл жасағанымен ешбір пайда тимейтінін білетін болса, мысалы, соқыр және әлсіз адамдардың шабуылы өздерін өлтіргеннен басқа ештеңеге жарамайтын болғандықтан, ол харам және өзінің басын қатерге тігу болып табылады. Бұл жоғарыда келтірген аяттың мағынасына кіреді. Мұндай жанкештілік өлгенге дейін айқаса алатынын білетін және дұшпанның жүрегіне қорқыныш салып, олардың соңында тайсалатынына сенген адамдарға рұқсат етіледі. Яғни, оның бұлай істеуі басқа мұсылмандардың да Алла жолында шейіт болу мәртебесіне қол жеткізу үшін өмірлеріне қатты мән бермей, руханиятын күшейту мақсатын көздесе, онда шабуылға рұқсат етіледі. Сол сияқты, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың жамандықты жоюда, күнәһарлардың жүрегіне қорқыныш салуда немесе игілердің руханиятын күшейтуде әсері болатынын білсе, ол қатерлі болса да мұстахаб болады. Ал бір залым адамның бір қолында ішімдік ішетін стақаны, екінші қолында қылышы болса, оған «Стақаныңды таста!» десең, ішімдікті де ішеді, қылышпен басыңды да шабады. Мұндай адамға насихат айтып, басты қатерге тіккен дұрыс емес. Өйткені бұл өзін-өзі өлтіру болып саналады. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюда талап етілетін нәрсе – дін үшін пайда тигізу және өзін осы жолда пида ету. Ешбір пайдасы болмайтын өмірді қатерге тігуде, әрине, ешбір мағына жоқ. Тіпті бұлай жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю әрекеті – харам. Бұл әрекет жамандықты түзетуге шамасы жеткен және, ең болмаса, бір тарапта пайдасы тиетін жағдайда ғана мұстахаб болады. Ол тек жамандық жасаушы адамның өзімен ғана шектелуге тиіс. Егер ол өзімен бірге ағайын-туыс, жақындарын да қамтитын болса, онда жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю харам болады. Себебі бір адам бір қауымды түзете алмайды. Бір жамандықты түзетемін деп жатқанда одан да зор және көп жаманшылықтың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Тіпті бір адам уағыз-насихатпен жамандықты жоятынын, бірақ бұған қайтарым ретінде басқа бір жамандықтың пайда болатынын білетін болса, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю оған халал болмайды. Себебі түпкілікті мақсат шариғи тұрғыда жаман саналатын нәрселердің барлығының көзін жою болып табылады. Белгілі бір адамдардан белгілі бір жаманшылықтарды тоқтату емес.

Енді бір жамандықтың тоқтатылуы басқа бір жамандықтың жасалуына себеп болатын жағдайға келсек, ол былай. Мысалы, бір адамның қолында о баста халал, бірақ нәжіс түскені үшін харам болған сусын бар болса, білетін адам оны төгіп тастауы мүмкін. Бірақ ол сусын ішуді әдетке айналдырғандықтан, төгілген сусынның орнына шарап ішетін болады. Енді нәжіске айналған сусынды төгуінің ешбір пайдасы болмайды. Сонымен қатар, әлгі адам нәжіске айналған сусынды төгіп, бір жамандықты жойды. Бірақ мас адамның сусынның орнына шарап ішуіне келетін болсақ, ішімдік ішуден қайтаруға оның шамасы жетпегендіктен, бәріне ішкен адам жауапты болады. Әлгі адам қолынан келгенін жасады деуге болады.

Бір топ ғалым осындай көзқараста болған әрі бұл орынсыз да емес. Себебі бұлардың барлығы фиқыһ мәселелері. Бұлардағы үкім нақты емес, тек ықтимал. Бұл жерде қайтарылған жаман істердің дәрежелерінің арасында ғана айырмашылық бар. Мысалы, бір адам өзге біреудің қойын сойып, жейін деп жатқанда оны көрген екінші адам оны бұл істен тоқтататын болса, ол қойдың орнына адам сойып жейтінін білсе, онда оны тоқтата алмайды. Бірақ бір адамды өлтіруін тоқтатып, оған кедергі келтіргенде, оның дүние мүлкін алып, соны ғана жеткілікті санатқызудың жолы бар.

Бұлардың барлығы ижтиһад жасалуы керек нәзік мәселелер. Ескертуші адам бұлардың барлығында өзінің ижтиһад шешіміне сүйенуі тиіс. Бұл нәзіктіктерге байланысты былай дейміз: «Қарапайым адамдар тыйым салынғаны белгілі нәрселерге қарсы шыққанда, өз шешімімен әрекет етуінің қажеті жоқ. Шамасы жететін адам ғана қарсы шығады. Мысалы, ішімдік ішу, зина жасау, намазды тәрк ету сияқты. Ал айналадағы істерге байланысты күнә саналатын және ижтиһадты қажет ететін мәселелерде қарапайым адамның ижтиһадқа кіріп, үкім беруіне келетін болсақ, оның түзегенінен гөрі бұзатыны көп болғандықтан, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю міндетін тек басшылар тағайындаған кісілер ғана атқаруы керек деген көзқарас пайда болған. Егер бұлай болмаса, яғни, дінінде не білімінде кемшілігі болған лайық емес адам айналысса, онда орны толмас олқылықтарға жол ашатын болады. Иншалла, алдағы уақытта бұл мәселені жан-жақты түсіндіретін боламыз.

Егер «Сіз адам өзіне жамандық келетінін немесе насихатының әсер етпейтінін нақты білсе, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдан бас тартуы керек» дедіңіз. Нақты белгілі емес, күмәнді (ықтимал) болса және осылай ойлайтын болса, бұл ойда үкім қандай болады?» деп сұрайтын болсаң, оған былай деп жауап береміз: «Бұл жерде ықтималы басым ой мен білімнің ешқандай айырмашылығы жоқ. Мұнда білім мен ықтималды ой бетпе-бет келді. Мұндай кезде нақты білім ықтимал ойдан басым болады. Мысалы, сөзінің әсер етпейтінін нақты білсе, ал әлсіз ықтималмен әсер етеді деп ойласа, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыздығы мойнынан түседі. Ал егер ықтимал ойда сөзінің әсер етпейтінін, тек әлсіз бір ықтималмен әсер ететінін үміт етсе, бұған қоса қарсы тараптан ешбір жамандық күтпесе, онда бұл жағдайда жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыз болатын-болмайтыны жайында әртүрлі көзқарас болғанымен, зияны болмай, пайдасы тиетіні үміт етілетіні үшін – уәжіп. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың жалпылама бұйырылуы абсолютті, қандай жағдай болмасын оның парыз болуын қажет етеді. Біз «пайдасы жоқ екенін білсе» деп жалпыдан тысқары шығардық. Бұл ижмағ немесе ашық қияс арқылы болады. Мұны былай түсіндіруге болады. Жағдайды ерекшелеп, жалпы қағиданың сыртына шығарып отырмыз. Бұйрық жеке өзі мақсат емес, мақсат жақсылыққа шақырылатын адам. Егер ол адамның бұйрыққа құлақ асатынынан үміт үзілсе, онда бұйрықтың пайдасы болмайды. Ал адамнан үміт үзілмеген болса, онда парыздығы мойыннан түспейді».

Егер «Басына бір жамандық келетіні нақты және басым ықтималмен де белгілі болмаса немесе ойының басым ықтималы бойынша жамандық келмейді деп білсе, бірақ соған қарамай, жаманшылықтың келу ықтималы да бар болса, бұл жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыздығын мойнынан түсіре ме?» деп сұрайтын болсаң,

Жауап: «Жамандықтың келу ықтималы күшті болса, парыз мойнынан түседі. Ал ойының басым ықтималы бойынша жамандық келмейтін болса, онда парыз болады. Бір ғана «болуы мүмкін» деген ой парыздығын мойнынан түсіре алмайды. Себебі ықтимал ой барлық кезде болады. Ал егер екі ойдың бірін таңдай алмай күмәнданса, ол кезде қарастырылады. Себебі бастысы – жалпы үкімдер бойынша парыз болуы. Ал нақты білім немесе басым ықтималмен «жамандығы тиеді-ау» деген кезде, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю парызы мойнынан түседі» деуге болады, негізгі ой – осы.

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың зияны тимейді. Ол нақты білім мен ой болған кезде парыз болады. Олай болмаған жағдайда, парыз емес деп айтуға болады. Алайда жақсылыққа шақыруға қатысты жалпы шариғи бұйрықтарға назар аударатын болсақ, бірінші ықтимал дұрысырақ.

Егер «Қауіп-қатерді елестету адамдарға байланысты өзгереді. Мысалы, қорқақ адам кез келген сәтте басына пәле төніп тұрғандай үрейлене береді. Ал батыл, еш нәрседен тайсалмайтын адамдар қауіп-қатерді өзінен алыс санайды, тіпті оның болатынына сенгісі келмейді. Мұндай жағдайда жамандықтың келетін-келмейтінін қайсысына сүйеніп айтамыз?» дейтін болсаң, оған жауап:

«Бұл жердегі өлшем батылдық немесе қорқақтық емес. Оған шамасы жететін адамдар көзқарасы мен сау ақылына сүйенеді. Сөйлеу ақылы сау және мінезі бұзылмаған, қалыпты адамдарда ғана болады. Қорқақ адам – жүрегі нәзік, кесел адам. Себебі оның күш-қуаты аз. Қалыптан шығу, яғни, көзсіз батырлық пен қорқақтықтың екеуі де – нұқсан. Кемелділік – орта жолды ұстану. Қорқақтық пен көзсіз батырлық кейде ақылдың кемдігінен, кейде мінездегі кемшілікке байланысты болады. Кейде мінезі қалыпты адамдардың өзі білімсіздігі себепті жамандықтың қайдан келетінін, кейде жамандықтан қалай қорғану керек екенін білмей жатады. Осы тұрғыдан алғанда, батырлық пен қорқақтықтың негізгі себебі білімсіздікте жатқан болуы мүмкін. Кейде адам тәжірибе арқылы жамандықтың келу жолдары мен одан қорғанудың жолдарын пайымдап жатады. Алайда жасық болғаны себепті мінезі қалыпты, ақылы сау, батыл адамға ықтималы алыс қауіптің өзі жақын көрініп, оның қорқуына себеп болады.

Ендеше, екі тарапқа да мән берілмейді. Қорқақ адам қорқақтығынан арылуға күш салуы тиіс. Ол үшін қорқақтығының себебін білуі керек. Қорқақтықтың себебі – білімсіздік және жасықтық. Білімсіздік тәжірибе арқылы жойылатын болса, жасықтық өзіне қорқынышты істерді қайта-қайта істеумен жойылады. Мысалы, уағыз-насихат пен пікірталасқа алғаш қадам басқан адам жасықтығы үшін қорқақтайды. Алайда мұны әдетке айналдырып, үйреншікті болған кезде жасықтығы жойылады.

Егер қорқақтық бойын әбден билеп алғандықтан, одан құтылу мүмкін болмай жатса, науқас адамның кейбір парыздарды орындауда үзірлі болғанындай, мұндай жасық адамдар да үзірлі болады. Сондықтан «Теңізде саяхаттаудан қатты қорқатын адам қажылыққа теңіз арқылы баратын болса, оған теңіз арқылы қажылыққа бару парыз емес. Бірақ қатты қорықпайтын адамдарға парыз болады» – дейміз. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюда да үкім осындай.

Егер «Адамның басына келуі мүмкін жамандықтың шегі қандай болуы керек? Адам кейде бір ауыз ауыр сөзге, кейде таяқ жеуге, кейде сыртынан ғайбат айту сияқты жамандықтарға тап болады. Кейде ол туралы басшыға шағым айтылады. Сондықтан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыздығы мойнынан түсуіне себеп болатын жамандықтың дәрежесі қандай болуы керек?» – деп сұрайтын болсаң, оған берер жауабымыз:

«Мұны анықтау өте қиын және түрлі жолдары бар күрделі нәрсе. Бірақ біз бұларды бір топқа жинауға тырысамыз. Жаман нәрсе – адамның қалауына қайшы нәрсе. Яғни, жақсы көрілмейтін нәрсе деген сөз. Адамның бұл дүниедегі қалауы төрт нәрседен тұрады. Олар:

1. Жан қалауы – білім.

2. Тән қалауы – саулық.

3. Мал қалауы – байлық.

4. Көңіл қалауы – бедел, шен-шекпен, атақ-мансап.

Демек, адам баласының қалайтын нәрселері – білім, денсаулық, байлық және атақ-даңқ болып төртке бөлінеді. Байлық алтын-күміске ие болу дегенді білдіретіні сияқты, атақ та адамдардың жүрегін жаулау дегенді білдіреді. Себебі дирхамдар жаманшылыққа қол жеткізуге себепші болатыны сияқты, адамдар жүрегі де мақсатқа жетуге себепші. «Бедел» сөзінің мағынасы мен адамдардың оған жетуге тырысуы жайында «Рубғәл Муһликат» кітабында айтылатын болады. Бұл төрт нәрсені адам өзінің жақындары мен достары үшін талап етеді. Бұл төрт нәрсенің ішінде екеуі адамдар үшін ұнамсыз, жаман саналады: бірі – қолында барының уысынан шығып кетуі. Екіншісі – үміттенген нәрсесіне қол жеткізе алмай қалуы. Себебі күтілген нәрсенің іске асуы әбден мүмкін. Ал іске асуы мүмкін нәрсе – пайда болған нәрсе. Оның мүмкіндігін жіберіп алу, оның өзін жоғалтып алумен бірдей болады. Осыған орай, ұнамсыз нәрсе екіге бөлінеді. Енді оның төрт нәрседегі мысалын берейік.

1. Білімнен қол үзіп қалудан қорқып, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету. Мысалы, ұстазымен жағымсыз жағдайда кіріп, оның білім үйретуден бас тартуынан қорқып, соған қатысты жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету.

2. Денсаулығы себепті жақсылыққа шақыруды тәрк ету. Егер өзін қарауға келген дәрігер жібек киім киіп немесе алтын-күміспен жасалған ер-тоқымға мініп келсе, оған мұның жаман екенін айтса, дәрігер өзіне ашуланып, қарамай қояды деген қорқынышпен жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету.

3. Мал-дүниеге қол жеткізетіні себепті жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету. Басшысы не оның жанындағы адамдар келешекте «көмек бермей қояды» деген қорқыншпен жақсылықа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету.

4. Бедел, мансап үшін тәрк ету. Келешекте мансапқа жетуіне көмектеседі деген адамдары «көмектеспей қояды, бұл мансапты бермейді» немесе «бермей қояды» деген қорқынышпен жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету.

Бұлардың барлығы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыздығын мойыннан түсірмейді. Мұндай артықшылықтарды «зиян» деп айту ауыспалы мағынада. Негізі, зиян – қолдағы бар нәрсенің уыстан шығып кетуі. Бұдан еш нәрсе тыс қала алмайды. Тек зәруліктен туындаған жағдайлар ғана тыс қалады. Егер мүмкіндікті қолдан шығарып алудың күнәсі мен зияны жамандыққа үнсіз қалудың зиянынан асып түсіп жатса, мысалы, дұрыс емдеуге мұқтаж ауыр науқасқа шалдығып, дәрігер дұрыс қарамаған жағдайда, ауруы асқынып, созылып кететін қауіп болса, тіпті өліммен бетпе-бет келетінін алдын-ала білсе, онда ол адамды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк етуіне болады. Бұл жердегі білім – ойдың басым ықтималдығы. Егер ол зияны тиетіні шамамен ғана белгілі ой болса, онда ол суды тәрк етіп, тәяммүм жасауға рұқсат етілгенмен бірдей болады. Мұндай жағдайда, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк етуге рұқсат бар.

Ал білімге келетін болсақ, дінге қатысты мәселелерде білімсіз болып, оларды үйрену үшін айналасында жалғыз ғана ұстаз болатын болса, білім үшін басқа жаққа сапар шегудің қажеті жоқ. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған адамның бұл ғалымға сөзінің өтімді болуы одан оқып-үйренуге кедергі келтіретін болса, бір тараптан діни міндеттерді үйрену парыз, екінші жағынан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю да парыз болғандықтан, екеуін де тәрк ету дұрыс болмайды. Мұндай жағдайда екеуінің бірін таңдауға тиіс. Бұл істелген жаман істің салмағы және мұқтаж болған діни міндеттердің маңыздылығына қарай өзгереді.

Мал-мүліктегі жағдайға келетін болсақ, әуелі жұмыс істеп, табыс табуға және тіленшілік жасауға шамасы жетпейтін адамды қарастырып көрейік. Өзі ештеңеге жауапты емес және бір ғана асыраушысы бар болып, оны жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын болса, ол ренжіп, нәпақасын тоқтатса, соңында харам тамаққа мұқтаж болады немесе аштан өледі. Бұл жерде шешім қабылдау қиынға соғады. Мұндай жағдайда үндемей қалуға рұқсат етілуі ықтималдықтан тым алыс емес.

Бедел, мансапқа келетін болсақ, залым адам оған жамандық жасап, зәбір көрсетті делік. Ал оның жамандығын тоқтату үшін басшыдан ешбір мансап күтпей, оның кесапатынан қорғана алмаса, сондай-ақ басшыға да тек жібек киім киетін немесе ішімдік ішетін адамның дәнекерлігімен ғана жете алатын болса, оған «Ішімдік ішпе» немесе «Жібек киім киме» деп, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын болса, басшы оған көңіл бөлмей қояды да, қажетті қызметке қол жеткізе алмайды. Содан ол залым адамның жамандығына шыдап жүре беретін болады.

Мұндай жағдайлар орын алып, күшейген кезде, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю негізгі қағиданың сыртына шығу мүмкін болмай қалатын таңдау емес. Бірақ бұл мәселеде ижтиһад – ескертушінің өзіне уәжіп. Жүрегімен кеңесіп, тыйым салынған істі таразылап, салыстырып көреді. Құмарлығы мен нәпсілік қалауын емес, діни көзқарасты және оның талабын таңдайды. Егер діннің талабына сай үндемеуді таңдайтын болса, оның үндемей қалуы «амалсыздық» деп аталады. Ал егер нәпсісінің қалауына қарай үндемей қалса, ол «жағымпаздық» деп аталады. Бұл – жасырын әмір. Оны тек терең үңілумен ғана түсінуге болады. Алайда Алла Тағала барлық нәрсенің ішкі жағын біледі. Әрбір діндар адам жүрегін бақылап, тексеруден өткізуі керек және Алла Тағаланың ішіндегі барлық нәрсені білетінін, осы әрекетті нәпсісі үшін әлде дін үшін жасағанын біліп тұратынын түсінуі тиіс. Әрбір адам жамандыққа не жақсылыққа жататын бір нәрсе жасаған болса, оның қарымын міндетті түрде Алла Тағаланың дәргейінде алатын болады. Алла ешкімге әділетсіздік жасамайды.

Екіншісі, қолдағы бардан айырылу. Қолындағы барынан айырылатын болса, бұл – жаман, яғни, ұнамсыз әрекет. Осыған орай, білімге қатыссыз жамандықтың бәрінде үнсіз қалуға рұқсат етіледі, ал білім мәселесінде үнсіз қалуға рұқсат жоқ. Өйткені қолда бар білімнен айырылып қалу қаупі жоқ, оны ешкімнің тартып алуға шамасы жетпейді. Тек білімге қол жеткізе алмау қаупі ғана бар. Оның үстіне, білімнің қадірі осы тұста көрінеді. Білім әрдайым бұл дүниеде болатындай, оның сауабы ақиретте де жалғасады. Жоқ болып кетпейді.

Ал денсаулық пен амандыққа келетін болсақ, ол ұрып-соғу, таяқ жеудің салдарынан әлсірейді, құриды. Сондықтан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кезде таяқ жейтінін білетін адамға ол мұстахаб болғанымен, парыз емес. Егер ұру арқылы адамды зақымдайтын жағдайда үкім осындай болса, онда кесу және өлтіру қаупі туған кезде тәрк етуге рұқсат етілетіні өздігінен белгілі болады.

Ал мал-мүлікке келетін болсақ, үйін қиратып, талан-таражға түсіретінін немесе киімін тартып алатынын білсе, онда жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың парыздығы мойнынан түседі. Бірақ үкім мұстахаб күйінде қала береді. Себебі діні үшін дүниесін пида етуде ешбір әбестік жоқ.

Таяқ жеудің де мал-дүниеге зиянының аз не көп болуы тұрғысынан түрлі дәрежелері бар. Сол себепті ол құнды. Діндар адам мүмкіндігінше дін жағын таңдауы керек.

Мансап-беделге келетін болсақ, жанына батпайтындай мөлшерде таяқ жеу немесе балағаттау, сол сияқты, абырой-беделін түсіруге бағытталған қандай да бір жеңіл шабуылдаулар адамның жүрегіне, ар-намысына тиеді. Әрине, абырой-беделдің де өзіндік дәрежелері бар. Ең дұрысы, мұны да дәрежелерге бөліп қарау. Оның бірі – кісілік қасиет (муруәт) деп аталады. Егер кісілігін түсіретіндей дәрежеде жалаң аяқ, жалаң бас ел ішін аралату сияқты әрекеттермен бетпе-бет келсе, кісілік қасиетін қорғауы шариғатта талап етілетін міндет болғандықтан, мұндай жағдайда оған жамандыққа көз жұма қарауға рұқсат етіледі. Мұндай әрекеттің жүрекке әсері ұрып-соғудың әсерінен үлкен болады. Қалғаны болса, бірнеше дирхамнан айырылу. Бұл да бір дәреже.

Екіншісі, мансап пен жоғарғы дәреже. Мысалы, қымбат киім кию, ат, көлікпен жүру сияқты. Егер бір адам жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кезде, базарда өзі әдеттенбеген киіммен жүруге немесе жаяу жүруге мәжбүрленетін болса, бұлар кейбір ерекшеліктер ғана болып саналады. Бұл ерекшеліктерді сақтау талап етілетін нәрсе емес, бірақ кісілік қасиетін сақтау талап етіледі. Сондықтан мұндай қауіп-қатерлер арқылы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк етуі дұрыс болмайды. Алдына барып, надандығын, ақымақтығын, рияқорлығын, жалғаншылығын бетіне басып, тілдеуіне дәл осы үкім жүреді. Яғни, сыртынан әртүрлі ғайбат сөздердің айтылуы жамандықтан қайтаруда үнсіз қалуға әсте себепші бола алмайды. Себебі, бұлар – маңызсыз нәрселер. Егер айыптаушының сөгуінен, жаман адамдардың шағыстыруынан, жаман сөздер айтуынан немесе жүрегінде қорқыныш пайда болуынан жақсылыққа шақыруды тәрк ететін болса, онда ол ешқашан парыз болмас еді. Себебі жақсылыққа шақырушы мұндай нәрселерден ешқашан құтыла алмайды. Тек жасалып жатқан жаман іс ғайбат айту болса, ғайбатталып жатқан адам жайында сөзді тоқтатпағанымен қоса, сол адаммен бірге өзінің де ғайбаттайтынын анық білсе, бұған алып баратын жамандықтан тыю харам болады. Өйткені жамандықтан тыюдың бұл түрі харамға харам қосып, күнәнің артуына себеп болады. Егер ғайбаттап жатқан адамды ғайбаттауды тоқтатып, өзін, яғни, жақсылыққа шақырған адамды ғайбаттайтын болса, оған бұл міндет уәжіп болмайды. Себебі ғайбатта адам өзгертудің ешбір айырмашылығы жоқ, тек мұстахаб болады. Мұның мұстахаб болуы өзгені жамандаудан құтқарып, орнына өзін пида етіп, ғайбатқа нысана болуы тұрғысынан.

Жалпы аят, хадистер жақсылыққа шақырып, жамандықтың тыюдың қуатты парыз екенін және оған үнсіз қалудың өте қауіпті екенін көрсетеді. Мұны тәрк ету үшін зор қауіп-қатермен бетпе-бет келу керек. Мысалы, мал, жан, байлықтың мол болуы шариғи тұрғыдан бекітілген. Ал мансап, бедел, сыйлы болу, сәндену дәрежелері және халықтың мақтауын қамтамасыз ету оншалықты маңызды нәрселер емес.

Ал балалары мен туыстарына зияны тиеді деп қорқып, жамандықтан тыюдан бас тартуға келетін болсақ, жеке басымен салыстырғанда зияны аздау болады. Себебі өзінің жапа шегуі өзгенің жапа шегуінен ауыр. Ал діни тұрғыдан өзінен гөрі өзгенің зиян шегуі ауырырақ саналады. Себебі адам өз құқығының тапталуына кеңшілік жасай алады. Кейбір құқықтарынан бас тартып, бірқатар жапа-зәбірге шыдап, жанкештілік жасауына болады. Бірақ мұны өзгелердің атынан жасауға ақысы жоқ. Мұндай жағдайда жақсылыққа шақырудан бас тартуы керек. Егер ол іс күнәлі жолдармен ұру, тонау сияқты өзгелердің құқығын таптау арқылы болатын болса, бұл жағдайда уағыз-насихат дұрыс болмайды. Себебі мұнда бір күнәні тыю басқа бір күнәнің туындауына себеп болады. Егер өзгенің құқығының тапталуы күнәлі жолмен болмаса да, басқа бір мұсылманға зәбір көрсетуге себеп болатын болса, олай істеуге де ақысы болмайды. Алайда олардың разылығымен бұл істі жасай алады. Қауымы мен ағайын-туысына зияны тиетін қандай да бір жағдай пайда болатын болса, онда жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тәрк ету керек. Мысалы, бір заһид (тақуалы) кісінің бай-дәулетті туыстары бар делік. Бұл заһид адам «Менің немді алады?» деп сұлтанды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кезде, сұлтан одан кек алу үшін туыстарының байлығын тартып алуға тырысса, бұл істен бас тартуға тиіс. Өйткені жаман іске үнсіз қалу шариғатта тыйым салынғанындай, мұсылмандарға зиян тигізуге себеп болуға да тыйым салынған. Егер малы мен жанына зияны тимей, жаман сөздер айтып, балағаттауына себеп болатын болса, бұл жағдайда уағыз-насихатты тәрк ету қарастырылады. Бұл жерде тыйым салатын жаман істің ауырлығы мен оған айтылған жаман сөздердің жүрекке ауыр тиіп, ренжітуі есепке алынады.

Егер «бір адам өзінің бір ағзасын кесуді қаласа және ол бұл ойынан төбелеспей бас тартпайтын болса, алайда осы төбелесте оны өлтіріп алу қаупі бар болса, ескертуші мұндай адаммен төбелесе ала ма?» деп сұралса, оған «Иә, болады» деп жауап беру қисынсыз, мүмкін емес нәрсе. Себебі оның бір ағзасын құтқарамын деп жүріп, өліміне себепші болады. Бұл жерде оның ағзасы онсыз да зиянға ұшырайды. Әрі өзі де құриды ғой?» дейтін болсаң,

Жауап: Иә, ол адамды азғасын кесуінен қайтарып, онымен күресу керек. Себебі мақсат оның өзін немесе бір ағзасын сақтап қалу емес, жамандық пен күнәнің жолын жабу. Ескертушінің оны осы жолда өлтіріп алуы күнә емес, бірақ өзінің бір жерін кесуі күнә. Бұл әрекет мұсылманның малына қол сұққан адамды оның өліміне себеп болатын жолмен тоқтатқанға ұқсайды. Бұған рұқсат етіледі. Сосын бұл бір дирхам үшін бір мұсылманның жанын қию деген мағынаға келмейді. Бірақ оның бір мұсылманның малына қол салуы күнә. Ал күнәдан қайтару кезінде оны өлтіріп алу күнә емес. Себебі ол күнәдан қорғау болады.

«Егер бір адамды еркіне қоя бергенде, оның алғашқы сәтте-ақ өзін өлтіретінін білсек, осы ақпаратқа сүйеніп, бір күнәнің алдын алу үшін оны өлтіруге бола ма?» – дейтін болсаң,

Жауап: «Ол адамның өлтірмесе өз денесін кесетіні нақты анық емес. Сондықтан болжамға сүйеніп адамның қанын төгу адал болмайды. Бірақ осы іске кірісіп жатқанын көрсек, оны бұл істен тыямыз. Күнәлі істен қайтарып жатқан кезде, өліп кетсе, оны елемейміз. Демек, күнәнің үш халі бар:

Біріншісі, өзіне-өзі зиян тигізу үшін дене мүшесінің бірін кесуге ұмтылу. Оған қажетті жазаны қолданып, бұл істен қайтару барлық адамның емес, билік басындағылардың міндеті.

Екіншісі, күнә кіші болып, оны адамның сол сәтте жасауы. Жібек киім кию, оның жанында ішекті аспап немесе ішімдік ұстап тұру сияқты. Қолдан келгенше бұл жамандықты тоқтатуы парыз. Одан да ауыр немесе сол шамадағы күнәға себеп болғанға дейін мұндай күнәні билік басындағылар да, қарапайым халық та тоқтатуға құқылы.

