Сөз басы

Құдай мен құлдың арасындағы байланыс Құран мен құлдың қарым-қатынасымен өлшенеді. Құдайды сүйетін адамның Құранды сүймеуі мүмкін емес. Дегенмен әрбір нәрсенің өзіне тән биігі, өзіне тән дәрежелері бар екені анық. «Құдайды сүйдім», «Құранды оқыдым» дегендердің сүйіспеншілігінде де, оқуында да айырмашылық болатыны анық. Құран үш түрлі тәсілмен оқылады яки Құранды оқитын адамдар үш түрлі болады. Құранның ең бірінші оқылу түрін «лафзи» оқу дейміз. Яғни, бұл оқу Құранның әріптерін дыбыстау арқылы ғана жүзеге асады. Араб әліпбиін үйреніп, тәжуид дәрістерін алған кісінің хатым жасау ниетімен оқыған Құраны осыған жатады. Ол жерде Құран аяттарының мағынасына емес, әріптердің дұрыс дыбысталуына мән беріледі. Сондықтан бұлай оқудың өзіндік сауабы бар, бірақ Құранның негізгі функциясы бұл емес.

Екінші оқылуын «мағнауи» оқу десек болады. Бұл оқу бірінші оқудан әлдеқайда баяу әрі ұзақ уақытты алады. Мұнда Құранның мағынасына ой жүгіртіп, аяттардың не айтып жатқанына мән бере оқылады. Құранның мағыналық аудармаларын осы оқудың нәтижесі деуге болады. Тіпті бұл – Құранның халықтың мойнындағы ақысы. Құранның не айтқанын түсініп, соған сай жүріс-тұрысын реттеген адам Құранды сүйді һәм Құдайдың сүйіктісіне айналды дей аламыз.

Құранның үшінші оқылу түрін «мақсади» оқу дейміз. Бұл жерде адам мағыналардың артында жатқан мақсаттарды көздейді. Бұл – өмір бойы оқылатын тәсіл. Әрбір аяттың мақсатының не екенін түсіну екінің біріне жүктелетін жауапкершілік те емес. Алайда Құранды мақсади оқу арқылы ойланып-толғанған ғалымдар, өздеріне ашылған аяттағы мақсаттарды қоғамына жеткізіп отырары хақ.

Демек, Құдайды сүйетін адамдар да осындай дәрежелер арасында тұрады. Біреулер Құдайды сөз арқылы (лафзи) сүйсе, енді бірі мән-мағынасына ой жүгіртіп Құдайды тануға тырысады, ал енді бірі мағрифатулла дәрежесіне құлаш ұрып, Құдайдың мақсатын түсінуге талпынады. Осындай талпыныстар арқылы ғұмыр кешкен адамдарды Құранға құрбан болғандар дей аламыз. Құрбан емес еш нәрсе жоқ. Адам өмірінде кез келген нәрсенің құрбаны екенін білуі тиіс. Алланың жолы, Құранның жолы құрбан болуға тұратын жол. «Құранға құрбан болуды, әлемге сұлтан болудан биік қоямын» деген пәлсапа осыны ұғындырады.

Құранның бір аты – Кәләм. Кәләм сөзінің ішінде алапат күш, аласапыран қуат бар екенін сөз сырын зерттейтін ғалымдар айтқан. Демек, Құранның бойындағы күш қандай күш? Ол – адамның өмірін түбегейлі төңкеріс жасайтын күш. Құранның мұғжизалығы осында. Ол мұғжизаны өз бойынан көргісі келгендер осы үш оқудың тым болмағанда біріншісі мен екіншісіне амал етеді.

Егер менен «Өмірдегі ең қиын нәрсе не?» деп сұраса «Аяттардың ішінен аят таңдау» деп жауап берер едім. Жақсылар мен жамандардың арасынан жақсыларды таңдап алу қиын емес. Алайда кіл жақсының ішінен ең жақсыны таңдау аса қиын нәрсе. Бұл кітаптың маған қиын соққан тұсы да осы.

Осыдан бірнеше жыл бұрын «Сүреден сүзілген маржан» деген сериямен Құран түсіндірмелерін кітап етіп шығаруды қолға алған едім. Серияның бұлай аталуына осы еңбек тікелей түрткі болды. Себебі бұл еңбекте бір сүре ғана емес түрлі сүрелерден таңдап алынған аяттар болғандықтан кітаптың атын «Сүреден сүзілген маржан» деп атадым. Жаһандану заманында өзге мәдениеттерге өзеуреп тұрған қазақ баласына өз құндылығының не екенін көрсетуді борыш деп біліп, осы қадамға бардым. Бұл серияның ең алғаш жарыққа шыққан кітабы «Фатиха» сүресінің түсіндірмесі MAZMUN болғанмен, ең алғаш қаламға алынған еңбек, тәпсір саласында қалам тартуға түрткі болған кітап осы еді. Белгілі себептерге байланысты қолжазба ретінде жатқанымен кешіккен сыйдай болып оқырманға жол тартып отыр. Осы еңбек арқылы бір адамның болса Құранмен қауышуына себеп бола алсақ, мақсатымыздың жүзеге асқаны дер едім.

Автор

«Ниса» сүресі, 174-175-аяттар

Сендерге дәлел келді

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا ﴿١٧٤﴾ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّـهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِّنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا ﴿١٧٥﴾

«Уа, адамдар! Сендерге Раббыларыңнан айқын да нақты дәлел келді һәм сендерге бәрін анық көрсетіп, жолдарыңды жарық ететін нұр түсірдік. Аллаға иман келтіріп, Одан бір сәтке де ажырамағандарды Алла Өзінің шексіз мейірімі мен шарапатына бөлейді және Өзіне төтесінен жеткізетін тура жолға салады».

Құранның қойнауында құндақталған бұл қасиетті аят күллі адамзатты сергітуге, қалғып-мүлгіп бара жатқан қасиеттерін оятып, қайта қалпына келуге шақырады. Адамзат әлеміне айдан анық дәлел, адастырмай тура жолға жетелейтін жолбасшы, қараңғылықты қақ айырып, жалған атаулыны жойып жіберетін қуаты күшті құдайылық нұрдың жеткенінен хабардар етеді. Мағынасы терең, мәні мол бұл аяттың аясында мынадай сұрақтарға жауап іздеп көреміз: адамзаттың ардақтысы болған асылзада Пайғамбарымыздың Жаратушының жарқын дәлелі етілуінің мәні неде? Құран не себепті Нұр деп аталған? Пайғамбарымыздың заманында өмір сүрген адамдар сана-сезіміне қарай қандай топтарға бөлінді? Аллаға арқа сүйеу қалай жүзеге асады? Иман келтірген ілгергі мұсылмандар қандай жетістіктерге қол жеткізді?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ «Уа, адамдар! Сендерге Раббыларыңның ұлы дәргейінен айқын әрі нақты дәлел келді. Хақиқатты көзге шұқып көрсетіп, жалған атаулының барлығын жойып жоқ ету үшін ең қуатты дәлелдер мен мұғжизалар арқылы ардақталған әзірет Мұхаммед (с.а.с.) жіберілді.

وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا Сондай-ақ сендерге Айдан анық, Күннен қанық нұр түсірдік. Надан нөпірді зұлымат зұлымдықтарымен қоса күл-талқан етіп, тұп-тура жолға, дұп-дұрыс даңғылға бастайтын, әрі ешбір шәк-шүбә, күдік-күмәні жоқ Құранды сыйға тарттық.

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ Енді міне күллі атаулардың асылы болған Аллаға иман келтіріп, қас-қағым сәтке Құран хақиқаттарынан қалыс қалмағандарға келсек,

فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ Алла оларды мейірімі мен сый-сияпатына қарық қылып, сансыз сауап пен қисапсыз мейіріміне мейман етеді.

وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا Оған қоса оларды Өзі разы болатын тіршілікке тікелей тартатын тура жолдың жолаушылары етіп, әрі сол сапарда табандарын мығым етеді.

Пайғамбарымыздың иләһи дәлел болуының мәнісі не?

قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ «Сендерге айдай анық дәлел келді» деген аяттағы «бурһан» деп келтірілген «бұлтартпас дәлел» сөзі тәпсір ғалымдарының көпшілігінің көзқарасы бойынша, ардақты Пайғамбарымызды меңзеп тұр.1 Шынымен-ақ, байыппен бақылаған адамға сүйікті Сәруәрдің (с.а.с.) жүріс-тұрысы мен өмір сүрісі Алланың құдіретін, ғаламдағы ғажайып құбылыстардың хикметін түсіндіру тұрғысынан бұлтартпас дәлел екені жасырын емес.

Әзірет Мұхаммед (с.а.с.) – бұ дүние мен ақыреттің, жындар мен адамзаттың ардақтысы болғаны сынды, арабтардан бөлек, асылы араб болмаған өзге ұлттардың да аяулысы, құшағы құт-берекеге толы қамқоршысы. Ол күллі адамзатты ақиқатқа, хақ дінге шақырды, әрі осы жолда өзі үлгі бола отырып өнеге көрсетті. Пайғамбар басып өткен ізден жазбай, Құран атты құдіреттен айырылмағандар үзілу, тарқатыла шашақ болып шашылу дегенді білмейтін мықты арқанды мызғымастай етіп ұстады деген сөз.

Ол кісінің бұлтартпас дәлел болғандығы соншалықты – хақиқат атаулы оның келуімен байыз тауып, әрбір мақлұқат біткенге мән кірді. Ол кісі келген соң жүрегінде адамдығы аңқып тұрған әрбір пенде баласына ғайыптан мынадай үндеу келіп тұрғандай болды: «Уа, әрбір істеріне салғырт-салақ қараған ғапыл пенделер! Міне, өздеріңе құдайылық құдіретті паш ететін, айдай анық дәлел болатын парасат падишасы келді. Ақиқат дінді адамзатқа жеткізу ісіне тағайындалып, өмірге келудегі мақсаттарың мен міндеттеріңді білдірді. Қане, жетер, ояныңдар! Сананы сергітіп, ұйқыдан оянатын сәт туды. Қат-қабат қараңғылықтың қойнауынан айдай әлемге алып шығып, аттарыңды ардақтап адам еткен Аллаға рахметтеріңді жаудырыңдар.

Сен кім едің? Дене-бітімің мен кәміл болмысқа қалай қол жеткіздің? Бұл ғаламда нендей міндетің бар? Өздеріңе саф болмыс берген, ақылмен ардақтап, алуан сезімдер сыйлаған, бас-аяғын болжап болмайтын нығметтерге бөлеген, әсіресе, даңғыл жолды таппай далақтап тұрған кездеріңде дұрыс пен бұрысқа дөп түсіретін айқын дәлел – соңғы елшісін жіберген Жомарт та Мейірімді Құдайыңа құлай сене алмай, әлі күнге дейін ойпы-тойпы күн кешіп жүрмісің?

Болмысың мен бітіміңе сай, шама-шарқыңа қарай талап етілген Құдайға деген құлдық уазипаңды әлі күнге орындауға орай таппай жүрмісің? Мына салғырттығыңның сыры, ғапылдығыңның құпиясы неде? Дүниеге ынтықтығың мен көз құртына айналған тән құмарлығыңның әлдеқандай құпиясы бар ма?!»

Құран неліктен нұр деп аталған?

Адамзаттың ардақтысы болған Пайғамбарымыз (с.а.с.) қалайша Алладан келген ақиқаттың айнымас дәлел-дәйегі болса, оған түсірілген Құран да дәл солай ешбір теңдесі жоқ, тура жолға бастап баратын құдайылық нұр. Құранның нұр екендігі соншалықты – ол нұр жер жүзіне сәулесін шашар-шашпас адамзатқа жаңа бір өмір өлшемдерін сыйлады. Ғасырлар бойы ғапылдық қамытынан қағажау көрген адамзат әлемін рухани қараңғылықтан жап-жарық нұр арқылы жаңа әлемге, жарық дүниеге қарай бастап кетті. Жалған мен ақиқат, ақ пен қара, білім мен надандық сынды айқастардың арасында Құранды қолынан тастамай оқып жүрген адамды көрсем: «Сен Раббыңның разылығына жеткізетін жолды көрдің, Алланың адамзатқа берген ақиқат атты арқанын таптың. Енді шама-шарқың жеткенше ол арқаннан айырылма да, көз жазып та қалма! Ақыры бақытты іздеп бас қатырып жүрген пенде болғандықтан, осы тапқан бақытыңның аясында бақыт атты белестердің бірінен соң бірін талмай-тынбай бағындыра бер!» – дейтін едім.

Құранның нұр екендігі, Алладан жеткен теңдессіз кәләм екендігі соншалық – оның жанында небір шешендік орамдарға толы сөздер мен мақал-мәтелмен мәйпезделген мәтіндер түкке тұрғысыз болып қалды. Ардақты Пайғамбарымыз ақиқатқа алая қарайтын аталас ағайындарына: «Уа, қара сөздің қалқып қаймағын жеген Аднан мен Қахтанның шешендері! Сендердің шешендік өнердің шыңына шыққан, сөз мәдениетінің сөлін ішкен білгір екендіктерің даусыз. Қара сөздің қадірін білетін адам бола тұра Құранның мәңгі мұғжиза екендігіне шәк-шүбәларың болса, ең қысқа сүресі сықылды бір сөз келтіріңдер!» – деп жар салды.2 Құранмен тайталасу қайда?! Жеті аталарынан бері сөзді сүбе-сүбе етіп сөйлейтін небір шешендер мен ақындар ақиқаттың ашық айқасында тізелері дірілдеп, Құранның теңдесі жоқ кәләм екендігін бірауыздан мойындауға мәжбүр болды.

Пайғамбар дәуіріндегі адамдар тобы

Ардақты Пайғамбар (с.а.с.) халықты дінге шақыра бастаған кезде адамдар өзінен-өзі үш топқа жіктеле бастады.

Біріншісі, мәні жоқ, мазмұны аз өмірге тұтқын болған, бос қиял мен бөстекі әңгімелерді серік еткендер еді. Бұлар үшін адамдық деген тек материалдық нәрсемен ғана өлшем табатын. Құтырған құмарлықтарына құл болып, ойсыз ойынның ойыншығына айналғандар еді. Ақылдарынан ақырет атты сенім ада қалып, саналарында ізгілік атаулының ізі де болмады. Олар үшін әдептілік пен діндарлығың көк тиын. Әйтеуір, бір мүмкіндік бола қалса тапқанын көмейлеріне кептеп тыға беруді білетін.