Үшіншісі, қалыптасқан жағдайға қарап жамандықтың, күнәнің болатынын болжау. Мысалы, бөлме безендіріліп, стақандар қойылған делік. Бұған қарап бұл жерде ішімдіктің ішілетінін болжауға болады. Бірақ ішімдік қойылмаған. Мұндай күнәнің болуы күмәнді. Бәлкім, бір кедергі себепті ішімдік ішілмей қалуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайда бәрінің сол жерге шабуылдап, ұрыс, жанжал шығаруы дұрыс болмайды. Тек жекелеген ішімдік ішуге ниеттенген адамға ғана уағыз, насихат жасау арқылы ескертіледі. Ұрсу, ұрып-соғу былайғы адамдар үшін дұрыс болмайтыны сияқты, сұлтан үшін де дұрыс емес. Алайда бұл жерде әрдайым ішімдік ішіліп жүргені байқалса, ол адам күнәға баратын себептерді әзірлеп, сол күнәға батар сәтті күтіп жүр деген сөз. Оны күштеп болса да, бұл күнәдан тыю керек. Мысалы, жас балалардың әйелдер моншасының алдында кіріп-шыққан әйелдерге қарау үшін тұруы сияқты. Айнала кең болғандықтан, олар жолды тарылтпаса да, осы мақсатта жиналған жастарды, қажет болса ұрсып, тіпті күштеп ол жерден кетіруге рұқсат етіледі.

Бұлай жиналудың артында одан да ауыр күнә жасырынғанымен қоса, мұндай жерлерде тұрудың өзі күнә. Мысалы, күнәға себеп болатын ықтималмен бөтен әйелмен оңаша қалу өз алдына бір күнә. Күнәға себеп болатын істі жасаудың өзі күнә саналады.

Екінші негіз

Ескертудің екінші негізі – тыйым, ескерту жасалатын істер жайында.

Бұл – зерттеуді керек етпейтін, насихат жасаушыға анық көрінген жаман әрекеттер және жаман әрекеттер екенін білу үшін ижтиһад қажет болмайтын істер. Олар төрт шартқа сәйкес болуы керек. Енді осы шарттарға жеке-жеке тоқталамыз.

Бірінші шарт – жасалған істің мункәр (күнә) болуы. Мункәр – жасауға шариғат тыйым салған іс. Біздің «күнә» демей, орнына «мункәр» сөзін қолдануымыздың себебі, «мункәр» сөзінің аясы «күнә» сөзіне қарағанда ауқымдырақ. Мысалы, адам сәби мен ақыл-есі кем кісінің ішімдік ішкенін көргенде, оны бұл істен тыяды. Бір жынды ер адамның бір жынды әйелмен немесе хайуанмен зина жасап жатқанын көрген кезде, оған кедергі болып, бұл істен қайтарады. Бұл – оның міндеті. Бірақ бұл сәби мен жындыға күнә болып саналмайды. Тіпті бұл ашық емес, жұрттан таса жерде жасалып жатса да, байқап қалса, одан тыю керек. Бұл жынды үшін де күнә саналмайды. Себебі күнәһар болмай күнә болмайды. Бірақ мункәр, яғни, шариғи тұрғыда тыйым салынған және терістелген іс болғаны үшін мұны мункәр деп атайды. Осы тұрғыдан алғанда, «мункәр» сөзі «күнә» сөзіне қарағанда жалпылама және ауқымды. Біз үлкен және кіші күнәлардың барлығын осы «мункәр» сөзімен қамтуға тырыстық. Сондықтан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үлкен күнәлардан тыю ғана емес. Тіпті моншада әурет жерін ашу, бөтен әйелмен оңаша қалу және бөтен әйелдерге көз тігу сияқты кіші күнәлар болса да, олардан тыю – уәжіп. Үлкен және кіші күнәларды ажыратуға байланысты түрлі көзқарас бар. Олар «Тәубе» кітабында баяндалатын болады.

Екінші шарт – мункәрдің сол сәтте жасалып жатқан болуы. Мысалы, ішетін ішімдігін ішіп болғаннан кейін ол адамды тыю – жеке кісінің ісі болмайды. Тыйым салынатын іс онсыз да болып қойған. Ал алдағы уақытта іске асатын жамандыққа қазірден тыйым салынбайды. Тек уағыз-насихат арқылы ғана ескертіледі. Егер «Жоқ, мұндай ойым болған жоқ» деп мойындамаса, уағыз арқылы да ескерту жасауына болмайды. Себебі «Жоқ, жасайсың» деп табандап тұрып алуда бір мұсылманға деген жаман ой жасырынған. Ол адам дұрыс айтып тұрған болуы да мүмкін немесе жасауға ұмтылған жаман ісінен қандай да бір себепке байланысты бас тартуы да ықтимал.

Үшінші шарт – мункәрдің ашық жасалуы. Есігін жауып алып, күнәсін үйінде жасырын жасаған адамның күнәсін аңдуға рұқсат жоқ. Алла Тағала бұлай аңдуға тыйым салған. Бұл іске қатысты «Достық әдептері» кітабында айтылған әзірет Омар (р.а.) мен әзірет Абдуррахман ибн Ауфтың (р.а.) оқиғасы көпшілікке белгілі. Сондай-ақ тағы бір әңгімеде әзірет Омар (р.а.) бірде бір кісінің үйіне терезеден кіріп, оны күнәлі іс жасап отырған жерінен ұстап алады.

– Не істеп отырсың? – деп, әлгі адамды қатты айыптайды. Сонда әлгі кісі:

– Уа, мүминдердің әміршісі, мен бір күнә жасаған болсам, сен үш күнә жасадың, – дейді. Әзірет Омар (р.а.):

– Ол қандай күнәлар? – деп сұрайды.

– Алла Тағала: «..Бір-біріңді аңдымаңдар...»31 – деген. Сен аңдыдың. Алла Тағала: «Үйлерге есіктерінен кіріңдер...»32, – деген. Сен терезеден кірдің. Алла Тағала: «Өз үйлеріңнен басқа үйлердің босағасынан үй иелерінен рұқсат сұрамайынша һәм сәлем бермейінше аттамаңдар!»33 – деген. Ал сен ішке сәлем бермей кірдің, – дейді әлгі адам.

Бұл сөзден кейін әзірет Омар (р.а.) ешқандай шара қолданбай, тәубе ету шартымен оны қоя береді.

Осы іс үшін әзірет Омар (р.а.) мінберде тұрып сахабалармен кеңесу мақсатында:

– Басшы, яғни, халифа өз көзімен бір қылмыстың жасалғанын көрсе, оған жаза қолдана ала ма? – деп сұрайды.

Сонда әзірет Али (р.а.) оның жалғыз өзінің көруі жеткіліксіз екенін, жаза қолдану үшін екі сенімді куәгер болуы шарт екенін ескертеді. Мұны «Достық әдептері» кітабының мұсылманның құқығына қатысты тақырыпта баяндаған болатынбыз. Бұл жерде қайталап жатпаймыз.

Егер «күнәні ашық және жасырын жасаудың шегі қандай? Яғни, қандай түрде жасалған күнә ашық, қандай жерде жасалған күнә жасырын болады?» дейтін болсаң,

Біліп қой, есігін құлыптап, үйінің қабырғаларының ар жағына жасырынған адамның күнәсін анықтап, ұстап алу үшін оның рұқсатынсыз үйіне кіруге болмайды. Егер үйдің ішінен сыртқа естілетіндей музыкалық аспап пен бидің үні шығып тұрса, мұны құлағы шалған адамдардың ішке кіріп, ол аспаптарды сындыруға құқы бар. Сол сияқты, мастардың өзара сөздері көшеге естіліп тұрса, адамдар оларды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыя алады. Бұл да қабырғаның саңылауынан шыққан дауыс немесе иіс арқылы белгілі болады. Егер бір ыдыстан ішімдіктің иісі шықса және бұл иістің басқа мүбаһ сусынның иісі болу ықтималы бар болса, онда оны төгуге рұқсат берілмейді. Егер ол иіс ішімдік ішуге шақыру үшін шығып жатқан болса, бұл бір ықтимал, онда оны төгуге болады. Кейде ішімдік бөтелкесі, музыкалық аспаптар киімнің жеңіне немесе етегіне жасырылуы мүмкін. Күнәларды ашық істейтін адамның етегінде осындай нәрсе бар болған кезде, оның мункәр нәрсе екені нақты айғақпен білінбейінше, ол жерде не бар екенін білу үшін ашып қарауға болмайды. Оның жаман адам болуы қолтығына тыққан нәрсенің ішімдік екеніне дәлел бола алмайды. Себебі оның басқа заттарға да мұқтаждығы бар. Ол зат, мысалы, сірке суы немесе басқа нәрсе болуы мүмкін. Сондықтан «оның жасырғаны халал болса жасырмас еді ғой» деген ойды дәлел етіп алуға рұқсат жоқ. Өйткені жасыруға көптеген себептер бар. Егер ішімдіктің иісі шығып тұрса, ол қарастырылады. Алайда ең дұрысы – оған ескерту жасауға болады деген көзқарас. Бір жағынан жасыруы, екіншіден, ішімдік иісінің шығып тұруы тұспал ойды тудырады. Мұндай істерде тұспал нақты білім сияқты болады. Сыбызғы да осындай. Жұқа матаның астына тығылған болса, пішіні айғақ болып, сол арқылы білінеді. Құдды иіс пен дауыстың айғақ болғаны сияқты. Айғағы белгілі болған нәрсе жасырын емес, ашық болып саналады.

Айғақ, дәлелдері анық нәрсе жасырын болып саналмайды. Біздер Алланың жасырған нәрселерін жасыруға, жаман амалдарын жария еткендерді тыюға бұйырылдық. Жария болудың бірнеше дәрежесі бар. Бір бөлігі есту сезімі арқылы белгілі болса, бір бөлігі көру және бір бөлігі иіскеу сезімі арқылы белгілі болады. Енді бір бөлігін сипау сезімі арқылы білетін боламыз. Барлығын көзбен көру арқылы болады деу мүмкін емес. Жария болудың мақсаты – білу, яғни, мағлұматқа ие болу. Осы бес сезім мүшелерінің барлығы да мағлұмат береді. Демек, киімнің астына жасырылған нәрсенің ішімдік шишасы екені сыртынан білінсе, оны сындыруға рұқсат етіледі. Бірақ «Аш, не бар екенін көрсет!» деуге құқы жоқ. Бұл аңдуға жатады. Аңду – сипатқа айғақ болатын деректерді іздеу дегенді білдіреді. Егер сипаттың айғақтары өздігінен көрініп, сипатты білдіретін болса, онда соған сүйеніп, әрекет жасауға болады. Бірақ бұл мәселеге қатысты мағлұмат беретін айғақ іздеп аңдуға рұқсат жоқ.

Төртінші шарт – мункәр екені ижтиһадсыз-ақ белгілі болу. Мункәр екені ижтиһадқа байланысты болған нәрселерге ескерту, яғни, тыйым жасалмайды. Мысалы, ханафилер кесіртке және қорқау етін немесе әдейі «бисмилласыз» сойылған малдың етін жеп жатқан шафиғи мәзһабындағыларды айыптап, бұған тыйым сала алмайды. Өйткені олардың мәзһабында бұған рұқсат етілген. Сол сияқты, шафиғилер де ханафилердің мас қылмайтын ашытылған сусын ішуін, туыстарының мұрасын қолдануын, шуфға (қандай да бір мүлікті сатып алуға қатысты құқық басымдығы) жолымен алған үйде тұруын және осыған ұқсас басқа да жағдайларда айыптай алмайды. Себебі бұлар ханафи мәзһабында халал.

Иә, бір шафиғи кісі басқа бір шафиғи кісінің ашытылған сусын ішкенін, ата-анасының рұқсатынсыз некесін қиып, әйеліне жақындасқанын білсе, оған ескерту жасап, тоқтатады. Оны осы әрекеттен тыяды. Себебі ешбір мүжтаһид басқа бір мүжтаһидтің сөзімен амал етпейтіні сияқты, еруші адам соңынан ерген, соның жолын ұстанған мәзһаб имамының сөзінің шегінен шықпайды. «Басқа біреудің мәзһабын ұстануына болады» деп те ешкім айтпаған. Ғалымдардың ең абзалы санап, мықты имам деп есептеп, бір мәзһабтың негізін қалаушыға еріп, оның жолын ұстанғаннан кейін адам көңілі қалаған нәрсесін басқа мәзһабтардан ала алмайды. Бүкіл мәселеде мәзһаб имамының пәтуаларын басшылыққа алады. Өзі ерген ғалымға қайшы әрекет жасау мункәр іс болып саналады және осы қайшылығы себепті күнәһар болады. Нәтижесінде бұдан да күрделі мәселе туындайды. Оның жайы былай. Бір ханафи кісі ата-анасының рұқсатынсыз неке қиып жатқан бір шафиғиді көрсе, оған: «Бұл іс, яғни, ата-анасыз неке қию дұрыс. Бірақ бұл сен үшін дұрыс емес. Себебі сен шафиғи мәзһабын дұрыс екеніне сеніп қабылдадың. Дұрыс екеніне сенген бір нәрсенің керісін жасау Алланың жанында дұрыс болып саналса да, сен үшін күнә болады» деп айтуы керек. Сол сияқты, шафиғи кісі кесірткенің, «бисмилләсіз» сойылған малдың етін жеген бір ханафиді көрген кезде: «Сен не шафиғи мәзһабын ұстан, не бұл еттерді жеме!» деп тыюы керек. Себебі бұл жағдай басқа үкімді пайда қылады. Мысалы, бір мылқау адам бір әйелге зина жасау мақсатында жақындасады. Ескертуші бұл әйелдің әкесі тарапынан сол мылқау кісіге кішкентай кезінде некелестірілгенін біледі. Бірақ мылқаудың бұдан хабары жоқ. Ескертуші кісі оның мылқаулығына немесе тілін білмеуіне байланысты оған түсіндіре алмайды. Мылқау адам бұл әйелдің өзінің некелі жары екенін білмей, оған зина мақсатында жақындасқаны үшін күнәһар болады. Ақиқатында, ескертуші кісі бұл әйел мылқаудың некелі жары болғандықтан, оны тыюға тиіс болатын. Бұл тыйым – Алланың ілімінде халал болу тұрғысынан ақиқаттан алыс нәрсе. Ал мылқаудың білмеуі себепті харам болу тұрғысынан ақиқатқа жақын нәрсе. Егер бұл адам некелі жарымен ажырасуды бір нәрсеге байланыстырып, ол нәрсе іске асса, мұны ескертуші де біліп, бірақ оны оған айтып түсіндіре алмаса, сосын әлгі адамның бұл әйелмен жақындасқысы келетінін көрсе, ескертуші оған сөзімен кедергі болуға тырысады. Өйткені мылқау әйелдің басы бос екенінен хабарсыз болғанымен, ескертуші мылқаудың әйелінің басы бос екенінен хабардар. Олардың әйелдің басының бос екенін білмеуі бұл істі мункәр болудан шығармайды. Бұлардың мұндай жағдайда жақындасуы жындылардың зина жасауынан кем іс емес. Бұл істе оларға да тыйым салынғанын айтып өткен болатынбыз. Хабарсыздығына байланысты істеуші күнәһар болмайтын, ол үшін мункәр саналмайтын болса да, Алланың алдында мункәр саналғаны үшін бір жаман іске тыйым салу қажет болса, Алланың құзырында мункәр болмаған, тек адамның шындықтан хабарсыз болғаны үшін жасаған әрекетімен салыстырғанда мункәр саналған іске тыйым салады деп айтуға болады. Бәлкім, ең дұрысы осы шығар. Ең дұрысын тек Алла біледі!

Бұл баяндалғандардан ұғатынымыз, ханафилер ата-анасыз неке қиған шафиғилерге қарсы бола алмайды. Ал бір шафиғи кісі басқа шафиғидің бұлай жасауына қарсы бола алады. Себебі екеуі де бір көзқарасты ұстанады.

Бұл айтылған мәселелер – фиқыһтың күрделі әрі нәзік мәселелері. Бұларда ықтималдар кездеседі. Біз қазір өз көзқарасымызға байланысты таңдауымызды қолданып, пәтуа бердік. Алайда бізге қайшы көзқарасты ұстанатындардікі қате деп үкім беруден мүлде аулақпыз. Мысалы, бірі «Ескерту тек нақты белгілі болған мәселелерде ғана жасалады» десе, оған бір нәрсе айта алмаймыз. Осы көзқарасты ұстанып, осылай айтқандар да болған. Олар: «Тыйым харамдығы нақты білінген ішімдік және доңыз еті сияқты нәрселерге ғана жасалады», – дейді. Бірақ біздің көзқарасымыз бойынша, ең дұрысы – ижтиһадты (шешім) мүжтаһидтың жеңілдетіп үкім беруі. Мысалы, бір кісі намаз оқу үшін құбыланы іздесе және бірнеше айғақ-дәлелдермен оның бағытын тапса, сосын басқалардың сөзіне еріп, теріс тарапқа бұрылса, оны бұдан қайтару қиын іс.

Ал «Мәзһабты ұстанушы кісі мәзһабтардан қалағанын таңдауына бола береді» деушілердің сөзінің құны жоқ, ол есепке алынбайды. Мүмкін, мұндай ойға ешкім бармаған шығар. Егер мұндай көзқарас бар болса, оның ешбір құны жоқ, жарамсыз. Мұндай мәзһаб (жол) болмаған. Болып жатса да, қолдауға тұрмайды.

Егер «ата-ананың рұқсатынсыз неке қиюға болатынына сенгені үшін ханафиларға қарсылық көрсетуге шафиғилердің құқы жоқ. Онда Муғтазилалардың «Алла көрінбейді», «Жақсылық Алладан, ал жамандық Алладан емес» және Алланың кәламы Құран махлуқ» деген сияқты сөздеріне, сондай-ақ Хашриялардың «Алла Тағала жисм (дене)», «Оның бейнесі бар, Ол Арштың үстіне орналасқан» деген сияқты сөздеріне, тіпті философтардың «Ақиретте денелер емес, тек рухтар қайта тіріледі» деген сөздеріне қарсылық көрсетілуі керек. Себебі олардың барлығы өздерінің ижтиһадтарының нәтижесін білдіреді және мұның дұрыс екеніне сенеді. Алайда бұл жолдардың дұрыс емес екені белгілі34. «Алла Тағаланың көрінетінін дәлелдеген ашық нассты (Құран мен хадис) муғтазилилар тәуил жасау арқылы теріске шығарғаны сияқты, ханафилер де ата-анасыз неке, шуфға құқы және осы сияқты насс (Құран мен хадис) арқылы ашық айтылған мәселелерге қайшы көзқараста болған» дейтін болсаң,

Біліп қой, мұндай мәселелер екіге бөлінеді: Олардың бір бөлігінде әрбір мүжтаһид ғалым дұрыс айтты деп ойлауға болады. Мысалы, халал мен харамға қатысты іс-әрекеттердің үкімі. Бұл мәселеде ижтиһад жасаушы мүжтаһидтерге қарсылық көрсетілмейді, тиісілмейді. Себебі олардың қателескені анық емес, тек болжам арқылы ғана белгілі.

Екіншісі – мүжтаһидтердің біреуінің ғана көзқарасы дұрыс болады, басқалары қателеседі. Мысалы, Алланың көрінуі, тағдыр, (Кәлам) Құран, Алланы дене мен бейнеден және отырудан пәктеу сияқты. Бұл мәселелерде мүжтаһидтердің қателіктері анық белгілі.

Енді оның надандықтан туындаған қателігін ақтайтын жол қалмайды. Сондықтан бидғаттың барлық есіктерін жауып, бидғатшылардың бидғаттарына қарсы тұрып, оларды терістеу керек. Олар өздерінің бидғаттарын «дұрыс» деп сенсе де. Мысалы, яһудилер мен христиандар өздерінің діндеріне хақ деп сенсе де, олардың күпірліктеріне қарсы тұрамыз. Себебі олардың қателіктері нақты белгілі. Ал ижтиһадқа қатысты қателіктері басқа.

Егер «сен қадариялардың «Жамандық Алладан емес» деген сөзіне қарсылық білдірсең, олар да сенің «Жамандық Алладан» деген сөзіңе қарсылық білдіреді. «Алла көрінеді» деген және тағы басқа сөздеріңе де дәл осылай қарсы шығатын болады. Себебі бидғатшы ең дұрыс көзқарас өзінікі деп санайды. Ал тура жолда жүрген адамды бидғатшы санайды. Әрбір бидғатшы өзінің дұрыс екенін алға тартып, бидғатшы екенін жоққа шығарады. Олай болса, мұндай кезде ескерту, тыю ісі қалай іске асады?» дейтін болсаң,

Біліп қой, біз бұл қарсыласудың себебіне қарап, былай дейміз: «Бидғаттар жайылған елге қараймыз. Егер ол жерде бидғатшылар аз, халықтың басым көпшілігі сүннетті ұстанатын болса, онда сұлтанның рұқсатынсыз сүнниттер оларды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыя алады. Егер ол елде бидғатшылар көп болып, қарсылық көрсеткен кезде бүліктің пайда болуынан қорықса, онда мұндай мәзһаб күрестері сұлтанның рұқсаты арқылы болады. Егер сұлтан дұрыс көзқарасты ұстанып, оған қолдау көрсетуді қаласа, іштеріндегі бір кісіге бидғатшылармен күресуді бұйырады да, сол кісі бұл міндетті орындайды. Басқалардың бұл іске араласуына болмайды. Себебі басшының рұқсатымен қарсылық көрсеткен адамға ешкім еш нәрсе айта алмайды, яғни қарсылық көрсете алмайды. Егер жеке бір адам бұл істі өз мойнына алса, өзгелер оған қарсы шығатын болады.

Қорытынды

Бидғатқа қарсы тұру басқа барлық мункәрларды тыюдан маңызды. Бірақ бидғаттарды жою кезінде біз жоғарыда атап өткен негіздерге назар аударып, бүлікке себеп болмауымыз керек. Егер сұлтан «Құран махлуқ, Алла көрінбейді, Алла Арштың үстінде орналасқан» деген және сол сияқты сөздердің барлығына қарсы шығып, тыюға жалпы рұқсат еткен болса, барлығы бұған қарсы тұрып, оларға қарсылық көрсетілмес еді. Ал жеке адам сұлтанның рұқсатынсыз бидғатпен күресуге шығатын болса, ол адамға міндетті түрде қарсылық көрсетіледі.

Үшінші негіз

Үшінші негіз – жаман ісі тыйым салынатын адам жайында. Оның шарты – жамандық тыйым салынуға тиіс сипатта болу керек, тыйым салынатын іс ол үшін мункәр саналатын болуы міндет. Мұның ең төменгі дәрежесі – тыйым салынатын нәрсенің адам болуы жеткілікті, мукәлләф болуы шарт емес. Балиғатқа толмаған болса да, біз жас балаға ішімдіктің тыйым салынатынын жоғарыда айтып өткен болатынбыз. Сондай-ақ оң мен солын ажырата алатын болуы да шарт емес. Себебі жынды жігіттің жынды әйелмен зина жасағанын көрсе немесе бір хайуанға жақындасатын болса, одан тыю уәжіп екенін жоғарыда айтып өттік.

Иә, жынды үшін теріс саналмайтын және айыпталмайтын істер де болады. Мысалы, намаз оқымау, ораза ұстамау және сол сияқты істер. Бірақ біз олардың бұл жерде ежгей-тегжейлі қайшылықтарына тоқталмаймыз. Себебі егжей-тегжейлі түсіндірмеде бұдан басқа тұрақты тұрғын, жолаушы, науқас пен сау кісі бір-бірінен ажыратылады. Біздің мақсат – ескерту жасалған адамның ескерту жасалуын қажет ететін негізгі сипатын білдіру. Мәселенің сипатын егжей-тегжейлі талдау емес.

Егер «Адам болуын шарт етіп қосудың қаншалықты қажеті бар? Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю үшін хайуан болуы жеткілікті. Себебі адамның бақшасына бір хайуан кіріп оны құртса, жындыны зинадан қайтарғанымыз сияқты, оны да тыямыз ғой» дейтін болсаң,

Біліп қой: «Ол хайуанды бақшадан шығару үшін қайтаруды жамандықтан тыю деп атау дұрыс емес. Себебі тыйым, ескерту жасау – тыйым жасалған кісіні жамандықтан қорғау үшін Алланың ақысы ретінде бір мункәрдан қайтарудан тұрады. Жындыны зинадан, жас баланы ішімдіктен тоқтату – Алланың ақысы. Бір кісі өзге біреудің егістігінің өнімін құртатын болса, оған екі себеппен тыйым салынады.

Біріншісі – Алланың ақысы. Ол істеген істің күнә болуы.

Екіншісі – мал-дүниесі шығынға ұшыраған кісінің ақысы. Бұлар бір-бірінен бөлек екі себеп. Егер біреудің рұқсатымен қолын кесетін болса, онда күнә орын алады. Тек иесінің рұқсатымен кесілгендіктен, жәбірленушінің ақысы жойылады. Бұл екі себептің тек біреуі арқылы ескертуге, жамандықтан тыюға тиіс болады. Хайуан біреудің бақшасына кірген кезде, күнәсі тұрғысынан емес, бақшаның иесіне зиян тигізгені тұрғысынан қайтарылады. Алайда бұл жерде нәзік бір мәселе бар. Біз хайуанды бақшадан шығарғанда хайуанды қайтармаймыз. Бақша иесінің мал-дүниесін қорғаған боламыз. Себебі хайуандар өлексе жесе, шарап ыдысынан су ішсе, оны қайтармаймыз.

Керісінше, кейбір хайуандардың өлексенің етін жегені дұрыс. Егер бір мұсылманның мүлкі зиянға ұшырайтын болса және бұл зиянның алдын алып, қиналмай-ақ қорғай алатын жағдайда болсақ, онда оның мүлкін қорғау бізге уәжіп болады. Тіпті біреудің ағаш құмырасы жоғарыдан құлайтын болса және астында өзге біреудің стақаны тұрса, онда стақанды қорғау үшін құмыраның құлауына бөгет боламыз. Құмыраны құлатпау үшін емес. Яғни, бұл құмыраны қайтару саналмайды. Тек стақанды қорғаған боламыз. Ал жындыны зинадан, жас баланы ішімдік ішуден тыйған кезде, тікелей өздерін қайтарған боламыз. Хайуанды немесе ішілген ішімдікті қорғау үшін емес. Мүмкін, ақыл-есі дұрыс болмаса да, адам болу тұрғысынан ардақты болғандықтан жындыны ішімдіктен қорғауға тырысамыз.

Бұлар өте нәзік мәселелер. Оларды тек нағыз білім иелері ғана жүзеге асыра алады. Бұлардан ғапыл қалмау керек. Сосын жас бала мен жындыны қайтаруда да түрлі көзқарас бар. Себебі оларды жібек киім киюден және сол сияқты нәрселерден тыю керек пе, жоқ па деген мәселеде де талас бар. Біз үшінші бөлімде бұларды қарастыратын боламыз.

Егер «біреудің егістігіне малдың түскенін көрген әрбір адамға ол жануарды шығарып жіберу уәжіп пе? Немесе, бір мұсылманның малының зиянға ұшырағанын көрген адамға оны қорғап қалу уәжіп пе? Егер «иә, уәжіп» дейтін болсаңыз, онда бұл өте ауыр міндет болады. Ол кезде адамның өмір бойы тоқтаусыз өзге біреулер үшін еңбектенуіне тура келеді. Ал «уәжіп емес» десеңіз, онда біреудің мүлкін тонап жатқан кісіні тыю уәжіп деудің қандай мағынасы бар? Бұл тыйымда өзге біреудің мал-мүлкін қорғаудан басқа не бар?» дейтін болсаң,

Жауап: «Бұл өте нәзік әрі терең мәселе. Бұл жерде қысқаша былай дейміз: Адамның мал-мүлкіне, денсаулығына және абырой-беделіне нұқсан, зиян келмейтін болса, өзге біреудің мал-мүлкін қорғауға мәжбүр. Бұл – мұсылман ақысын қорғаудағы уәжіп болудың мөлшері. Мұсылман ақысының ең төменгі дәрежесі. Мұсылман ақысын білдіретін көптеген дәлел бар, ең қысқа шегі осы. Мұсылманның малын қорғау міндеті сәлемге жауап беруден маңызды. Себебі бір мұсылманға малының қорғалмай, зиянға ұшырауы сәлемін алмай, жауап бермегеннен де ауыр тиеді. Тіпті бір адам залымның зұлымдығына ұшырап, мал-дүниесін шығынға ұшыратып алса, мұны бір адам көріп, соның куәлігі арқылы шығын орнына келетін болса, ол адамның куәлік беруі уәжіп. Егер оқиғаны жасыратын болса, күнәһар болады. Енді бір зияннан қорғауда қорғаушының өзіне зиян келмейтін болса, одан бас тарту дәл білгенін жасырып, куәліктен бас тарту сияқты болады. Бірақ денсаулығына немесе өзінің мал-дүниесі мен беделіне зиян тиетін болса, онда бұл уәжіп мойнынан түседі. Себебі өзінің жанын, денесін, мал-дүниесі мен беделін ең аз дегенде өзгенікі секілді қорғауы керек. Өзгелер үшін өзін пида етуі міндетті емес. Исар – өзгенің пайдасын өзіңнің пайдаңнан артық көруде еркі өзінде және бұл мұстахаб. Өзге мұсылмандар үшін қиындықтарға шыдау – парыз емес, сауапты іс және ғибадат. Сондықтан біреудің егістігінен малды айдап шығаруда шаршайтын болса, одан бас тарта алады. Оған міндетті емес. Ал бұл іске иесіне дауыстау және оған хабар беру арқылы жеңіл, қиналмай тоқтау сала алатын болса, онда мұны жасайды. Бұл міндетке немқұрайлы қарап, егістік иесіне хабар бермеуі қазы алдында білетінін жасырып, айтпаған адам сияқты болады. Бұған да рұқсат жоқ. Бұл жерде зиянның ең аз немесе ең көп мөлшеріне сүйену мүмкін емес. Мысалы, «Хайуанды егістіктен шығару кезінде өзінің шығыны аз болып, егістік иесі көп шығынға ұшырайтын болса, онда егістік иесінің көп шығынын назарға алып, өзінің аз шығынын пида етіп, бұл хайуанды шығарады» деп айтуға болмайды. Себебі мың дирхамы бар адамның оны қорғауға құқы бар болса, бір дирхамы бар адамның да сол бір дирхамын қорғауға құқы бар. Өзге біреуді көп шығыннан құтқару үшін өзін аз болса да шығынға ұшыратуға мәжбүр емес. Тек мал-мүліктің шығынға ұшырауы күнәлі жолмен, яғни, тонау, тартып алу, ұрлау сияқты себептермен болатын болса, онда оған кедергі болу уәжіп. Мұндай жағдайда өзінің шаршағанына да қарамайды. Себебі бұл шариғат ақысы. Оның мақсаты – күнәні тыю. Күнәні тәрк ету үшін шаршауы қалай міндет болса, күнәні тыю үшін де шаршауы міндет. Қандай күнә болмасын, олардың кез келгенін тәрк ету адамды шаршатады. Ал құлшылық-ғибадаттар нәпсілік құмарлыққа қарсы күресу арқылы болады. Нәпсілік құмарлықтарды жеңу өте қиын нәрсе. Сонымен қатар, адам түрлі зиянға қарсы тұруға міндетті емес. Жоғарыдағы айтып өткеніміздей, бұл орындайтын адамның бетпе-бет келетін қауіптерін назарға алу арқылы жүзеге асады.