Сол себепті нәпсілік рақатқа бұғау салып, бос ой мен шикі тіршіліктеріне шідер тағар деп ізгілік діні болған мұсылманшылықтан өлердей қорқатын. Қайтсек те осы тірлігімізден, өлсек те бұл бейғамдығымыздан жазбаймыз деген бейшаралар Исламға қолдарынан келгенше дұшпандық жасап, ит дүниенің ішінде итеңдеп кете берді. Бұлардың өздеріне ұран етіп алған ұстанымдары жайлы Құран былай дейді: «Біздің тіршілігіміз осы дүниедегі тіршілікпен ғана шектеледі. Біріміз өлеміз, біріміз өмір сүреміз, енді біріміз дүниеге келеміз. Бізді тек замана ағымы ғана біржолата құртып, жоқ қылады», – деп көкиді...»3

Бұл аят табиғатқа «Тәңірім» деп табынған адамдардың жай-күйін баяндайды. Демек, олардың айтуынша, өмір тек қана осы дүниедегі тірішілік қана. Өліп жатады, туып жатады. «Біздерді өлтіретін, еске алмайтындай етіп жоққа айналдыратын нәрсе тек дәуір, ғасыр ғана» дейді. Осындай олқы ойды білім деп, ғапылдық құзынан құлдилай құлағандар бос ойлары мен құр қиялдарына құл болғандар еді. Адамгершілікке қатысты олардың ешбір білімі жоқ болатын.

Екінші бір топ болса, жалған діндердің соңынан сүмеңдей жортып, күллі ғаламды жоқтан бар еткен шынайы Жаратушыны мүлде ұмытқандар. Өздері қолдан қашап алған тас мүсіндер мен ағаш ескерткіштерге еңірей жалбарынып, Құдайымыз осы деп қол қусыра құлшылық қылатын. Азғындағандары соншалық – өздеріндей адам баласын Құдайдай көріп құлай табынатын.

Сол себепті ардақты Пайғамбардың әкелген дінін қабылдай алмай қиналып, аталарынан мирас болып қалған жабайы дәстүрді қызғыштай қорумен болды. Өздерінің «өркениеттерін» өгейсітпейміз деп өзеурегендер адамзаттың Ардақтысына «ақылы ауысқан ақын», «мәнерлеп сөйлейтін мәжнүн» деген сынды жалалар жабумен жанұшырды. Алайда ардақты Пайғамбарымыздың тұла бойында тұнып тұрған парасат пен зердеге, ізгілік пен көркем мінезге кез келгенде ар-ождандары нәпсілеріне қарсы атойлап, жасап жатқан қылықтарының Құдай сүйетіні жоқ екенін іштей түсінетін.

Адамдықты артқа тастап, айуандығы алдыңғы сапта салтанат құрып тұрған бұл қоғамның ішінде бас айналдырар таңғажайып ғаламға ойлы көзбен қарайтын тағы да бір топ бар еді. Олар ар-ождандарындағы тазалықты жалған сеніммен жараламай, саф болмыстарын сақтап тұра алғандықтан, ақырғы пайғамбардың айтқандарына ақыл жүгіртіп, істегендеріне ілесе отырып, ұлы Құранның хақиқаты мен хикметтерін қаузай ұғуға құтты қадам жасады. Бір сәт болса да, іштерінде қылдай болса да қылаң берген жалған сенімдердің сырына, жиіркенішті әдеттердің себептеріне ой жүгіртті. Сәл де болса, Пайғамбардың айтып жатқанына ой салып, ол кісі алып келген кемел діннің негіздерін, саф өмірдің принциптерін, көз алдыларына көрініп тұрған көркем мінезінің көріністеріне бей-жай қарай алмады.

Оның қара түнекті қақ жарып келуін Құдайдың назары деп білді де, Ислам атты ғаламат мұхитқа құлаш ұрып қойып кетті. Алланың бар әрі бір екеніне, ұлылығы мен құдіретіне құлай сенді. Ар-ождандарында аласұрып тұрған тұңғиық сұрақтарының жауабына қанық болған олар, Ислам дініне жата-жабыса байланып, бара-бара Пайғамбардың серт байласқан серіктеріне, жолда қалдырмас жан жолдастарына айналды. Міне, саңлақ сахабалардың көпшілігі осы үшінші топтың өкілдері болатын. Оларға Раббымыздың разылығы молынан болсын!

Алламен байланысты үзбеу қалай жүзеге асады?

Алланың жолынан жаңылмау Ислам дінінің шарттарына сай өмір өрбітумен, ардақты Елшінің ізбасары болып күн кешумен жүзеге асады. Құран бұл мәселені өте ғажап аятымен былай баяндаған: «Пайғамбар сендерге не берсе, соны алып, соған риза болыңдар, (һәм діни үкім ретінде) пайғамбар өздеріңе не жеткізсе, соны шын көңілден қабыл алыңдар және не нәрседен тыйса, содан тыйылыңдар. Аллаға шын көңілден тағзым етіңдер, әрі Оған қарсы келуден сақтаныңдар...»4 Пайғамбардың жолымен жүргенде ғана Алламен байланыстың дұрыс әрі тұрақты болуына мүмкіндік туады.

Діннің дұрыс дегенін «ләббай» деп қабыл алмау, тыйған тыйымдарын «құп болады» деп құптамау неткен масқаралық десеңізші?! Ойланған жанға он тұтам ғана болып көрінетін өмірді құтырған нәпсінің құмарлығына құрбан етіп, болмашы ләззаттардың қойнында қойыртпаққа айналдырып жібергеннен өткен масқаралық бар ма?! Ойпырмай, біз мына дүниеге не үшін келдік? Адамзат керуені ғасырлар өткен сайын қай жаққа қарай тартып барады? Соңғы тұрағы, ең соңғы аялдамасы қай жер? Осындай жұмбақ ойлардың жауабын іздеу керек емес пе?!

Бос сөз бен бөстекі істердің соңында өмірлерін өксітіп алғандар, құнды нәрседен қол үзгендерін сезініп көздеріне жас ала ма екен?! Нәпсіні қытықтайтын қызылды-жасылды дүниелер бұрқылдап қайнап жатқан мөп-мөлдір бұлақтай, сырғыған самалы тербеп сыңғырлай түскен құрақтай көзді арбап «кел-кел» дейді. Бірақ бойын жиып, қайратын қамшылап қараған адам мұның тек қана сананы сәулелеп тұрған сағым екенін аңғарады. Үлкен олжа, керемет пайда деген нәрселердің бос қиял екенін байқайды. Сол себепті пенде баласы ғапылдықтың қамытын киген күндерін көңіліне алып, салғырттықпен өткізген салақ күндерінің есебін ескеріп еңірей тәубе етуі ләзім. Мұқағалидай марғасқа ақынымыз әрбір сәтінен сұралатындығын, босқа өткізген күндерінің кірбіңін кетірудің үлкен жауапкершілік екенін айтып, былай толғанады:

«Бәріне жауаптымын.

Қашан менен қалғалы тағат, тыным,

Пісіп тұрған егінді бұршақ ұрса,

Айтыңдар жауапты кім?

Әрине, мен!

Мен оған жауаптымын.

Бүгінгі сәт, кешегі ағаттығым,

Салғырттықпен өткізген салақ күнім

Сыртылдаған босқа өтсе сағат тілі,

Оған да жауаптымын, жауаптымын!..»5

Қысқасы, ақиқаттан қалыс қалмай, шама-шарқы келгенше кемел дінге жабыса өмір сүргеннен басқа шара жоқ. Бұл дүниедегі берекеміз де, ақыреттегі мерекеміз де тек қана «шын діни шыншылдап, жанымыз ашып» тұрған кезде ғана мүмкін болмақ.

Алла жолынан жазбағандар қандай сыйға ие болды?

Хақ Тағалаға иман келтіріп, Оның разылығына бастап баратын жолдан жаңылмағандар Жаратушының жәрдеміне, Рахман Раббымыздың мейіріміне бөлене отырып, тура жолдардың ішінен тура жолға қол жеткізетіндіктерін «...Аллаға иман келтіріп, Одан бір сәтке де ажырамағандарды Алла Өзінің шексіз мейірімі мен шарапатына бөлейді және Өзіне төтесінен жеткізетін тура жолға салады»6 деген аят сүйіншілеп тұрған жоқ па?!

Ардақты Пайғамбар өмір сүрген Алтын ғасыр ойға оралғанда мұсылман үмбетінің аз уақыттың ішінде толағай табыстарға қол жеткізгендіктеріне қарап, Жаратушының жәрдемі екенін мойындамасқа шара жоқ. Ол кездегі әрбір мұсылман өзін өте бақытты жан ретінде сезінетін. Жүрген-тұрған жерлерінің бәріне имани гүлден жұпар аңқытып, шөп шықпайтын шөл даланы жасыл желекке, жануар сипатты жабайы дәстүрді алып өркениетке айналдырды.

Бұл ақиқаттан бұлтарып кетуге болмайтынын анық түсінген бір Британдық ғалым: «Құмның арасында құйқа шайнап, тарам-тарам болып тоқайласа алмай жүрген жалаңаяқ арабтарды бас-аяғы бүтін, ынтымақ-бірлігі мығым бір қоғамға айналдырған әзірет Мұхаммед (с.а.с.) болатын. Олардың іс-қимылдары мен мінез-құлықтарын қалыпқа салып, қайталанбас тұлға етіп тәрбиеледі де, төрткүл дүниенің төрт тарапына ұсынды.

Әзірет Мұхаммед (с.а.с.) іргесін тұрғызған біртұтас бірлік отыз жылдың інішде Византия сынды алып императорлықты жермен-жексен етті, Иранның зәулім-зәулім қорғандарын «уф» дегенде ұшып кететін шөп-шаламға айналдырды, Сирия, Ирак, Мысыр сынды мемлекеттердің мәдениетке мәңгі жабық қалуды қалаған қақпаларын қақ айырып Ислам өркениетін кіргізді. Ислам нұрын Атлант мұхитынан Мәуәраннахрға дейін жеткізді».7 Міне, бұл – мұсылмандардың Алла жолынан жазбай, Құдайдың құрметіне жолықтыратын істері арқылы жеткен дүнияуи жетістіктері. Ал ақыретте ие болатын игіліктері мен қол жеткізетін қошеметтері қанша қиялдасақ та, қиялымыздың қарымы жетпесі анық.

---

«Бақара» сүресі, 183-аят

Тақуалыққа жетерсіңдер

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٨٣﴾

«Уа, иман еткендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім, сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп) күнә атаулыдан сақтанып, тақуалыққа жетерсіңдер».

Бұл қасиетті аят Ислам дінінің ең ұлы ғибадаттарының бірі оразаның парыз екендігін білдірген. Сондай-ақ оразаның шариғат тұрғысынан қандай хикметі бар екенін, бұл парызды атқарған адамның Алланың алдындағы дәрежесінің қаншалықты жоғарылайтынын да анықтап айтып өтеді. Сол себепті бұл аяттың аясында мынадай тақырыптарды сөз етеміз: Рамазан айы несімен ерекше? Ардақты Пайғамбарымыздың дүниеге келуі мен мүбәрак айда пайғамбарлық құрметке иеленуі қалай жүзеге асырылды? Ораза қашан және кімдерге парыз етілді? Оразаның тәнге беретін пайдасы мен жанға беретін жетістіктері қандай?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

يَا أَيُّهَا الَّذِين آمَنُوا Уа, мүміндер! Менің жалғыз екенімді, Пайғамбарымның соңғы елші екендігін мойындап, сенім білдірген құлдарым!

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ Сендерге ораза парыз етілді. Мүбәрак рамазан айында құлқын сәріден, күн батқанға дейін құлшылық жасайыншы деген ниетпен ішіп-жеуден, әрі өздеріңе адал етілген ақ төсектеріңнен тыйылуға бұйырылдыңдар.

كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ Өздеріңнен бұрынғы үмбеттерге де бұл ораза парыз етілген еді. Оларға да осынау керемет құлшылықты міндет еткенбіз. Ендеше, мойындарыңа жүктелген, әрі Құдайдың құрметіне қауыштыратын бұл құлшылықты атқарудан кенде қалып жүрмеңдер.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ Тақуалыққа қол жеткізерсіңдер. Бұл ұлы міндетті кемел түрде атқара отырып тақуалық атты қазынаға ие болыңдар. Нәпсілеріңе тұқыртып тұзақ салып, періштелерге жақын бір саптан орын алыңдар.

Рамазан айының ерекшелігі

Қасиетті рамазан айы – ұлы Құран түсіріле бастаған ай. Бұл ақиқат «Рамазан айы – адамзатты тура жолға бастаушы, айқын дәлелдерді һәм ақиқат пен жалғанның ара-жігін ажырататын өлшемдерді қамтыған қасиетті Құран түсе бастаған ерекше ай...»8 деген аятта анық айтылған. Демек, бұл айда ардақты Пайғамбарымызға Алланың аяттары түсіріле бастады. Запыран құсқан зұлматтан құтқаратын Құранның құт болып құйыла бастаған уақыты – рамазан айы. Сондықтан рамазан айының қадірі де, құрметі де басқа айлардан артық, өзге уақыттардан оқшау. Рамазан айы – Құран уахиының туған айы. Құран түсе бастаған рамазан айының ішіндегі Қадір түні – уахидың туған күні. Егер рамазан айындағы түндердің ішінде мұндай мүбәрак түн – Қадір түні болмағанда, рамазан айы осыншалықты қадір-құрметке ие болмас еді. Бүкіл адам ғұмырын ішіне құндақтаған бұл түн рамазан айын айлардың сұлтаны етті. Рамазан айы сөздердің Сұлтанын әкелмегенде, айлардың сұлтаны болмас еді. Өзі түскен түнді бір өмірге пара-пар еткен уахи бізге түсер болса, бір күнімізді бір өмірге тең қылатыны сөзсіз. Ал ішіне уахи араласқан өмірдің сыйы – Жаннат. Осыншалықты қадір-құрметтің құшағында ұлы ғибадат болған ораза парыз етілді. Бұл ай нәпсілік қалауларды қыл бұрауға салып буындырып, руханиятты самғатып серпілетін сәт. Адамдықты арттырып, тақуалыққа тәрбиелейтін мұндай уақыттың бір сәтін сәтті пайдалана білгендер ғана «рамазанда рақат таптым, оразада оңала түстім» деуге ақысы бар. Сондықтан бұл айдың қадіріне жетіп, құрметіне лайық түрде рухани азық алуға ұмтылыс жасауымыз ләзім.

Рамазанда Мұхаммедке (с.а.с.) елшілік міндет жүктелді

Бәрімізге белгілі, әзірет Мұхаммедке (с.а.с.) елшілік міндет жүктелместен бұрын фәтрат9 кезеңі деп аталған уақыт өтіп жатқан еді. Төрткүл дүниенің төрт бұрышын қою қараңғылық қаптаған. Жер жүзі ғасырлар бойы пайғамбарлар әкелген шариғат шаттығынан мақұрым қалған-ды. Бұл қоғамның қойнауында соңғы Пайғамбардың келетінін бұрынғы кітаптардан естіп-біліп, қараңғылықты қақ жаратын жарық нұрдың келуін тағатсыздана күтумен жүрген жандар да болды. 571 жылы құтты мекен болған Меккеде таң алагеуім шақта қос дүниенің сәруәрі ардақты Мұхаммед (с.а.с.) дүние есігін айқара ашты. Оның дүниеге келуі бүкіл адамзат баласы үшін Алланың құдіретімен руханият көктемі басталып келе жатқандай әсер қалдырды.

Сияр және хадис кітаптарында арнайы тақырып ретінде қарастырылғандай ардақты Пайғамбарымыз 38, 39 жасқа аяқ басқан шағында мөлт еткен мөлдір жанарымен кейде періштелерді байқап қалып жүрсе, бара-бара әдеттегі хал-күйінен бөлек, айрықша жағдайларға тап бола бастады. Мұның барлығы ол кісінің пайғамбарлығын сүйіншілеуші дәнекерлер болатын.10

Дүниенің қыспағын қалдыра тұрып, руханиятқа аса мән берген Меккедегі тақуалы жандар харам айлардың бірі ережеп айында Мекке мен Арафаттың арасын алып жатқан Хира тауында иғтикаф жасап, жұрттан жырақ, елден оқшау жерде Жаратушыға жалбарына құлшылық-ғибадаттарын атқарғанды жақсы көрді.11 Имам Бағауи баяндағандай, Ислам негіздерін зерттеген ғалымдардың барлығы да мына мәселеде ортақ көзқарас ұстанған: Адамзаттың арасынан алтын асықтай болып таңдалған пайғамбарлардың барлығы да өздеріне уахи келместен бұрын Алланың бар екеніне, жалғыз екеніне иман келтірген. Демек, ардақты Пайғамбарымыз өзіне елшілік міндет жүктелместен бұрын текті бабасы Ибраһим пайғамбардан қалған «таухид»12 діні бойынша Құдайына құлшылық жасап, ғибадаттарын орындайтын. Хақ Тағала сүйікті елшілерін әртүрлі әдепсіздіктер мен күнә-күпірліктен қорғаған.13

Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.с.) қырық жасқа қадам басқан шағында елшілік міндетті атқаратын уақыты жеткен еді. Ол кісіге берілетін елшілік міндет ең алғашында шынайы түстер көрумен белгі бере бастады. Түсінде көргені өңінде айна-қатесіз қайталанып, таң-тамаша болды. Ол кісінің бұл жай-күйі ұлы пәрменді қиналмай қабылдауға деген дайындық сатыларының алғашқысы болатын. Мұндай сәттерде мейлінше жалғыз қалып, Жаратушыға жалбарынып отырудан ләззат алатын. Осындай жай-күйді басынан өткеріп жүрді.14

Ол кісі әдеттегідей азын-аулақ азығын арқалап алып, әлемдердің Раббысына риясыз құлшылық атқармақ болып Нұр тауына тартып кетті. Бұл басқа уақыттардан бөлек, өзге сәттерден ерекше болатын. Иләһи уахидың туатын сәті, қараңғылыққа қамалып қасиеті қалмай бара жатқан жұрттың жүрегіне жарық сәуле тарайтын мезгілі таяп қалған-ды. Айналасына ойлы көзбен шолу жасап, Раббысына деген мінәжат-дұғасын арнап отырған Мұхаммедтің (с.а.с.) алдынан кенеттен Алланың әмірін бұлжытпайтын Жәбірейіл періште келді. Ол Мекке жұртының сенімді Мұхаммедін қапсыра құшақтап қысып-қысып алып үш мәрте «Уа, Мұхаммед оқы!» деп бұйырды. Әр бұйырған сайын әзірет Мұхаммед (с.а.с.) «Мен оқи алмаймын ғой!» деді.15 Немесе кей деректерде келгендей «Нені оқимын?!» деп аңтарыла сұрақ қойды.

Кім білсін, Жәбірейіл періштенің ардақты Пайғамбарымыздың денесін үш мәрте қысуы, пенделік пиғылдардан сытылып шығып, періште сипаттарды бойына бейімдеп алуына бір ишара болса керек. Дүниенің көң-қоқырынан етек-жеңін жиып, өзіне уахи жолымен жететін Жаратушының жарлығына ынты-шынтысымен ден қоюына дайындық жасату, сірә.

Ақыры Жәбірейіл періште «Жаратқан Раббыңның атымен оқы!..» деген «Алақ» сүресінің алғашқы аятын оқығаны мұң еді, Пайғамбарымыз дегенін дереу жаттап ала қойды. Парасат падишасына ең алғаш оқудың әмір етілуі, Исламда ғылым-білімнің қаншалықты маңызды екенін, таным-түсініктің қандай мәнге ие екенін білдіреді. Міне, осы оқиғадан соң әзірет Мұхаммед пайғамбарлық міндетті мойнына алды. Пайғамбарлық жауапкершіліктің ауырлығын арқалап, Иләһи айбындылық пен ұлылықты жан-дүниесімен сезіне отырып, көңілі алабұртқан күйі үйіне қайтты...

Арада біраз уақыт өтті. Алайда уахидың қайта келетін түрі байқалмайды. Осы уақыт аралығында алғашқы уахи келгенде денесі дірілдеп, жан-дүниесі астан-кестен болған пайғамбар, енді уахидың келуін сарыла-сағына күтті. Ақыры көптен күткен уахи бірте-бірте түсіріле бастады. Осылайша әрбір оқиғаға байланысты, небір хикметтерді қамтыған Құран аяттары жиырма үш жыл бойы үздіксіз келіп отырды.

Ораза қашан және кімдерге парыз болды?

Рамазан оразасының парыз екендігін білдіретін «Сендерге ораза парыз етілді»16 деген аят һижреттің екінші жылы түсірілді. Бұған дейін ардақты Пайғамбарымыз ашура17 оразасын ұстайтын. Рамазан айында парыз оразаны ұстау әмір етілген соң, ашура оразасы сүннет ораза ретінде ұсталатын болды. Рамазан айындағы ораза ұстау ақыл-ойы жетіліп, балиғат жасына толған әрбір мұсылман баласына парыз. Алайда ораза ұстауға шамасы жетпейтіндей қарт, денсаулығы сыр беріп қалуы мүмкін ауру кісілер ораза ұстамай, підия берсе жеткілікті. Белгілі бір уақыт аралығында сырқаттанып қалған немесе алыс сапарға шыққан жолаушыларға да ораза ұстамауға шариғи тұрғыдан рұқсат етілген. Бұл кісілер жіберіп алған оразаларының қазасын басқа күндері өтейді. Бұл жайлы Құранда былай делінген: «Парыз ораза санаулы әрі белгілі күндерде ғана өтеледі. Араларыңнан әлдекім ауырып қалып немесе сапарда жүріп ораза ұстамаса, (қаза болған күндерін) басқа уақытта ұстасын. Ораза ұстауға шамасы әзер жететіндер (яғни, қарттар және созылмалы дертке шалдыққан науқастар қаза болған әр күнге) підия ретінде бір жарлының (бір күндік екі мезгіл) тамағын (немесе соның құнын ақшалай) беруі керек. Ал енді кімде-кім қайырымдылық жасап (аталмыш мөлшерден) асырып берсе, онысы өзі үшін қайырлы болмақ. Біле білсеңдер, ораза ұстағандарың өздеріңе жақсы»18.

Демек, ораза белгілі бір күндерде ғана парыз етілген. Бұл санаулы күндердің ішінде кімде-кім сырқат немесе жолаушы болса ораза ұстай алмаған күндерінің қазасын өтейді. Ал ораза ұстауға мүлде шама-шарқы жетпейтіндерге, підия, яғни, 30 күн бойы бір міскіннің қарынын тойғызу парыз.19 Кімде-кім өз еркімен, Алла разылығын көздей отырып артықша жақсылық жасаса, яғни, підиясын артығырақ берсе, немесе ораза да ұстап, підия да беріп жоқ-жіткке қарайласса, өзіне әлдеқайда жақсырақ болады. Қандай да бір жолаушының яки ораза ұстағаннан денсаулығына ешқандай зиян келе қоймайтын сырқат кісінің ораза ұстағаны тіпті жақсы. Себебі кейінірек уақытылы ұсталмаған оразаларының қазасын өтеуге мүмкіндігі болмауы ықтимал. Ал міскін адамға берілуі керек підияның мөлшері пітір садақасының мөлшеріндей болмақ. Әрбір ораза ұстай алмаған күндері үшін бір підия беріледі яки әр күн сайын таңда және кешке бір кедейдің қарны тоятындай мөлшерде ас-су беру керек.20 Ислам дініндегі шариғи талаптардың астарында белгілі бір хикмет пен мейірімділік жататындықтан, ғибадат-құлшылықтардың баршасында мұсылмандарға жеңілдік қарастырылған. «...Алла сендерге жеңілдікті қалайды, ауыртпалық артқысы келмейді…»21 деген аяттың мәні осы.

Ораза ұстаудың пайдалары

Ораза – Алланың құзырында ең сүйікті, ең қадірлі ғибадаттардың бірі. Басқа құлшылықтар оразаға қарағанда рияға ашық, яғни ел-жұрттың көз алдында атқарылады. Алайда ораза олай емес. Қандай да бір мұсылманның ораза ұстағанын яки ұстамай жүргендігін тек Алла ғана біледі. Сол себепті ораза тек ықыласты жандардың ғана құлшылығы. Ораза – құл мен Құдайдың арасындағы құпия. Сол себепті бір құдси хадисте: «Ораза Мен үшін, оның сый-сияпатын тек қана Өзім берем»22 деген Алла Тағала. Не деген ұлы сүйінші!

Ал оразаның пайдалары мен хикметтерінің өзі өз алдына үлкен ғылым. Оразаның денсаулыққа, мінез-құлыққа, қоғам мен діни ұстаным тұрғысынан көптеген пайдалары бар. Ораза ұстаған адамдар Алланың ұлы бұйрығы болған тақуалық мәртебесіне жетуге талпынады. Тек талпынып қоймай, сол жолда еңбек етіп, тақуалығы тастай, мінез-құлқы мінсіз адамға айналады. Себебі ораза – нәпсілік қалауларды қиратып, рухани кемелдікке шығаратын құлшылық. Жүректі нұрландырады, мейірімділік, жанашырлық сынды қасиеттерді қайта қалпына келтіріп, ақыл-ойды мағрифат нұрымен жарқырата түседі.

Сол себепті болса керек, құлшылығымен Құдайға жақын болуды мақсат тұтқандар «Асқазаныңды аз уақыт астан аулақ қыл, оның орнын мағрифат нұры қаптағанын көресің»23 дейтін көрінеді. Ораза ұстаушылар бір жағынан Жаратушысына құлшылық жасаса, бір жағынан денсаулықтарын да жақсартады. Әрбір адамның организмі белгілі бір уақыт диета ұстауға мұқтаж екендігі белгілі. Себебі сәл ашығу арқылы адам баласының ағзалары оңалып, ақыл-ойының қабылдауы, ми қызметі жақсара түседі. Ораза арқылы адам денесінде жиналып қалған майлар кетіп, ағзалар бір тынығып қалады.24

Бір айлық ораза ұстау кезінде ораза ұстаған жанның рухында қайта жаңғыру, серпіліс жасап сергектікке қарай қадам жасау байқалады. Ораза ұстаған кісінің салт-санасы жаңарып, қамшының сабындай қысқа ғұмыры жүйеленіп, жанын жаралауға жақындап қалған яки ағзасын алып ұруға келген аурулардан арылып денсаулығын қорғайды.

Бір хадисте «Ораза ұстауды тастамаңдар, денсаулықтарың мықты болсын»25 делінген. Бұл Алланың құрметті айы мен берекеге толы парызының негізгі миссиясына көз жұмып, еріккеннің ермегіне айналдыруды қойып, Құранда талап етілгендей қадіріне жететін уақыт келді.

Ораза ұстағандар қоғамға да едәуір пайда келтіреді. Ораза ұстаушы деген кезде бірден ойымызға Алланың бұйрықтарын қалтқысыз орындап, тыйым салғандарынан аулақ жүрген кісі келуі керек. Мұндай жандар бір ай бойы Алла адал еткен нәрселерден бойларын аулақ салып, басқа күндері арамды іздеп татар деймісіз?! Сондай-ақ бір ай бойы рухани диетаны жақсы ұстай алғандар өз бойларындағы Құдай сүймейтін қылықтарынан құтылып, адам жолатпайтын әдеттерінен арыла алады.

Қысқасы, қай жағынан алып қарасаңыз да, оразаның пайдалары мен хикметтері толассыз екендігі байқалады. Ал бұл ғибадаттың руханиятқа тигізер пайдасы тіпті зор. Ардақты Пайғамбарымыздың бір хадисінде «Ораза ұстаушы кісінің екі қуанышы бар. Бірі – ауызашар уақытында болса, екіншісі Алла разылығы көздеп ауыз бекіткені үшін Раббысынан сый-сияпатын алған кезінде»26 делінген. Ақыретте Алланың жамалын тамашалау кезіндегі қуанышты ешбір жан сөзге салып сипаттап, қиялымен қашап бере алмасы анық. Сондықтан біз ауызашар уақыттағы қуанышты сәтті сәл-пәл ой елегінен өткізіп көрейік:

Бұл неткен ұлы, не деген көрікті қуаныш еді?! Раббысының ғана разылығын көздеп ораза ұстаған мұсылман отбасын ойлаңызшы. Күн ұяла ұясына қонақтап, ауызашатын сәт жақындаған кезде бұл бақытты отбасының барлығы бір ауыздан шүйіркелесе дастархан басына жиналды. Өтіп жатқан әр минутты жыл күткендей күтіп, ауыз ашқан сәттегі су ләззатын татсақ-ау деп тосып отыр. Қаласа бір үзім нанды «адал ас» деп ауызға сала салуларына болар еді. Жо-жоқ, олай жасамады. Себебі осылай ашығудың ар жағында Алланың разылығы жатқанын жан-жүректерімен терең сезінеді.

Сондықтан әр минуттың өзі жылдай болып өтсе де күтуге дайын. Осылай күтумен отырғанда айналаны әсем әуенімен әлдилеген азан даусы естіледі. Сол кезде алақан жайып «Уа, мейірімі аста-төк, рахымы шексіз Алла Тағала! Ақырет күні мені және әке-шешем мен барша мұсылмандарды Өз мейіріміңе мекендетіп, күнәларымызды кешіре көр!» деп дұға жасайды. Көзге сүйкімді, көңілге сүйікті бұдан артық қандай көрініс керек?! Бұл отбасы қол жеткізген рухани біртұтастық, өзара сүйіспеншілік, рухани ләззат өкініші көп өтпелі өмірден алатын рақаттардан әлдеқайда жоғары емес пе?!