Біздің мақсатымызға жақын келетін екі мәселеде фиқыһ ғалымдарының көзқарасы түрлі болып, пікір қайшылығына түскен.

Біріншісі: «Түсіп қалған немесе ұмытып тастап кеткен зат жоғалса, оны тауып алған кезде, жоғалудан қорғауға болатыны себепті оны алу уәжіп бола ма?» деген мәселе. Біздің көзқарасымыз бойынша, бұл мәселеде ең дұрысы оны былай түсіндіру керек: «Егер ұмытылған зат мешіт немесе қонақ үй сияқты тек сенімді кісілер кіріп шығатын, жоғалу ықтималдығы жоқ жерлерде болса және оны танитын біреу алатын болса, онда ол затты алу шарт емес. Затты иесі келіп алып кетеді. Ал жоғалып кететін жерде болса және алған жағдайда өзіне салмақ салып, әуреге түсіретін болса, (мысалы, бұл бір мал болса, оған жем-шөп беру керек, ақыр болу керек т.б. мыңдаған әурешілігі болады) онда оны алу міндет емес. Себебі түсіп қалып жоғалған затты алып сақтау ол заттың иесінің ақысын қорғау үшін. Заттың иесінің ақы иесі болуы – оның адам болуы тұрғысынан. Себебі адам құрметті. Сондай-ақ жоғалған затты тауып алып сақтаушы да адам. Өзге біреудің оның пайдасын ойлап қиналмайтыны сияқты оның да өзге біреу үшін шаршап, қиналмауға құқы бар. Егер түсіп қалып жоғалған зат алтын, мата сияқты, жариялап, бір жыл иесін күтуден басқа өзіне зиян, машақат бермейтін зат болса, онда бұл жерде екі жол бар. Кейбіреулер үшін жоғалған затты тауып алғанда оны жариялап, иесін іздестіру шаршататын машақатты іс. Бұл машақатты оған жүктеудің қажеті жоқ. Тек сауап алу мақсатында ерікті түрде оны мойнына алса қандай тамаша. Тағы бір топтың көзқарасы бойынша, мұсылмандардың ақысын қорғау үшін бұлай шаршау түкке тұрмайды. Бұл қазының алдында куәлік еткен сияқты болады.

Бұл куәгерге куәгер болу үшін басқа қалаға бару міндеті жүктелмейді. Ал егер өз қалауымен баратын болса, өте жақсы. Ал қазы өзі тұратын елде болса, оның қазының алдына шығып, куәлік етіп шаршауы куәгер болу мен аманатын тапсырудың жанында түк те емес. Егер қазы басқа жерде болатын болса, қатты суықта немесе ыстықта сонда барып, оның алдына шығу қажеттілігі болса, онда бұл ижтиһадпен шешілетін мәселе. Өзгенің құқын қорғауда өзі тап болатын аз мөлшердегі зиян назарға алынбайтыны сияқты, душар болатын көп зиянды мойнына алуы да қажет емес екені белгілі. Бұл екі тараптың да орта дәрежесі бар. Ол әрдайым күмәнді болып қала беретін нәрсе. Мұны шешуге адам баласының шамасы жетпейді. Себебі мұның бір-біріне өте жақын болған аз бен көптің арасын ажырататын белгі жоқ. Алайда тақуа адам мұнда өз жүрегімен кеңеседі, жүрегіне ауырлық түсіретін тарапты тастап, тыныштық беретінімен амал етеді. Бұл негіздің пердесін алып тастаудағы соңғы шара – осы.

Төртінші негіз

Төртінші негіз – ескерту, тыйым салу.

Тыйым салудың өзіндік әдептері мен дәрежелері бар.

Дәрежелердің біріншісі – тану, екіншісі – түсіндіріп қайтару, үшіншісі – уағыздау, насихаттау, төртіншісі – ұрсу және айыптау, бесіншісі – қолмен түзету, алтыншысы – таяқпен (ұрып-соғатынын айтып) қорқыту, жетіншісі – ұру, сегізінші – қару қолдану, тоғызыншы дәреже – қолдаушылардың жәрдемін алу және әскер жинау арылы бұл істі жүзеге асыру.

Бірінші дәреже.

Бірінші дәреже – тану. Яғни, мункәрдің болып жатқаны жайында іздестіріп, ақпарат алуға тырысу. Негізінде, бұл – аңду, тыңшылық жасау. Сондықтан бұған тыйым салынған. Өзге біреудің үйіне құлағын түріп, «Бұл жерден музыкалық ішекті аспабтың дыбысы шығып тұр ма?» деп, тың тыңдау немесе «Ішімдік ішіп жатыр ма?» деп, иіс анықтауға тырысу дұрыс емес. Сол сияқты, сөмкенің ішінде қандай заттың барын білу үшін қолымен сипауға немесе «Не істеп жатыр?» деп оның көршісінен мәлімет алуға болмайды.

Иә, егер өзі сұрастырмай-ақ екі сенімді кісі өздері келіп, «Пәленше деген адамның үйінде ішімдік ішіліп жатыр немесе ішу үшін ішімдік әзірлеп жатыр» деп хабар берсе, онда ол жерге рұқсат сұрамай-ақ кіріп баруға болады. Үй иесінің рұқсатынсыз ішке кіру – жамандықты тоқтату үшін жасалған әрекет болады.

Риуаяты қабыл алынып, куәгерлігі қабылданбайтын адамдардың хабарына сүйеніп, біреудің үйіне баса көктеп кіріп баруға қатысты да түрлі көзқарас бар. Ең дұрысы – кірмеу. Себебі үй иесінің рұқсатынсыз үйіне кірмеу – үй иесінің ақысы. Мұсылманның құқы тек екі куәнің куәгерлігімен күшін жояды. Риуаятқа қарағанда, Лұқман хакімнің жүзігіне «Көргеніңді жасыру күмәнданған нәрсеңді жариялаудан жақсырақ» деп жазылған екен.

Екінші дәреже

Екінші дәреже – түсіндіру, яғни, білмейтін адамды жұмсақ әрі мәдениетті түрде үйрету. Себебі адам баласы көбінесе мункарды білместікпен жасайды. Егер оның мункәр екенін білетін болса, оны жасаудан бас тартады. Мысалы, бір бәдәуидің намаз оқығаны сияқты. Бәдәуи намаз оқығанымен, білімсіздігі себепті рукуғ және сәждені дұрыс жасамайды. Бұл адам егер намазының дұрыс болмағанын білсе, намазды мүлде тәрк етер еді. Сондықтан бұл адамға жұмсақ және жылы сөздермен түсіндіріп, үйрету керек. Себебі біреуге үйретуде оның сауатсыз, ақымақ екеніне ишара бар.

Ал адамды сауатсыз көру оған ауыр тиеді. Әрбір істе, әсіресе, шариғат мәселесінде сауатсыз болып көрінуді қабылдайтын адамдар өте сирек кездеседі. Сондықтан ашушаң адамдарға қателігі немесе білімсіздігі ескертілген кезде, дереу ашуланып, білімсіздік айыбының ашылып қалуынан қорқып, оның ашылмауы үшін біле тұра ақиқатқа қарсы шығатыны болады. Адам табиғаты әуретін жасырудан гөрі өзінің білімсіздігін жасыруға қатты көңіл бөледі. Себебі надандық – адамдағы рухани ұсқынсыздық, жүзінің қаралығы. Оның иесі әрдайым айыпталады. Ахлақ мінезге әсер етеді. Адамның рухы мен ахлағы оның тәнінен әлдеқайда ардақты. Ал ахлақтың бұзылуы – дененің көріксіздігінен де жаман. Сосын ешкім тәнінің ұсқынсыздығы үшін айыпталмайды. Себебі бұл оның өз еркіндегі іс емес. Оны өзгертіп, әдемілеу де оның еркінен тыс нәрсе. Ал надандық – білім арқылы өзгертуге болатын көріксіздік. Сондықтан адам баласы надандығының білініп қалуынан қатты қорқады. Ал білімі арқылы абыройға кенеледі, сосын өзгелерге білімді болып көрінгенде қатты қуанып, шаттанады. Адамға қателіктерін айтып түсіндіру, оның әуретін ашу және көңіліне ауыр тию болып саналатындықтан, оны сыпайы және аса жұмсақтықпен ескертуге тырысу керек.

Ол адамға «Адам ғалым болып тумайды. Біз де намаз мәселелерін білмеуші едік, бізге ұстаздарымыз үйретті. Мүмкін, сіздің ауылыңызда сізге үйрететін ұстаз жоқ болған шығар немесе, мүмкін, намаз мәселелерін жақсы білмейтін болар. Рукуғ пен сәждеде қимылдамай ұзақ шыдап тұру керек» – дейміз. Міне, осындай жұмсақ сөздермен оның көңіліне тимейтіндей етіп үйретуге тырысамыз. Жаман іс жасап жатқан адамды көрген кезде, оған үнсіз қалу, ескерту жасамау қаншалықты айыпты іс болса, мұсылманның көңіліне қатты тию де соншалықты айыпты және харам. Қанды қанмен немесе зәрмен ешкім жуа алмайды. Жамандыққа үнсіз қалудың күнәсінен қашып, жұмсақ жолмен түсіндірудің реті бола тұра бір мұсылманды ренжіту күнәсіне барған адам, шындығында, қанды зәрмен жуып тазалаған адаммен бірдей. Бір адамның дінге қатысты бір қатесін көрген кезде, оған қателік жасап тұрғанын айтып, дереу қарсы шықпа. Мұндай жағдайда ол бір жағынан сенің біліміңнен пайдаланады, екіншіден, сенің дұшпаныңа айналады. Алайда мұндай ескертулерді олжа санайтын адам болса, онда оған барлық қатесін көрсет. Дегенмен мұндай адамдар өте сирек кездеседі.

Үшінші дәреже

Уағыз-насихат және Алланың азабымен қорқыту арқылы ескерту жасау.

Бұл да жаман іске біле тұра барған немесе мункәр екенін білгеннен кейін де оны жалғасты істеген адамға қарсы жасалады. Мысалы, ішімдік ішуді, зұлымдық жасауды, шағыстырып, ғайбаттауды немесе осы сияқты жаман істерді жалғастырған адамдарға. Мұндай адамдарға уағыз-насихат айтып, оларды Алладан қорқуға шақырып, бұл мәселеге қатысты қорқынышты хадистерді түсіндіріп, бұрынғы сахаба, табиғиндердің әдеттері мен өмірінен, тақуалардың құлшылығынан көптеп айтып беру керек. Бұлардың барлығы дөрекілік не қаталдықпен емес, сыпайылықпен және жылы шырайлы түрде жасалуы керек. Мұндай адамдарға жанашырлықпен қарап, өзге біреудің күнәға батуын өзінің басына келген бәлекет деп қабылдауға тиіс. Себебі мұсылмандар бір дене сияқты. Бұл жерде қорғалуы тиіс өте маңызды бір мәселе бар: ол – адамды құрдымға кетіретін өте қауіпті нәрсе. Яғни, уағыз-насихат жасаушы адамның өзін білімді есептеп жоғары, ал алдындағы кісіні білімсіздігі себепті қор санауы.

Адамдар уағыз-насихат жасау барысында көп жағдайда өзін білімді есептеп жоғары, ал алдындағы адамды білімсіздігі, надандығы себепті қор, төмен етіп көрсетуді қалайды. Егер оның біреуге бірдеңені түсіндіріп, уағыз-насихат айтудағы мақсаты осы болса, онда ол білуге тиіс, оның жамандығы өзі насихат айтып, ескерту жасап отырған адамның күнәсінен де ауыр. Бұл адам өзге біреуді оттан құтқарып, өзін өртеген адамға ұқсайды. Бұл – ең жаман қасиет және ең үлкен надандық. Мұны жасаған адам – шайтанға алданған адам. Шайтан адамдарды осылай құрығына түсіреді. Одан тек Алла Тағаланың һидаят нұрымен көкірек көзі ашылып, өз айыбын өзі көруі нәсіп болған құлдар ғана құтыла алады. Себебі өзгеге билік айтуда нәпсі үшін екі тұрғыда үлкен ләззат бар. Біріншісі, білім, екіншісі, басшылық пен билік тұрғысынан. Екіншісі риякерлік пен бедел жинаудан туындайтын нәрсе. Бұл хал өзін-өзі көрсету мен мансапты талап етуге себеп болады. Бұл да жасырын құмарлық. Ол адамды жасырын ширкке алып барады. Мұның да таразысы мен қалыбы бар. Ескертуші нәпсісін сол таразыға тартып, сынап көруі керек және күнә жасаған адамның бұл күнәдан өздігінен тыйылғанын немесе өзге біреудің әсерімен бас тартқанын өзі әсер еткеннен гөрі жақсы көріп тұрса, онда уағыз-насихат айтуы керек. Себебі мұндай қалау – діннің талабы. Егер күнәһардың өзін тыңдап, айтқан уағыз-насихатымен түзелгенін қалайтын болса, бұл нәпсілік қалау және құмарлық болады. Бұл адам насихат арқылы тек абыройын көтеруді көздейді. Сондықтан мұндай халдегі адам әуелі өз нәпсісіне, сосын өзгелерге насихат жасауы тиіс. Сондай кезде Иса пайғамбарға (а.с) айтылған «Алдымен өз нәпсіңе насихат айт. Егер нәпсің қабылдап жатса, онда өзгелерге насихат айт. Әйтпесе, Алладан ұял» деген сөз оған да айтылады.

Дәуіт әт-Таиден бір кісі: «Мына патшаларға барып, тайсалмастан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған кісі жайында не дейсің?» – деп сұрағанда, «Қамшының астына алынуынан қорқам?» – дейді. «Оны елемесеңші», – деген кезде, «өлтіре ме деп қорқам», – дейді. «Өлімнен қорықпасаңшы», – деген кезде, «Онда оның түбіне жететін ужуб (өзін өзгеден үстем деп білу, жасаған жақсы амалдары себебінен өз-өзін ұнату) деген кеселден қорқам», – деген екен.

Төртінші дәреже

Қатты, ауыр сөздер айтып ұрсып, сөгу және айыптау. Бұл дәрежеге алдымен сыпайылық және жұмсақтықпен уағыз-насихат жасалып, оның әсері болмаған кезде өтеді. Бұл да Ибраһим пайғамбардың «Масқара! Сендерге де, Алладан басқа табынған нәрселеріңе де! Сәл де болса ақылға салып, ойланбайсыңдар ма?»35 дегені сияқты. Біз ауыр сөздер қолдану дегенде, жамандап, балағаттауды немесе өтірік айтуды меңзеп отырған жоқпыз. Оның бойында бар қателіктерін айтып, «Сен бұл әрекетіңмен күнәһар болдың. Бұл – ақымақ һәм надан адамның ісі. Сен Алладан қорықпайсың ба?» «Әй, жүрегі қарайып кеткен адам, сен не деген топассың? Сенің бұл ісің не?» деген сияқты сөздермен ескерту керек. Әрбір күнәһар – ақымақ және надан адам. Егер ақымақтығы мен надандығы болмаса, Аллаға қарсы күнә істемеген болар еді. Өзін есепке тартып жүрмейтін әрбір адам ақымақ. Ал ақылды адам – Алла елшісінің (с.а.с.) «ақылды» деп куәлік еткен адамы. Алла елшісі (с.а.с.) бір хадисінде: «Ақылды адам – өзін есепке тартып, өлім үшін дайындалатын адам. Ал ақымақ адам – нәпсілік құмарлығының соңынан еріп, Алладан құр дәметкен адам»36, – деген.

Бұл дәреженің екі әдебі бар.

Біріншісі – сыпайылық және жұмсақтық арқылы жамандықтан тыюға шамасы келмей, мәжбүр болған жағдайда ғана осы жолға жүгіну, сыпайылық арқылы қайтаруға шамасы келмей, мәжбүр болғанға дейін бұл жолға жүгінбеу.

Екіншісі – тек дұрыс сөздерді ғана қолданып, әңгімені созбау. Тіліне ие болып, аузына келген сөздің бәрін айтпау. Егер мұндай сөздер адамға әсер етпейтін болса, оған тек ашуланғанын көрсетуді жеткілікті санау керек. Егер осылай қатты ескерткен кезде таяқ жейтінін, ал тек қабағын түйіп, жақтырмағанын жүзімен білдірсе, таяқ жемейтінін білсе, онда қабағын түйіп, тек жүрегімен ғана жақтырмауды жеткілікті санамай, ашуланғанын білдіруі керек. Қабағын түйіп, түрін өзгертіп, бұл істі қолдамайтынын, оған қарсы екенін білдіруі шарт.

Бесінші дәреже

Бесінші дәреже – жамандықты қолымен түзету. Бұл – музыкалық ішекті аспаптарды сындыру, ішімдікті төгу, адамның үстінен жібек киімді шешіп алу, оны жібек төсенішке отырудан тыю, өзге біреудің дүниесінің үстіне отырудан қайтару, тартып алған үйден қуып шығару, мешітте жүніп күйінде отырған адамды мешіттен шығарып жіберу және осыған ұқсас істерді жасау. Кейбір күнәларда осылай істеуге болады, кейбір күнәларда болмайды. Тілмен және жүрекпен жасалатын күнәларды бұлай түзету мүмкін емес. Күнә жасаушы адамның жеке басына да қатысты ішкі мүшелерімен жасалатын күнәлар да осындай. Бұл дәреженің де ұстануға тиіс екі әдебі бар.

Біріншісі – қажетті ескертуді жасамай, дереу қолымен түзетуге тырыспау. Егер тартып алған жерден өз аяғымен шығып кетуін талап ете алса, онда оны сүйреп немесе итеріп шығаруына болмайды және ескерту арқылы ішімдікті өзіне төктіріп, ішекті аспаптарды сындыруын талап ете алса, жібек киімді өз еркімен шештіре алатын болса, онда бұлардың барлығын зорлықпен жасатудың қажеті жоқ. Өйткені бұларды өз қолымен істеу қиын. Егер бұл істерді тікелей өзі орындай алмаса, оның осыған тырысуы жеткілікті болады және ол істі шамасы келетін адамға тапсыру керек.

Екіншісі – күнәні ісімен өзгерткен кезде тек қажетті мөлшерде әрекет етіп, шектен шықпау. Адамның қолынан тартып шығару мүмкін болса, сақалынан не аяғынан сүйреп шығару сияқты жағымсыз әрекеттерге бармау керек. Киімін жыртуға тырыспау керек. Артық ренжітудің қажеті жоқ. Мысалы, ішекті аспаптарды өртемейді. Оларды күнәлі іске жарамсыз етіп сындырып, сондай бір халге келтіреді. Оны қайта жасап, қалпына келтіру жаңасын жасағанмен бірдей болады. Ішімдіктерді төккен кезде де мүмкін болса ыдыстарды сындырмауға тырысқан жөн. Егер жағдай бұған ыңғайлы болмаса, онда ыдыстарын да ұрып сындыруына болады және ыдыстардың құны есепке алынбайды. Егер адам ішімдікті денесімен қорғаштайтын болса, оны ұрып, ішіндегі ішімдікті төгуге болады. Яғни, ішімдік ыдыстарының құны оның құнынан артық емес екені белгілі. Егер ішімдік аузы тар шыны ыдыстарда болса, оны төгуге ұзақ уақыт кететін болса және сол уақыт аралығында пасықтар келіп, кедергі болып, ішімдіктерді аман алып қалатындай болса, мұндай жағдайда ішімдік бөтелкелерін сындыруға болады. Егер мұндай қауіп жоқ, тек ішімдіктерді төгу көп уақыт алып, адамды әуреге салатын болса, онда оны сындыруға болады. Мұндай себеп-сылтаулардан тыс жағдайда ішімдік ыдыстарын сындыратын болса, құны төленеді.

Егер «Ішімдіктен тыю үшін оның ыдысын сындыру және адамды тартып алған жерінен шығару үшін сақалынан немесе аяғынан сүйреуге неге рұқсат жоқ? Негізі, бұлай жасау адамды жамандықтан тыю үшін пайдалы ғой» дейтін болсаң, біліп қой, тыю, жазалау, қайтару деген нәрселер болады. Бір нәрседен тыю келешек үшін, жазалау мен қайтару өткен және осы шақ үшін жасалады. Қызметкерлердің міндеті – бір нәрседен қайтару. Бұл – күнәні жою. Бұдан артық әрекеттер – өткен қылмыс үшін жаза немесе келер істің алдын алу. Бұл қызметкерлердің емес, басшылардың істеуге тиіс ісі. Басшы қажет деп санаған кезде мұны пайдалана алады.

Сондай-ақ былай деймін: алдын алу үшін басшының ішімдігі бар ыдыстарды сындыруға бұйрық беруге құқы бар. Алла елшісінің (с.а.с.) заманында солай істелген. Бұл үкімнің жойылғанына қатысты ешбір дәлел жоқ. Мүмкін, ол кезде ішімдік ішілуінің алдын алуға аса қатты қажеттілік болған шығар. Қазір де басшылықты қолға алған адамның өзінің көзқарасымен осылай істеуіне болады. Мұндай әрекет ижтиһад мәселесі болғандықтан жеке адамдардың бұған құқы жоқ, тек басшыға ғана рұқсат беріледі.

Егер «онда ішімдік ішіп, күнә жасағандардың күнәсінің алдын алып, тосқауыл болу үшін сол күнәларына себеп болған мал-мүлік, дәулет, үй және заттарды қиратып, өртеуге басшыға рұқсат берілсе қалай болады? Бұған рұқсат берілуге тиіс пе?» дейтін болсаң,

Біліп қой, ақиқатында, бұл мәселеге қатысты бір шариғи үкім бар болса, ол халықтың пайдасына сай болған болар еді. Ал біз ойдан жаңа бір үкім шығара алмаймыз, тек бар үкімдерге ереміз. Шариғатта мұндай үкім жоқ. Ішімдіктің ыдыстарын өте қажет жағдайда ғана сындыру және мұндай мәжбүрлілік болмаған кезде оларды сындырмау... бұл – үкімді өзгерту, насых ету емес, керісінше, себептің жойылуымен үкімнің де жойылуы дегенді білдіреді. Себеп пайда болған кезде, үкім күшіне енеді. Біз бұл үкімді басшы, билеушіге рұқсат дегенде, бар үкімге сүйеніп айттық. Ал жеке қызметкерлерді бұл істен тыюымыздың себебі, бұл мәселедегі ижтиһад жолының жасырын болуына байланысты. Тіпті ішімдік төгілген болса, одан кейін ыдысын сындыруға рұқсат жоқ. Ыдыстарды сындыруға ішінде ішімдік болса ғана рұқсат беріледі. Оларды босағаннан кейін сындыру мүлікті босқа шығындау деген сөз. Алайда қайтадан ішімдіктің ыдысы болатын болса және одан басқаға жарамайтын болса, онда сындыруға рұқсат бар. Исламның бірінші ғасырында риуаят етілген ішімдікті төгіп, ыдысын сындыру әрекеті мына екі негізге сүйенген болатын:

Біріншісі – тыйым салуға қатты қажеттіліктің болуы. Екіншісі – іші ішімдікке толы ыдыстың ішімдіктің ажырамас бөлігіне айналуы. Бұлар ішімдіктің төгілуі мен ыдыстарының сындырылуында рөл ойнайтын екі негіз. Бұларды тыс қалдыруға болмайды. Тағы үшінші негіз бар. Ол – жамандыққа тосқауыл болуға, тыйым салуға өте үлкен қажеттілік бар деген басшы шығарған шешім. Бұл үшінші негіз де маңызды себеп, оны да алып тастауға болмайды. Бұлардың барлығы – фиқыһтық нәзік мәселелер. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшының бұларды білуі шарт.

Алтыншы дәреже

Алтыншы дәреже – қорқыту. Мысалы, «Бұл істі таста, әйтпесе басыңды жарамын немесе басыңды шабамын» яки «Бұйрық беріп, саған мынадай зәбір көрсетемін» деген сияқты сөздермен қорқыту. Бұл ескертулерді, мүмкін болса, ұрып-соқпай айту керек. Бұл дәреженің әдебі – жасай алмайтын істермен қорқытпау. Мысалы, «Үйіңді қиратып, күлін көкке ұшырам, балаңды ұрам, әйеліңді тұтқынға алам» деген сияқты сөздерді қолданбау керек. Егер бұл сөздерді шынымен жасау ниетінде айтатын болса, бұл харам болады. Ал ондай ниеті болмаса, онда айтқан сөзі өтірік болады. Егер адамның іс-әрекеті ұрып-соғуға және балағаттауға лайықты болса, онда басшының жағдай талап еткен мөлшерге сай ұруға шешім қабылдауына болады. Сонымен қатар, өз билігінің төменгі дәрежесін іске асыратын жерде сөзі әсер етіп, сескендіретінін күтсе, онда қолданбаймын деп ойлаған шарадан артық ескерту жасауына болады. Бұл тыйым салынған өтірік емес, керісінше, асыра айтылуы қалыпты саналатын асыра сілтеу.

Мұндай жағдайда асыра айту қалыпты нәрсе. Екі кісінің арасын жарастыру, екі серіктесті бір-біріне жақындату үшін мұндай сөздерді айтуға рұқсат бар. Бұл да дәл сондай мағынада. Себебі мақсат – адамды түзету. Кейбір кісілер осы мағынаға ишарат етіп, Алла Тағаланың орындамайтын жазамен қорқытудың дұрыс болатынын, себебі қорқытылған жазаны іске асырмаудың кеңшілік болып саналатынын айтқанын алға тартады. Негізінде, ең жаманы – істемейтін нәрселерді айту. Бұл, бізің ойымызша, дұрыс емес. Себебі Құран кәрімде Алла Тағаланың хулфы, яғни уәдесінен бас таруы, айнуы орын алмаған. Ол мейлі жаза болсын, мейлі сый болсын өзгермейді.

Бұл сөз құлдар жайында айтылса дұрыс болады және қорқытқан сөзінен айныса харам болмайды.

Жетінші дәреже.

Жетінші дәреже – қару қолданбай, аяқ, қол сияқты мүшелермен соққы беру. Бұл да тек жамандыққа тосқауыл болатындай дәрежеде жекелеген адамдардың істеуіне рұқсат етілген. Күнәлі іс тыйылған кезде аяқ-қолды жұмсаудан тыйылу керек. Мысалы, қазы мойнында ақысы бар адамнан ақысын алу үшін ол адамды кейде түрмеге жабуы мүмкін. Егер ол кісінің қазының ақысын өтеуге шамасы жете тұра, бергісі келмей қасарысып, ерегісіп тұрып алса, қазының оны сатылап таяқпен ұруына болады. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшы да осылай ақырындап, сатылы түрде шара қолданады. Қылышын қынабынан суырып, «Бұл күнәдан бас тарт! Әйтпесе, сені өлтіремін», – дейді. Бұлардың барлығы жамандыққа тосқауыл болу үшін істеледі. Адамға мүмкіндігінше жамандыққа тосқауыл болып, одан тыю уәжіп. Бұл жерде Алланың ақысы мен құл ақысының арасында айырмашылық жоқ. Ал Муғтазилалар болса, «Тек Алланың ақысына қатысты нәрселерде ғана сөзбен және ұру арқылы жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға болады. Оны да жеке адамдар емес, тек басшылар жасайды», – деген.

Сегізінші дәреже

Сегізінші дәреже – бір жамандықты тыюға жеке өз басының шамасы келмей, қарулы күшке мұқтаж болуы. Мұндай жағдайда көбінесе қарсы тарап жақтастарын жинап, қару қолданады. Содан екі жақтың арасында қарсылық пайда болып, соғыс өрті тұтанады.

Бұл арада «Бұған басшының рұқсаты қажет пе?» деген пікірталас бар. Бір топ ғалым: «Мұны жеке адамдар жасай алмайды. Өйткені бұл фитнаның пайда болуына, бұзғыншылық жолдарының ашылуына, елдің күйреуіне себеп болады», – деген. Тағы бір топ ғалым: «Жоқ, басшының рұқсатына қажеттілік жоқ», – деген. Қиясқа ең жақын көзқарас – осы. Себебі жеке адамға жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға рұқсат берілген болса, мұның бірінші дәрежесі екінші дәрежеге, екінші дәрежесі үшінші дәрежеге, үшінші дәрежесі төртіншіге итермелеп, соңында екі жақ ұрысып, төбелесуге дейін барады. Бұл жағдай өз қолдаушыларын жинауға мәжбүр етеді. Сондықтан жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың себептерін тарылтудың қажеті жоқ.

Сөз соңында, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың бұл дәрежесіне жету өте сирек кездесетін жағдай болғандықтан, қағиданы бұзбайтынын айтқымыз келеді. Керісінше, жамандықты, күнәні тоқтатуға шамасы жететіндердің барлығы қаласа қолымен, қаласа қарумен, қаласа жеке, қаласа жақтастарымен жамандықты тоқтатуына болады деуіміз керек. Көріп тұрғанымыздай, мәселе тағы да жоғарыда айтып өткеніміздей, екі ықтимал үкімге иек артады.

Міне, бұлар жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың дәрежелері. Енді Алланың көмегімен әдептерін айтып өтетін боламыз.

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшының әдептері

Дәрежелер тақырыбында дәрежелердің әдептерін талқылаған едік. Енді бұларды жинақтап, қайнар көзімен бірге баяндайтын боламыз. Жақсылыққа шақырушының барлық әдептерінің қайнар көзі жақсылыққа шақырудағы мына үш сипат: білім, тақуалық және көркем мінез.

Білім – жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыятын орындарды, олардың дәрежесін, орындалу жолдары мен кедергілерін білу. Сол арқылы шариғат хабар берген шеңбердің аясында қалу.

Тақуалық, уәрағ (күмәнді нәрселерге жақындамау), бұл да білгенінің шеңберінен шығудан өзін қорғау үшін керек. Себебі әрбір адам білген білімімен амал ете бермейді.

Көптеген адамдар жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюда өзінің шариғат рұқсат еткен шектен шығып, артық кеткенін біледі. Мұны білсе де, белгілі бір көздегені бар болғандықтан, алға ұмтылады. Өзін осындай артық кетуден тыю және сөзі тыңдаушыларға жұғымды болу үшін тақуа болуы керек. Себебі пасықтың уағыз-насихатына жұрт күледі, бұл хал оның өзіне қарсы шығып, сөзінің тыңдалмауына себеп болады.

Көркем мінез – жұмсақ және сыпайы болу. Бұл – жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың негізі. Тек тақуалықтың болуы жеткіліксіз. Себебі білім мен тақуалық ашуланып, шектен шыққан кезде оны басуға жеткіліксіз болып қалады. Сол тұста көркем мінез керек болады. Негізінде, мінез көркем болмайынша, тақуалық толық болмайды.

Құмарлық пен ашуды басу көркем мінез арқылы жүзеге асады. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшы Алла жолында басына келген қиындықтарға көркем мінезі арқылы төтеп береді. Егер мінезі көркем болмаса, арына, жанына, малына зиян тигенде, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды ұмытып, Алланың разылығын естен шығарады, өзінің нәпсісімен айналысып кетеді. Жасап жүрген уағыз-насихаты Алла разылығы үшін емес, атақ, мансапқа қол жеткізу үшін болып кетуі мүмкін.

Уағыз-насихатты ғибадатқа айналдыратын жоғарыда айтқан үш сипат. Осы үш сипаттың арқасында жамандықтар жойылады. Егер бұл сипаттар болмайтын болса, жамандықтар жойылмайды. Тіпті осы сипаттары бар адамның уағыз-насихаты да жамандықтардың шеңберіне кіретін болады. Себебі шариғаттың шегінен шығуы мүмкін. Алла елшісінің (с.а.с.) мына бір хадисі осыған дәлел болады: «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды тек қана үндеп, тыйған нәрсесінде жұмсақ, сыпайы және білімді болған адамдар жасай алады»37. Бұл хадис жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшының барлық нәрседе білімді және фақиһ болуының шарт емес екенін, үндеп, тыйған істерде ғалым болуының жеткілікті болатынын көрсетеді. Жұмсақтық та дәл осындай.

Хасан Басри былай дейді: «Егер адамдарды жақсылыққа шақырушылардан болсаң, алдымен сол жақсылықты қабыл алушылардан бол. Әйтпесе, құрдымға кетесің».

Сосын былай делінген: «Өзің де жасаған күнәлар үшін өзгелерді айыптама, Ол айыпталған нәрсені жасаушының ақымақтығын білдіреді».

Біз мұны айтқан кезде «пасық адамға жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға болмайды» деуден аулақпыз. Айтқымыз келгені, пасық адамның басқаларға әсерінің өте аз болатыны. Әзірет Әнәстан (р.а.) риуаят етілуі бойынша былай делінген: «Алла елшісі (с.а.с.): «Барлығын істей алмасаңдар да, жақсылыққа шақырыңдар! Барлық күнәні толық тәрк ете алмасаңдар да, жамандықтан тыйыңдар!»

Ізгілердің бірі балаларына айтқан өсиетінде: «Әй, ұлдарым! Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды қалаған кезде, алдымен нәпсілеріңді сабырға үйретіңдер және Алладан сауап алатындарыңа шүбәсіз сеніңдер. Алладан сауап алатынына сенген адам, өзіне жасалған зәбір-жапаның ащы дәмін сезінбейтін болады» – депті. Демек, жақсылыққа шақырудың әдептерінің бірі – сабырлы болуға үйрену. Сол үшін Алла Тағала сабыр етуді жақсылыққа үндеумен қатар айтқан және Құранда Лұқман хакім туралы хикая арқылы: «Уа, балам! Намазды кемеліне келтіріп, үзбей әрі уақытында оқы! (Адамдарды) әрдайым жақсылыққа үгітте (үнде), (оларды) жамандық атаулыдан тыюға тырыс! Басыңа не келсе де сабыр ет! Міне, осы істердің әрқайсысы табандылық пен күш-жігерді талап ететін, сауабы да зор істердің бірі һәм бірегейі»38, – деген.

Жақсылыққа үндеушінің әдептерінің және бірі – дүниелік байланыстарды азайту. Сонда қорқыныш азаяды, адамдардан дәметпейтін болады және соның арқасында ешкімге жағымпазданбайтын болады.

Хикаяларда айтылуынша, бір шейхтың мысығы болыпты. Ол жанындағы қасапшыдан күнде мысығына азық алып жүреді екен. Бір күні ол қасапшының бір жаман іс жасап жатқанын көреді. Содан дереу үйіне келіп, мысықты көшеге шығарып жібереді. Сосын қасапшыға барып оны жақсылыққа үгіттеп, жамандықтан тыяды. Қасапшы бұған ашуланып:

– Бұдан былай мен саған мысығың үшін ештеңе бермеймін, – дейді. Сонда шейх:

– Мен де сенен ештеңе дәметпеу үшін мысығымды әлдеқашан үйден шығарып жібердім, – дейді.

Міне, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю осылай жасалады. Адамдардан дәмесін үзбеген кісі оларды жақсылыққа шақыра алмайды. Сол сияқты, адамдардың өзін мақтап, жақсы сөз айтқанын қалаған адам да жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыя алмайды.

Кағбул Ахбар Әбу Мүслим Хауланидан:

– Көршілеріңмен қарым-қатынасың қалай? – деп сұрайды. Әбу Мүслим:

– Жақсы, – дейді.

– Тәуратта бұлай деп айтылмаған. Ол жерде «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйған адамның көршілерімен қарым-қатынасы жақсы болмайды» – деп жазылған, – дейді. Сонда Әбу Мұса Мүслим:

– Тәурат рас айтады, ал Мүслим өтірік айтты, – дейді.

Халифа Мәмунның бұл мәселеге қатысты мына бір дәлелі жұмсақтық пен сыпайылықтың уәжіп екенін көрсетеді. Бірде бір кісі Мәмунге ауыр сөздермен насихат айта бастайды. Сонда Мәмун әлгі адамға:

– Мырза, жұмсақ сөйле! Себебі Алла Тағала сенен де жақсы кісіні (Мұса пайғамбар) менен де жаман біреуге (Перғауын) жіберген кезде, оған сыпайы, жұмсақ болуды бұйырып, «Алайда оған жағымды сөз айтып, жылы тіл қатыңдар. Бәлкім, ол сонда насихатқа құлақ асар, яки ақылға келіп, сәл де болса именер»39, – деген, – дейді.

Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюшы адам пайғамбарлардан үлгі алып, солар салған кемел жолмен жүруі керек.

Әбу Умәмә (р.а.) риуаят етеді: «Бірде бір жас жігіт Алла елшісіне (с.а.с.) келіп:

– Уа, Алланың елшісі! Маған зина жасау үшін рұқсат беріңіз, – дейді.

Жанында отырған сахабалар жігіттің тілегінен шошып, оған түрлі ауыр сөздерді айта бастайды. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Оны жайына қалдырыңдар, менің жаныма келсін! – дейді.

Ол Алла елшісіне (с.а.с.) жақындап келіп, дәл алдына жайғасады.

Пайғамбарымыз (с.а.с.) оған:

– Сен осы нәрсенің анаңа жасалғанын қалайсың ба? – дейді.

– Уа, Алланың елшісі! Жаным пида болсын, әрине, қаламаймын, – деп жауап береді әлгі жігіт.

– Дәл сен сияқты басқалар да анасымен зина жасалғанын қаламайды. Сен осыны қызыңа қалар ма едің? – деп сұрайды.

– Уа, Алланың елшісі, жаным сенің жолыңда пида болсын! Жоқ, қаламаймын, – деп жауап береді жігіт. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Адамдардың бәрі сен сияқты. Қыздары үшін оны ешкім де қаламайды. Әлде әпке-қарындасыңа қалайсың ба? – дейді.

– Уа, Алланың елшісі, жаным сенің жолыңда пида болсын. Жоқ, қаламаймын! – дейді жігіт тағы.

Абдулла ибн Ауфтың (р.а.) риуаятында бұған әпке, нағашы апаларын да қосып сұрап, жігіт бәріне «жоқ» деп жауап береді. Алла елшісі (с.а.с.) де оған жауап ретіндегі әлгі сөздерін қайталайды. Хадистің екі рауиі, яғни, Ибн Ауф пен Әбу Умәмә (р.а.) сөздерін жалғастырып, былай дейді: «Соңында Пайғамбарымыз (с.а.с.) мүбәрак қолын әлгі жігіттің көкірегіне қойып: «Уа Алла Тағалам, бұл жігіттің жүрегін тазарт, күнәсін кешір және ар-ұятын қорға! Оған зинаны барлық нәрседен жағымсыз ет, зинаны жеккөрінішті қыл!» – деп дұға жасады40. Алла елшісінің (с.а.с.) бұл дұғасынан кейін әлгі жігіт үшін зинадан жағымсыз нәрсе болмады».

Бірде Фудайл ибн Ияздан біреу:

– Суфиян ибн Уяйна сұлтандардың сыйлығын алады. Бұған не дейсің? – деп сұрайды. Фудайл ибн Ияз:

– Суфиянның алуға ақысы бар. Ол алса да, өз ақысынан аз алған болар, – деп жауап береді. Кейін Суфиянды оңаша жерге шақырып алып:

– Сен сияқты адамдарға сұлтандардың сыйлығын алған жараспайды, – деп, оны айыптайды. Сонда Суфиян:

– Біз ізгі кісілерден болмасақ та, ізгі кісілерді жақсы көреміз, – дейді.

Хаммад ибн Сәләмә41 айтады:

«Сыла ибн Әйшәм42 тәкаппарланып, етегін жерге сүйреткен бір кісіні көреді. Сыланың шәкірттері әлгі кісіні жабылып ұрмақшы болады. Сонда Сыла оларға:

– Сендер тоқтаңдар. Оған мен ескерту жасайын, – деп, әлгі кісіні жанына шақырып:

– Балам, менің саған бір өтінішім бар, – дейді.

– Көке, қандай өтінішіңіз бар? Айтыңыз, – дейді әлгі кісі.

– Мына етегіңді біраз қысқартсаң...

– Құп болады, – деп, ұсынысты қабыл алған әлгі кісі етегін көтереді. Сонда Сыла жанындағы шәкірттеріне бұрылып:

– Егер сендер бұл адамға тап беріп, дөрекілік көрсеткендеріңде, қабылдамай, бізге қарсы шығар еді. Алайда сыпайылықпен ескертілген соң дереу қабылдады, – дейді».

Мұхаммад ибн Зәкәрия әл-Ғулаби айтады:

«Бірде түнде Абдулла ибн Мұхаммад ибн Айшаның ақшам намазынан кейін мешіттен шығып, үйіне кетіп бара жатқанын көрдім. Жолда Құрайыштық бір мас жігіт бір әйелге тұра ұмтылды. Әйел көмек сұрап айқайлаған соң адамдар жиналып, әлгі жігітті ұра бастады. Сонда Ибн Айша әлгі жігітті танып, қасындағыларға:

– Ағамның баласын жайына қалдырыңдар! – деді. Сосын жігітке бұрылып:

– Кел, бауырым, – деді. Жас жігіт ұялып, жанына келді. Абдулла оны құшақтап:

– Менімен бірге жүр, – деп, оны үйіне ертіп келді. Сосын қызметшілерінің біріне:

– Бұл жігіт сенің жаныңа қонсын. Есін жиған соң оған не істегенін толық айтып бер. Сосын маған жолықпай кетіп қалуына жол берме! – деп тапсырады.

Жігіт есін жиып, болған жайдың бәрін естіген кезде қатты ұялып жылайды. Кетпекші болады. Қызметші оны жібермей, Абдулланың алдына алып келеді.

Абдулла жігітке:

– Балам, істеген ісің ұят емес пе? Бұл саған жарасатын іс пе? Құрайыш руының және сені дүниеге әкелген анаңның абыройын ойламадың ба? Алладан қорық және бұл қылығыңды таста! – дейді.

Жігіт басын төмен салған күйі біраз жылайды. Бір кезде басын көтеріп:

– Аллаға уәде берем! Бұдан кейін ішімдік ішпеймін және мұндай жағымсыз іс жасамаймын. Барлығына тәубе еттім, – дейді. Содан кейін ол Ибн Айшаның қасында қалып, хадис көшіретін болады. Бұл, шүбәсіз, Абдулла ибн Айшаның сыпайылығының арқасында жүзеге асты».

Сосын ол: «Адамдар жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйғанымен, жақсылықтары жамандыққа айналып кетіп жатады. Сондықтан барлық істе жұмсақ әрі сыпайы болыңдар! Сонда ғана іздегендеріңді тауып, қалағандарыңа қол жеткізе аласыңдыр!» – деген.

Фатх ибн Шухруф айтады: «Бірде бір ер адам қолындағы пышағын көрсетіп, бір әйелге шабуылдады. Қолы қуатты болғандықтан, әйелді оның қолынан ешкім босатып ала алмады және ешкім оған жақындай алмады. Әйел жанұшыра айқайлап жатты. Дәл сол сәтте Бишр ибн Хафи сол жерден өтіп бара жатқан екен. Ол әлгі адамға жақындап барып, сүйкенеді. Әлгі адам жерге бірден құлап түседі. Артынан Бишр өз жолына түсіп, кете барады. Сөйтіп, әйел құтылады. Тұрғандар жерде жатқан адамға барып қарайды. Ол тыныс ала алмай, терге малшынып, жүрегі дүрсілдеп жатқан екен. Одан:

– Саған не болды? – деп сұрайды. Ол:

– Білмеймін, бір қария маған жақындап келіп, «Алла Тағала сенің бұл ісіңді көріп тұр» – деді. Бұл сөзден кейін екі аяғымнан әл кетіп, қатты қорқып, көріп тұрғандарыңыздай, жерге құлап түстім. Ол кісі кім? – дейді. Қоршап тұрғандар:

– Ол Бишр ғой, – дейді. Сонда әлгі адам:

– Әттең, қарабет болдым. Енді мен оның көзіне қалай көрінемін? – дейді. Сол күннен бастап ол безгек ауруына шалдығып, бір аптадан соң қайтыс болады».

Міне, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюда ізгілердің әдеті осындай болған. «Достық әдептері» кітабының «Алла үшін жақсы көріп, Алла үшін ашулану» бөлімінде бұл мәселені жан-жақты қарастырып, қатысты аят-хадистерді баяндаған болатынбыз. Бұл жерде оны қайталап жатпаймыз.

Жақсылыққа шақырудың дәрежелері мен әдептерінің барлығы – осылар.

Кеңшілігімен бізге табыс еткен Алла Тағала! Барлық нығметтері үшін Аллаға шүкіршілік айтамыз!

Үшінші бөлім

Күнделікті әдетке айналған мункәрлар (күнәлі істер)

Бұлардың барлығын санап тауысу мүмкін емес. Сондықтан кейбіріне ғана тоқталамыз.

Қалғандарын солармен салыстыра отырып, тануға болады.

Мешіттерде жасалатын мункәрлар (күнәлі істер)

Біліп қой, жаман, күнәлі іс (мункәр) мәкруһ және харам болып екіге бөлінеді. Біз «Бұл мункәр – мәкруһ» десек, онда оған тосқауыл болу – мұстахаб, үнсіз қалу – мәкруһ, харам емес. Алайда оны істеуші адам оның мәкруһ екенін білмеген болса және білмей жасаған болса, онда оған айту керек. Себебі мәкруһ – шариғаттағы бір үкім. Оны білмеген адамға айту, үйрету – уәжіп. Мункәр тыйым салынған немесе жалпылама деген кезде тыйым салынған харам мункәр меңзеледі. Оған тосқауыл болуға шамасы жетсе де үнсіз қалу харам болады.

Мешіттерде көп кездесетін қателіктердің бірі – рукуғ пен сәждені асығыс істеп, намазға қиянат жасау. Бұл – хадисте білдірілген намазды жарамсыз қылатын мункәр. Сондықтан одан тыю – уәжіп. Алайда намазды бұзбайды деп білетін ханафилерге бұл ескерту жасалмайды. Себебі олар солай үйренгендіктен, ескертудің пайдасы болмайды43.

Намазда қателік жібергенін көрген кісі оған үнсіз қалатын болса, оған ортақ болады. Еңбектерде осылай айтылған және хадисте де бұған дәлелдер бар. Мысалы, ғайбат, өсек айту жайында: «Тыңдаушы да ғайбатты айтқан адамның күнәсіне ортақ болады» – делінген. Сол сияқты, намаз оқушы адам киіміндегі намаздың дұрыс болуына кедергі болатын нәжісті байқамаған кезде, қараңғылық немесе соқырлығы себепті құбыладан ауытқыған кезде бұлардың барлығын түзетуге тиіс.

Мешітте кездесетін қателіктердің тағы бірі – Құранды әндетіп оқу. Мұны да ескертіп, дұрыс оқылуын көрсету парыз. Тіпті иғтикафқа кірген кісіні зікір, нәпіл ғибадаттарымен айналысудан тоқтатып, әуелі осындай қателіктерін түзеткен дұрыс. Егер күн көрісі үшін жеткілікті қаражаты бар, мұндай қателіктерді түзетуге мүмкіндігі толық болса, оның дүниенің соңына түсіп, уағыз-насихатты тәрк етуі халал болмайды. Ал егер күнкөрісін қамтамасыз етуге мұқтаждығы болса, онда ол үзірлі саналып, осы әлсіздігі үшін жақсылыққа шақырудың уәжіптігі мойнынан түседі.

Құранды қате оқитын адам қырағатын түзете алатын деңгейде болса, түзеткенге дейін оқудан тыйылады. Себебі ол қате оқығаны үшін күнәһар саналады. Егер аузы мен тілі келмей, оқыған Құранының басым бөлігі қате болса, онда Құран оқуды тоқтатып, тек «Фатиханы» жөндеп, дұрыс оқуға тырысады. Егер көбісін дұрыс оқып, қалғанын түзетуге шамасы келмесе, онда Құран оқуын жалғастыруының оқасы жоқ. Бірақ өзгелер естімеуі үшін дауысын барынша бәсеңдетуі керек. Негізі, мұндай адамның сыбырлап оқуына да болмайды деген де көзқарас бар. Алайда бұл адам дұрыс оқуға бар мүмкіндігін қолданған, Құран оқуға құштар, Құранға өте жақын адам болса, оның Құран оқуының оқасы жоқ деймін. Ең дұрысы Аллаға мәлім!

Мешіттегі қателіктердің енді бірі – азаншылардың азан сөздерін айтқандағы қателіктері мен кеуделерін құбыладан түгелдей бұруы. Әсіресе, «Хаййә алас-саләһ! Хаййә аләл-фәләх!» сөздерін айтқан кезде, әрбір азаншының жеке-жеке азан шақырып, бірі бір сөзді аяқтамай жатып екіншінің басқа сөзді бастап, бір-біріне араластырып жіберуі. Бұл кезде дауыстар бір-біріне араласып кетеді. Сол үшін тыңдаушылар азан сөздеріне жауап бермейді. Бұлардың барлығы мункәр және мәкруһ болған нәрселер. Бұларды айтып түсіндіру уәжіп. Егер біле тұра солай істеп жатса, оларды тыю – мұстахаб. Сол сияқты, мешітте бір азаншы ғана болып, ол таң намазының азанын уақытынан бұрын шақырған болса, оған таң намазының уақыты кіргеннен кейін азан шақыруға тыйым салынады. Өйткені ораза мен намаз уақытын араластырып жібереді. Егер барлығы азанның уақытынан бұрын шақырылғанын білсе немесе уақыты кіргеннен кейін азан шақыратын басқа азаншы болса, ештеңе етпейді44.

Мәкруһтардың тағы бірі – таң намазының уақыты кірген соң бір мешітте бірнеше азанның шақырылуы. Қазір мешітте ұйықтайтын адам жоқ, ал азанның дауысы өзгелерді оятатындай мешіттен тым алысқа ұзамайды. Сондықтан бұл азандар сахабалар мен алғашқы ізгілердің әдеттеріне қайшы.

Мешітте болатын қателіктердің келесі бірі – құтба оқушының жібегі көп қара киім киюі немесе қолымен алтын жалатылған қылыш ұстап тұруы. Бұл құтбашы – пасық адам. Сол себепті оны айыптап, қайтару уәжіп. Негізі, ештеңесі жоқ қара түсті киім кию мәкруһ емес, бірақ ұнамды іс те емес. Себебі Аллаға ең ұнайтын киім – ақ түсті киім. Қара киім киюді мәкруһ, бидғат деген кісілер мұндай жағдайдың Алла елшісінің (с.а.с.) заманында болмағанын меңзеген. Алайда ол жайында нақты тыйым болмағандықтан, оны мәкруһ немесе бидғат деу дұрыс болмайды. Сонымен қатар, кимесе жақсырақ болады.

Мешітте жасалатын қателіктердің тағы бірі – сөздеріне бидғат нәрселерді араластыратын қиссашылар. Егер қиссашы айтқан әңгімесінде өтірік айтса, ол – пасық. Оны бұдан тыйып, қайтару уәжіп. Сол сияқты, бидғатшы уағызшыларды да тыю уәжіп. Мұндай уағызшылардың уағызына тек оның қателіктеріне қарсы жауап беру мақсатында ғана қатысуға болады. Егер шамасы жетсе, барлық адамға, шамасы жетпесе, айналасындағы адамдарға оның қателіктерін айту керек. Ал оған шамасы жетпесе, оның уағызына қатыспаған абзал. Сондықтан Алла Тағала сүйікті Елшісіне (с.а.с.) «Аяттарымыз жайлы мазақ пен кекесінге толы алып-қашпа әңгіме айтып отырғандарды көрсең, олар басқа әңгімеге көшпейінше, олардан іргеңді аулақ сал»45, – деген.

Егер оның сөзі адамдарды жаман іс істеуге итермелейтін, Алланың кешірімі мен мейірімінен алыстататын, күнәлі әрекеттерге ынталандыратын болса, онда оның бұл әңгімесі – мункәр, қайтарылуы уәжіп. Себебі мұндай адамдардың бұзғыншылығы өте ауыр болады. Негізінде, ең дұрысы – адамдар қорқынышының үміттерінен басым болғаны. Себебі адамдар әрдайым Алладан қорқуға мұқтаж. Ең әділі – қорқыныш пен үмітті бірдей ұстау. Әзірет Омар (р.а.): «Қиямет күні «Бір кісіден басқа адамның барлығы жаһаннамға кіреді» деп дауыстаса, сол жалғыз адам өзім болуды үміт етер едім. Егер «Бір кісіден басқа адамның барлығы жаннатқа кіреді» деп дауыстаса, сол жалғыз адам мен болып қалам ба деп қорқар едім», – деген.

Егер уағызшы жас, әдемі киінген, шашын сәндеген, түрлі қимыл-әрекет жасайтын адам болса, мұндай уағызшының мәжілісіне әйелдердің қатысуы – мункәр. Бұл уағызшыны қайтару – уәжіп. Себебі оның бұзатыны түзететінінен көп болады. Уағызшының бұл халі оның іс-әрекетінен белгі беріп тұр. Негізінде, уағызшы кісі сыртқы көріністе салмақты, күмәнді нәрселерден сақтанатын тақуа, ізгі адам болуы керек. Әйтпесе, ол уағызшының адамдарды адастырудан басқа ешбір пайдасы болмайды.

Ер адамдар мен әйелдердің арасын бөліп, көлегейлеп тұратын перде болуы керек. Олардың бір-біріне қарауы күмән тудыратын себептерге жатады. Күнделікті өмірде бұған мысалдар өте көп. Әйелдердің мешітке келуінде фитнә қаупі болатын болса, оларды мешітке және зікір орындарына келуден тыю уәжіп. Айша анамыз (р.а.) әйелдерді мешітке барудан тыйған. Одан:

– Алла елшісі (с.а.с.) әйелдерді мешіттегі жамағат намазына келуден тыймаған еді. Сіз неге тыйып жатырсыз? – деп сұрайды. Сонда әзірет Айша (р.а.):

– Егер Алла елшісі (с.а.с.) әйелдердің өзінен кейін қандай халге ұшырайтынын білген болса, Ол да оларды мешітке барудан тыяр еді, – деп жауап берген.

Әйелдердің жабық киініп, мешіттің ішінен өтуінде тұрған пәлендей әбестік жоқ. Бұған тыйым салынбайды. Алайда мешітті жүретін жолға айналдырмауы керек. Уағызшылардың алдында Құранды барынша созып, Құранның мәнерін бұзатындай әуендетіп оқу өте ауыр мәкруһ – мункәр саналады. Алғашқы мұсылмандардың басым көпшілігі мұны айыптап, қарсы шыққан.

Мешітте жасалатын тағы бір қателік – жұма күні дәрі-дәрмек, тамақ және қолөнер сияқты нәрселерді қатар тұрып сату, саптардың арасында немесе есіктің алдында тіленшілікпен айналысу, жиналып өлең оқу. Осы сияқты әрекеттердің кейбірі өтірік, алдап-арбау болғаны себепті – харам. Кейбір ерлі-зайыптыларға арналған дәрілер мен соған ұқсас жалған дәрілерді сату, әртүрлі жылдам қимылдармен алдап-сулау және ақыл ойынын көрсету, балалар мен ауылдықтарға алдап өткізу үшін түрлі тұмар мен ойыншықтар сату сияқты істер мешіттің сыртында да, ішінде де – харам. Бұны тыю – уәжіп. Өтірік және алдау, айыбы мен кемшілігін жасыру арқылы жасалатын сауда да – харам.

Бұл істердің бір бөлігі мешіттің сыртында мүбаһ. Мысалы, тігіншілік, қажетті құрал-жабдықтар, кітап, азық-түлік сату сияқты. Бұлардың мешіттің ішінде харам болуы тек жанама себепке байланысты. Ол себеп – мешіттің ішін тарылту және намаз оқушылардың ойын бұзу. Бұл себептердің ешбірі болмаса, онда оларды мешітте сатуға болады, алайда ең абзалы – оны тәрк ету. Сатылым сирек әрі белгілі күндерде ғана болуы керек. Мешітті дүкенге айналдыру харам және оған қатаң тыйым салынады. Кейбір нәрселердің мүбаһ болуындағы шарт – аз болуы. Егер ол көп жасалса, кіші күнәға айналады. Кейбір күнәлар жиі жасалмаса, кіші, ал көп жасалса, үлкен күнә болады.

Сондықтан істің азына жол берген кезде көбейіп кетуінен қорықса, онда оған тыйым салу керек. Мешіттерде бұл тыйымды әкім немесе басшы тағайындаған мешіт істеріне жауапты қызметкерлер жасайды. Себебі бұл дәрежені анықтау ижтиһадқа байланысты. Негізінде, мүбаһ болған нәрсені «көбейіп кетеді» деп алаңдап тыйым салу – әркімнің қолынан келе бермейді.

Мешіттегі мәкруһтардың бірі – жындылардың, сәбилердің және мастардың мешітке кіруі. Ойнамайтын болса, баланың мешітке кіруінің әбестігі жоқ. Баланың мешітте ойнауы харам емес әрі олардың ойынына көз жұмып қарау да харам емес. Алайда мешітті ойын алаңына айналдырып, әрдайым оның ішіне кіріп ойнауды әдетке айналдырса, баланы тыю керек. Бұл азы халал, бірақ көбі харам болатын істерге жатады. Азының халал болатынының дәлелі Бұхари мен Мүслимде Алла елшісінен (с.а.с.) риуаят етілген мына хадис: «Алла елшісі (с.а.с.) айт күні мешітте Хабаштықтардың қалқан биін әзірет Айшаның (р.а.) тамашалауы үшін оны есіктің жоғары жағына көтеріп көрсетті және екеуі бірге тамашалады». Егер хабаштықтар мешітті ойын-сауық орнына айналдыратын болса, оған, шүбәсіз, тыйым салынар еді. Өте сирек болғаны үшін Алла елшісі (с.а.с.) де олардың биін тамашалады. Тіпті әзірет Айша (р.а.) анамыздың көңілін көтеру үшін оларға: «Әй, Африда ұлдары, қане, көрейін сендерді!» – деп әмір етті. Біз мұны «Сәма» тақырыбында айтқан болатынбыз.