Фахруддин Рази айтқандай: «Алланың ешбір жаратылғанға мұқтаж емес екендігі, керісінше бүкіл жаратылыс Оған мұқтаждығын сезініп, күллі жаратылыс атаулыға төгіп тұрған мейірімі мен жәрдемі толассыз жарқырап, көкірек көзі ашық жандарға көрініп-ақ тұр. Мұндай мәңгі таусылмайтын нұрдың кейбір перделердің артында жасырын қалуы мүмкін емес. Алланың құдіретімен жарқырап тұрған бұл нұрды ешбір нәрсе көлегейлей алмайды. Алайда бұл нұрдың адамзаттың рухында көрініс табуына пенделік пейілдер мен адами әлсіздіктер кедергі болуда. Ал ораза болса осы әлсіздіктерді тас-талқан ететін ең керемет себеп»27.

Сопылық ілімнің соңына түскен кей жандар «Хақ Тағала жіберген иләһи нұрға жету үшін ораза ұстаудан артық амал-айла жоқ. Сол үшін адамзат баласы осы нұрға қол жеткізіп, руханиятын кемелдендіргісі келсе ораза ұстасын» дейді екен.

Иә, тек қана ішіп-жеп, күліп-ойнап қана өмірлерін өткізіп жатқандар рухани ләззаттың не екенін сезе алатындай бай руханиятқа қол жеткізе алмайды. Себебі асқазаны асқа батқандардың хикметтен алыс болатындығы секілді, мағрифат әкелетін иләһи нұрдан да мақұрым қалғаны қалған.

Ардақты Пайғамбарымыз өзінің бір хадисінде «Сәресін жақсылап ішіңдер. Себебі сәресіде береке бар»28 деген. Демек, сәресін ішу арқылы күш-қуат жинаумен қатар, сауаптан да құр алақан қалмайды. Сонымен қатар, тамақ жемесе жүре алмайтын, су ішпесе тұра алмайтын жандардың ойлағандарындай өте ауыр, тым қиын құлшылық емес. Керісінше, түсініп, сауап үміт етіп ұстаған адамға пайдасы зор, берері мол ғибадат.

Оған қоса мынаны да айта кеткен жөн, ораза – тән қалауларынан уақытша бас тарту. Дегенмен түсте ішіп-жемеген тамақтың орнын ауызашар мен сәресі уақытында толтырып алатын жайттар көп кездеседі. Бейресми зерттеулердің айтуынша, басқа айларға қарағанда рамазан айында азық-түлік екі-үш есе көбірек сатылатын көрінеді. Бұл нені көрсетеді? Оразаның негізгі мәні түсінілмей жатқанын көрсетеді.

Қысқасы, оразаның тәнге де, жанға да берері мол. Мұсылманның мәртебесін жоғарылатып, қос дүниелік бақытқа кенелтетін қасиетті құлшылықтан құр қалдырмаса екен деп Алла Тағалаға жалбарына дұға етеміз.

---

«Бақара» сүресі, 277-аят

Олар үшін қорқыныш жоқ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿٢٧٧﴾

«Иман келтіріп, игілікті істер істеген, намаз оқыған және зекет бергендердің Раббыларының дәргейінде алар сауабы бар. Һәм олар үшін ешбір қорқыныш жоқ және көңілдері әсте ортаймайды».

Мұның барлығы да иманның жемісі, салиқалы істердің нәтижесі! Бұл аятта иманның ұлылығына, салиқалы істердің маңыздылығына ишарат етілумен қатар, азаптан құтылудың жолдары, бақытқа жетудің мәртебелері көрсетілген. Сондықтан бұл аяттың аясында мына тақырыптарды сөз етеміз: Алланың құзырында қабыл болатын иман қандай иман? Салиқалы амалдардың ең ұлысы саналған намаздың хикметтері қандай? Адам баласы өмірінде қандай істермен шұғылданғаны жақсы? Иман келтіріп, салиқалы істер атқарған жандарға қандай сый-сияпат бар?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ Шынында, олар иман келтіріп, салиқалы істер атқарды.

وَ أَقَامُوا الصَلَوةَ وآتُوا الزَّكَاةَ және бұл мәселеге бей-жай қарамай, намаздарын кемеліне келтіре, қалыбы мен әдебіне сай орындап, зекеттерін тиісті орындарға, алуға құқылы жандарға берді.

لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ Раббыларының құзырында оларға арналған сый-сияпат бар. Оларға Алла дәргейінде уәде етілген сауап бар.

وَ لَا خَوْفٌ عَلَيهِمْ Олар үшін ешқандай қауіп-қатер жоқ. Болашақта жай-күйім не болар екен, әне-міне бір бәле кеп қалар ма екен деген сынды қорқыныштан аулақ болады.

وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ және олар қайғырмайды да мұңаймайды. Өткен күндерінде кеткен еселерін ескеріп естері кетпейді, қалаған нәрселеріне қолымыз жетпей қалды-ау деп үмітсіздікке де салынбайды.

Алланың құзырында қандай иман қабыл болады?

Бұл аятта иман сөз етілген. Әрбір істің асылы жүректегі иманға байланысты екені ақиқат. Жақсы амалдар, ізгі істер иманнан нәр алмаған соң ешбір қадірі де, құрметі де болмайды. Иман арқылы жасалмаған жақсылыққа салиқалы амал делінбейді. Сонымен қатар, иманның да өзіндік шарттары бар. Әрбір иман қабыл етілуге лайықты иман бола бермейді. Алланың бар екендігін жоққа шығаратын кейбір атеисттерді қоспағанда, адамзаттың барлығы да ұлы бір Жаратушының бар екендігіне нанады.

Алайда иман келтірдік деген бұл адамдардың барлығының нанымдары Раббымыздың құзырында иман шарттарына сай болмайынша қабыл етілмейді.

Мәселен, кейбір кісілер ардақты Пайғамбарымыздың соңынан ермей-ақ, құрметтемей-ақ, сүннетіне бас имей-ақ Жаратушының бар екендігіне сенетіндіктерін алға тартады. Алайда бұл адамдар Алланың уахданиятын29 ешқашан Алланың ұлылығына лайықты түрде тани да, түсіне де алмайды. Қиялдарымен қашап, ойларымен жасап алған негізі жоқ нәрсеге Құдай сипатын таңып жата-жабыса табынумен болады.

Ең сорақсы сол – бұл бейшаралықтан байғұстардың өздері хабарсыз. «Иләһийун»30 дейтін атқа ие бір топ философтардың сенімдері де осыған ұқсайды. Сондықтан олардың мұндай имандары Алланың құзырында қабыл емес. Себебі олар өзге нәрсеге «Алла» деп ат қойып алды да, соған табынды.

Сонымен қатар, базбір адамдар Аллаға жіберген пайғамбарлардың кейбіріне ғана иланады да, басқа пайғамбарларды жоққа шығарады. Әсіресе, соңғы пайғамбар әзірет Мұхаммедтің (с.а.с.) пайғамбарлығын қабыл ете қоймайды. Бұлар Құранда айтылғандай «Кейбіріне иман келтіреміз, ал кейбірін мүлде мойындамаймыз»31 дейтін ғапыл пенделер. Сондықтан өздері иман келтірген пайғамбарларды да хақиқи сипаттарымен тани алмады. Тіпті бұрынғы өткен пайғамбарлардың есімдерін құрғақ қиялдарымен құрып алған адамдарға теліп, түп-тамырымен құрып жоқ болған жалған діндердің соңына түседі. Ол ол ма, кейбір пайғамбарларды Құдайдың дәрежесіне дейін көтермелейтін надандыққа барады.

Яһудилер мен Христиандардың сенімдері осыған ұқсайды. Байқасаңыз, олардың бұл наным-сенімдері мен таным-түсініктері Алланың дәргейінде қабыл болатын иманға жатпайды. Негізі, діннің дұрыс, иманның қабыл болуы үшін ардақты Пайғамбарымыз үйреткен түсінікке негізделген болуы шарт.

Пайғамбарымыз иман келтірілуі керекті нәрселерді қысқа әрі нұсқа түрде былай баяндаған: «Иман дегеніміз – Аллаға, Оның періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына, ақырет күніне және тағдырға, жақсылық болса да, жамандық болса да Алланың әзәли іліміндегі қалауымен жүзеге асқанына сенім білдіру»32. Демек, иман – бұл айтылғандардың барлығын білумен қатар, еш күмәнсіз сену. Міне, осы негіздерге сай келген иман ғана Алланың құзырында қабыл болмақ.

Алла Тағала жақсылықтың баршасына разы болып, жамандық атаулыға әсте разылық білдірмейді. Адам баласын сынақ әлеміне әкелген соң ерік-қалау, күш-қайрат беріп жақсылық пен жамандықты таңдауға мүмкіндік сыйлаған. Сол себепті бұл мәселеде жауапқа тартылатын, ерік-қалауын қандай жолда пайдаланып, қай жолға қарай бағыт-бағдарын бұратынына байланысты сұралатын да – адам баласы. Майлықожа ақын бұл мәселені өлеңімен өрнектеп:

«Алла берді екі жол,

Бірі – оң да, бірі – сол.

Ойланыңдар, бауырлар,

Дүние – қысқа, ақырет – мол»33, – дейді. Демек, Алла Тағала жақсылыққа да, жамандыққа да баратындай қабілет және осы екі жолдың бірін таңдай алатындай ерік-қалау берген. Әркімнің қай жаққа қарай қисаятыны сынақ әлемінде белгілі болады. Сондықтан адам баласы әрдайым жақсылыққа қарай ұмтылып, жамандық атаулының барлығынан іргесін аулақ салып, құдіреті күшті Алла Тағалаға жалбарынумен болғаны дұрыс. Алланың жәрдемі, мейірімі мен махаббатының арқасында жамандықтардан қашықтап, жақсылыққа қарай қадам жасайды. Үнемі «Тура жол тапсам да, бақытқа белшемнен батсам да, барлығы Алланың жіберген сый-құрметі» деп, менмендік пен тәкаппарлық сынды жаманшылыққа бастайтын алғашқы баспалдақтан аулақ болғаны жөн.

Салиқалы амал деген не?

«Иман келтіріп, салиқалы істер жасағандар...» деп келген аятта иманнан кейін салиқалы амал туралы сөз болады. Ендеше, салиқалы амал деп ат қойып, айдар таққан істерге не жатады?

Ислам дінінде бірқатар бұйрықтар мен тыйымдар, адам баласына артылған жауапкершіліктер бар екені мағлұм. Міне, осы жауапкершіліктер жөн-жобасына қарай келістіре атқарылса салиқалы амалға айналады. Иманның кемелденуі мен жойылып кетуінен сақтану осы салиқалы істер арқылы жүзеге аспақ. Мұсылман баласының ақыреттегі дәрежелері де атқарған салиқалы істеріне байланысты болмақ. Салиқалы істердің ең үлкені, Алланың құзырында сүйікті болғаны – намаз, зекет, ораза, қажылық және Алланың дінін тарату жолында мал-жан демей күресу.34 Бұлар – пенде баласының Ислам үшін мал-мүлкімен, маңдай терімен жасаған қызметі. Адамдар хайуани қалаулардың құрсауынан құтылып, адамдықтың биігіне қадам жасауы, рухани кемелденіп саф көңілге жетуі де тек қана салиқалы амалдар атқару барысында жүзеге аспақ.

Сонымен қатар, қоғам ішінде атқарылып жатқан кейбір істер де ислами тұрғыдан салиқалы амал деп саналып, тіпті ғибадат-құлшылықтың қатарына кіруі де ғажап емес. Алайда бұл іс-әрекеттердің шариғат талабына сай келіп, құлшылық дәрежесіне лайық болуы үшін ақ көңіл, таза ниетпен атқарылуы керек. Өнертапқыштық, сауда-саттық, егіншілік сынды қоғамға пайдасы тиетін біршама істер ізгі ниетпен, адал көңілмен жасалғанда сауабы мол, рахметі көп ізгі істердің қатарына жатады.

Ислам діні – хикмет тудыруға ашық, қабілеттерді шыңдауға шақыратын дін. Адам баласының бүкіл қажеттіліктерінің шешімдерін жауапсыз қалдырмай, сол қажеттіліктерді қамтамасыз ететін барлық нәрсеге қадір-құрмет көрсетеді. Ардақты Пайғамбарымыздың бір хадисінде «Табан ақы, маңдай терімен күнін көріп, еңбегін сауған өнерлі құлын Алла Тағала жақсы көреді»35 деген.

Тұрмысқа жарамды, қажеттілікке сай кез келген бір құрал жасау, тоқыма тоқу, кесте тігу, ағаш жону, технологияның тілін білудің әрқайсысы бір-бір өнер. Адамның қажеттілігін қамтамасыз етіп, өмір сүруін жеңілдететін кез келген өнерді Ислам діні қолдайды. Мұсылман үмбеті бұл өнерлерден байланысты үзіп, басқалардың қолына қарап отыра беретін болса экономикалық дағдарыстардан бастап қарапайым күн көруінің өзін қиындатып алары анық.

Адам қандай істермен шұғылданғаны жөн?

Адам баласы әрдайым өзіне берілген өмірдің қадір-құрметін білуі керек. Уақыт соншалықты қымбат: бүкіл жер жүзінің қазынасын сарп етсеңіз де, өткен өмірдің бір сәтін кері қайтарып алып, «әттеген-айларды» түзете алмайсыз. Әйгілі Ескендір Зұлқарнайын жер жүзіне билік жүргізді. Алайда уақыты келгенде сол салтанаттың барлығын әп-сәтте тастады да, ақыретке жүріп кетті. Соншалықты дәулеті, айбыны мен ұлылығын беріп өткен өмірінің бір сәтін де қайтаруға мүмкіндік таба алмады. Демек, уақыт – қылыш. Сен оны кеспесең, ол сені турап тастайды. Міне, өмір осыншалықты қымбат. Сондықтан бос нәрселерге жұмсамай, Құдайға жағатын, қоғамға пайдасы тиетін салиқалы амалдармен өмірді өрнектеуге қарекет қылмақ керек. Тіршілікті құлшылыққа айналдырудың тұстарын дәл тауып, дүниелік істердің өзін ақыретте орып алатын орасан табысқа айналдыру өз қолымызда.