Ал енді, жындыларға келетін болсақ, негізінде, олардың мешітке кіруінде тұрған ештеңе жоқ. Олардың мешітке кіруге тыйым салынуы мешітті ластайды, балағат, ұятсыз сөздер айтады немесе әурет жерлерін ашу сияқты жағымсыз әрекеттер жасайды деп қорыққаннан болған. Әйтпесе, әдепті, тыныш жындыларды мешіттен шығару уәжіп емес. Мас адамдар да жындылар сияқты. Құсады, қолы және тілімен өзгелерге зиян тигізіп, жаман әрекеттер жасайды деген қауіп болса және ішіп алған болса мешіттен шығарып жіберу уәжіп. Мас болмаса да, аузынан арақ иісі мүңкіп тұрған адамдар да мешіттен шығарылады. Қалайша бұлай болмасын, Алла елшісі (с.а.с.) тіпті пияз бен сарымсақ жеген адамдарды мешітке келуден тыйған. Біз бұл тыйымды мәкруһке жатқызсақ, ішімдіктің сасық иісінің олардан да ауыр екені белгілі болады.

Егер біреу «Ең дұрысы, мас адамды ұрып, сүйреп мешіттен шығарып жіберу ме?» десе, оған былай дейміз: «Жоқ. Ең дұрысы, оны мешітте отырғызып, оған дұға жасау, егер есін білетін, айтқан сөзді түсінетін жағдайда болса, ішімдікті тастауға шақыру керек. Оны ұру және зорлықпен ішуіне тыйым салу барлық адамның емес, басшы, үкім берушілердің құқы. Ол өзі мойындаған немесе екі куәгердің куәлігі болған кезде ғана жазаланады. Аузынан иістің шығуы мұндай жазаны қолдану үшін жеткіліксіз. Иә, ол егер қисалаңдап жүретін болса, мас екені өздігінен көрініп тұрғандықтан, бұл істен қайтару үшін мешіттің ішінде де, сыртында да ұру керек. Себебі жамандықтың белгісін көрсету де – жамандық. Күнәні тәрк ету уәжіп болғаны сияқты, күнәні де, оның белгісін де жасыру – уәжіп. Егер күнәні және оның белгісін жасырса, онда оны аңдып, іздестіруге рұқсат жоқ. Негізінде, аузынан ішімдік исінің шығуы оның ішімдікті ішкеніне нақты дәлел бола алмайды. Бұл иіс адамның денесіне басқа себептер арқылы да сіңіп қалған болуы мүмкін.

Базар-жаймаларда жасалатын мункәрлар (күнә, жамандықтар)

Базар-жаймаларда әдетке айналған мункәрлардың бірі – сауда-саттықта өтірік айту және тауардың кемшілігін жасыру. Мысалы, бір сатушы «Мына затты жүз тиынға алдым, оны жүз он тиынға сатамын десе және оның бұл сөзі шындыққа сай келмесе, ол адам өтірікші және пасық болады. Мұны білетін адам сатып алушыға оның шынайы бағасын айтуы керек. Егер сатушының көңілі үшін білетінін айтпаса, үндемегені үшін сатып алушы да күнә істеуші, яғни, сатушының күнәсіне ортақ болады. Сол сияқты, сатушының сатқан затының жасырған кемшілігін білсе, оны да сатып алушыға айтуы керек. Егер мұны айтпаса, дін бауырының босқа шығындалғанына, зиянға ұшырауына, біле тұра разы болған болады. Ал бұл – харам. Өлшеу мен таразыдан жеудің де үкімі осындай. Мұны көрген, білген адамның түзетуі немесе тиісті орынға мәлімдеуі уәжіп.

Базар-жаймада жасалатын мункәрлардың енді бірі – алынып, зат сатылғанда «мен алдым», «мен саттым» деген сөздерді айтпай, тек ақшаны беріп, затты алуды жеткілікті санау.

Алайда бұл ижтиһад мәселесі болғандықтан, мұның қажеттілігіне сенген мәзһабты ұстанушыларға ғана ескертіледі46. Адамдар арасында ұнамсыз алыс-берісті де түзету – уәжіп. Өсім және сауданы жарамсыз қылатын барлық алыс-берістерді түзету – парыз.

Базардағы мункәр істердің келесі бірі – музыкалық ішекті аспаптар сату және мереке күндері балаларға арнап жасалған жануарлардың бейнелері бар ойыншықтар сату. Бұларды сындыру, сатылуына тосқауыл болу – уәжіп. Алтын мен күмістен жасалған ыдыстарды, ер адамдар үшін жібектен тігілген киімдерді сатудан да тыю керек.

Бұлардың барлығы тыйым салынған мункәрға жатады. Сондай-ақ киілген киімді жуып тазалап, үтіктеп, жаңа киім деп сату да харам, бұған тыйым салу уәжіп. Киімнің жыртығын жасырып немесе сапалысын сапасызымен араластырып, ажырата алмайтындай етіп, алдап сату және жаман нәрсені жақсы нәрсенің орнына қойып өткізу, тағы сол сияқты санап тауысқысыз алдап сатулардан тыю – уәжіп.

Көшеде жасалатын мункәрлар

Көшеде істелінетін мункәр істердің кейбірі мыналар: үйлердің бағаналарын жолға қарай ұзарту, сәкі салу, жолдан өтушілерге кедергі болатындай етіп ағаш егу, жол жаққа қарай терезе шығару, жол бойына қоқыс тастау, жолды бөгеу, заттарын (отын, дәнді дақыл, азық-түлік) жол бойына жинап қою сияқты істер. Бұлардың барлығы жолды тарылтып, ары-бері өтушілерге қиындық тудыратын болса, мункәр саналады және олар тыйым салынған істер қатарында. Бұларды жасауға тыйым салу керек. Егер көше кең және қолайлы болып, жолдан өтушілерге зиян тигізбейтін болса, онда бұларға тыйым салынбайды.

Иә, үйінің ішіне кіргізіп, орналастырғанша белгілі бір уақыт аралығында заттарын жол бойына қоюына болады. Себебі бұған адамның бәрінде мұқтаждық бар. Бұған тыйым салуға болмайды. Жолдың шетіне жолдан өтушілерге зияны тиетін жануарларды байлау мен көліктерді қоюға да тыйым салынады. Бұл да уәжіп. Тек көлігінен түсіп, қайта мінетін істер болуы мүмкін, сол кезде ғана рұқсат етіледі. Бұл жалпының мұқтаждығы және жалпыға ортақ жағдай. Қажеттілік кезінде жолды уақытша толық иемденіп, пайдалануға болады. Көңілі соққан қажеттіліктерде бұлай қолдана алмайды.

Үстінде адамдардың киімдерін жыртатын жүгі бар жануарларды жолмен, көшемен жүргізу де – мункәр іс. Тек баратын басқа жол жоқ болса, сонда ғана оған рұқсат етіледі. Себебі қала халқының мұндай жағдайға мұқтаждығы бар. Сосын мұндай зиянды заттарды көшенің ортасында ұзақ уақыт ұстауға болмайды. Сол сияқты, жануарларға шамадан тыс жүк арту да мункәр. Бұған тыйым салу уәжіп. Көшенің арасына мал сойып, көшені қанымен ластайтын қасаптарға да тыйым салу керек. Оның ыңғайлы бір жерде мал соятын орны болуға тиіс. Себебі жол бойында мал бауыздап, сою ісінде жолды тарылту һәм жолды ластап, адамдардың мазасын алу белгілері қамтылған. Лас суларды жол үстіне ағызу да дәл солай тыйым салынған іс. Жаңбыр суын, балшықты, қарды жол бойында сол күйі қалдыру да мункәр. Бірақ бұған белгілі бір адам жауапты емес. Тек үйінің қарын жолдың бойына жиып қойған адам жауапты. Шатырдың суағар науасын жолға қаратып қою дұрыс емес. Басшылар бұл қателіктердің барлығын түзетуі керек. Ал жекелеген адамдардың міндеті тек уағыз-насихат айту.

Сондай-ақ қабаған иттерді жол жаққа қараған есіктің алдына байлау да мункәр іс. Бұған тыйым салу керек. Егер ит көшенің ортасында жатып алатын болса, иесіне ескерту жасау міндет. Негізі, адамның өзіне жолда ұйықтап, жолды тарылтуға тыйым салынатын болса, оның жанында жануарына жолды тарылтуына және ластауына бірінші кезекте тыйым салынады.

Моншадағы мункәрлар

Моншадағы мункәрлардың бірі – суреттің болуы. Моншаның есігінде немесе ішінде сурет бар болса, моншаға барушы адамның бұл суреттерді өшіріп, көзін жоюы керек. Егер суретті өшіре алмаса, онда моншаға баруына болмайды. Себебі жамандыққа куә болу да дұрыс емес. Суреттердің бетін өшіріп, бояу арқылы жоқ етілуі де жеткілікті. Жанды нәрселердің суретіне тыйым салынады. Бұдан тыс гүл, ағаш және табиғат көріністерінің оқасы жоқ. Оларды өшіру қажет емес.

Әурет жерін ашу және өзге біреудің әурет жеріне қарау да моншадағы мункәр істердің бірі. Моншаларда кесешілер (кірді уқалап езіп жуушылар) кіндіктен бастап, тізенің астына дейін қолдарын тигізбейді. Басқа жерлерді уқалауына болады. Өзгенің әурет жеріне қарау харам болғаны сияқты, жалаңаш күйде қол тигізу де харам. Уқалату үшін уқалаушының алдында етбетінен жату, жапқышы болса да, мәкруһ саналады. Егер құмарлығы ояну қаупі болмаса харам болмайды.

Моншадағылардың мункәр әрекеттерінің тағы бірі – лас қолдары мен ыдыстарын аз көлемдегі суға батыру, кір киім мен кір ыдысты суы аз хауызға салып жуу. Бұлардың барлығы Малики мәзһабынан өзге барлық мәзһабта нәжіс болып саналады. Сондықтан Малики мәзһабын ұстанатын адамға бұған тыйым салуға болмайды. Шафиғилер мен ханафилерге тыйым салуға болады. Егер Малики, Ханафи немесе Шафиғи мәзһабындағылар моншаға бірге түссе, онда Малики мәзһабындағы кісіні бұл істен жұмсақ, сыпайылықпен тыюға тырысу керек. Мысалы, «Біздің мәзһабымыз бойынша, қолымызды алдымен бөлек жуып алып, сосын хауызға батыруымыз керек. Ал сендерде олай жуу шарт емес. Сондықтан сен де біз сияқты жасасаң жақсы болар еді. Сонда су нәжіс болмайды» деп сыпайы ескертіледі. Өйткені бұл – ижтиһад. Сондықтан ешкімді мәжбүрлеп тыюға болмайды.

Моншадағы мункәрлердің тағы бірі – моншаға кіретін, шығатын жердің және су жолдарының лас болуы. Су көздерінің таза болуын қадағалап, түзету үшін монша иесін міндетті ету керек. Моншада сабын сияқты тайғанақ заттарды қалдырып кету де дұрыс емес. Себебі адам байқамай сабынды басып кетіп, тайып құлап, содан зардап шегуі мүмкін. Тіпті осындай тайғанақ затты адам байқамайтын жерге тастап кетіп, соны басудың салдарынан тайып құлап, жарақаттанған кісінің шығынын төлеу сол затты тастап кетуші мен монша иесінің мойнында болады. Анығында, ол кісі зат тасталған бірінші күні құлап, дене мүшесін зақымдап алған болса, шығынды тастап кеткен адам төлейді. Ал екінші күні болса, монша иесі төлейді. Себебі монша иесі оны бірінші күні көрмеуі мүмкін. Бірақ басқа күндері моншаны тазалау оның міндеті. Моншаға қатысты бұдан басқа да бірқатар мәкруһтер бар. Оларды «Тазалық» бөлімінде айтып өткен болатынбыз, сол тақырыпқа қара.

Ас беру мен қонақ күтудегі мункәрлар

Ер адамдардың жібек төсеніш төсенуі, алтын немесе күміс ыдыстарда немесе кейбір жерлері алтын жалатылған ыдыстарда ладан (хош иіс) түтету, иіс су үшін қолдану47 сияқты істер мункәрға жатады.

Мұндай мункәр істердің тағы бірі – қабырғаларға жануарлардың суреті бар перделер іліп, безендіру. Сосын тыйым салынған музыкалық аспаптар мен әнші күңдерді тыңдау да қонақ күтудегі мункәр істерге жатады.

Қонақ күтудегі мункәрлардың тағы бірі – фитнаға себеп болатын қауіп бар жағдайда әйелдердің биік жерге шығып, арасында жас жігіттер де бар шақырылған қонақтарды тамашалауы. Бұлардың барлығы айыпталған және харам нәрселер. Мұндай істерді тыю уәжіп болады. Түзетуге шамасы келмеген адамның күнәлі істерді көре тұра ол жерде отыруы дұрыс болмайды. Ол жерден шығып кетуі керек. Мункәрларды түзетуге шамасы келмейтін адамның оларды тамашалап отыруына рұқсат жоқ. Төсеніштердегі жанды нәрселердің суреті ештеңе етпейді. Сосын табақ-тостақтардағы суреттер де осы үкімде. Яғни, мункәрге жатпайды. Бірақ жануар бейнесіндегі ыдыстарға тыйым салынады. Кейбір иіс түтететін ыдыстардың бас жағы құс бейнесінде жасалады, бұл – харам. Оның құстың бейнесі бар жерін сындыру уәжіп. Күмістен жасалған кішкентай сүрме құтысына қатысты түрлі көзқарас бар. Ахмад ибн Ханбал осы үшін бірде қонақта отырған жерінен кетіп қалған.

Тамақ немесе тамақ жеу үшін отырған орын не бөлмеде төселген төсеніштердің харам болуы ең ауыр мункәр саналады. Егер ол жерде жалғыз адам ішімдік ішіп отырса да, ол жерде отыруға болмайды. Себебі ішімдік ішілетін отырысқа бару дұрыс емес. Пасық кісі күнә істеп жатқанда да онымен бірге отыруға рұқсат жоқ. Алайда күнә істеп болғаннан кейін пасық адамдардың жанында отыруға бола ма әлде болмай ма деген мәселеде түрлі көзқарас бар. Біз мұны «Алла үшін жақсы көру және ашулану» тақырыбында айтқан болатынбыз. Сол сияқты, үстіне жібек киім киген немесе алтын жүзік таққан кісі мәжіліске баратын болса, ол – пасық адам. Зәрулік болмайынша, оның жанында отыруға болмайды. Жібек киім балиғатқа толмаған баланың үстінде болатын болса, бұл таласты мәселе. Ең дұрысы, бұл киімнің балаға да харам болғаны. Егер бала оң-солын таныған болса, оны үстінен шешіп тастауы уәжіп болады. Себебі Алла елшісі (с.а.с.) «Алтын мен жібек үмбетімнің ерлеріне харам», – деген. Ол барлық ерлерді қамтиды.

Жас бала шариғат үкімдеріне жауапты (мукәлләф) болмағанымен, оған ішімдіктің тыйым салынуы, баланың оған әдеттеніп, балиғат жасына толғанда одан алыстауы қиынға соғатын болғандықтан тыйылғанындай, оған жібек киіммен сәнденуге де тыйым салынады. Өйткені баланың жібек киіммен сәнденуі оның жүрегіне күнәнің дәнін егеді. Одан нәпсі ағашы өсіп шығады. Сосын бұлай сәнденуге әдеттеніп, бұл ағашты жүрегінен жұлып алып тастау қиынға соғады. Егер бала әлі кішкентай, оң мен солын танымайтын жаста болса, онда жібек киімді харам деп шешкізу қайшылықты мәселе. Ең дұрысын Алла біледі. Жындылар оң-солын танымайтын жас баланың үкімінде болады.

Ал әйелдердің шектен шықпаған дәрежеде алтын мен жібек арқылы сәнденуіне болады. Сырға тағу үшін кішкентай қыздың құлағын тесуді дұрыс көрмеймін. Себебі бұл баланы қинап жарақаттау болады. Бұл нәрселерге тек зәру кезде ғана рұқсат беріледі. Әйтпесе, қасас ақысы (құн төлеу) жасалады. Зәру, яғни, жасалуы қажет болған нәрселер – қан алдыру, сүндеттеу сияқты істер. Сырға тағуда мұндай қажеттілік жоқ. Ол маңызды болмаумен қатар, құлақтың үстіне де тағуға болады.

Негізінде, алтын-күмісті мойынға алқа етіп, қолға білезік қылып тағу сәндік үшін жеткілікті. Яғни, осы қажеттілікті қамтамасыз етсе, жеткілікті. Қыз баланың құлағын тесу қанша кең тараған әдет болғанымен, харам. Бұған тыйым салу уәжіп. Құлақ тесу үшін біреуді жалдау дұрыс емес, берілген ақша – харам. Мұнан құтқаратын бір ғана нәрсе бар, ол – бұл мәселе жайында хадистің, риуаяттың болуы. Бірақ осы кезге дейін мұны қуаттайтын ешбір риуаят таба алмадық.

Қонақ күтудегі мункәр істердің келесі бірі – шақырылған қонақтардың арасында бидғаттарды халыққа үгіт-насихат жасап отыратын бидғатшының болуы. Оған қарсы шығып, айтқандарын жоққа шығаруға шамасы жететін адамның осы мақсатта ол жерге баруына болады. Егер қарсы шығуға шамасы жетпейтін болса, ол жерге баруы дұрыс болмайды. Ал бидғатшы адам өзінің бидғаттары жайлы халыққа айтпайтын болса, онда оны жақтырмағанын көрсетуі үшін онымен бір мәжілісте бірге отыруына болады. Құдды «Алла үшін жек көру» тақырыбында айтып өткеніміздей.

Егер ол жерде әртүрлі сирек кездесетін әңгімелер айтып, қызық оқиғалармен күлдіретін адам болса, ал ол өтірік және ұятсыз әңгімелермен күлдіретін болса, онда ол отырысқа барғаны дұрыс болмайды. Егер барған болса, оны тыйып, қайтаруы уәжіп. Ал енді ұятсыз сөздер қолданбай, өтірік араластырмай әзіл айтса, онда мұндай отырысқа қатысу мүбаһ. Сонымен қатар, мұндай отырыстарға әрдайым қатысу мұбаһ болмайды.

Әрбір сөзі өтірік екені белгілі, бірақ алдауды мақсат етпесе, онда ол мункәр іс қатарына жатпайды. Мысалы, «Сізді жүз рет іздедім», «Бұл сөзді сізге мың рет қайталадым» деген сияқты сөздер. Мұны айтқан адамның мұнымен жүз рет іздегенін немесе мың рет қайталап айтқанын айтқысы келмегені түсінікті. Мұндай сөздер адамның әділдік сипатына қайшы емес және бұл адамның куәлігі қайтарылмайды. Мүбаһ әзіл мен мүбаһ өтіріктің дәрежелері «Рубғи Муһликат» кітабының «Тілдің апаттары» тақырыбында баяндалатын болады.

Қонақ күтудегі мункәр істердің енді бірі – тамақ пен ғимаратқа қатысты ысырап. Негізінде, мал-мүлікте екі мункәр бар. Бірі – малды шығынға ұшырату, екіншісі – ысырап. Малды шығынға ұшырату дегеніміз – оны бос және пайдасыз зая кетіру. Мысалы, мақсатсыз киім өртеу, жырту, ғимаратты қирату, мал-дүниені теңізге тастау және дүниені ішімдікке, ішекті музыкалық аспаптарға және басқа да түрлі бұзақы әрекеттерге жұмсау. Себебі бұлар – шариғатта харам етілген пайдалар. Шариғатта харам етілгені үшін ол жоқ болып есептеледі.

Ысырап – кейде мал-дәулетті жаман жолға жұмсау, кейде мүбаһ болған істерге шектен тыс жұмсау деген мағынада айтылады. Бұл жердегі артық, шектен тыс жұмсау жағдайға қарай өзгереді. Мысалы, көп бала-шағасы бар адамның жүз динары ғана бар делік. Оның отбасының күнкөріс нәпақасы осы ақшаға байланысты. Оның бұл ақшаны той жасап, қонақ күтуге жұмсауы ысырап болады. Сондықтан оны бұдан қайтару уәжіп. Осыған байланысты Алла Тағала «Қолың тым тар да, тым ашық та болмасын (яғни, шектен шыққан сараң да, ысырапқор да болма). Әйтпесе, жүрген жеріңде жазғыруға толы сөз еститін, әрі қолыңдағы барыңнан айырылып, қасірет шегетін күйге түсесің»48, – деген.

Бұл аят Мәдинадағы бір кісі жайында түскен. Ол кісі барлық малын таратып, бала-шағасына ештеңе қалдырмайды. Бала-шағасы: «Біздің нәпақамызды бер», – деп сұрайды. Сонда ештеңе тауып бере алмайды. Сондай-ақ Алла Тағала: «Мал-дүниеңді орынсыз шашып-төгіп, ысырап қылма! Шүбәсіз, ысырапқорлар шайтандарға бауыр»49, – деген. Басқа бір аятта: «Олар (өздері немесе өзгелер үшін) мал-пұл сарп еткендерінде ысырап та, сараңдық та қылмайды. Осы екеуінің арасында (өздеріне лайықты) бір жолдың бар екенін біледі»50, – деген.

Әлгінде айтылған істердің бірімен жасалған ысырап айыпталады және қазының адамдарды одан тыюы уәжіп болады. Егер ол бала-шағасы жоқ, жалғыз өзі өмір сүретін адам болса, онда барлық малын игілік жолына жұмсай алады. Бірақ бала-шағасы бар адамның барлық малын инфақ етуі дұрыс емес. Сол сияқты, барлық мал-дүниесін үйінің қабырғаларын нақыштауға және сәндеуге жұмсауы да ысырап болады. Бай, дәулетті кісілер үшін бұл іс харам емес. Себебі сәндеп, безендіру жақсы іске жатады. Тіпті мешіттердің де есіктері мен төбесі безендіріліп, сәнделеді. Негізінде, бұлай сәндеудің сән болудан басқа пайдасы жоқ. Үйлер де мешіттер сияқты. Әдемі киім арқылы әдеміленіп, сәндену және тамақ арқылы ләззаттану да осы үкімде. Адам байлығының мөлшеріне қарай ысырап жасайды.

Мұндай мункәрлар өте көп. Бәрін санап тауысу мүмкін емес. Сұлтандардың сарайларын, сопылардың теккелерін, жиналыс және қазылық орындарды осыған ұқсатуға болады. Ешбір жер мәкруһ немесе харам мункәрдан ада емес. Барлық мункәрларды түсіндіру шариғи үкімдердің барлығын егжей-тегжейлі білуді талап етеді. Біз осы айтылғандармен ғана шектелеміз.

Жалпы мункәрлар

Біліп қой, бұл заманда қай жерде және қандай жағдайда болмасын, тіпті үйінде отырған болса да, әрбір кісі адамдарды жақсылыққа шақырып, оларды жетектеп, тура жолға салмағаны үшін жауапты. Өйткені қаланың өзінде адамдардың көбі намаздың шарттарына қатысты шариғи үкімдерді білмейді. Ендеше, ауылдағы адамдардың халі қандай болмақ? Ауылдықтардың бір бөлігі бәдәуи араб, күрд және бір бөлігі көшпелі түріктер және соларға ұқсас адамдар. Ауылдарда және қаланың әрбір ауданы мен мешітінде адамдарға діндерін үйрететін фаһиқтың, фиқыһ ғалымының болуы уәжіп. Өзінің парыз-айндарын орындап, кифая парызын орындауға дайындалған әрбір фақиһ ғалымның тұрған қаласының маңайындағы ауылдарға барып, сол жердегі халыққа уағыз-насихат айтып, тура жолға шақыруы – уәжіп. Өзімен бірге жейтін азық-түлігін апарып, олардың азық-түлігінен жемей, діни міндеттерді үйретуі тиіс. Себебі бәдәуи мен сол сияқтылардың басым көпшілігінің азық-түлігі ұрлық, тонау арқылы келген дүние. Егер іштеріндегі бір кісі осы міндетті атқарса, онда ол міндет басқалардың мойнынан түседі. Әйтпесе, барлығы бірдей жауапты болады. Ғалым үйретуге бармағаны үшін, ал білімсіз кісі үйренбегені үшін жауапты. Намаздың шарттарын білетін әрбір адам бұларды білмейтін басқа адамдарға үйретуге міндетті. Үйретпесе, білмеген адамның күнәсіне ортақ болады. Адам баласының шариғи үкімдердің білгірі болып тумайтынын жақсы білеміз. Оқып-үйрену арқылы жетіледі. Үйрету білім иелерінің міндеті болғаны сияқты, бір мәселені үйреніп, білген адам сол мәселенің ғалымы болғандықтан, оны өзгелерге үйретуге міндетті.

Өміріммен ант етейін, бұл істе фақиһтардың күнәсі ауыр. Себебі бұл мәселеде олардың мүмкіндігі көбірек әрі мамандық тұрғысынан олар осы істі орындауға лайықты кісілер. Егер диқан егістікпен айналыспаса, тіршілігі қиындап кетеді. Фақиһ ғалымдар да осы мамандықты таңдады. Мұны құрдымға кетірмеу үшін халықты түзетуге тырысуы керек. Фақиһтардың мамандығы – Алла елшісінен (с.а.с.) жеткен, үйренген нәрсені халыққа жеткізіп, үйрету. Ғалымдар – пайғамбарлардың мирасқорлары. Олардың мешітке бармай, үйінде отыруы дұрыс болмайды. Себебі олар «адамдар ғибадат-құлшылықтарын дұрыс орындап жүрген жоқ» деген ойда. Мұны біле тұра үйінде қалай тыныш отыра алады? Мұны білген кезде жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюы үшін үйден шығуы уәжіп болады.

Сол сияқты көшелерде әрдайым немесе белгілі бір уақытта бір мункәрдың болып жатқанын білетін және оны тыюға шамасы жететін адамның үйден шықпай отыру арқылы өзінен бұл жауапкершілікті алып тастауы дұрыс емес. Керісінше, үйден шығып, түзетуге әрекеттенуі керек. Егер жасалып жатқан күнәнің тек бір бөлігін ғана түзетуге шамасы жететін болса, онда түзете алмайтын бөлігін «куә болмай-ақ қояйын» деп, үйінен шықпай қоюы тіпті де дұрыс емес. Себебі үйінен шамасы жететін мункәрді түзету үшін шыққан болса, шамасы жетпейтін мункәрді көруінде тұрған ештеңе жоқ. Дұрыс мақсаты болмай, тек мункәрді көру үшін ғана баруына тыйым салынады.

Әрбір мұсылманға алдымен харамдарды тәрк етіп, парыздарды орындау арқылы өзінің нәпсісін түзетуі парыз болады. Содан кейін отбасы тұрады. Оларға да үйретіп, түзеткеннен кейін, кезекпен көршілерін, сосын ауылындағы халықты, содан кейін тұрып жатқан қаласының тұрғындарын, сосын қаласының маңайындағы адамдарды, одан кейін алыстағы, тіпті дүниенің арғы шетінде өмір сүретін адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып, үйретеді. Егер оларға жақын жердегі бір фиқыһ ғалымы бұл міндетті орындаса, онда басқа ғалымдардың мойнынан парыз түседі. Әйтпесе, жақын болсын, алыс болсын, барлығы жауапты болады. Жер бетінде діни парыздардың біреуін білмейтін білімсіз адам болған сайын ол жерге бара алатын адамдардан бұл жауапкершілік түспейді. Ғалымның басқа мәселелермен айналысып, білімге терең ден қойып, сирек кездесетін кейбір мәселелерге уақыт бөліп, уақыт жоғалтуы дұрыс емес. Бұл міндетті тек парыз-айн немесе бұдан да маңызды парыз-кифаямен айналысу ғана тоқтата алады.

Төртінші бөлім

Басшыларды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю

Біз жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың дәрежелерін айтып өткен болатынбыз. Олар: үйрету, уағыз-насихат жасау, айыптау, қатты сөздер айту, ұрып-соғу арқылы тура жолға түсіру болып төрт түрге бөлінеді. Осылардың ішінде сұлтандарға алғашқы екі дәреже рұқсат етіледі. Олар: түсіндіру және уағыз-насихат айту. Сұлтандарды зорлықпен тыюға жеке адамдардың құқы жоқ. Себебі мұндай әрекет бүлікке себеп болып, түбі жамандыққа әкеледі. Оның зияны пайдасынан әлдеқайда көп болады.

Сөгу, ауыр сөздер айтуға келетін болсақ, «Әй, залым», «Алладан қорықпайтын» деген сияқты аса ауыр сөздерді қолдану бүлікке себеп болып, зияны басқаларға да тиетін болса, оған рұқсат етілмейді. Егер айтқан адамға ғана қауіпті болса, онда айтуына рұқсат, тіпті мәндуб саналады. Алғашқы ізгі мұсылмандар қатерге бас тігіп, өз өмірлерін ойламай, душар болатын түрлі азаптарды елеместен, сұлтандардың қателіктерін ашық айтып, оларды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып отырған. Себебі олар бұл жолда өлудің дәрежесі шейіттік дәреже екенін білген. Алла елшісі (с.а.с.): «Шейіттердің мырзасы – Хамза ибн Абдулмутталиб. Одан кейінгілер – Алла разылығы үшін басшыны жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйып, сол үшін басшы тарапынан өлтірілген кісі»51, – деген. Сондай-ақ Алла елшісі (с.а.с.) былай деген: «Жиһадтың ең абзалы – залым басшыға ақиқатты, әділдікті айту».

Дінді берік ұстанғандар қай кезде де ең дұрыс сөздің залым сұлтанның алдында шындықты айтып, ақиқатты қорғау болатынын және бұл мәселеде хадистерге сүйеніп сол жолда өлгендердің шейіт болатынын біледі. Сондықтан олар осы жолда табанды болып, Алла разылығы үшін түрлі азап пен қиыншылықтарға ұшырап, төзе білген.

Басшыларды жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдың жолы ізгілерден жеткен үлгіде болуға тиіс. Бұлардың бір бөлігін «Халал мен харам» кітабының «Басшылардың алдына бару» бөлімінде айтқан болатынбыз. Ал бұл жерде сұлтандарға насихат жасаудың, оларды қайтару мен қарсы шығудың әдістерін көрсететін кейбір әңгімелермен шектелеміз.

Сол әңгімелердің бірі – Алла елшісін (с.а.с.) өлтірмек болған құрайыштарға әзірет Әбу Бәкірдің (р.а.) қарсы шығуы. Мұны риуаят еткен Уруә (р.а.) былай дейді: «Абдулла ибн Амрдан:

– Алла елшісіне (с.а.с.) дұшпан болған құрайыштарда мұндай мүмкіндік болды ма? – деп сұрадым. Абдулла:

– Бір күні құрайыштардың беделділері Қағбада Хижр деген жерде жиналып отырған кезде қастарына бардым. Олар Алла елшісі (с.а.с.) жайында сөйлеп: «Бұл не өзі? Біз осы адамға көрсеткен сабырды ешкімге көрсеткен жоқпыз. Ол бізді ақымақ санайды, ата-бабамызға тіл тигізді, дінімізді жамандады. Бізді бір-бірімізден ажыратып, бірлігімізді бұзды. Тәңірлерімізді балағаттады. Сонда да біз оған шыдап келеміз», – десті. Олар осылай сөйлесіп отырғанда Алла елшісі (с.а.с.) шыға келді.

Алла елшісі (с.а.с.) келіп, қара тасқа сәлем беріп, Қағбаны тауап ете бастады. Алла елшісі бірінші шаутты жасап, олардың жанынан өтіп бара жатқанда, құрайыштар оған ауыр сөздер айтты. Рауи айтады: «Ауыр сөздер айтылғаны Алла елшісінің (с.а.с.) жүзінен білініп тұрды. Алла елшісі (с.а.с.) олардың жанына тоқтамай өтіп кетті. Екінші рет өткенде, олар тағы да тіл тигізді. Үшінші рет жандарынан айналып өте бергенде, олар тағы тіл тигізе бастап еді, Алла елшісі (с.а.с.): «Уа, құрайыштықтар! Міне, келіп тұрмын, мені өлтіріңдер. Мені өлтіріңдер деп алдарыңа келіп тұрмын!» – деді. Мұны естігенде, барлығының мойнына ауыр жүк артылғандай бастарын төмен салбыратты, тіпті ең ауыр сөз айтып жүргендерінің өзі әдемі сөзге көшіп, Алла елшісінің (с.а.с.) ашуын басып, ол жерден кеткенін қалап: «Уа, Әбулқасым! Біз жынды емеспіз ғой, жолың болсын, жүре бер», – деді. Сосын Алла елшісі (с.а.с.) ол жерден кетіп қалды.

Ертеңіне араларында мен де бармын, құрайыштықтар тағы сол жерге жиналды. Олар «Кеше не болғанын көрдіңдер ме? Мұхаммедке сендердің не айтқандарың, оның сендерге не айтқаны естеріңде шығар» – деп әңгімелесіп отырғанда, тағы да Алла елшісі (с.а.с.) көрінді. Олар Оны көргенде бөтен адамды көргендей жетіп барып, айналасын қоршап алып:

– Біздің ата-бабамыз бен дініміз жайында бұлай деп айтып жүрген сенсің бе? Яғни, осы сөздерді сен айттың ба?! – десті. Алла елшісі (с.а.с.):

– Иә, ол сөзді мен айттым, – деді.

Сол кезде олардың біреуі Алла елшісінің (с.а.с.) жағасына жармасты. Сонда әзірет Әбу Бәкір (р.а.) араға түсіп, жылап тұрып:

– Бұларың не?! Сендер шынымен бір адамды «Менің құдайым – Алла» дегені үшін өлтірмексіңдер ме?! Оны қалайша өлтірмексіңдер?! – деп айғайлады. Құрайыштар осы сөзді естігеннен кейін Алла елшісін (с.а.с.) босатып, тарап кетті.

Басқа бір риуаятта Абдулла ибн Амр былай дейді: «Біз Алла елшісімен бірге Қағбаның алдында тұрған кезде Ұтба ибн Муайт Расулалланың (с.а.с.) басындағы сәлдесін шешіп алып, мойнынан қылқындыра бастады. Сол кезде Әбу Бәкір (р.а.) келіп, Ұтбаны итеріп жіберіп, Пайғамбарымызды (с.а.с.) босатты. Сосын: «Бір адамды «Құдайым – Алла» дегені үшін өлтірмексіңдер ме?! Ол сендерге Раббыларыңнан ашық мұғжиза мен дәлелдер әкелді ғой!» – деді52.

Сондай-ақ риуаят бойынша, Муғауия (р.а.) қазына малынан берілуі керек кейбір дүниелерді ғана халыққа беріп, қалғанын бергізбей қояды. Бір күні ол құтба оқып отырғанда Әбу Мүслим Хаулани53 орынан тұрып:

– Әй, Муғауия! Қазынадағы мал сенің әке-шешеңнен қалған дүние емес. Әрі сенің де өз еңбегіңмен тапқан байлығың емес. Оны иелеріне таратып беруің керек, – дейді. Бұл сөзден кейін Муғауия көпшілікке:

– Орындарыңнан кетіп қалмаңдар, – деп мінберден түсіп, кетіп қалады. Біраздан кейін мешітке қайта келеді. Мінберге шығып:

– Әбу Мүслим мені ашуландыратын сөздер айтты. Сол үшін ашуландым. Мен Алла елшісінің (с.а.с.) «Шайтан оттан жаратылған, ал от сумен ғана өшеді. Сендерден біреуің ашуланатын болса, дәрет алсын»54 дегенін естіген едім. Сол үшін барып дәрет алып келдім. Ақиқатында, Әбу Мүслим дұрыс айтады. Қазынадағы мал менің әкемнің де, шешемнің де дүниесі болмағаны сияқты, менің де еңбегім емес. Алла қаласа, ертең үлестеріңді алуға келіңдер, – дейді.

Даббә ибн Мухсан әл-Анзи айтады: «Әбу Мұса әл-Әшғари (р.а.) халифа Омар (р.а.) тарапынан Басраға, бізге әкім болып тағайындалды. Ол бізге құтба оқыған кезде Аллаға мадақ, Пайғамбарға салауат айтып, сосын әзірет Омарды (р.а.) мақтайтын. Бұған менің ашуым келді. Бір күні құтба айтып отырғанда:

– Сенің бұл ісің не? Сен неге Омарды Әбу Бәкірден артық көресің? Неге Әбу Бәкірді айтпай, бірден Омардан бастайсың, – дедім.

Сосын ол менің айтқандарымның бәрін жинап, менің үстімнен шағымданып халифа Омарға (р.а.) хат жазады. Шағымында құтба кезінде оған араласа беретінімді жазыпты. Халифа Омар (р.а.) мені шақыртты. Мен де оған барып, есігін қақтым. Халифа Омардың (р.а.) өзі шығып, кім екенімді сұрады. Өзімді таныстырып едім.

– Сенің амандығыңды сұрамаймын. Сенің бұл жерде отбасың жоқ, – деді.

Мен:

– Тыныштық, рақат, бақыт Алладан. Ал отбасыма келетін болсақ, менің мал-дүнием де, бала-шағам да жоқ, – дедім. Сосын сөзімді жалғап:

– Әй, Омар, сен менің ешқандай күнәм, қылмысым болмаса да сонау Басрадан осы жерге алдырттың? Менің тыныштығымды неге бұздың? – деп сұрадым. Ол:

– Сен мен тағайындаған әкімге не істедің? – деді.

Мен болған жайтты сол күйінде баяндап:

– Әбу Мұса іс-әрекетімен сені әзірет Әбу Бәкірден артық көрсетуге тырысады, – дедім. Мәселені түсіндіріп берген соң, әзірет Омар (р.а.) жылап, жерге отыра кетті. Сосын:

– Уаллаһи, сенікі дұрыс. Сен мені кешіресің бе? Алла да сені кешірсін, – деді.

– Алла сені де, бізді де кешірсін, уа, мүминдердің әміршісі, – дедім. Әзірет Омар (р.а.) жылаған күйі жерге жығылып:

– Уаллаһи, Әбу Бәкірдің бір түні мен бір күні Омардан және Омардың барлық отбасы мүшелерінен қайырлы. Саған Әбу Бәкірдің сол бір түні мен сол бір күні жайлы айтып бергенімді қалайсың ба? – деді.

– Уа, Омар, айт, – дедім.

– Алла елшісі (с.а.с.) әзірет Әбу Бәкірмен (р.а.) Мәдинаға қоныс аудармақшы болып, Меккеден түнде жолға шыққан кезде, Әбу Бәкір (р.а.) Алла елшісінің (с.а.с.) бірде алдында, бірде артында, бірде оңында, бірде солында жүріп отырады. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Уа, Әбу Бәкір, неге бұлай істеп жүрсің? – дейді. Әбу Бәкір (р.а.):

– Уа, Алланың елшісі! Жолда сізге тұзақ құра ма деп ойлап, алдыға өтем, қуғыншылардың барын ойлап арт жаққа, тағы осындай себеппен оңға бір, солға бір өтіп, сізді қорғау үшін осылай істеп жүрмін, – дейді.

Алла елшісі (с.а.с.) сол түні аяғының ұшымен жүргендіктен, табаны әбден ойылады. Ұзамай ол ауыра бастайды. Әбу Бәкір (р.а.) Алла елшісінің (с.а.с.) аяғының ойылғанын көргенде, Оны арқалап алып, үңгірдің аузына дейін алып келеді. Жерге түсірген соң: «Сені хақ пайғамбар етіп жіберген Аллаға ант етейін, үңгірге бірінші өзім кіріп, тексеріп шықпайынша сізді кіргізбеймін. Ішінде бір нәрсе болса, оның зияны маған тисін», – деп ішке кіріп кетеді. Тексеріп, ештеңе көрінбеген соң, Алла елшісін (с.а.с.) үңгірге кіргізеді. Үңгірде жылан, шаяндар кіріп-шыға алатын тесіктер бар екен. Әбу Бәкір оған аяғын қойып, бекітіп тастайды. Сосын шаяндар Әбу Бәкірдің (р.а.) аяғын шағады. Ол ауырып, қиналғанда Әбу Бәкірдің көз жасы Алла елшісінің (с.а.с.) маңдайын жуып кетеді. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Уайымдама, бұл жерде екеумізбен бірге Алла бар, – дейді. Алла Тағала елшісінің жүрегіне тыныштық, ал Әбу Бәкірге жайлылық нәсіп етеді. Менің айтқым келген Әбу Бәкірдің түні осы еді. Ал күніне келетін болсақ, Алла елшісі (с.а.с.) дүние салғаннан кейін бірқатар тайпалар Исламнан бас тартты. Кейбірі: «Намаз оқимыз, бірақ зекет бермейміз», – деді. Мен Әбу Бәкірге насихат айту мақсатында барып: «Бұлармен жұмсақ мәміле жасап басқар», – дедім. Ол: «Бұлар жаһилият дәуірінде батыр, ал Исламда қорқақ. Мұндай нәрсе болмайды. Мен оларға не үшін жұмсақтық танытамын? Алла елшісі (с.а.с.) көз жұмды. Уахи тоқтады. Оларды аздырған қандай себеп? Аллаға ант етейін, Пайғамбарға (с.а.с.) беріп жүрген түйенің шудасын маған бермейтін болса, олармен соғысамын», – деді. Расында да, солай болды. Соғыстық. Ол дұрыс шешім қабылдаған екен. Оның қайырлы күні, міне, осы, – деді55. Сосын әзірет Омар (р.а.) Әбу Мұсаға оған сөгіс беріп хат жазды».

Әсмаи56 айтады:

«Бірде Ата ибн Әбу Рабах57 Әмәуи халифаларының бірі Абдулмәлик ибн Мәруанның алдына кірді. Ол тағында паңданып, мәз-мейрам болып отыр еді. Айналасына әр рудың беделділері жиналған. Абдулмәлик бұл кезде Меккеде қажылық жасап жүрген. Ата ибн Рабахты көрген кезде орнынан тұрып, жанына отырғызып, одан не қалайтынын сұрады. Ата ибн Рабах:

– Уа, мүминдердің әміршісі! Алланың және елшісінің қасиетті үйінде Алладан қорық және Харам шәрифті көріктендір! Мұһажир және ансарлардың балаларының ақысынан Алладан қорық! Себебі сен бұл мәжіліске солардың арқасында отырдың. Сонымен қатар, шекарада жүрген әскерлердің де ақысын өте! Себебі олар – мұсылмандардың қорғаны. Мұсылмандардың жағдайын қадағалап, қамқорлық жасап жүр. Оларға сен ғана жауаптысың. Есігіңе келгендердің ақысын өте! Сені іздеп алдыңа келушілерге есігіңді жауып тастама! – деді. Абдулмәлик:

– Әміріңе құлдық! Сен айтқандай істеймін, – деді. Сосын Ата орнынан тұрып кетуге ыңғайланды. Сол кезде Абдулмәлик оның қолынан ұстап тоқтатып:

– Уа, Әбу Мұхаммад! Сен бізден өзгелердің мұқтаждығын сұрадың. Біз оларды орындауға сөз бердік. Бірақ өзің үшін ештеңе сұрамадың ғой. Енді өз қалауыңды айт, – деді. Ол:

– Жоқ, мен жаратылған адамнан ештеңе сұрамаймын, – деп, тұрып, кетіп қалды. Бұдан кейін Абдулмәлик оның артынан қарап тұрып:

– Сені абыройлы әрі ұлық еткен дәл осы қасиетің ғой, – деді».

Риуаят бойынша, Уәлид ибн Абдулмәлик қарауылына:

– Есіктің алдында тұр. Егер ол жерден біреу өтіп бара жатса, менің алдыма алып кел. Онымен әңгімелесейін, – дейді. Күзетші біраз уақыт тұрғаннан кейін ол жерден Ата ибн Рабах өтіп бара жатады. Бірақ күзетші оны танымайтын еді. Оған:

– Әй, қария, мүминдердің әміршісі сені шақырып жатыр. Ішке кір, – дейді. Ата ішке кіріп:

– Уа, Уәлид, ассаламу аләйкум, – дейді.

Уәлид күзетшісіне ашуланып:

– Мен саған менімен әңгімелесетін адам алып кел дедім. Ал сен алдыма Алла Тағаланың маған лайық көрген атымен атауға да разы емес адамды әкеліп тұрсың, – дейді. Күзетші:

– Осы кісіден басқа ешкім өтпеді, не істейін, – дейді. Іле Ата әңгімесін бастайды.

Әңгіме арасында Уәлидке:

– Жаһаннамда «һәбһәб» деген бір шұңқыр бар. Залым басшылар сол жерде жанатын болады, – дейді. Бұл сөздерді естігенде Уәлид есіктің алдында отырады. Естіген бойда шалқасынан құлап, есінен танып қалады. Омар ибн Абдулазиз Атаға:

– Халифаны өлтірдің ғой, – дейді. Бұл сөзден кейін Ата Омардың білегінен ұстап, қатты қысып:

– Әй, Омар! Іс қатерлі, әзілдесуге шама жоқ, – дейді де тұрып кетіп қалады.

Омар ибн Абдулазиз айтады: «Қолымды қатты қысқаны сонша – бір жылға дейін ауырып жүрді».

Сол дәуірдегі әдебиетші, ақылды және көркем мінезділігімен танымал болған Ибн Әбу Шумәйла бірде Абдулмәлик ибн Мәруанның алдына барады. Абдулмәлик оған:

– Әңгіме айт, тыңдайын, – дейді. Ибн Әбу:

– Не айтайын? Алла разылығы үшін айтылмаған әрбір сөз күнә болып жазылады, – дейді. Бұл сөзді естіген Абдулмәлик жылап:

– Мейлі, адамдар әрдайым бір-біріне уағыз-насихат айтады ғой. Сен де бізге насихат айт, – дейді. Ибн Әбу:

– Уа, мүминдердің әміршісі! Қияметтің азабын көруден және оның кесапаттарынан тек нәпсілік құмарлығына қарсы шығып, Алланың разылығына қол жеткізгендер ғана құтылады. Басқа ешкім құтыла алмайды, – дейді. Сонда Абдулмәлик жылап тұрып:

– Бұл сөздерді жаздырып алып, өмірімнің соңына дейін есімнен шығармаймын, – дейді.

Ибн Айша риуаят етеді: «Бір күні Хажжаж Басра мен Куфаның фақиһ ғалымдарын шақыртты. Бәріміз оның алдына бардық. Хасан Басри ең соңғы болып келді. Хажжаж:

– Уа, Әбу Сағид, қош келдің! Маған жақын отыр, – деп құрметтеп жанына отырғызды.

Сосын Хажжажбен әңгіме басталды. Ол әзірет Али (р.а.) жайлы әңгіме қозғап, оған қарсы сөздер айтты. Біз де оған жақсы көріну үшін әзірет Алиге (р.а.) қарсы сөз айттық. Себебі халифаның залымдығынан қорықтық. Ал Хасан Басри үнсіз бас бармағын тістеп отырды. Хажжаж оған:

– Уа, Әбу Сағид, сен неге үнсіз отырсың? Сөйлесеңші, – деді. Хасан:

– Не айтайын? – деді

– Әлгі Әбу Тураб, яғни Али (р.а.) жайында пікіріңді айт, – деді Хажжаж. Сонда Хасан:

– Мен Алла тағаланың «(Уа, Мұхаммедтің үмбеті!) Міне, осылайша сендерді адамдарға ақиқатты көрсетсін һәм олардың істеріне куә болсын, сондай-ақ Алла елшісі де сендерге дәл солай куә болсын деп, (төрт аяғын тең басқан үлгілі де қайырлы, сенімі мен әр ісінде әсіре сілтеушілік пен селқостықтан ада) ортан үмбет қылдық. Бұған дейін саған (Ақсаны) құбыла етіп, кейін оны (Қағбаға) ауыстырғанымыздың себебі, пайғамбардың соңынан шынымен еретіндер мен (қолайына жақпаса) сырт айналып, келген ізімен кері кететіндерді анықтау (һәм сол арқылы шынайы мүміндер мен қара басының қамын күйттеп, қу нәпсіге құл болып жүргендердің ара жігін ажырату) еді. Расында, бұл сынақ өте ауыр. Алайда (ниеті түзу болып) Алла тура жолға салғандар үшін түк те ауыр емес. Алла имандарыңды (яғни имандағы табандылықтарыңды һәм сол иманның бірден-бір дәлелі болған бұрынғы құбылаға қарап оқыған намаздарыңның ешбірін) зая етпейді. Шүбәсіз, Алла Раууф (құлдарына өте жанашыр һәм мейірбан), Рахим (әсіресе мүмін құлдарына ерекше мейірімді)»58 дегенін білемін. Ал Али (р.а.) – Алла иманмен тура жолға салған адамдардың бірі. Ол жайында былай дер дедім: Ол – Алла елшісінің (с.а.с.) немере інісі, күйеу баласы, ең жақсы көретін адамы және көптеген игі істерді жасаған жан. Не сен, не басқа біреу одан бұл сипаттарды алып тастай алмайды және жоққа шығара алмайды. Сосын Алидің (р.а.) бір қателігі болса, Алла оған жеткілікті, яғни, жазасын өзі береді деймін. Уаллаһи, Али жайлы бұдан басқа сөз тауып айта алмаймын, – деді.

Хажжаждың түрі бұзылып, қабағы түйіліп, ашуланған күйі тағынан тұрып, арт жақтағы үйіне кетті. Біз де ол жерден кетіп қалдық».

Амир Шағби айтады: «Хасан Басридің қолынан ұстап:

– Әміршіні ашуландырдың ғой – дедім. Ол:

– Әй, Амир, менен аулақ жүр! Адамдар сені Куфа халқының мықты ғалымы деп біледі. Ал сен адам шайтандардың бірінің алдына келіп, соның көңіліне жағатын сөздер айттың. Алла жазаңды берсін, Алладан қорықпадың ба? Айтқан сөзінің бәріне «Иә» деп мақұлдап, бас изеп отырдың? Мұның не? – деді.

– Уа, Әбу Сағид! Мен біле тұра солай деуге мәжбүр болдым, – дедім. Хасан Басри:

– Біле тұра, олай сөйлеуің саған қияметте жақсы болмайды, – деді».

Басқа бір риуаятта осы оқиғадан кейін Хажжаж Хасан Басриді шақырып:

– «Алла олардың жазасын берсін! Олар ақша үшін мұсылмандарды өлтірді» деген сөзді айтып жүрген сенбісің? – деп сұрайды. Хасан:

– Иә, мен айттым, – дейді.

– Неге олай айттың?

– Өйткені Алла Тағала ғалымдардан «ақиқатты ел-жұртқа ашық айтып, жеткізетін боласыңдар һәм ондағы ақиқаттарды жасырмайсыңдар» деп уәде алған еді, – деді. Бұл сөзден кейін Хажжаж:

– Әй, Хасан! Үніңді өшір, тіліңе ие бол! Бұдан кейін сенен мұндай сөз естімейтін болайын. Әйтпесе, басыңды шабамын, – дейді.

Тағы бір риуаят бойынша, Халид әз-Зиядты59 Хажжаждың алдына алып келеді. Хажжаж оған:

– Сен Халидсың ба? – дейді.

– Иә, мен Халидпін. Не сұрағың келсе, сұра. Өйткені мен Аллаға үш нәрсеге уәде бергенмін: бірінші, сұралған нәрсеге міндетті түрде дұрыс жауап беремін, екінші, бәлекетке душар болсам, сабыр етемін, үшінші, амандығыма шүкір етемін деп, – дейді Халид.

– Мен туралы ойың қандай?

– Ақиқатында, сен Алланың жер бетіндегі бір дұшпанысың. Сен Алланың бекіткен шегін аяққа таптаған, жалған жалалармен адамдардың қанын судай ағызған залымсың.

– Ал, мүминдердің әміршісі – Абдулмәлик ибн Мәруан жайлы көзқарасың қандай?

– Ол сенен де үлкен күнәһар. Сен оның көп күнәларының бірісің.

Бұл сөзден кейін Хажжаж:

– Мынаны қатты азаптаңдар, – деп әмір береді.

Оны қатты азаптаған соң қамысты ортасынан жарып, денесін арасына салып, жіппен тартып байлап тастайды. Содан кейін қамыс таспаларын біртіндеп суырып алғанда денесіндегі ет тілім-тілім болып суырылады. Соңында Хажжажға Халидтің ақтық демі үзілгелі жатқанын хабарлағанда, ол:

– Оны көшеге лақтырып тастаңдар, – деп бұйырады. Халид бұл азаптауларға қыңқ деп дыбыс шығармайды. Бұл көріністі жеткізген Жағфар (р.а.) айтады: «Халидтың жанына бардым. Ол менен бір жұтым су сұрады. Әкелген суды ішкен соң жан тапсырды. Ол кезде бар-жоғы он сегіз жаста еді. Алла оған рақым етсін!»

Риуаят бойынша, бірде Умәялардың Ирактағы әкімі Омар ибн Хабира Басраның, Куфаның, Мәдинаның, Шамның фақиһтары мен қурраларын (Құранды жатқа білетіндер) шақырып, сұрақ қояды. Амир Шағби барлық сұраққа жауап береді. Әрі оған қандай сұрақ қойса, сол саланы жетік білетін, білімді екенін көрсетеді. Содан кейін Хасан Басриға қарап сұрақтарын қояды. Сосын:

– Бұл жерде Куфалық ғалым Шағби мен Басралық ғалым Хасан Басри бар. Осы екеуі қалсын. Басқалар шығып кетсін, – деп бұйрық береді.

Шағби мен Хасан Басри ғана іште қалып, өзгелері шығып кетеді. Үшеуі оңаша қалған кезде әкім Шағбиге қарап:

– Мен мүминдердің әміршісінің Ирак жеріндегі сенімді өкілі болып, тағайындалған әкіммін. Оған бағынуға міндеттімін. Қол астымда қаншама қызметкерім бар. Олардың құқығына мен жауаптымын. Мен оларды қорғағым келеді және насихат арқылы түзеткім келеді. Кейде маған айналадағы адамдардан қызметкерлерім жайында шағым түсіп жатады. Сосын мен олардың айлығының бір бөлігін ұстап қалып, қазына малына өткіземін. Мақсатым – олардың халін түзету және кейіннен өздеріне қайтарып беру. Мүминдердің әміршісі мұны естіп, маған олардың айлығын қайтармауымды бұйырып хат жазыпты. Мен халифаға бағынуға міндеттімін. Оның әміріне қарсы шыға алмайтыным сияқты, бұл үкімді орындау да маған қиын болып тұр. Бұған не дейсіздер? Бұл мәселеде не істеуім керек? Ниетімді жаңа айттым, – дейді.

Шағби айтады: «Мен әкімге:

– Алла әкімнің халін түзетсін! Сұлтан – әке, сен оның ұлы сияқтысың. Әке баласы жайында кейде қателеседі, кейде дұрыс істейді. Яғни, сен оның әміріне бағынуың керек, – дедім. Әкім менің сөзіме риза болып, қуанды. Қуанғаны жүзінен байқалып тұрды. Сосын ол:

– Аллаға мадақ! – деді де, Хасан Басриға бұрылып:

– Уа, Әбу Сағид, сіз не айтасыз? – деді. Хасан Басри:

– Мен әкімнің «Мен мүминдердің әміршісінің сенімді өкілі және Иракқа тағайындаған әкімімін, оған бағынуға міндеттімін. Қол астымда қаншама қызметкерім бар. Олардың құқығына мен жауаптымын. Мен оларды қорғағым келеді және насихат арқылы түзеткім келеді» деген сөздерін естідім. Иә, дұрыс. Қол астыңдағы қызметкерлердің жауапкершілігі сенің мойныңда және оларды насихат айтып, түзетуге міндеттісің. Себебі мен Алла елшісінің (с.а.с.) Фатх күні мұсылман болған жолдасы және әзірет Османның (р.а.) билігі кезінде Хорасанға жорыққа кетіп, Сижистан мен Кабулды алған, сосын һижри 50 жылы Басрада өмірден озған сахаба Абдуррахман ибн Самура әл-Қурашиден Алла елшісінің (с.а.с.) «Кімде-кім басшылыққа сайланып, қол астындағыларға насихат жасамаса, Алла оған жаннатты харам қылады»60 – деп айтқанын естіп едім. Сондай-ақ әкімнің «Оларды түзету үшін кейде айлығынан бір бөлігін ұстап қалам. Кейін оларға қайтарып беретін боламын. Бірақ мұны естіген халифа маған олардың айлығын қайтармауымды бұйырып хат жазды. Мен халифаға бағынуға міндеттімін. Оның әміріне қарсы шыға алмайтыным сияқты, бұл үкімді де орындай алмайтын сияқтымын» дегенін естідім. Білетініміз, Алланың құқы халифаның құқынан маңызды. Халифаға қарағанда бағынуға Алла Тағала лайықты. Жаратушыға қарсы келетін жерде жаралушыға бағынуға болмайды. Мүминдердің әміршісінің хатын Алланың кітабымен салыстырып көр. Егер Алланың кітабына сай келсе, онда қабылдап, орында. Ал Алланың кітабына сай келмесе, онда оған мән берме. Әй, Хабираның ұлы, Алладан қорық! Себебі бір күні өлім періштесі Әзірейіл ұстап алады. Ол сені биліктен тайдырып, осы кең сарайдан шығарып, бір қабірге салады. Сонда сенің әкімдігің мен дүниең артыңда қалады. Раббыңа істеген істеріңмен барып, амалдарыңмен жеке қалатын боласың.

Әй, Хабираның ұлы, Алладан қорық! Күмәнсіз, Алла сені халифа Язидтен қорғайтын болады. Ал Язид сені Алладан қорғай алмайды. Алла Тағаланың бұйрығы барлық бұйрықтардан жоғары. Аллаға қарсы келетін жерде құлға бағынуға болмайды. Мен сені күнәһарларды жаппай қамтитын Алланың азабымен қорқытып жатырмын, – деді.

Мұны естіген әкім:

– Әй, қария, есіңді жи! Мүминдердің әміршісіне тіл тигізуші болма! Себебі ол – білімді, дана, парасатты кісі. Алла Тағала оны және оның ниетін білгендіктен осы басшылық дәрежеге көтерді, – деді. Хасан Басри:

– Уа, Хабираның ұлы! Әр қамшыға қамшы, әр ашуға ашу қайтаратын алдымызда есеп күні күтіп тұр. Алла Тағала сенің барлық ісіңді біледі.

Уа, Хабираның ұлы, сенің саған дінің жайында насихат айтып, ақиретің жайлы ескерту жасаған адамды тыңдауың, сені алдап, дүниеге берілуге итермелейтін адамды тыңдағаннан жақсырақ, – деді.

Әкім түрі бұзылып, қабағы түйілген күйі орнынан тұрып кетті. Шағби Хасан Басриге:

– Сен әкімді ашуландырдың, ренжіттің. Бізді оның сый-сияпатынан құр қалдырдың. Неге бұлай жасадың? – деді. Хасан Басри:

– Әй, Амир, менен аулақ кет, – дейді.