Намаздың хикметтері

«Иман келтіріп, салиқалы істер атқарғандар» деп келген аяттағы салиқалы амал намаз бен зекетке ишара жасайды. Екеуі де салиқалы істердің қатарында болса да жеке-жеке айтылуында Құранның бір мәселеге назарымызды аударғысы келгенінің белгісі болса керек. Демек, бұл екі ғибадаттың мәні терең, берері мол ұлы әмірлер. Біз намаздың артықшылықтары мен пайдалары жөнінде аз-кем сөз қылайық.

Баршамызға белгілі, Ислам дінінде намаз ең қасиетті де қадірлі құлшылықтың бірі. Намаз – Аллаға арналған зікір мен шүкірді толықтай қамтыған ғажайып ғибадат. Ардақты Пайғамбарымызға ұлы пәрмен келген уақыттан бастап намаз оқу жүйелі түрде жүзеге аса бастады. Бұрынғы пайғамбарлардың да өз шариғаттарына сай намаз оқу үлгісі болды.

Намаздың бізге берер пайдасының кейбірін білсек, кейбірін мүлде білмейміз. Намаздың көп мақсаттарының бірі – Алланы еске алу. Күйбең тірлік қажытып, айналасындағы түрлі оқиғалардан түрлі деңгейде әсер алатын адам баласының жолдан таюы әп-сәтте. Қуанып тұрып Құдайын ұмытса, қайғырған кезде күпірлікке түсіп кетуі ғажап емес. Қуанғанда дандайсып кетпесін, қайғы келгенде үмітсіздікке ұрынбас үшін намаздың пайдасы ұшан-теңіз. Намазға тұрғанда күллі дүниені алақанның сыртымен кері итеріп «Аллаһу әкбар» деп Жаратушыға бет бұрамыз. Алладан басқа баянды бақыт, Алладан зор қайғы-қасірет жоқ. Намаз осы түсінікті адамның өн бойында өзек етіп ұстап тұруға түрткі жасайтын бірден-бір құлшылық.

Кейде жастар сұрақ қойып: «Намаз артық жүк сияқты. Намазсыз да тіршілік жүріп жатыр. Оның үстіне намаздың мән-мағынасын толық түсінбейміз. Арабша зуылдатып оқығаннан әсер аз сияқты. Өз тілімізде оқысақ жалығамыз. Демек, намаздың ұлы функциясы бар дегенге келісу қиын» дейді.

Сұрақ орынды сұралған. Мұндай сұрақты ізденісте жүрген адамдар ғана сұрайды. Намазсыз тіршілік жасап жүргендер көп. Бірақ намазы бар тіршілік пен намазы жоқ тіршіліктің арасында жер мен көктей айырмашылық бар. Ал намаздың мән-мағынасын толық түсінбейінше оқымаймын деу жай ғана сылтау. Себебі әлемде біз түсінбесек те қолданатын нәрселер өте көп. Мәселен, біз үйде электр тогын пайдаланамыз. Біз оның қандай үлкен кернеу күшімен трансформаторға келетінін, содан соң сым бойымен көше-көшеге қалай тарайтынын, одан соң бағалардан үйлерге қарай қанша кернеу күшімен тартылатынын, одан кейін үйдегі лампа қалай жанатынын, ол жану үшін лампаның ішіндегі металдар қалай әрекеттесетінін білген соң ғана жарықты пайдаланамын деп айтпаймыз ғой. Дәл сол сияқты біз білмесек те намаз арқылы руханиятқа құйылып жатқан бір күш бар екенін сеземіз.

Сондай-ақ адамның әрбір ағзасының ауруын басатын, емдейтін дәрілер бар. Біз бас ауырғанда дәріні ішке қабылдаймыз, тіс ауырса да солай, іш ауырса да солай. Енді біз оның қалай ауырған ағзаны тауып барып емдейтінін түсініп алмайынша, дәрінің құрамын толық білмейінше ем қабылдамаймын десек бола ма?! Әлбетте олай емес. Демек, намаз да руханияттағы кейбір ауруларға біз сезбейтін жолдармен шипа дарытады.

Бір күні Пайғамбарымыз (с.а.с.) саңлақ сахабалардан: «Қалай ойлайсыңдар, бір кісінің ауласында сарқырап су ағып жатса, әлгі кісі сол суға күніне бес уақыт жуынса бойында кір атаулыдан бір нәрсе қалар ма еді?» – деп сұрайды. Сонда сахабалар бір ауыздан: «Күніне бес мәрте жуынатын адамның бойында мүлде кір қалмайды ғой», – дейді. Бұл жауапты естіген Пайғамбарымыз: «Міне, бес уақыт намаздың жағдайы да дәл осындай. Алла Тағала бес уақыт намаз оқып, жан дүниесінің кірін жуатын адамдардың күнәларын кешіреді»36, – дейді. Намаздың мұндай пайдасын білетін әрбір мұсылман намаздың қадірін ұғынып, жан-тәнімен құлшылығын атқаруға тырысқаны жөн.

Иман келтіріп, салиқалы істер атқарғандарға берілетін сый

Аллаға иман келтіргеннен кейін намазын оқып, оразасын ұстап, ізгі істер атқарған адамдар үшін Алланың құзырында үлкен сый-сияпат бар. Олар мәңгілік әлемде небір нығметтерге кенеледі. Олардың көңіліне ешбір қорқыныш, қайғы-мұң атаулы көлеңке түсіре алмайды.

Негізінде, мұсылман баласы тек қана Алланың бұйрықтарын орындап, тек Оның ғана разылығына жету жолында әрекет жасайды. Олардың көзқарастарындағы ең ұлы жақсылық, қол жетпес көркем мінез – Алланың разылығы мен сүйіспеншілігі. Құранда: «Иман келтіріп, ізгі істер атқарғандарды астыларынан сылдырап өзендер ағып жататын Жаннатқа кіргіземіз. Олар сол жерді мәңгі-бақи мекендейді. Бұл Алланың шынайы уәдесі. Алладан басқа тура сөйлеп, дұрысын айтатын кім бар дейсің?!»37 деген аят осы ақиқатты жар салып тұр. Міне, мұсылмандар осынау иләһи уәдеге шын көңілдерімен иланғандықтан Ұлы Раббыларының баға жетпес сый-сияпатын ерекше үмітпен күтеді. Мұндай саф сенімнің нәтижесі болған үміт, олардың құлшылықтағы ықыластары мен шынайылықтарына қылдай кедергі болмайды.

Біздің негізгі міндетіміз – құлшылық жасау, Құдайымыздың әмірлерін бұлжытпай орындап, бұйрықтарына мойынсұну. Раббымыздың сый-сияпаты Оның шексіз мейірімінен болады. Ешбір пенде Раббымыздың разылығынсыз, Оның құлдарына деген ерекше мейірімінсіз діттеген мақсатына жетіп, ақыреттегі көз көріп, құлақ естімеген сый-құрметке ие бола алмайды.

---

«Әли Имран» сүресі, 31-аят

Егер Алланы жақсы көрсеңдер

قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّـهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّـهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ﴿٣١﴾

«(Уа, Мұхаммед! Адамдарға): «Егер Алланы (шынымен) жақсы көрсеңдер, маған еріңдер. Сонда Алла Тағала да сендерді жақсы көріп, күнәларыңды кешіреді», – деп айт. Алла өте кешірімді, ерекше мейірімді».

Бұл аят Аллаға арнап құлшылық жасаудың жолдарын көрсетеді. Ардақты Пайғамбарымыз көрсеткен жолдан жаңылмай, етегінен азу тіспен тістегендей жармаса ізінен ерудің аса қажет екендігіне басымдық беретіні байқалады. Сондай-ақ әрбір мұсылман құлдың аңсары болған ұлы Раббымыздың разылығы мен кешіріміне қол жеткізудің қалай жүзеге асатындығын да анық білдірген. Сондықтан бұл аяттың аясында мынадай тақырыптар төңірегінде сөз етеміз: Бұл аяттың түсірілу себебі қандай? Аллаға деген махаббаттың болуы мүмкін бе? Егер мүмкін болса, Оған деген сүйіспеншіліктің белгілері қандай? Ардақты Пайғамбарымызға саңлақ сахабалар қаншалықты құрмет көрсетіп, қалай соңынан ерді? Аллаға деген сүйіспеншілік пен пайғамбардың соңынан ерудің соңы неге апарады?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّـهَ Уа, Мұхаммед! Менің ұлылығымды мойындап, құдіретіме бас ие отырып Раббылары ретінде шынайы жақсы көретіндіктерін алға тартқан ғапыл құлдарыма айт: «Егер сендер Алланы шынымен жақсы көрсеңдер

فَاتَّبِعُونِي маған еріңдер, мен көрсеткен жолмен жүріп, бір елі болса да, сол жолдан көз жазбаңдар.

يُحْبِبْكُمُ اللَّـهُُ Алла да сіздерді жақсы көріп, бұл көрсеткен шынайы істерің мен ниеттеріңе разы болсын

وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ және сендердің күнә-кемшіліктерің мен қателіктеріңді кешіріп, көңілдеріңді құлазытып жалғыз-жарым тастамайды.

وَاللَّـهُ غَفْورٌ رَحيمٌ Ұлы Алла – Ғафур, Рахим. Өзінің ұлылығына бас иіп, махаббатпен құлшылығын арнаған, елшісінен бір елі ажырамай соңынан ерген құлдарын кешіріп, шексіз мейірімін төгеді».

Аяттың түсу себебі

Бұл аяттың түсуіне байланысты көптеген риуаяттар жеткен. Осы риуаяттардың барлығын салыстыра қарай отырып, қысқаша былай деуге болады: Бір күні Пайғамбарымыз әл-Харам мешітіне барды. Сөйтсе, әлгі жерге жиналып алған Құрайыш мүшріктері пұтқа табынып, санаға сыймайтын істермен айналысып жатыр екен. Олардың бұл қылықтарына бейғам қарап тұра алмаған Пайғамбарымыз: «Уа, Құрайыш қауымы! Алланың атымен ант етейін, сендер әзірет Ибраһимнің дініне, салып кеткен сара жолына қарама-қайшы істер жасап жатырсыңдар. Түрлеріңе қарасам, жап-жақсы-ақ адамсыңдар, енді не үшін өз қолдарыңмен қашап алған ағаштар мен ескерткіштерге, ешбір пайдасы да, зарары да жоқ тас мүсіндерге жалбарынып өліп-талып табынып жатсыңдар?» – дегенде, әлгі мүшріктер де қарап тұрмай: «Аллаға деген сүйіспеншілігіміз болғандықтан осылай жасап, жердегі құдайларымызға табынып жатырмыз. Біз бұларға ғибадат жасасақ, бұлар біздің мұң-мұқтажымызды Аллаға жеткізеді, әрі бізге шапағатшы болады...» деп қараңғы көңілдерінен қап-қара сөздерді ақтарады. Неткен ғапылдық, неткен надандық?!

Бұл бейшара мүшріктер барша ғаламның Жаратушысы бар екенін білетін, әрі иланатын. Алайда қолдарымен құйып алған құдайларын Алланың алдында шапағатшы болатын тәңіріміз деп табынатын. Осындай опасыз қылықтарының түкке тұрғысыз іс екенін білдіріп жоғарыдағы аят түсірілді.38

Демек, уа, құлдарымның арасында құрметке лайық болған Пайғамбарым! Тасқа табынған тәрбиесіздерге айт: «Сендер тас мүсіндерді Алламен тең көресіңдер. Сөйте тұра, Алланы жақсы көретіндіктеріңді айтып, Оның сүйіспеншілігіне жетуден үміттенесіңдер. Бұл не деген масқара?! Осылай Алла Тағалаға құлшылық етуге бола ма?!»

Уа, ғапылдықтың құзына құлдилап бейғам жатқан бейшара пенде! Еген сен шынымен-ақ Алланы жақсы көрсең, менің соңымнан ер! Өйткені мен Алла Тағала таңдап жіберген пайғамбарларының бірімін. Алланың жалғыз екенін, құдіреті мен ұлылығын, бұйрықтары мен тыйымдарын сендерге үйрету үшін тағайындалдым...»

Тура жолды табу, ақиқаттың ақ жолынан айнымай күн кешу үшін ардақты Пайғамбарымыздың соңынан еруден басқа шара жоқ. Тіпті Пайғамбарымыз өзінің бір хадисінде: «Пайғамбарлар шежіресінде өзіндік орны бар бауырым Мұса пайғамбар бүгінгі күні тірі болғанда, менің соңымнан ергеннен басқа еш нәрсе істемейтін еді»39 деген адамзаттың соңы пайғамбары, ең ақырғы жолбасшысы – әзірет Мұхаммед (с.а.с.). Шектеулі санасы мен аясы тар ақылын жолбасшы еткендер мақсаттарына жете алмай жарым жолда қалады. Өз ақыл-парасаттарымен масаттанып, пайғамбарлық жолдың жарығынан нәсібін алмағандар ешқашан қараңғылықтан құтыла алмайды.

Аллаға деген сүйіспеншілік бола ма?

Сүйіспеншілік – жақсы көрген, өзі кемел деп тапқан нәрсеге адам болмысының емірене иіліп тұруы. Кейде адам сүйіспеншілікті белгілі бір нәрсеге қол жеткізу үшін ғана пайдаланады. Жүрегінің түбіне үңілсең, сүйіспеншілік емес, басқа нәрсе жатады. Ол адам негізгі мақсатына, көздеген межесіне жеткен кезде сүйіспеншілігі де сол жерде ғайып болып, келмеске кете барады. Мәселен, әрбір адам ақшаны өте қатты жақсы көреді, алайда бұл жақсы көру сезімі адамның кемел болмысының бір бөлігі емес, бәлкім, материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ететін құрал болғандығы үшін жақсы көреді. Ақша өзінің мұндай қасиетін, яғни, қажеттіліктерді қамтамасыз ететін ерекшелігін жоғалтқан кезден-ақ, пенде баласының ақшаға деген махаббаты да жоғалып, құрдымға кетеді.

Кейде махаббат мұндай мысық тілеуге, белгілі бір бас пайда, бақай есепке бағытталмай, жақсы көрген нәрсесінің кемелдігіне, ұлылығына негізделеді. Мұндай махаббат үзілмейтін, жарым жолда қалмайтын сүйіспеншілікке айналады. Мәселен, біз еш көрмеген ұлы ғалымдарды жақсы көреміз. Олардың атын құрметтеп, затын үлгі тұтамыз. Бұл саф сүйіспеншіліктен, риясыз махаббаттан. Мұндай сүюдің соңынан пайда күйттеп жүрген ешкім жоқ. Тек қана ғалымдардың бойындағы қабілеттері мен ықылас-ниеттегі кемелдіктеріне деген сүйіспеншіліктен туған махаббат.