Шағби айтады: «Сосын мен Хасан Басриге біраз бағалы сыйлықтар беріп, оның көңілін аулауға тырыстым. Біз оны құрметтеуге міндеттіміз. Ол бізді айыптап, сөкті. Себебі біз соған лайықты едік. Ғалымдардың арасында Хасан Басри сияқты мәрт адамды көрмедім. Ол не айтса да, Алла разылығы үшін ешкімнен тайсалмай сөйлейтін. Ал біз әкімдерге жағыну үшін сөйлейтінбіз, – дейді, сосын сөзін жалғап: «Мен бұдан кейін ешбір сұлтанның мәжілісіне бармауға шешім қабылдадым», – дейді.

Мұхаммед ибн Уаси бірде Басра қазысы және әкімі болған Біләл ибн Әбу Бурдәнің алдына кіреді. Біләл одан:

– Тағдыр жайында көзқарасың қандай? – деп сұрайды. Мұхаммед:

– Айналаңдағы қабірлерге қара. Олар тағдыр мәселесімен айналысып жүрген жоқ, – деген екен.

Имам әл-Әузағи Абдуррахман ибн Амр61 айтады: «Мен Бейруттағы теңіз жағалауында тұрып жатқан едім. Халифа Әбу Жағфар әл-Мансұр шақыртты. Мен оның алдына барып, сәлем бердім. Ол сәлеміме жауап беріп, маған отыруды бұйырды. Сосын маған:

– Уа, Әузағи, сені неге бізден алыстап кеттің? Неге бізге келмейсің? – деді.

Мен:

– Уа, мүминдердің әміршісі, менен не қалайсыз? – дедім. Ол:

– Сен сияқты адамдардан білім үйреніп, үлгі алғым келеді, – деді.

Мен оған:

– Уа, мүминдердің әміршісі! Ендеше, менің айтқан сөздеріме мән бер және оларды ұмытпа! – дедім. Ол:

– Қалайша ұмытайын? Мен оны өзім қалап, сұрап отырған жоқпын ба? Сол үшін сені осында алдырдым ғой, – деді. Мен:

– Менің сөздерімді тыңдап, естігеннен кейін оны істемей қоясың ғой, – деп едім, күзетшісі маған қатты айқайлап, қылышына қол апарды. Халифа оған ренжіп:

– Бұл жер жазалау мәжілісі емес, құрмет көрсететін жер, – деді. Менің жүрегім тынышталып, еркін көсіліп сөз бастадым.

– Уа, мүминдердің әміршісі, Мәкхул62 Атия ибн Бишрдан63 жеткізген хадисте Алла елшісі (с.а.с.) былай деген: «Қандай да бір құлға Алла тарапынан бір насихат, уағыз жететін болса, ол – Алланың оған жіберген нығметы және сыйы. Оны қабылдап, орындаса, өте жақсы. Егер қабылдамаса, күнәсі көбейіп, Алла ашуының арта түсуіне себеп болады»64.

Уа, мүминдердің әміршісі, тағы да Мәкхул Атия ибн Яшардан жеткізген хадисте Алла елшісі (с.а.с.): «Қандай да бір әкім қол астындағы халыққа қиянат жасаған күйде өлетін болса, Алла Тағала оған жаннатты харам етеді»65, – деген.

Уа, мүминдердің әміршісі, ақиқатты жақсы көрмеген адам Алланы жек көрген болады. Себебі Алла Тағала – нағыз ақиқат. Пайғамбарға (с.а.с.) жақын болғаның үшін сені халифалыққа тағайындау үшін мұсылмандардың жүрегін саған жібітіп, саған бет бұрғызған – Алла Тағала. Алла елшісі (с.а.с.) сол мұсылмандарға мейірім және қамқорлық көрсетіп, оларға кеңшілік етті. Өзі оларға жәрдем берді. Пайғамбарлар Алланың жанында да, адамдардың арасында да мақтаулы адамдар. Сондықтан сенің де солар сияқты әрекет етуің – ең бірінші міндетің. Халыққа туралықпен билік жүргізіп, оларды әділдікпен басқару, кемшіліктерін жасырып, түзету сенің міндетің. Оларға есігіңді жаппа, олармен араңа перде тартпа, олардағы бар қуанышқа қуанып, бастарына келген қиындыққа қайғыруың керек.

Уа, мүминдердің әміршісі, қызыл немесе ақ тәнді, мұсылманы және кәпірі бар, өзің басқарып отырған халықты тастап, өзіңнің жеке істеріңмен айналысып кеттің. Негізінде, олардың барлығының сенде ақысы бар. Олардың бәріне әділетті болуға міндеттісің. Олар топ-топ болып (қияметте) тіріліп, әрбірі сенен келген қиыншылыққа немесе сен жасаған зұлымдыққа шағымданып, қарсы алдыңнан шыққан кезде, халің қалай болмақ? Осыны ойла!

Уа, мүминдердің әміршісі! Саған берілген нәрсеге разы бол және нәпсің үшін Раббыңнан амандық тіле. Алла елшісі (с.а.с.): «Сендердің жаннаттағы садақтарыңның бір жібі мына дүниеден және ондағы барлық нәрседен қайырлы»66, – деген. Кеңдігі жер мен көктей болған жаннатқа ұмтыл.

Уа, мүминдердің әміршісі, бұл билік сенен бұрынғыларға мәңгілік қалғанда, сенің қолыңа өтпеген болар еді. Сол сияқты, сенің қолыңда да мәңгілікке қалмайды.

Уа, мүминдердің әміршісі: «Мынау өзі қандай дәптер?! Үлкенді-кішілі бірде-бір сөзді де, істі де қалдырмай (не істесек те, не айтсақ та бәрін жіпке тізгендей етіп) жазып алыпты ғой!» («Кәһф», 18/49) деген аятты атаң Абдулла ибн Аббастың қалай тәпсірлегенін білесің бе? Ол: «Кіші» – күлімсіреу, «үлкен» – күлу» деп тәпсірлеген. Яғни, қолдарымыз істеген, тілдеріміз ораған күнәлардың жазасы жаман болмақ.

Уа, мүминдердің әміршісі, естуімше, әзірет Омар (р.а.): «Eгер Евфрат бойында бір түйе жоғалып мерт болса, (немесе «бір қой суға кетіп өлсе), Aлла Тағалам оны менен сұрай ма деп қорқамын», – деген.

Ал сенің төсенішіңде отырып, әділеттен жұрдай болған кісінің халі қандай болмақ?

Уа, мүминдердің әміршісі, «Уа, Дәуіт! Біз сені жер бетінде (Біздің үкімдерімізді басшылыққа ала отырып билік жүргізетін) халифа қылдық. Ендеше, адамдар арасында әділ билік айт. Нәпсіңнің қалауларына ерме, әйтпесе, ол сені Алланың ақ жолынан тайдырып жібереді...» («Сад», 38/26) деген аятты атаңның қалай тәпсірлегенін білесің бе? Алла Тағала Зәбурда Дәуіт пайғамбарға былай деген: «Әй, Дәуіт, егер алдыңа екі дауласушы келіп отырса және сен біреуін жақсы көрсең, онда оның дұрыс болып, қарсылас адамды жеңіп шығуын іштей болса да қалама! Егер осылай істесең, сенен пайғамбарлықты алып қоямын. Сосын сен халифам да, керемет иесі құлым да бола алмайсың.

Уа, Дәуіт, мен пайғамбарларымды түйенің бақташысы сияқты құлдарыма бақташы етіп жібердім. Себебі олар адамдардың құқына сай әрекет етуді, бағыттап, басқаруды біледі. Олардың міндеті – ренжіп, қайғырғанды жұбатып, аш-жалаңашқа ас-су беру», – деген.

Уа, мүминдердің әміршісі, сен сондай бір бәлені басыңа тілеп алдың. Егер ол аспан, жер және тауларға ұсынса, олар бұл жүктің жауапкершілігінен қорқып, бас тартар еді.

Уа, мүминдердің әміршісі, Язид ибн Жәбир67 маған Абдуррахман ибн Умра әл-Ансаридың68 былай дегенін жеткізді: «Бірде әзірет Омар (р.а.) ансарлық бір кісіні зекет жинау қызметіне тағайындайды. Бірнеше күн өткеннен кейін әлгі кісінің әлі Мәдинада жүргенін көріп:

– Неге қызметіңе бармадың? Сен зекет жинау арқылы Алла жолында күрескен мужәһидтің сауабындай сауап алуға болатынын білмеуші ме едің? – деп сұрайды. Әлгі кісі:

– Жоқ. Білмеймін. Әрі ол қалай болады? Алла елшісі (с.а.с.): «Халықты басқарған кезде бір нәрсе алған адам қияметте қолдары мойнына кісенделген күйі жауап беруге келеді. Қолын мойнынан тек қана әділет шеше алады. Сосын ол оттан болған көпірдің үстіне тұрғызылады. Көпір сондай бір сілкінеді, сол кезде адамның барлық ағзасы орнында ойнайды. Сосын есепке тартылады. Егер игі адам болса, игі және сауапы істері арқылы құтылады. Ал жаман адам болса, әлгі көпір құлап, көпірмен бірге тозаққа түсіп, сонда жетпіс жыл жанады»69 – деген, – дейді. Әзірет Омар (р.а.) оған:

– Бұл хадисті кімнен естідің? – деп сұрайды. Әлгі кісі:

– Әбу Зәрр мен Салман Фарсиден естідім, – дейді. Сосын әзірет Омар (р.а.) ол екеуін шақыртып, олардан осы хадис жайында сұрайды. Олар:

– Иә, біз мұны Алла елшісінен естідік, – деген кезде, әзірет Омар (р.а.):

– Аһ, Омар, қандай өкінішті! Халің қандай қиын! Ішінде осындай қатері бар басшылықты кім қабылдап, мойнына алады? Аһ!!! – дейді. Сонда Әбу Зәрр (р.а.):

– Алла мұрнымен жер сүздірген және маңдайын жерге жабыстырған адамдар алады, – дейді».

Оның бұл сөздерін естіген Халифа Жағфар Мансұр:

– Басым түсетіндерге қандай өкініш! – деп, орамалын алып, бетіне басып, жылап жіберді. Қатты жылағаны сонша – отырған біздерді де жылатты. Сосын мен оған былай дедім:

– Уа, мүминдердің әміршісі, әзірет Аббас (р.а.) Алла елшісінен (с.а.с.) Меккенің, Тайфтың немесе Йеменнің бірінің басшылығын сұраған еді. Алла елшісі (с.а.с.) оған:

– Уа, Пайғамбардың көкесі Аббас! Әй, пайғамбардың көкесі! Ғибадатпен өткізген бір демің басшылық жасаған санап тауысқысыз күндерден қайырлы»70, – деді. Бұл Алла елшісінің (с.а.с.) көкесіне жанашырлықпен айтқан насихаты еді. Сонымен қатар, өзінің оларды құтқара алмайтынын ишарат еткен болатын. Өйткені Құран кәрімде: «Алдымен ең жақын туыстарыңа ескерт!» («Шұғара» 26/214) – делінген. Алла елшісі (с.а.с.): «Уа, Пайғамбардың көкесі Аббас! Уа, әпкесі Сафия! Уа, Мұхаммедтің қызы Фатима! Мен сендердің ешбіріңді Алланың азабынан құтқара алмаймын. Менің амалым өзіме, сендердің амалдарың өздеріңе»71, – деген.

Сондай-ақ әзірет Омар (р.а.): «Халықты басқару ісін тек күшті, ақылды және сенімі берік адамдар ғана мойнына алады. Оның ешбір жаман ісі болмауы керек. Біреуге зияны тиер деп қауіптенбейтін және Алла жолында еңбектенгенде біреудің сөгіп, айыптауын елемейтін адам болуы тиіс», – деген.

Тағы бірде әзірет Омар (р.а.) былай дейді: «Басшылар төрт түрлі болады. Біріншісі – күшті, қуатты басшы. Ол өзін де, қызметкерлерін де басқарады. Оларды жамандықтан қорғайды. Мұндай кісілер Алла жолында жиһад еткен адамдар сияқты болады. Алла Тағаланың құдіреті, мейірімі осылармен бірге болады.

Екіншісі – әлсіз басшы. Ол өзін билей алатын, бірақ әкімдерін басқара алмайтын адам. Мұндай басшылар қауіптің жағалауында, егер Алланың мейірімі болмаса, соңы қорқынышты болады.

Үшіншісі – әкімдерін жамандықтан тыятын, бірақ өзін билей алмайтын адам. Ол түрлі жаманшылықтарды жасайды. Мұндай басшылар жайлы Алла елшісі (с.а.с.): «Басшылардың ең жаманы – Хатама, яғни, өзін тізгіндей алмайтын басшы. Мұндай адамдардың жалғыз өзі азапқа душар болады»72, – деген.

Төртіншісі – өзі де, әкімдері де жамандық жасайтын басшы. Бұлардың барлығы бірге азапқа душар болады».

Уа, мүминдердің әміршісі, естуімше, Жәбірейіл періште Алла елшісіне (с.а.с.) келіп:

– Уа, Алланың елшісі! Алла Тағала жаһаннамның отын жағушыларға отты жағуды бұйырған кезде саған келемін, – дейді. Сонда Алла елшісі (с.а.с.):

– Әй, Жәбірейіл, маған жаһаннам жайында айтып берші73, – дейді.

Жәбірейіл періште:

– Алла Тағала былай бұйырды. Жаһаннам мың жыл жанып, қып-қызыл болды. Сосын тағы мың жыл жанып сап-сары болды. Сосын тағы мың жыл жанып, қап-қара болды. Әлі қап-қараңғы күйде. Оның шоқтары қызармайды, жалыны сөнбейді. Сені хақ Пайғамбар етіп жіберген Аллаға ант етейін, егер жаһаннамдағылардың киімдерінің біреуі жер бетіне шығарылса, оның ыстығынан адамдардың барлығы күйіп-жанар еді. Егер жаһаннамның бір шынжыры таулардың үстіне қойылатын болса, онда таулар еріп, ағып кетер еді. Егер бір адам жаһаннамға тасталғаннан кейін дүниеге қайта шығарылса, оның сасық иісі және ұсқынсыз көрінісінен барлық адам түгел қырылып қалар еді, – дейді. Бұл сипаттамадан кейін Алла елшісі (с.а.с.) жылап жібереді. Алла елшісінің (с.а.с.) жылағанына шыдай алмай Жәбірейіл періште де жылайды. Сосын:

– Уа Мұхаммед, Алла сенің өткен және келешектегі күнәларыңды (кішігірім қателіктер) кешірген бола тұра (неге) бұлай жылап тұрсың? – дейді. Сонда Алла елшісі:

– Мен шүкір етуші құлдардан болмаймын ба? – дейді. Сосын:

– Ал сен сенімді Рух, Алланың уахиының сенімді өкілі бола тұра неге жыладың? – деп Жәбірейіл періштеден сұрайды. Жәбірейіл:

– Харут пен Марут душар болған жағдай менің басыма келуінен қорқып жыладым. Мен Раббымның жанындағы дәрежеме арқа сүйей алмаймын. Себебі Алланың айласына сенімді бола алмаймын, – дейді. Осылайша екеуі де жылауын жалғастырады. Соңында Алла Тағаладан: «Уа, Жәбірейіл! Уа, Мұхаммед! Алла Тағала сендерді өзіне қарсы келу мен азаптан қорғады. Мұхаммедтің басқа пайғамбарлардан артықшылығы Жәбірейілдің басқа періштелерден артықтығы сияқты» деген дауыс келеді.

Уа, мүминдердің әміршісі, естуімше, әзірет Омар ибн Хаттаб (р.а.): «Уа, Алла Тағалам! Менің алдыма екі дауласушы келіп, мал-мүлік жайында төрелігіме жүгінген кезде, менің оны елемейтінімді білсең, маған оған үкім айтуға рұқсат берме», – деген.

Уа, мүминдердің әміршісі, қиынның ең қиыны – Алланың ақысын орындау. Ең абзал қасиет – Алланың алдындағы тақуалық. Солай әрекет етуге тырыс! Ұлылықты, үстем болуды Аллаға бағынып, құл болудан іздегендерді Алла Тағала ұлық етіп, абырой-беделін көтереді. Абырой-беделді Аллаға қарсы келуден іздегендерді Алла Тағала қор қылып, жерге сүріндіреді.

Міне, менің саған айтар насихатым осылар. Алланың саған сәлемі болсын! – деп, орнымнан тұрып, кетуге ыңғайланып едім. Ол:

– Қайда барасың? – деп сұрады.

– Рұқсат берсеңіз, елім мен бала-шағамның жанына барайын, – дедім.

Халифа:

– Насихатыңа алғыс айтам. Түгел қабыл алдым. Алла Тағала сөзімізді жақсылыққа айналдырсын және жәрдемшіміз болсын! Алладан ғана жәрдем тілеп, Оған сенеміз. Ол қандай жақсы қорғаушы. Алла бізге жеткілікті. Бізді мұндай насихаттардан мақұрым қалдырмаңыз. Сіз насихатыңызға мін айтылмайтын кісісіз. Насихаттарыңызды орындап, іске асыратыныма уәде беремін. Жолыңыз болсын! Ал, көріскенше күн жақсы, аман болыңыз, – деп мені өзі шығарып салды.

Мұхаммед ибн Масғаб айтады: «Аузағи шығып бара жатқан кезде халифа көмекшілеріне оған жол қаражатын беруді әмір етіп еді, ол алмай: «Менің бұған мұқтаждығым жоқ. Насихатты ақшаға сатушылардан емеспін», – деді. Осы сөзі арқылы да халифа оның қандай адам екенін тағы бір рет түсінді.

Ибн Мұһажир74 айтады:

«Бірде халифа Мансұр қажылық жасау үшін Меккеге келеді. Ол таңға жақын дәрун-Надуадан тауап жасау үшін шығып, намаз оқиды. Таң атқанда ешкімге көрінбей өз орнына қайта оралады. Азаншылар оған келіп сәлем береді. Сосын азан шықырылып, өзі имам болып жамағатқа намаз оқытады. Бірде тағы да сәресі уақытында тауап жасауға шығады. Тауап ете жүріп Мултәзәмда бір кісінің «Уа, Алла Тағалам! Жер бетінде бұзықшылық пен арсыздықтан саған сиынып, пана сұраймын. Ақиқат пен ақиқат иелерінің арасын ажыратқан әділетсіздік пен тойымсыздықтан саған шағымданам» деп тілеп, дұға жасағанын естиді. Мансұр тез-тез жүріп, оған жақындап келіп, айтқандарының барлығын құлақ түріп тыңдайды. Сосын тауаптан шығып, мешіттің бір бұрышына барып отырып, кісі жіберіп, әлгі адамды қасына шақыртады. Әлгі кісі Қара тасқа сәлем беріп, тауаптан шығады. Екі рәкат намаз оқығаннан кейін халифаның алдына келіп сәлем береді. Халифа оған:

– Жаңағы сөздерді не үшін айттың? «Жер бетінде бұзықшылық пен арсыздықтан, ақиқат пен ақиқат иелерінің арасын ажыратқан әділетсіздік пен тойымсыздықтан саған шағымданмын, уа, Аллам» деген сөздерді неге айттың? Қане, осыны маған түсіндіріп бер, – дейді. Әлгі кісі:

– Егер менің басыма амандық берсеңіз, егжей-тегжейлі түсіндіріп беремін. Әйтпесе, жеке басыма ғана қатысты қысқаша мәселені айтамын, – дейді.

– Басыңа амандық бердім. Барлығын бастан-аяқ түсіндіріп бер. Өйткені сенің сөздерің менің мазамды алды.

– Тойымсыздық пайда болған, хақ пен ақиқаттың арасын ажыратқан, әділетсіздік пен бұзақылыққа себеп болған ашкөз сенің өзіңсің.

– Алла сенің жазаңды берсін! Барлық алтын мен күміс, тәтті мен ащы менің қолымда тұрған жоқ па? Қалайша мені ашкөз деп айыптай аласың?

– Уа, мүминдердің әміршісі, сенде бар ашкөздік, тойымсыздық басқа кімде бар дейсің? Алла Тағала мүминдердің мал-дүниесін қорғау үшін сені тағайындады. Ал сен олардың жағдайын ұмытып, өзіңе мал-дүние жинаумен айналысып кеттің. Өзіңмен мүминдердің арасына кірпіш пен тастан қамал соқтың. Темір есіктер орнатып, оған қарулы күзеттер қойдың. Сосын өзіңді сол тас қамалдың ішіне қамап, мұсылмандардан жасырындың. Әкім мен қызметкерлеріңді халықтың малынан салық жинауға жібердің. Айналаңа сондай залым уәзірлер мен кеңесшілер жинадың. Дұрыс істі ұмытсаң, олар ешқашан есіңе салмайды. Ал есіңе түссе, көмектеспейді. Олардың қолына мал-мүлік, қару-жарақ беріп, халыққа зұлымдық жасауға жәрдем бердің. Алдыңа белгілі, санаулы адамдардан басқа ешкімді кіргізбедің. Зәбір көріп, жапа шеккен, тартып алынған мал-мүлкін талап етіп келген аш-жалаңаш, жоқ-жітік, әлсіз кедейлердің есіктен кіруіне рұқсат бермедің. Олардың сенің қолыңдағы қазынада ақысы бар. Айналаңа таңдап жиып алған әлгі адамдар келген мал-мүлікті мұсылмандарға үлестірмегеніңді көргенде: «Бұл адам қазынадағы малды жеп, Аллаға сатқындық жасады. Біз қалай тыныш отырамыз», – дейді. Сосын өздерінше жоспар құрып, кінәсі жоқ адамдарды жамандап, сенің айналаңнан шеттетті. Істер осылай жүргізіліп отырған соң барлық адам олардан қорқатын болды. Алдымен әкімдерің бұларға жағымпазданып, байлығымен өздеріне тарта бастады. Олардан кейін күштілер мен байлар да өзінен төменгілерге әділетсіздік пен зұлымдық көрсету үшін пара мен сыйлық берді. Осылайша ел ашкөздік, арсыздық және бұзақылыққа толды. Және олар сенің хабарыңсыз билікте саған ортақ жандарға айналды. Егер біреу шағымдану үшін келсе, оны сенің алдыңа кіргізбеді. Егер жәбірленуші сені көрген кезде саған шағымын айтқысы келсе, сенің бұған тыйым салғаныңды, тыңдағың келмейтінін көрді. Себебі олардың ісіне қарайтын біреуді тағайындап қойған едің. Егер жәбірленуші шағымын саған жеткізгісі келсе, сен тағайындаған адам арқылы шағымын айтуға тырысады. Ол үстінен шағым жасалған адам беделді әрі халық қаймығатын кісі болса, жәбірленуші қаншалықты жан айқайын жеткізсе де, сенің тағайындаған қызметкерің оған түрлі сылтау айтып, шағымынан бас тартуға шақырады. Егер сонда да қоймай, мүмкіндік тауып, сенің алдыңа келсе, өзгелерге сабақ болатындай етіп аяусыз таяққа жығылды. Сен мұны көріп тұрсаң да үндемедің. Ислам әлемі қазір, міне, осындай халде. Негізі, бұрынғы Умәядтардың билігі кезінде жағдай басқа еді. Тіпті ол кезде алыс елде жәбір көрген кісі сұлтанның есігінің алдына келіп «Уа, мұсылмандар әміршісі!» деп дауыстайтын. Сонда адамдардың барлығы оның қасына жиналып: «Тыныштық па? Не болды?» деп сұрайтын. Сосын оны халифаның алдына апарып, халифа шағымын тыңдап, қажетті шаралар қолданатын.

Уа, мүміндердің әміршісі, мен саяхатшы адаммын. Әр жаққа сапар шегіп жүремін. Қытай өлкесіне де бардым. Ол жердің бір патшасы бар екен. Бір рет бір іс үшін оның алдына кірдім. Ол патшаның құлағы ауырып мүлде естімей қалған екен. Бұған қайғырған патша қамығып жылады. Айналасындағылар: «Көзінен мүлде жас шығармайтын кісі енді не үшін жылап жатыр?» деп таңданысты. Сол кезде патша: «Мен құлағымның керең болып қалғанына жылап тұрған жоқпын. Мен енді есігімнің алдына келген жәбірленушінің дауысын ести алмаймын ғой, сол себепті оның құқығын қорғай алмаймын ғой» деп, жылап жатырмын», – деді. Сосын: «Құлағым естімейтін болса да, көзім көреді. Әділетсіздікке ұшырағандар қызыл түсті киім киіп жүрсін, мен оларды киімдеріне қарап танитын болайын», – деп бұйрық береді. Артынан өзі пілге мініп көше, ауыл аралап, қызыл түсті киім кигендерді көргенде, олардың әділетсіздікке ұшырағандар екенін біліп, олардың құқығын қорғайды.

Уа, мүминдердің әміршісі, менің бұл айтып тұрғаным бір мүшрік патша. Мүшрік бола тұра халқының қамын ойлап, олардың құқығын қорғауға тырысқанын көрдім. Ал сен мұсылмансың әрі Алла елшісінің (с.а.с.) көкесінің ұрпағысың! Солай бола тұра мұсылмандарға деген қамқорлығың өте аз, өзіңді ғана ойлап, мұсылмандарға жанашырлық танытпайсың.

Сен мына үш себептің бірі үшін ғана дүние жинаудасың:

1. Балаң үшін. Егер сен «Бұл дүниені балаларым үшін жинап жатырмын» дейтін болсаң, Алла Тағала жаңа туған сәби арқылы саған сабақ беруде. Бала ана құрсағынан дүниеге келгенде оның ешбір дүниесі болмайды. Барлық дүниені уысында ұстаған сараң қолдары ғана болады. Соған қарамастан Алла Тағала балаға рақымын төгеді, адамдардың жүрегіне мейірім сыйлап, оған қамқор етіп қояды. Негізінде, беруші сен емессің, беруші – Алла Тағала. Ол қалағанына береді. Сенің жинағаның түкке тұрмайды.

2. Билігіңді күшейту үшін. Егер «Мен бұл байлықты патшалығымды күшейту үшін жинадым» дейтін болсаң, Алла Тағала саған бұрынғы өткен патшалар арқылы сабақ беруде. Олардың жиған алтын және күмістері, қару-жарақтары өздеріне пайда бермеді.

Сол сияқты саған да байлықтың ешбір пайдасы болмайды және кедейлігіңнен де зиян тимейді.

3. Қазіргі дәрежеңнен де үлкен дәрежеге қол жеткізу үшін. Егер сен осы мақсатта байлық жинауға тырыссаң, біліп қой, қазіргі дәрежеңнен үлкен дәреже жоқ. Бұдан жоғары дәрежеге мал-дүние жинаумен емес, тек ізгі амалмен ғана жете аласың.

Уа, мүминдердің әміршісі, қол астыңдағы адамдардан өзіңе қарсы шыққандарға дарға асудан асқан қатты жаза бере аласың ба? – деп сұрайды әлгі кісі патшадан.

Патша:

– Жоқ, бере алмаймын, – дейді.

– Уа, мүминдердің әміршісі, Алла Тағаланың сені өліммен емес, мәңгілік жаһаннам азабымен жазалайтын әдәлетсіздікпен қол жеткізген бұл дүниенің жауабын қалай бермексің? Ол Алла Тағала сенің жүрегіңдегіні және дене мүшелеріңе жасырғандарыңды біледі. Алла Тағала бұл дүниені қолыңнан алып, сені жауапқа тартқанда, не істейсің? Дәулетің сені Алланың азабынан қорғай ала ма? Бұл сараңдық пен ашкөздіктің саған ешбір пайдасы тимейді, – дейді. Бұл сөздерден кейін Мансур өзін өзі ұстай алмай өкіріп жылайды және: «Әттең, жаратылмағанымда ғой, еш нәрсе болмағанымда ғой», – дейді. Сосын:

– Бұл жүктен қалай құтылуға болады? Айналамдағы адамдардың барлығы сатқын, – дейді.

– Уа, мүминдердің әміршісі, істің басына жақсы, білікті және тура жолдағы, хақты ұстанатын адамдарды тағайында, – дейді әлгі адам.

– Олар кімдер?

– Олар ғалымдар.

– Ғалымдар менен қашады.

– Олар сенен осы кемшіліктерің үшін қашты. Алайда сен барлығына есігіңді аш. Зұлымдыққа ұшырап, жәбір көрушіні залымнан құтқар, барлық адамның ақысын бер. Алған нәрселеріңді әділдікпен ал және ақы иелеріне әділдікпен үлестір. Сонда сенен қашқан ғалымдар айналаңа қайта жиналып, саған жәрдемші болатынына мен кепіл боламын, – дейді әлгі адам.

Сонда Мансұр:

– Уа, Алла Тағалам, маған мына кісінің айтқанындай амал етуге жәрдем бере гөр! – деп дұға жасайды. Дәл сол кезде азаншылар келіп: «Уа, мүминдердің әміршісі, намаз уақыты кірді», – дейді.

Халифа Мансұр намаз оқытып, қайтадан тағына барып отырған соң күзетшіге:

– Тез арада әлгі кісіні тауып маған алып кел! Егер әкелмесең, басыңды шабам, – дейді.

Күзетші оны бір бұрышта намаз оқып тұрған жерінен табады. Ол намазын оқып біткенше күтеді. Намазын бітіріп, сәлем берген соң:

– Әй, адам. Қане, кеттік. Сені халифа Мансұр шақырып жатыр. Егер сені әкелмесем, менің басымды шабады, – дейді.

– Жоқ, мен енді оның алдына бармаймын, – дейді әлгі кісі.

– Не деп тұрсың? Мені өлтірткің келе ме? Мұның не? Әділ болсаңшы.

– Қорықпа, ол сені өлтірмейді. Оқи аласың ба, жаза аласың ба?

– Жоқ.

Әлгі кісі дорбасынан бір нәрсе жазылған қағаз шығарып:

– Мынаны ал да, қалтаңа салып қой. Бұл жерде «фараж» (құтылу) дұғасы бар. Қорықпа, осының қоғауында саған ол ештеңе істей алмайды, – дейді. Күзетші:

– Бұл дұғаның артықшылығы неде? Сол туралы айтып берші? – дейді.

– Кімде-кім бұл дұғаны таң атқанда және кешке оқитын болса, оның күнәлары төгіледі. Қуанышы жалғасатын болады. Дұғасы қабыл болады. Ризығы молаяды. Мақсат-мұратына жетеді. Дұшпанын жеңетін болады. Алланың дәргейінде сыддықтардың қатарына жазылады және шейіт болып жан тапсырады. Дұға мынадай:

«Уа, ұлықтығымен барлық мейірімді және кеңшілік жасаушы жандардан үстем мейірімді және кеңшілік жасаушы! Уа, аршыңның үстіндегіні білетіні сияқты жердің астындағыны да дәл солай білетін! Уа, ұлылығы мен асқақтығының алдында барлық нәрсе бағынатын және билігінің алдында барлық билік иесі тізе бүгіп, бас иетін. Дүние мен ақирет істерінің барлығы құдіретті қолында болған ұлық Алла Тағалам! Басымдағы барлық қайғылардан құтқара гөр және маған кеңшілік бер!

Уа, Алла Тағалам! Сенің менің қателіктерімді кешіретінің, күнәларымды өшіретінің, жаман істерімді жасыратының, қателік және кемшілік жіберген істерде лайық болмасам да Сенен сұрауға мені үміттендірді. Жан тыныштығы және үмітпен Саған жалбарынып, Сенен жәрдем сұраймын. Сен әрдайым маған жақсылық жасаушысың. Ал мен Сені мен өзімнің арамдағы істерде нәпсіме қарсы сатқындық жасадым. Сен маған нығметтеріңді беріп, маған достық көрсеттің. Ал мен күнә жасап, арамызды бұзамын. Алайда Саған, Сенің мейіріміңе, мейірімің мен кеңшілігіңе деген сенімім маған осындай батылдық берді. Сен кеңшілік және мейіріміңмен маған жақсылық жаса! Саған бет бұрдым. Сен алдыңа келгенді қайтармайтын, тәубелерді қабылдаушы мейірім иесісің!»

Күзетші айтады: «Қағазды алдым да, қалтама салдым. Сосын тіке халифаның алдына кіріп, сәлем бердім. Әмір басын көтеріп маған қарады да, күлімсіреп менен:

– Не болды? – деп сұрады. Мен болған жайды айтып бердім. Сосын халифа:

– Саған берген қағазды әкел, – деді. Мен қағазды оған апарып бердім. Ол қағазды алып оқыды. Сосын жылап:

– Сен құтылдың, – деді. Артынан маған он мың дирхам тарту етіп, қағазды көшіріп көбейтуге бұйрық берді. Сосын әлгі кісінің Хызыр (а.с.) екенін айтты».

Әбу Имран әл-Жуәни75 айтады:

«Харун Рашид халифа болып тағайындалған кезде76 ғалымдар оны халифа болуымен құттықтап барды. Ол қазынаның есігін аштырып, ғалымдарға қымбат сыйлықтар тарту етті. Себебі ол халифалыққа дейін де ғалымдармен араласып, бірге жүретін, өзін тақуалы құлдардың бірі ретінде көрсететін. Бұрыннан бері Суфиян Сәуримен дос еді. Солай бола тұра, бұл жолы Суфиян Сәури оны құттықтауға келмейді. Харун Рашид досының келгенін қатты қалап, онымен әңгімелескісі келген еді. Бірақ Суфиян Сәури оны іздеп келмейді. Содан Харун да Суфиянмен арақатынасын үзеді. Сосын досына хат жазуына тура келеді. Хатында былай деп жазады:

«Бисмилләһир-рахманир-рахиим! Алланың құлы және мүминдердің әміршісі болған Харун Рашидтен досы Суфиян Сәуриге!

Уа, бауырым, сен білесің, Алла Тағала мүминдердің арасында бауырластық орнатты. Сондай-ақ біліп қой, мен сенімен сүйіспеншілікті үзбейтін және арамыздағы достықты бұзбайтындай бауырластық құрғанмын. Мен саған қатты бауыр басып қалдым. Жүрегімде саған деген айрықша сүйіспеншілік пен құрмет бар. Егер мына халифалық алқасы мойныма асылмағанда, өзіңе деген сүйіспеншілігімнен еңбектеп болса да сені іздеп барар едім. Уа, Әбу Абдулла! Біліп қой, Сенің және менің достарымның бәрі бірі қалмай келіп мені құттықтады. Мен оларға қазынаның есігін ашып, ризашылықпен мол сый-сияпат тарту еттім. Сені қатты сағындым, бірақ сен келмедің. Сені қатты сағынғаным үшін осы хатты жазып отырмын. Дін бауырдың қал-жағдайын сұрап, іздеп барудың артықшылығын білесің ғой. Ендеше, менің хатымды алған бойда жылдам кел, күтемін».

Хат жазылып болған соң халифа Харун Рашид жанындағыларға барлай қарайды. Олардың барлығы Суфиян Сәуриді танитын және оның қатал адам екенін білетін. Сосын ол: «Маған біреуді шақырып келіңдер!» – деп бұйырады. Убад әт-Талқани деген кісі алдына келген кезде, оған: «Мына хатты ал да, Куфаға бар. Куфаға барған кезде Сәур руын, оның ішінен Суфиянды сұрастырып ізде. Тапқан соң мына хатты оған бер және ол айтқан барлық сөздерді көңіл құлағыңмен тыңда! Әр сөзін есіңде мықты сақтап, жаттап ал. Келген соң маған айтып бересің», – дейді.

Убад хатты алып, Куфаға жүріп кетеді. Куфаға жеткеннен кейін халифаның айтқаны бойынша сұрастырып, Суфиянның мешітте екенін біледі. Сосын мешітке қарай бет алады.

Убад әрі қарай былай деп әңгімелейді: «Мешітке бет алдым. Суфиян мені көрген кезде:

– Ражим болған шайтаннан Аллаға сиынамын. Уа, Алла Тағалам, келген адамның кесапатынан Саған сиынамын! – деді.

Мен Суфиянның бұл сөзінен қатты қорықтым. Сосын мешіттің есігінің алдына келіп оны күттім. Ол менің күтіп тұрғанымды көріп, намаз уақыты әлі кірмесе де, тұра қалып, намаз оқи бастады. Мен атымды есікке байлап, мешітке кірдім. Қарасам, оның жолдастарының барлығы патшаның алдында жазадан қорыққан ұрылар құсап, бастарын төмен салып отыр екен.

Мен сәлем бердім. Ешбірі басын көтеріп, сәлемімді алмады. Тек саусақтарының ұшымен ғана жауап берді. Мен тұрған жерде тұрған күйімде қалдым. Ешбірі маған «отыр» демеді. Бұл көрініске таңданып, оларға тік қарап: «Мына намаз оқып тұрған Суфиян ба?» – деп сұрадым. Олар: «Иә, сол кісі», – деді. Содан кейін мен хатты оның алдына лақтырып жібердім. Ол хатты көргенде сәждеге жығылатын жерден жылан шыққандай денесі қалшылдап, алыстау жерге барып тұрды. Сосын сәжде жасады. Сәлем беріп, намазын бітірген соң, қолын жеңіне кіргізіп, жеңімен хатты алды. Хатты жеңімен оң және сол жаққа аударыстырды да, артында тырғандарға лақтырып: «Мынаны біреуің алып оқыңдар. Мен бір залымның қолы тиген нәрсені ұстаудан Аллаға истиғфар жасаймын», – деді. Біреу хатты қолына алды. Сосын өзін жылан шағып алатындай қорқақтап, хатты ашып, оқыды. Суфиян Сәури де таңданған кісінің күлімсірегені сияқты күлімсіреп хатта не жазылғанын тыңдады. Хат оқылып біткеннен кейін:

– Хатты аударып, келесі бетке жазыңдар, – деді. Қасындағылар:

– Ол сұлтан ғой. Басқа таза параққа жазсақ болмай ма? – деп еді, Суфиян:

– Залымға өзінің жіберген хатының сыртына жазыңдар. Егер бұл қағазды халал жолмен тапқан болса, сауабын алады. Ал харам жолмен тапқан болса, жазасын тартады. Залымның бір заты біздің жанымызда қалып, біздің дінімізді бұзбасын, – деді.

– Не жазайық? – деп сұрап еді. Суфиян Сәури:

– Былай деп жазыңдар! – деді. Сосын сөзін ары жалғады:

«Рахман әрі аса Рақымды Алланың атымен! Күнәһар құл Суфиян Сәуриден бос ойларына алданып, иман ләззатынан құр қалған Харун Рашидке!

Бұдан кейін, біліп қой, мен сенімен достық байланысымды үздім. Саған деген сүйіспеншілігімді тоқтаттым, енді сенің менің алдымда ешбір қадір, құрметің жоқ. Сен хатыңдағы жазғандарыңмен мені осылай істеуге мәжбүр еттің. Себебі сен мұсылмандардың қазынасынан құқы жоқ адамдарға бердің және құр босқа қазына малын талан-тараж еттің. Сосын жазған хатыңмен бұған мені де куәгер еттің. Мен және менің жолдастарым ертең Алланың алдында саған қарсы куә боламыз.

Уа, Харун, сен мұсылмандардың разылығын алмай мұсылмандардың қазынасына қол сұқтың. Сенің бұл ісіңе муәлләфатул-қулуб разы ма? Бұған зекет жинаушылар, Алла разылығы үшін жиһад жасаушылар, жолаушылар разы ма? Бұған хафыздар, ғалымдар, жетім-жесірлер разылық білдірді ме? Бұған қол астыңдағы басқарып отырған халқың келісімін берді ме?

Уа, Харун, сиынып, пана сұрайтын жерді дайында. Біліп қой, сен жақында әділ соттың алдына барасың. Сен басыңа бәле тілеп алдың. Себебі сен білім мен зуһд ләззатын жоғалттың. Ізгілермен бірге отырудың ләззатын жоғалттың. Зұлымдыққа және залымдарға басшы болуға өзің разы болдың.

Уа, Харун! Таққа отырдың, жібек киім кидің, есігіңе перде ілдің және өзіңді Алла тыйым салғандарға ұқсаттың. Сосын залым әскерлеріңді айналаңа қойып қойдың. Оларда ынсап жоқ, адамдарға зұлымдық жасайды. Өздері ішімдік ішеді, бірақ ішімдік ішкендерді ұрып соғады. Өздері зина жасайды, сөйте тұра, зина жасағандарды жазалайды. Бір жағынан өздері ұрлық жасайды, бірақ ұрлық жасағандардың қолын кеседі. Бұл жаза үкімдерінің барлығын басқаларға қолданбас бұрын саған және сенің адамдарыңа орындау керек емес пе?

Уа, Харун! Ертең Алла тарапынан бір шақырушы: «Залымдар мен олардың көмекшілерін жинаңдар!» деп дауыстаған кезде, олармен бірге Алланың алдына қалай баратыныңды ойла. Екі қолың мойныңа байланған күйде Алланың алдына апарылған кезде халің не болмақ? Ол күні Алланың алдында сенің екі қолыңды тек адалдығың мен әділдігің ғана шеше алады. Залымдар айналаңды қоршап, сен де солардың басшысы болып жаһаннамға кіресіңдер.

Уа, Харун, тамағыңа арқан байлап алып, жаһаннамға тартып барасың. Сен бүкіл сауаптарыңды өзгелердің амал таразысынан көретін боласың. Ал өзгелердің күнәсін өзіңнің амал таразыңнан көресің. Олар өздерінің күнәларына көңіл көтеретін болады.

Сен бәле үстіне бәлеге, азап үстіне азапқа тап боласың. Сондықтан айтқан насихатымды тыңда және сабақ ал.

Біліп қой, мен саған насихат айтып жатырмын. Қолдан келгенше саған өсиет айтудамын. Алладан қорық! Қол астыңдағы халқыңа жамандық жасама. Әзірет Мұхаммедтің (с.а.с.) үмбетін қорға және олармен жақсы қарым-қатынаста бол.

Біліп қой, бұл билік өзгелерге мәңгі қалса, сенің қолыңа өтпеген болар еді. Күндердің күні сенен де кетеді. Тіпті бүкіл дүние осындай. Адамдардың бәрі бірінен кейін бірі дүниеден өтеді. Біреулер өзіне пайдасы тиетін азықпен кетсе, бәз біреулер дүниесі мен ақыреті зиянға ұшырап, құрдымға кетеді.

Уа, Харун, мен сені дүниесін де, ақыретін де зиянға ұшырататын адамдардың қатарынан санаймын. Бұдан кейін маған хат жазушы болма! Себебі жазсаң да жауап қайтармаймын! Сәләммен».

Убад айтады: «Хатты орамай, мөр баспаған күйі маған лақтырып жіберді. Мен хатты алдым да, Куфаның көшесіне шықтым. Оның сөздері маған қатты әсер етті. Сол әсерден арылмаған қалпы базардың ортасында: «Уа, халайық! Алланың азабынан қашып, Алланың рақымын паналағысы келген адамды кім сатып алады?» – деп айқайладым. Олар маған алтын, күміс ақшалар ұсына бастады. Мен оларға: «Маған ақша керек емес, мақтадан жасалған шапан мен қалың жамылғы болса жетеді», – дедім. Олар оны маған әкеп берді. Мен де үстімдегі реси киімімді шешіп, мініп жүрген атымның жемін беруге бардым. Үстіндегі қаруыммен бірге оны бос қоя бердім де, жалаң аяқ, жаяу халифаның есігінің алдына келдім. Ол жердегі адамдар мені мазақ қылды. Рұқсат берілген кезде, ішке кірдім. Харун Рашид мені көргенде, орнынан бір отырып, бір тұрды. Сосын орнынан қайта тұрып, басын ұрды.

– Менің халім қандай өкінішті! Жіберген елшім пайдасын көрді, ал мен пайдасын көре алмадым. Мен дүниені, билікті не істеймін? Бұлардың барлығы өткінші нәрселер! – деді.

Мен хатты қалай алған болсам, дәл сол ашық күйінде оған табыстадым. Харун хатты екі көзінен жас парлап, өкіріп жылап отырып оқыды. Жолдастарының бірі:

– Уа, мүминдердің әміршісі, Суфиян сізге қарсы дұшпан сияқты әрекет жасапты. Оны қорқытып, жөнге салсаңыз, өзгелерге сабақ болар еді, – деді. Харун оған:

– Әй, дүниенің құлдары! Сендердің алдаған адамдарың тозақы, сендердің құрдымға кетірген адамдарың – мен. Ал Суфиян жеке басы бір үмбет. Оны жайына қалдырыңдар, тимеңдер! – деді де, хатты жанына қойып қойды. Халифа өлгенге дейін бұл хатты әр намаздан кейін оқып тұрды. Алла бір құлға мейірімін төксе, ол амалына қарап, ертеңгі амалын Алладан қорқып әзірлейді. Себебі ол амалына қарай жауапқа тартылады және жазасы да соған сай болады. Алла Тауфиқ беруші».

Абдулла ибн Миһран айтады:

«Харун Рашид қажылыққа барды. Қайтар жолда Куфаға соғып, бірнеше күн демалды. Сосын жолға шығатын кезде, халық оны шығарып салу үшін көшеге шықты. Бәһлул77 де шыққан екен. Балалар онымен бірге ойнап жүрді. Сол кезде Харун халифаның салтанатты керуені көрінді. Балалар Бәһлулді қоя беріп, керуенді тамашалауға кірісті. Харун Рашид дәл қасына жақындаған кезде, Бәһлул:

– Уа, Харун! – деп айқайлады. Харун Рашид бетіндегі пердесін ысырып:

– Иә, Бәһлул, сені тыңдап тұрмын. Не айтасың? – деді. Бәһлул:

– Уа, мүминдердің әміршісі! Әйман ибн Найл Қуддама ибн Абдулла Амиридан бізге мынадай хабарды жеткізді: «Мен Алла елшісін (с.а.с.) Арафаттан қайтқанда көрдім. Қызыл түйеге мінген екен. Жанына барған ешкім қуылмайтын және ешкім ұрылмайтын. «Жол беріңдер, жол беріңдер» деп дауыстаушылары да жоқ еді».

Уа, халифа, сен де солай ет. Біліп қой, кішіпейілділікпен сапар шегуің тәкаппарлықпен саяхат жасауыңнан қайырлы! – деді. Мұны естіген Харун жылап, көз жастары жерге тамды. Сосын:

– Уа, Бәһлул, тағы да біраз насихат айтшы! – деді. Бәһлул:

– Иә, уа, мүминдердің әміршісі, Алла Тағала мал-дүние мен сұлулық берген адам байлығын Алла жолында жұмсаса және сұлулығы мен ар-намысын қорғаса, Алла Тағаланың құзырында ізгі құлдардың қатарына жазылады.

Бұл сөзден кейін Харун:

– Өте жақсы айттың. Мына сыйлығымды қабыл ал, – деп оған сыйлық ұсынды. Бәһлул:

– Оны кімнен алған болсаң, соған қайтарып бер. Менің оған мұқтаждығым жоқ, – деп жауап берді. Ақшаны Бәһлул алмаған соң халифа:

– Әй, Бәһлул, егер қарызың бар болса, соны өтеп берейік, – деді. Бәһлул:

– Уа, мүминдердің әміршісі, Куфада көптеген ғалымдар бар. Олар қарызды қарызбен қайтаруға болмайды дегенге бірауыздан келіскен, – деді. Харун Рашид:

– Онда нәпақаңмен қамтамасыз етейік, – деп еді, Бәһлул:

– Уа, мүминдердің әміршісі, Алла Тағала сенің Раббың болса, менің де Раббым. Саған ризық беруді ұмытпай, мені ұмытып кетуі мүмкін емес, – деді. Бұдан кейін Харун Рашид жүзіне пердесін түсіріп, жолын жалғастырды.

Әбул-Аббас әл-Хашими айтады: «Салих ибн Мәмун былай деді: «Бір күні Харис Мухасибидің алдына кіріп, одан:

– Сен өз нәпсіңді есепке тартып көрдің бе? – деп сұрадым. Ол:

– Иә, бір рет нәпсімді есепке тартып көргенмін, – деді.

– Қазір немен шұғылданасың? – деп сұрадым тағы.

– Қазір халімді жасырамын. Себебі бір аят оқығанда оны нәпсіме естіртуден тартынамын. Егер бұл істе менде шектен тыс қуаныш пайда болмағанда, мұны саған айтпас едім. Қай бір түні құлшылық жасаған жерде отыр едім, қарсы алдыма аса келбетті, хош иісті бір жігіт сәлем беріп келіп отырды. Одан:

– Сен кімсің? – деп сұрадым. Ол:

– Мен құлшылықпен айналысатын абид құлдарды зиярат ететін саяхатшымын. Сенің құлшылыққа берілген жан екеніңді көріп тұрмын. Қандай амалмен айналысасың? – деп сұрады. Мен:

– Басыма келген қиыншылықтарға шыдап, оның сауабын Алладан тілеумен, – дедім. Бұдан кейін жас жігіттің даусы қатты шығып:

– Шығыс пен батыстың арасында мұндай адамды кездестірмедім, – деді. Оған тағы бірдеңелер айтқым келіп:

– Сен білесің бе? Көкірек көзі ояу, парасатты жандар халдерін құпия ұстап, сырларын жасырады және мұндай жасыруды Алладан сұрайды. Сондықтан сен оларды қайдан танисың? – дедім.

Мұны естігенде әлгі жас жігіт сондай бір үнмен «аһ» деді, сосын есінен танып құлады. Екі күндей ес-түссіз жатып, киіміне дәрет сындырып, бүлдіріп қойды. Есін жиған соң оған жуынып, кебіндікке дайындаған киімімді киіп, намаздарыңның қазасын өтеп алуын айттым. Ол су сұрады. Бұдан кейін айтқанымдай, жуынып, намазын оқыды. Сосын сыртқа шығуға дайындалды.

– Қайда барасың? – деп сұрадым одан.

– Маған ілес, – деді ол. Мен оған ілесіп отырдым. Ол жүріп отырып халифа Мәмунның алдына барды. Оған сәлем беріп:

– Әй, Залым! Егер мен саған «залым» деп айтпасам, Алланың алдында өзім нағыз залымдардан боламын. Мен сен үшін жасаған кемшіліктерім үшін Аллаға тәубе еттім. Қоластыңдағы халықты басқаруда Алладан қорық! – деп бастап біраз сөздер айтты. Сосын шығуға бет алды. Мәмун оған:

– Сен кімсің? – деді. Ол:

– Мен саяхатшымын. Мен бұрынғы сыддықтардың (шыншылдардың) амалдарын жасауды ойлап едім. Алайда олардың ешбір ісін жасауға мүмкіндігімнің жоқ екенін түсіндім. Сосын саған уағыз-насихат жасауды ұйғардым. Егер сен ашуланып, мені өлтіретін болсаң, бәлкім, сонда мен осы ісім арқылы сыддықтардың дәрежесіне көтерілетін шығармын, – деді.

Мәмун оның басын шабуға бұйрық берді. Жігітті мен берген киімге орап сыртқа шығарды. Мен есік алдында күтіп отыр едім. Оны дарға асып: «Мынаның өкілі бар болса, келіп алып кетсін!» – деп жар салды. Мен бір шетке ығысып, бұғып қалдым. Жігітті басқа бір бөтен кісілер алып кетіп, жерледі. Мен олардың артынан ілестім. Сосын қабірстанның мешітінде жас жігіттің өліміне қайғырып біраз отырдым. Ұйқым келіп, көзім ілініп кетіпті. Түсімде әлгі жігітті өмірімде бұрын-соңды көрмеген сұлу һурилардың арасынан көрдім. Ол маған:

– Әй, Харис! Уаллаһи, халдерін құпия ұстайтын, Раббына бағынатындардың қатарындасың, – деді. Мен:

– Олар саған не істеді? – деп сұрадым. Ол:

– Олар қазір саған барады, – деді. Бір қарасам, бір топ атты жаныма келіп тұр екен. Олардан:

– Сендер кімсіңдер? – деп сұрадым. Олар:

– Біз халдерін жасырушылармыз. Мына жігіттің жүрегінде сен айтқан сипаттардың ешқайсысы жоқ еді. Бірақ сенің сөздерің әсер етіп, әрекет етті. Содан ол жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға тырысты. Соның арқасында біздің дәрежемізге жетті, – десті».

Ахмад ибн Ибраһим әл-Мәқри айтады: «Әбул Хүсейн ән-Нури аз сөйлейтін, өзіне қатысы жоқ нәрсе жайлы ауыз ашпайтын, сұрамайтын кісі еді. Зәру болмаған істерді қарастырмайтын, егер қандай да бір жаман істі көрсе, басына қатер төнсе де оны түзетуге тырысатын адам еді. Бір күні жуыну үшін Дижлә өзенінің жағасына бармақшы болып, кемешілердің арасына қосылады. Ол жерден ішінде отыз құмырасы бар кемені көреді. Құмыраларға «лутуф» деп ойылып жазылған екен. Сауда-саттық пен алыс-берісте «лутуф» деген ешбір нәрсе болмағаны үшін кемешіден:

– Бұл нені білдіреді? – деп сұрайды. Кемеші:

– Онда сенің не шаруаң бар? Жөніңе жүр, – дейді. Кемешінің бұл сөзін естіген кезде Нуридің құмыраның ішіндегі затты білуге құмары арта түседі.

– Маған құмыралардың ішінде не бар екенін айтшы. Қатты білгім келіп тұр, – дейді. Кемеші:

– Онда сенің не ісің бар? Өз шаруаңмен айналыссайшы. Сенің сопылығың артықтау ғой деймін. Бұл құмыралардың ішінде халифа Мутәзидтің78 шарабы бар. Ол мәжілісін осылармен толықтырғысы келеді, – дейді. Нури:

– Демек, бұларда ішімдік бар ғой? – дейді. Қарауыл:

– Иә, ішімдік бар, – дейді. Сосын Нури:

– Маған анау күректі бересің бе? – дейді. Кемеші қызметшісіне:

– Бер, не істейтінін көрейік, – дейді.

Нури қолына күректі ала салып, кемеге мінеді де, құмыраларды бірден сындырып, тек біреуін ғана қалдырады. Ол кезде қазы Ибн Бишр Әфлах болатын. Ол артынша Әбул-Хүсейін Нуриді ұстап, халифа Мутәзидтің алдына алып барады. Мутәзидтің қылышы сөзінен бұрын дайын тұратын кісі еді. Оның Әбул Хүсейінді өлтіретініне ешкім күмәнданбайды.

Әбул Хүсейін Нури айтады: «Мутәзидтің алдына кіргізгенде, ол темір тағында, қолындағы қамшыны бір оңға, бір солға айналдырып отыр екен. Мені көрген кезде:

– Сен кімсің? – деп сұрады.

– Мен жақсылыққа шақырып, жаман-дықтан тыюшылардың бірімін, – дедім. Ол:

– Бұл жауапкершілікке сені кім тағайындады? – деді. Мен:

– Уа, мүминдердің әміршісі, саған кім билік берген болса, мені бұл қызметке сол тағайындады, – дедім. Бұл жауапты естігенде, Мутәзид басын біраз төмен салып отырды да, артынан көтеріп:

– Әлгі құмыраларды не үшін сындырдың? – деді. Мен:

– Саған жаным ашып сындырдым. Себебі сен жаман іс жасауды ойладың, ал мен сені осы жаман істен құтқаруды қаладым, – дедім. Ол тағы да біраз уақыт басын салбыратып отырды да, артынан көтеріп:

– Ал бір құмыраны неге қалдырдың? – деп сұрады.

– Оны сындырмай, алып қалуымның басқа бір үкімі бар. Рұқсат беретін болсаң, айтып берейін, – дедім. Ол:

– Қане, айт, – деді. Мен:

– Уа, мүминдердің әміршісі, мен әлгі шарап құйылған құмыраларды сындыра бастаған кезде Алла Тағаланың «Бұларды неге сындырмадың?» деп мені жауапқа тартатынын ойлап, іске кірістім. Аллаға деген қорқыныш бойымды билеп алды және Оның мені жауапты ететінін ойладым. Дәл сол сәтте бойымда Аллаға деген қорқыныштан басқа еш нәрсе болған жоқ. Одан басқа нәрсені ойламадым. Осы сезіммен соңғы құмыра қалғанға дейін сындырдым. Кезек соңғы құмыраға келгенде ішімде «Мен халифаға қорықпай қарсы шығып, оның барлық шарап құмыраларын сындырдым» деген бір сезім оянды. Өзімді ұнатқандай бір хал пайда болды. Өзімдегі осы бір жаман халді сезген соң, істен дереу бас тартып, соңғы құмыраны сындырмадым. Ол құмыра сондықтан аман қалды. Егер алғашқы шынайы халіммен жалғаса бергенде, барлық құмыраны сындырар едім, – дедім. Бұл сөзден кейін халифа:

– Сен боссың! Жөніңе кете бер. Адамдарды жақсылыққа шақырып, жамандықтан қайтара бер, – деді. Мен оған:

– Уа, мүминдердің әміршісі, енді бұл жауапкершілікті маған тапсырма. Себебі мен бұған дейін Алланың разылығы үшін қайтаруға тырысушы едім. Енді ол қызметті атқаруға міндетті болғандықтан, ол істі жасай алмаймын, – дедім. Халифа:

– Ендеше, басқа қандай қалауың бар? – деді. Мен:

– Уа, мүміндердің әміршісі, мені Бағдаттан аман-есен шығарып жіберуіңді сұраймын, – дедім, – дейді».

Содан кейін Әбул Хүсейн Нури Басраға барып тұрады. Ол жерде халифа Мутәзид тарапынан бір сұрақ сұралады деп қорқып жүреді. Мутәзид қайтыс болғанға дейін Басрада қалды, сосын Бағдатқа қайтып келеді.

Бұл айтылғандардың барлығы – бұрынғы ғалымдардың жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюдағы ұстанымдары. Олар сұлтандардың қорқытуларына мән бермеген. Тек Алла Тағаланы ғана пана тұтып, Оның өздерін қорғайтынына сенген. Алланың үкіміне разы болатын және өздеріне шейіттік мәртебенің берілуін қатты қалайтын. Олар тек Алла разылығын мақсат еткен, шын ниетті жандар болғандықтан, ақиқат сөздері жүректерге қатты әсер етіп, жұмсартатын. Ал қазір ғалымдардың тілін ашкөздіктері байлап, үнсіз қалды. Сөйлеген күнде де сөздері мен іс-әрекеттері бір-біріне сай келмейді. Сол үшін нәтижеге қол жеткізе алмайды. Егер тура айтып, ақиқатты қорғаштаса, әрине, сөздері әсер етер еді әрі өздері де құтылатын еді. Халықтың бұзылуы патшалардың бұзылуынан, ал патшалардың бұзылуы ғалымдардың бұзылуынан болады. Ал ғалымдардың бұзылуы дүниеге деген құмарлықтан пайда болады. Жүрегін дүниеге деген құмарлық билеген адам қарапайым адамдарға әсер етіп, тура жолға шақыра алмайды. Патшалар мен мықты адамдарды былай қояйық.

Қандай жағдай болсын Алла Тағала бәріміздің жәрдемшіміз болсын! Әумин.

Алланың жәрдемі, жақсылығы және кеңшілігімен «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю кітабы» осымен аяқталды.