Сондықтан адам баласы көктемнің күлімдей күлген күнімен көгере бастаған ағаштарға, жадыраған жазға жеткен кезде жайқала өскен алуан түрлі гүлдерге көз салған кезде рухани рақатқа қауышады. Бұтадан-бұтаға секіріп сан түрлі сазбен сайрай жөнелетін құстардың үндері, ағаштардың астында көңілді қытықтап сыңғырлай аққан бұлақтың сыбдыр қаққанын естіген кезде жүрегін шаттық кернеп, мұндай керемет көріністерге таңдай қағып, тамсана түседі. Адамның жүрегін жаулаған бұлардың барлығы да махаббаттан туған туындылар. Жаратылысты солай сүйген жүрек, Жаратушыны қалай сүймесін?! Қалайша ақылмен ардақталған адам баласы мұндай ұлы махаббаттан мақұрым қалады?!

«Барша ғалам махаббаттан туған туынды» деген сөз бұл әлемнің пайда болуының өзі Алланың махаббатының шағылы екенін аңғартпай ма?! Міне, адам баласының бойындағы махаббат та Алланың жаратылғандарға деген сүйіспеншілігінің сәулесі. Бұл нұрдан мақұрым қалған адам шаттығы жоқ қап-қараңғы рух, жарығы жоқ жарымжан жүрекке ие деген сөз. Абай атамыздың «Махаббатсыз дүние бос» деп толғануының астарында осы ұлы махаббат, сөнбейтін мәңгілік махаббатты аңсау жатыр. Аллаға деген махаббаттың жүрекке сия алатынын:

«Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті...»40 деген өлең жолдарынан байқаймыз. Демек, Алланы сүю, Алланы жақсы көру махаббатқа махаббатпен жауап беру.

Алланы сүйген адамның белгісі

Негізінде, әрбір адам ұлы Раббысын жақсы көретінін айтып, Алланы жанынан артық сүйетіндігін алға тартады. Десе де, бұл уәжі қаншалықты шындық? Махаббат – жүрек ісі. Дегенмен оның белгілері сыртқы әрекеттер арқылы білінеді. Болмаса құр ауызбен орақ орып «Мен Құдайды сүйемін» дегеннен еш нәрсе шықпайды.

Мәселен, бір кісі сізді жақсы көретінін жүрген-тұрған жерінде жағы сембей айса да, сіздің сөзіңізді қаперіне алмай, сіз айтқан бір ауыз өтінішіңізге пысқырып та қарамайды. Әлгі кісінің осындай қылығын көре тұра сізді жақсы көретіндігіне сенесіз бе? Дәл сол сияқты, Алланы жақсы көремін деген бәз біреу оның бұйрықтары мен тыйымдарына көз жұмып, пайғамбарларын мойындамаса оның тілінде тақылдап тұрған махаббатының қаншалықты құны бар?!

Сондықтан «Алланы жақсы көремін», «Оған деген махаббатым шексіз» деген адамдардың бойында болуы керек белгілер бар.

Аллаға деген махаббаттың әуелгісі – Оның бұйрықтарын бұлжытпай орындау, тыйым салған нәрселерінен бойды аулақ ұстау. Әрбір адам сүйіктісінің айтқанынан шықпайды. Махаббаттың кәміл болуы үшін осы нәрсе міндетті түрде керек. Олай болса, Алланы сүйетіндігін алға тарқан адам қалайша Оның хикметке толы бұйрықтарына көз жұмады?!

Сонымен қатар, Құдайды сүйген құлдың тағы бір белгісі – құдіретті Құранды жатпай-тұрмай тиләуат жасап, зікірі мен тәфәккүрін еш уақытта қалдырмайды. Түнін таһажжуд намаздарымен нұрландырса, таң бозынан құстармен жарыса зікірін заулатады. Пайғамбарымыздың бір хадисінде: «Түндеріңді ғибадат-құлшылықпен тірілтіңдер. Өйткені бұл сендерден бұрын өмір сүрген салиқалы құлдардың әдеттері еді»41, – деген.

Демек, Аллаға деген махаббат сапарындағы адамның ұйықтауға хақысы жоқ. Олар әрбір сәтін ғапылдықпен өткізу былай тұрсын, түнгі ұйқысының өзін қиып, сол уақыттарды Раббысына деген ғибадатпен өткізеді.

Аллаға деген махаббаттың үшінші бір белгісі – өлімнен қорықпай ғұмыр кешу. Өлім – бұл фәни тірліктен, мәңгі-бақи өлмейтін мекенге қарай ашылған бір есік қана. Өлім – Алланың дидарына ғашық құлдардың ақыреттегі сыйларына қауыштыратын ұлы себеп. Сондықтан мағрифатта тереңдеп, руханияттары жоғарылаған құлдар өлімнен еш қорықпайды.

Негізінде, өлім – қауышу. Дегенмен бұл қауышу екен деп қол қусырып күтіп отырмай, қолдан келгенше бұл жалғанның шарттарына сай әрекет ету қажет, яғни «Тірі адам тіршілігін жасайды».

Өлімді аңсау жақсы нәрсе емес. Дегенмен өлімнен қорықпау – мәңгілік өмірдің бар екеніне деген кәміл иманның нәтижесі. Мұндай иманға қол жеткізгендер Ислам дінін төрткүл дүниеге жеткізу жолында аңызға бергісіз ерліктер мен түрлі қиссаларға арқау болған істер атқарған.

Ұлы Жаратушыға деген сүйіспеншіліктің төртінші бір белгісі – Оның жаратқандарына құрмет көрсету арқылы көрінеді. Жаратылыстың ішіндегі ең қадірлісі – адам. Бұл мәселені Абай атамыз:

«...Көптің қамын әуелде Тәңірі ойлаған,

Мен сүйгенді сүйді деп, Иең сүйсін»42, – деп түйіндеген. Егер кісі біреуді сүйсе, соның жақын-жұрағаттарын да жақсы көреді. Жүрегінде сүйіктісінің жақындарына ешқандай дұшпандық, кек сақтамайды.

Ендеше, адам баласы қалайша өзі сүйген ұлы Жаратушының туындыларын, жаратқан мақұлықтарын сүймейді?! Қалайша кемел жаратылған әлемнің ішінде ең көркемі саналған адам баласын құрметтемейді?!

Аллаға деген махаббаттың тағы бір көрінісі – әзірет Мұхаммедтің (с.а.с.) ізінен екі елі ажырамау. Пайғамбар сүннетіне құрметпен қарап, әрдайым өзін діннің жақтаушысы, пайғамбардың көмекшісі санауынан білінеді. «(Уа, Мұхаммед) оларға: «Егер Алланы жақсы көрсеңдер, маған еріңдер» деп айт» делінген аят осыған ишара жасайды.

Пайғамбарды сүйген сахабалар

Саңлақ сахабалар Ислам дінінің төрткүл дүниеге тарауына жан аямай қызмет жасады. Бұл жолда мал-мүліктерін де, атақ-абыройларын да пида етіп, жер бетіндегі әрбір жанның жүрегіне Аллаға деген иманның, жалғыз Жаратушыға деген сүйіспеншіліктің орнауы үшін қарекет жасап, үнемі пайғамбарымызға қолдау көрсетті. Абыз тарихтың парақтарын қанша аударып-төңкерсеңіз де осыншалықты сый-құрмет көрсете отырып бойсұнған басқа бір үмбетті әсте кездестіре алмайсыз.

Яһудилердің құлдық қамытынан құтылып, тура жолға түсіп азат адам болып күн кешулеріне жан-тәнімен қызмет қылған Мұса пайғамбарға олар: «Кәне, сен Раббыңмен бірге барып дұшпандармен шайқасыңдар. Біз мына жерде күтіп отыра тұрайық»43 дейтіндей саналары төмен, ақылдары аз еді. Ал саңлақ сахабалар болса: «Уа, Расулалла! Біз әрдайым сені қолдаймыз. Сен қай жаққа барып, қандай дұшпандармен бетпе-бет келсең де, біз сенің жаныңдамыз. Тіпті сен теңізге секіріңдер, мұхитқа сүңгіңдер десең, дереу орындаймыз»44, – деген-ді. Ардақты Пайғамбарымыз ақыретке аттанып кеткен кезде қайғыдан қан жұтқан сахабалардың хал-күйі барша мұсылманға мәлім. Ол күні жанар біткеннен жас сорғалап, жүрек атаулы алаулап жанып жатты. Әзірет Али жансыз, рухсыз қалғандай, әзірет Османның тілі тұтығып қалғандай күй кешті. Ал батыр Омар болса, басына келген қайғының ауырлығына шырт етіп шытынап, алай-дүлей ашуына мінген еді. Әрдайым парасатын алға тарта әрекет жасайтын Әбу Бәкір ардақты Пайғамбардың мүбәрак жүзінен сүйіп: «Уа, Расулалла! Сенің өмірің қаншалықты көркем болса, ақыретке аттанған сәтте де соншалықты көркемсің»45 деп үнсіз егіліп үн қатты. Сахабалардың кейбірі пайғамбарсыз Мәдинада өмір сүруге шыдай алмады. Солардың бірі – әзірет Біләл Шамға көшіп кетті.46 Міне, бұл саңлақ сахабалардың сүйіспеншілігінің бір пұшпағы ғана. Соншалықты сүйіспеншілік пен құрмет көрсетуде бір-бірімен жарысып жатқандай көрінетін. Алла қаласа, ақырет күні Аллаға деген махаббаттары мен пайғамбарына көрсеткен құрметтері үшін мәңгілік бақытқа, шексіз шаттыққа кенеледі. Алла Тағала баршасына разы болсын!

Алла мен пайғамбарды сүюдің жемісі

Аллаға деген сүйіспеншілік – күллі қуаныштың, шексіз шаттықтың, барша бақыттың бастауы. Бұл махаббат, жоғарыда сөз еткеніміздей, елшісінің соңынан еру, құрмет көрсету, саф сүннетімен ғұмыр кешу арқылы көрініс табады. Аталған нәрселер орындалған сәтте шынайы болашаққа қарай қорықпай қадам жасауға болады.

Жүректерін Аллаға деген махаббатқа толтырған, пайғамбарына құрметпен бас иіп тұратын кез келген қоғам береке мен ізгілікке қол жеткізеді. Алланы сүю, Пайғамбарды құрметтеу адам баласының мінез-құлқын кемелдендіріп, рухани күш-қуат берумен қатар, қоғамдағы бауырмалдық пен достық қарым-қатынастың нығаюына септігін тигізеді.

Аллаға деген сүйіспеншілік кірген жүректер әрдайым бір-бірімен жақын болуға, өзара түсіністікпен қарым-қатынас жасауға жақын тұрады. Сөздері мен көзқарастары, істері мен мақсаттары бір бола түседі. Аллаға деген сүйіспеншіліктің көрсеткіші – Пайғамбарды құрметтеу мен оның соңынан еру екенін түсінетін жүрек, саралайтын ақыл, құрмет пен махаббатқа толы көңіл әрбір мұсылманның нәсібі болса, қоғамның бүгіні жарқын, ақыреті бақытқа толы болмақ.

Қай елде, қай жерде мұсылмандар бола тұра алауыз болса, Аллаға және Пайғамбарға деген махаббаттарында нұқсандық бар. Адамзатты сүюге шақырған Пайғамбар мұсылман мен мұсылманның бір-бірін жек көргеніне куә болса не дер еді?!

---

«Әли Имран» сүресі, 110-аят

Қайырлы үмбетсіңдер

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّـهِ ۗ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ ۚ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ ﴿١١٠﴾

«(Уа, Мұхаммедтің үмбеті!) Сендер (Раббыларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған ең қайырлы үмбетсіңдер. Үнемі жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыясыңдар, Аллаға кәміл сенесіңдер. Егер кітап иелері (де сендер секілді) иман келтірсе, шүбәсіз, өздері үшін жақсы болар еді. Шүбәсіз, олардың арасында да шынайы мүміндер бар, алайда басым көпшілігі хақ діннен безген күнәһарлар».

Бұл қасиетті аят мұсылмандардың қадір-қасиеттері мен діндарлық сипаттарының қандай екенін баяндайды. Әзірет Мұхаммедтің (с.а.с.) үмбеті басқа үмбеттерден әлдеқайда хайырлы екенін сүйіншілейді. Бұған қоса, аятта мұсылмандарға бағытталған ынталандыру бар. Бейне бір былай деп тұрғандай: «Уа, мұсылмандар! Ақыры сендер хайырлы үмбет екенсіңдер, соңғы Пайғамбардың үмбеті болу бақытын иеленген жамағатсыңдар, олай болса мойындарыңа жүктелген міндеттеріңді мүлтіксіз атқарыңдар. Бір-біріңе қиын істердің қисынын көрсетіп, өздеріңе берілген бұл абыройды аяқ асты етіп алмаудың жолын қарастырыңдар». Сол себепті біз бұл аяттың аясында мынадай тақырыптарды сөз етеміз: Хайырлы үмбет деген кімдер? Саңлақ сахабалардың Ислам дініне жасаған қызметтері. Олардан кейінгі мұсылмандар осы нығметке ие бола ала ма? «Әмр бил-мағруф, нәһи анил-мункар» деген не? Жақсылыққа шақыру қалай жүзеге асуы керек?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ Уа, Мұхаммедтің үмбеті! Сендер қалың жұртшылықтың қамы үшін, олардың ақыреті һәм бүгінгі тіршіліктері үшін жер бетіне жіберілген ізгі жансыңдар. Бұрынғы өткен басқа үмбеттерден әлдеқайда қайырлысыңдар. Бұрындары қаншама үмбеттер жер бетіне келіп-кетті, шама-шарқылары келгенше айналасындағыларды ақиқатқа үндеп, өмір салттары мен жүріп өткен соқпақтары тарих парақтарында сақталып қалды. Алайда бұлардың ішінде өздерің секілді жақсылыққа, ізгілікке құмартып, сол жолға өзін құрбан еткен жамағат жоқ еді. Сендердің олардан қайырлы болуларыңның себебі сол تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ – өзгелерді жақсылыққа үндейсіңдер. Басқа үмбеттерге қарағанда өте көркем, әрі кемел түрде жақсылыққа шақырып, шариғатқа сай, адамның төл табиғатына лайық, болмысына жат емес жақсы істердің жолын көрсетесіңдер.

وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِِ Сондай-ақ жағымсыз жат қылықтардан аулақтатып, шариғатқа қайшы, тап-таза адам болмысын кірлететін пайдасыз нәрселерден тыюға әрекет жасайсыңдар.

وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّـهِ Мұны жасау барысында Алланың алдындағы жауапкершіліктеріңді де ұмытпай Оның құдіреті мен ұлылығына лайық болатын иманға иелік етесіңдер.

وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ Яһудилер және христиандар деген лақапты иеленіп кеткен кітап иелері де дәл сендер секілді иман еткенде لَكَانَ خَيرًا لَهُمْ әлбетте өздеріне жақсы болар еді. Олар да сендердің діндес бауырларың болып сендер жеткен сый-құрмет пен сыбаға-сауапқа қол жеткізетін еді.

مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ Олардың арасында Нәжәши сынды, Абдулла ибн Сәләм сықылды мүмін болғандар да бар, وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ алайда олардың көбі пасықтар. Күпірліктен көз ашпайды, ақиқатқа пысқырмайды.

Бұл ұлы бұйрық кімдерге?

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ «Хайырлы үмбет болдыңдар» деген ұлы пәрмен кімдерге үн қатып тұр? Бұл мәселеге тәпсір саласында салмағы бар үлкен ғалымдар ең әуелі бұл бұйрық ардақты сахабаларға айтылғанын алға тартады.47 Құдайдың құдіретін паш етіп құдіретті уахи құйылып жатқанда өмір сүріп, иләһи пәрменмен тіршіліктері біте қайнасқан да солар еді. Ал аяттағы құрмет пен ізгілік олардан кейінгі үмбеттердің ішіндегі жекелеген тұлғаларға да қатысты.48

Сахабаларға қарата айтылған Алланың ұлы пәрмені кейінгі үмбеттерге қатысты екендігі айтпаса да түсінікті. Бұған Құрандағы «Ораза сендерге парыз етілді»49 деген қасиетті аят дәлел болады.

«Үмбет» сөзі араб тілінің «умма» сөзінен алынған.50 Арабтар анасына «умма», «умм» дейді. Демек, үмбет деген сөз «адамзаттың анасы» деген сөз. Ана баласына қамқорлық, мейірімділікпен қараса, Мұхаммедтің (с.а.с) үмбеті де адамзатқа ана секілді қарым-қатынас жасайды. Адамзаттың тәрбиесіне көңіл бөледі. Жетімдерін бауырына басады, жесірлерінің көз жасын сүртеді.

Саңлақ сахабалар бұл үмбеттің жақсылары екендігінде еш дау жоқ. Ең алғаш Ислам діні келгенде түрлі қиындықтарға көкіректерін тосып, жүректері қарс айырылған да солар. Ардақты Пайғамбарымыздың мүбәрак насихаттарынан нәсіптерін алған да сол жандар. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды ең кемел түрде атқарған да солар. Міне, мұндай саңлақ сахабалар жайында ардақты Пайғамбарымыз «Менің сахабаларым түнгі аспанда жарқыраған жұлдыздар іспетті. Қайсыбірінің соңынан ерсеңдер де тура жолды тауып, сау-саламат боласыңдар»51, – деген.

Саңлақ сахабалардың Ислам дініне жасаған қызметтері

Төрткүл дүниені қараңғылық түнегі қаптап, күпірлік кәрін шашып, зорлық-зомбылық запыран құсып тұрған шақта қараңғылықта қалбалақтап жүрген адамзатқа жол көрсетіп, жарыққа қарай бастау міндетімен жіберілген пайғамбардың айтқанын екі етпей, айналасына топталған осы адамдар еді. Қым-қуыт шайқастарда пайғамбарға сілтенген қылыштарға қалқан болып, ажал болып суылдаған жебелерге кеуделерін тосты. Оның мақтадан мамық, айдан әсем жүзіне қадалған дулығаның темірін тістерінің түбі сырқырағанын елемей тістеп суырардай жанпидалыққа ұмтылған да осы сахабалар болатын.52

Саңлақ сахабалардың жүректеріндегі Исламға деген махаббатты Бәдір шайқасынан көргенде таңдай қақпау мүмкін емес. Себебі бұл шайқаста әкесі мен баласы, ағасы мен інісі, көкесі мен бауыры бір-біріне қылыш көтеруге дейін барды. Себебі ақиқаттың ақ туын желбіретіп, жамандыққа қарсы бас көтеру басты міндет, негізгі қызмет еді. Олар негізінде әкесіне, бауырына, ағасына немесе інісіне емес, солардың бойындағы күпірлікке қылыш көтерді. Олардың бұл қасиеттері Құранда: «Мұхаммед – Алланың елшісі. Онымен бірге болған мүміндер (күпірлікте табандаған қаскүнем) кәпірлерге тым қатал, ал өзара сондай мейірбан. Олардың әркез рукуғ жасап, сәждеге жығылып, Алланың шексіз рақымы мен разылығын тілегенін көресің. Олардың белгісі – жүздеріндегі сәжде ізі мен (иман) нұры. Бұл – олардың Тәураттағы сипаты. Ал Інжілдегі сипаты – бүршік атып, оны әлдендіріп, сағағын айыра әбден толықсып, тіп-тік сабағымен бой көтерген егін сияқты. Ол (егіннің бұлай өніп-өсіп, бой көтеруі) диқандарды таңғалдырса, кәпірлер (оны көргенде) ашу-ызадан жарыла жаздайды. Алла олардың шынайы түрде иман етіп, игілікті істер істегендеріне кешірім һәм үлкен сый уәде етті»53 деген аят түсті.

Олардан кейінгі мұсылмандар солардай бола ала ма?

Негізінде, үмбеттің ең жақсылары деген абыройға тек сахабалар ғана лайық. Сонымен қатар, олардан кейінгі ғасырларда өмір сүрген мұсылмандар да бұл сый-сияпаттан «үмбеттің жақсылары» болу атты абыройдан үміт ете алады. Саңлақ сахабалардан кейін ғұмыр кешкен мұсылмандардың арасында да Ислам дініне жан-тәнімен жатпай-тұрмай қызмет еткен небір жақсылардың болғанын, әлі де бар екенін ешкім жоққа шығара алмайды. Сондықтан мұндай міндеттерін қалтқысыз атқарып жүрген жақсылықтың жаршылары да осындай сыбағадан алар үлестері бар. Ислам тарихында осыған мысал бола алатын небір ұлы тұлғалар алтын әріптермен жазылып қалған.

«Уа, Раббым! Егер алдымнан мына бір үлкен мұхит шықпағанда Өзіңнің көркем есімдеріңді бұдан әрі қарай алып барып, адамдарға үйретер едім!»54 деген Уқба ибн Нафиғ55 сынды тұлғалар, Крест жорықшыларына қарсы қылыш көтеріп, Ислам дінінің үстемдігі үшін жылдар бойы талмай-тынбай күрескен Салахаддин Аюби сынды батырлар Ислам тарихында мақтанышпен еске алуға лайық жандар. Дін үкімдерін Батыс пен Шығыс арасына жеткізген, Ислам кітапханаларын кереметтей еңбектерімен әсемдеген, ақиқаттың ақ туы желбіресе екен деп небір жанкештілік істермен бетпе-бет келген Имам Ағзам, Имам Ғазали, Фахруддин Разилер де бұл үмбеттің ең құрметті тұлғалары. Бұлар адамзатты тура жолға шақырып, жамандықтан тыю жолында небір қиындықтарды бастарынан өткерді. Барлығы бірауыздан «Біз жүректері пәк, көңілдері саф пенделерміз. Ешбір жанға қабақ шытып, кек сақтап, қойнымызға арамдыққа толы қанжарымызды тыға ұстап дұшпандық қылатындардың қатарында емеспіз. Әркім бізге шүйлігіп дұшпандық жасаса жасай берсін, біз олар лақтырған қоқыстың орнына гүл сыйлайтын көңілі ашық, дос жандармыз. Біз таухид жемістеріне толы үлкен бір жеміс ағашымыз. Ілім мен ізгіліктің тәмсілі де біз. Бұл жеміс ағашының қасынан өткен әркім жемістеріне тас атса да, біз одан жақсылығымызды аяп қалмаймыз, әйтеуір осы халықтың қамына ізгі істер жасасақ екен деп ұмтыламыз да тұрамыз», – деп тұратындай.

«Әмр бил-мағруф, нәһи анил-мункар» деген не?

Құранда: «(Уа, мүміндер!) Араларыңда (ел-жұртты) ізгілікке шақырып, жақсылықты бұйыратын һәм жамандықтан тыятын бір қауым болсын. Міне, солар (екі дүниеде де) азаптан құтылып, мақсат-мұратына жеткендер»56 – деген аят бар. Демек, қандай да бір қоғамдағы халықтың жамандық атаулыдан құтылып, жақсылыққа қадам жасаулары осы бір міндетті қалтқысыз атқарулары арқылы ғана жүзеге аспақ. Ал бұл міндет атқарылмай, әркім бет-бетімен бытырап кетер болса, қоғамның азып-тозуына, ақыр аяғында ауыр азапқа душар болуға әкеледі. Ардақты Пайғамбарымыздан (с.а.с.) мынадай бір хадис риуаят етіледі: «Құдіреті күшті Алла Тағала жақсылық жаршылары қолдарынан келгенше жақсылықты жаюға ат салысып жүргендерінің құрметі үшін, қоғамның көбі күнә жасаса да азап жібермейді. Ал шама-шарқылары келе тұра халықты жақсылыққа қарай бастаудан бас тартып, өз бастарымен әлек болып кетер болса, күллі қоғам Алланың ашуына, азабына әбден лайық болып қалады»57.

Асылында, адам баласы қолдарынан келгенше бір-біріне жақсылықты үгіттесіп, қоғамның құлпыруына ат салысып жүрулері керек. Сахих хадис жинақтарында мынадай бір мысал беріледі:

Бір топ кісілер кемеге мініп мұхит асып саяхаттамақ болып жолға шыққанын елестетіп көріңіз. Бұл кісілердің бір тобы кеменің үстіңгі қабатын, ал тағы біразы ең астыңғы қабатқа орналасты делік. Бұлар қабат-қабат таудай толқындардың арасымен ағып отырып, қонысқа жайлы тұрақ, жағасы жайлаудай құрақ болған жағалауға аман-есен жетулері керек.

Мұхиттың қақ ортасына жеткен кезде астыңғы қабаттағылар үстіндегілерге «Біз мына астымыздағы тақтайларды тесіп, теңіз суынан алып ермек еткіміз келіп тұр. Біз бұлай жасағанмен, қорықпаңдар, сендерге ешқандай зиянымыз тимейді!» деп көпіреді. Енді ойлап қарасақ, үстіңгі қабаттағылар бұлардың ісіне риза-қош болып, білгендеріңді істеңдер деп тамашалап отыра берулері керек пе?!

Әлбетте, бұлай жасау кемедегілердің әрқайсысына пайдалы бола қоймасы анық. Себебі кемеде пайда болған бір ғана тесік, баршасының өмірлерін ойран етіп, тұңғиыққа батырып жіберері жасырын емес. Олай болса, еріккеннен ойларына келгенді ермек етіп жүрген бұлардың естерін жиғызып, ғапылдық қамытын мойындарынан алып тастауларына көмектесулері қажет. Сонда ғана барлығы да ауыр азаптан, қауіп-қатерден аман қалады.58

Уа, мұсылман үмбеті, міне, біз – Адам ата ұрпақтары, бұл дүние атты мұхиттың үстімен саяхаттап келе жатырмыз. Кемеміз – діндарлығымыз, әдеп-әрекетіміз бен мінез-құлқымыз. Сондықтан бұл мәселеде баршамыз жұмылған жұдырықтай болып бір-бірімізді туралыққа, әділдік пен адалдыққа шақыруға тырысып бағуымыз қажет. Сонда барлығымыз бір ауыздан негізгі мақсатымыз болған Жаннат атты жағалауға аман-есен жетер едік.

Біздің қауіп-қатерден, бәле-жаладан аман болуымыз тек қана өзіміздің дінімізге мойынсұнғанда, діннің сарқылмас қағидаларын сарымайдай сақтағанда жүзеге асары хақ. Біз үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсеткен әдептілігімізден ажырасақ, дінге жат елдің қаңсықтарын таңсық етіп еліктеуді әдетке айналдырсақ, бізге бұйыратын бақыт пен берекенің ізі де қалмайды. Сонда барша жаратылыс атаулы өздерінің тілдерімен бізге қарата: «Ей, мұсылмандар! Сендер Құранда үмбеттердің ішінде ең жақсылары деген абыройға ие едіңдер ғой. Адамдарды жақсылыққа бұйырып, жамандықтан қайтару атты ұлы уазипаны орындауға міндеттелген абыройлы адам едіңдер ғой. Міндет-мақсаттарың айқын бола тұра, осыншалықты ұсақталып кеткендеріңе жол болсын! Сендер неге соншалықты ғапылдық батпағына батып, өз жол-жобаларыңнан айырылып артта қалдыңдар?! Сендер барша адамзаттың ұстазы, өз ғасырларыңның мұғалімі болуға лайық бола тұра, неліктен жол көрсету мен жоба табу жолындағы илһамдарыңды, айқын келетін аяндарыңды өмір-салттарыңа дұшпан болған бөтен жандардың тәрбиесінен күтіп отырсыңдар?! Қане, қайда әлгі кереметтей айбыныңыз бен төрткүл дүниеге әділеттіліктің ақ туын тіккен мейірімділігіңіз?! Сендерді сондай тап-таза болмыстарың мен рухани күш-қуаттарың қайда кетті?» деп үн қатпай ма?!

Жақсылыққа шақыру қалай жүзеге асуы керек?

Ендеше, қалай әрекет жасаймыз? Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюды қалай жүзеге асырамыз? Бұл – ең маңызды мәселелердің бірі. Ең алдымен өз нәпсімізді, өзіміздің жан-дүниеміздің кем-кетіктерін ескере отырып, басқаларды тура жолға шақырамыз. Екіншіден, өз отбасымыздағы әрбір жанның жүрек кілтін тауып, солардың ақырын жүріп, анық басуларына еңбек етеміз. Өйткені ұлы Раббымыздың құзырында жанұя жандарының алдындағы жауапкершіліктен сұралатынымыз анық.

Одан кейін өзге дін өкілдерін тура жолға шақыруды қолға алғанымыз жөн. Алайда бұл уазипаны атқару барысында белгілі бір ережелерді сақтауды ұмытпаған абзал. Бұлай болмаған жағдайда тура жолға шақырам деп отырып, үркітіп-шошытып, енді қайтып Ислам діні туралы сөз қозғауға тосқауыл қойғызып алуымыз әбден мүмкін.

Мәселен, өзге дін өкілінің бірі шариғатқа қайшы, боямасыз болмысына кереғар бір іс жасап жатқанын көрген кезде, тарпа бас салып таптап тастауға әрекет жасамай, жұмсақ сөз, жылы жүзбен түсіндіруге әрекет еткен жөн. Егер кем-кетігі онсыз да көпшіліктің көз алдында жүрген бір кісінің көңіліне келетін сөздер айтып, сол кемшілігін жұрт алдында бетіне бассақ, мойнымызға артылған міндетті өте жағымсыз, ақыл да, ар-абырой да құптай қоймайтын жолмен жасағанымыз. Сырттай дұрыс көрінсе де, негізгі мақсатынан алшақтап кеткен мұндай әрекетті Ислам діні ешқашан құп көрмейді.

Негізінде, халыққа үгіт-настихат жасайтын кісі хикметке толы тәтті сөздерден танбай, тәкаппарлық пен өркөкіректіктен бас тартқаны жөн. Әсіресе, өзінің ғибадаттары мен үзіп-жұлып жасаған құлшылықтарын міндет қылып мақтанып, халықтың кем-кетігін тіміскілеп «адамдарды тура жолға шақыру үстіндеміз» деп кеудесін соғып, өзін-өзі турашыл, шыншыл етіп көрсетуге тырысып, жұрттың жүрегін ауыртып, көңілін қалдырған адамдардың іс-әрекеттері, қате-кемшіліктері мен күпір-күнәсін мойындаған жандардың кезінде істеген күнә-қателіктерінен еш айырмашылығы жоқ.

Әйгілі хакім Сағди былай дейді: «Жасаған ғибадат-құлшылықтарынан пайда алмайтын ақылсыз адам сол – Хақпен арасын дұрыстауға тырысқанымен, халықтың ішіне кіргенде өзін-өзі құрдымға құлдилатып жібереді».

Ақылды жандардың артында бір шоқ болса да хикметті сөздер мен тәтті насихаттар қалады. Осындай тәтті насихат қалдырған Сағдидың мына бір сөзін еске сақтап алғанның еш зияны жоқ: «Хақ Тағаланың аяқ асты келетін азабынан, қабырғаңды қаусатып жіберетін қаһарынан қорқатын күнәһар құл, жасаған жарым-жарты жақсылығын міндет қылып өзін-өзі көтермелей кеуде соққан өркөкірек, қылған құлшылығына көңілі масайып құтырған тәкаппар пендеден әлдеқайда жақсырақ».

Айтқаны айна-қатесіз ақиқат. Құранда да бұл ақиқат былай үн қатады: «Өз-өздеріңді ақтамаңдар да, жақтамаңдар да»59 яғни, өздеріңді бейне бір қате-кемшіліктен ада, жығылып-сүрінуден аман екенбіз деп ойламаңдар. Сонымен қатар, қандай да бір кісі өзгеге айтатын насихатын жақсылық ойлай отырып жасауы керек екенін қаперінен тастамауы ләзім. Насихат жасайды екенмін деп, алдына келген адамның көңілін қалдырып, көкірегін қарс айыра «аһ» ұрғызбауды есте ұстағаны жөн. Базбір адамдардың руханияттары соншалықты лас, ақиқат айтылғанда айнала қашатындай дәрежеде тым төмен. Оған жақсылық ойлап насихат айтылғанда, шекесі тырысып, арқасы құрысып, өзіңмен ұрысып шу-шұрқан болып кетеді. Бұл мінез-құлықтың нашарлығын көрсетеді. Мінез-құлықтың мұндай нашар болуы рухани аурулардан пайда болған. Мұндай қылығы нашар, былығы көп адамдар жайлы былай делінген: «Ауру адамдардың таңдайына ең тәтті сулардың өзі дәмсіз, тіпті ащы су болып сезілетіні сияқты, рухани ауру жандар да ең пайдалы, ең тәтті сөздерден мазалары қашып, жандары қиналып қалады».

Қысқасы, әр мәселеде ифрат пен тафриттің (астамдық пен нұқсандық) шекарасын жақсы түсініп алған жөн. Айналамыздағы адамдардың қабілет-қарымдарына қарай насихат айтып, тура жолға адамдарды бастауымыз керек. Адамға насихат айту қиын емес, бірақ ойын да емес.

---

«Ниса» сүресі, 29-аят

Бір-біріңді өлтірмеңдер

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ ۚ وَلَا تَقْتُلُوا أَنفُسَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا ﴿٢٩﴾

«Уа, иман келтіргендер! Бір-біріңнің мал-дүниелеріңді арам жолмен жемеңдер. Ал өзара келісіп, ризашылықпен жасаған сауда-саттықтың жөні бөлек. Һәм бір-біріңді өлтірмеңдер. Шүбәсіз, Алла сендерге өте мейірімді».

Бұл қасиетті аят – иләһи мейірімнің көрінісі. Бұл аят өмірдің мәні мал-мүліктің адалдығына байланысты екенін баяндайды. Адамдарды сауда-саттыққа, еңбек етіп, маңдай тер, табан ақысымен күн көруге үндейді. Сол себепті бұл аяттың аясында мынадай тақырыптарды қозғаймыз: Алланың құлдарына деген мейірімі. Ислам дінінің дүниелік нәрселерге деген көзқарасы. Ислам діні сауда-саттыққа қаншалықты мән береді? Исламда адамның қадірі қаншалықты?

Аяттың түсіндірмелі аудармасы

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا Уа, иман келтіргендер! لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ бір-біріңнің мал-мүліктеріңді жөн-жосықсыз талан-таражға салмаңдар, күнделікті тұрмыс-тіршіліктеріңе қажет нәрселерді көздің құрты болған құмарлыққа құртып, арақ-шарап сынды шайтанның лас істеріне жұмсап жоқ қылмаңдар. Бір-бірлеріңнің дүние-мүліктеріңді ұрлық-сұмдық жолымен, яки өтірік куәлік етіп қалай болса да қармап қалудың қамына кірісіп жүрмеңдер.

إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مَنْكُمْ Алайда өзара разы болып келіскен сауда-саттықтан түскен пайда болса, оның жөні бөлек. Бұл – шариғат құптайтын, күнәға апармайтын жол. Бір-біріңнің мал-мүліктеріңнен осылай ғана пайдалануларыңа болады.

وَ لا تَقْتُلُوا أُنْفُسَكُمْ Өздеріңді өздерің, яки бір-біріңді өлтірмеңдер. Өздеріңе өздерің қол жұмсап, ауыр күнә арқалап, үлкен қауіп-қатерге бастарыңды байламаңдар.

إِنَّ اللَّـهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا Алланың өздеріңе шексіз мейірімді әрі рақымды екендігінде еш шәк-шүбә жоқ. Тек қана Раббыларыңның рақымының арқасында мал-мүліктеріңе де, жан-тәндеріңе де ешбір зиян келіп жатқан жоқ. Ендеше, тұтастай тұла бойларың мен болмыс-бітімдеріңе шағылысқан осы рақымдылық сәулесі жайлы толғанып, соған сай қам-қарекет қылыңдар. Алла құлдарына ерекше мейірімді.

Алланың құлдарына деген мейірімі

Хақ Тағаланың құлдарына деген мейірімінің шеті де, шегі де жоқ. Бұл ғаламда қандай әсемдік, қандай үйлесімділік болса да, барлығы Құдайылық рақымның шағылы екені даусыз. Мәселен, біз соншалықты әлсіз, тым дәрменсіз күйде дүние есігін ашқан кезде, бізді еркелете бауырына басып, аппақ омырауынан ыстық сүтті ауызымызға тосып тәрбиелеген, ыстық-суығымызға бірдей жанұшыра жүгірген анамыздың бойындағы мейірім Ұлы Жаратушының мейірімінің бір сәулесі емей немене?!

Егер аналарымыз Алланың шексіз мейірімінен үлесін алмағанда, біздер үшін түн ұйқыларын төрт бөліп, жылдар бойы біздің еркеліктерімізді көтере алмайтын еді ғой. Тап-таза ауа мен тұп-тұнық сулар, күлімдей күлген Күн мен сыбырлай сыңсыған нулар, дәмі тілді үйірген алуан түрлі жемістер, қысқасы, санасаң сан жетпейтін нығметтер Алланың шексіз рахымының көріністері емес пе?! Біздің аман-есен өсіп-жетілуімізге, бойымызға күш-қуат дарытып, ақыл деген алтын қазынамен ардақтаған, тап-таза болмысымызға сай тура жолды табуымызға мүмкіндік берген Раббымыздың шексіз рақымына кім күмәнданар екен?!

Сенімді хадис жинақтарында «сахаба Омар риуаят етті» деген бір хадисте былай делінеді: «Пайғамбарымыз бас болып, сахабалар жандарын сала ұрыс жасаған бір шайқаста мұсылмандардың қолына біраз тұтқындар түседі. Бұл тұтқындардың ішінде кішкентай сәбиін бауырына басқан бір әйел де бар екен. Әлгі әйел ары-бері зыр жүгіріп, жан-жағына алақтап жан ұшырып жүр. Кенет бір топ тұтқындардың арасынан кішкентай баланы көріп қалды да, әлгі балаға құстай ұшып келді. Бұл оның тұтқынға түскен кезде ажырап-адасып қалған перзенті екен. Дереу баласын бауырына басып, айналып-толғанды. Ол кісінің осыншалықты балажан екендігіне сахабалар куә болды. Сол сәтте ардақты Пайғамбар: «Сендер қалай қарайсыңдар? Мына әйел баласын отқа тастар ма еді?» – дегенде, сахабалар бір ауыздан: «Жоқ, уа, Расулалла! Бұл әйел бауырындағы баласын отқа көзі қиып тастауы мүмкін емес», – дейді. Сонда Расулалла: «Алланың құлдарына арналған мейірім-шарапаты мына әйелдің баласына деген мейірімінен әлдеқайда артығырақ»60, – деді.

Дегенмен бүлдіршіндер өздерінің тап-таза болмыстары мен ешқандай кір шалмаған пәк көңілдерінің арқасында аналарының мейіріміне бөленгенін де естен шығармаған жөн. Сондықтан Алланың кез келген құлы тап-таза ғұмыр кешіп, болмысын күнә атаулыдан аулақ ұстағанда Раббысының разылығына бөленеді. Болмаса, Жаратушы Хақ Тағала шексіз мейірімді, тым рақымды болғаны секілді, қабырғаны қақыратып, өлім мен өмірдің арасында теңселтіп жіберердей азабы күшті, қаһары қатты. «Қаперлеріңде ұстаңдар! Алланың азабы сондай қатты, әрі өте кешірімді, аса рақымды»61 делінген Құран аятында.

Күнәһарларды жазалай алмаған, жаратылыстың ішіндегі әділдікті сақтап, үкім шығаруға құдіреті жетпеген, құлдарының істеген істеріне қарай сый-сыбаға бере алмаған құдай әлсіз, әлжуаз құдай емес пе?! Алла Тағала ондай кем-кетіктен ада, кемшілік атаулыдан аулақ. Құлдарына мейірім-рахымын жаудыра алғаны секілді, азабына лайық, қаһарына сай келгендерге де тиісті жазасын береді. Сондықтан оның азабының ауыр, қаһарының қатты екенінде еш шүбә жоқ. Дегенмен Раббымыздың қаһарынан құлдарына деген мейірімі басым екендігі де аяттарда білдірілген. «Жөн-жосықсыз бір-біріңнің мал-мүліктеріңді жемеңдер, өз-өздеріңе зұлымдық жасамаңдар»62 деген аяттар рақымының айқын дәлелі болса керек.

Ислам дінінің дүнияуи нәрселерге деген көзқарасы

Негізінде, адал жолмен жиналған дүние-мүлік пенде баласының өмір салтында Ислам дініне қызмет ету барысында пайдаға асатын болса, мұндай байлықтың, осы мақсатта жұмсалатын дәулеттің құны дінімізде өте жоғары. Мұндай мүмкіндікті ешқашан уыстан шығарып алмау керек. Байқасақ, дүниенің жалған екенін, дүниенің қызылды-жасылды екенін тілге тиек ете отырып ұнамсыз нәрсе екендігіне байланысты жазылған небір еңбектер бар. Десек те, бұл егжей-тегжейлі түсіндіруді талап ететін мәселе.

Өзіміз ішінде өмір сүріп жатқан әлем – дүние. Оның ішінде қажеттілігімізді қамтамасыз етіп, керегімізге пайдаланып жатқан нәрселердің барлығы да – дүние. Олай болса, қалайша дүниені тұтастай жаман деп, жалған деп айта аламыз?! Осы дүние есігін ашу арқылы бір Ұлы Раббымызды таныдық емес пе?! Раббымыздың разылығына жетелейтін жолдарды да осы дүниеде үйрендік қой. Ендеше, небір еңбектерге арқау болып, жаман деген жанама атты арқалап алған дүние қай дүние? Мұның жауабын бізден бұрын өмір сүріп кеткен хәкімдер «Ұлы Жаратушыны ұмыттыратын барлық нәрсе – дүние» деген. Әзірет Мәулана да бұл тақырыпқа қатысты: «Дүние деген не дер болсаң, айтайын: ол – Алланы ұмыту. Болмаса, мал-мүлік, бала-шаға жек көрілетін дүние емес»63 деген екен. Шариғат адал еткен жолмен тауып, ысырапқа жол бермей қажеттілікке қарай жұмсалған дүниені жек көріп, сөгу Ислам діні үйреткен жол емес. Сөгуге лайық бір нәрсе бар десек, ол адамның өзі, дүниенің соңына түсіп жүрегі тесіліп, Алланы еске алудан алыс қалған пенденің жүрегі. Бұл жайында мынадай жыр жолдары бар:

«Мақсатым ұзақ, алдымда теңіз, 

Кетпей ме ұзап, талпынбай жүрсеңiз. 

Мәжбүрмiн оған – теңізбен өтем

Дайын ба, кәне бүтін кемеңiз?!

Әркімге қызық толқынның үні, 

Жан бiткен суда, қолында жүгі. 

Арманың алыс, адыра қалар

Кемеңнің мiнген тесілсе түбі. 

Дүние – теңіз, жүрек – бір кеме, 

Болмаса сабақ айтайын неге?!

Астарын ұғын, ақылға жүгін

Жоқ-барды шатып, нені айттың деме»64.

Демек, адам баласы өмір сүріп, тіршілігін тұрақты жалғастыруы үшін дүниеге, оның ішіндегі қызылды-жасылды нәрселерге мұқтаж. Алайда кеме-жүрегін тесіп, ішіне дүние-суды толтырып алмай өмір атты теңізде қалқып жүзсе, барар жеріне, діттеген мақсатына аман-есен жетері хақ. Ал керісінше болған жағдайда, арманынан адыра қалып, мақсатынан мақұрым болары айтпаса да түсінікті.

Ислам діні сауда-саттыққа қаншалықты мән береді?

إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ аяты шариғатқа сай түрде дүние-мүлікке иелік етіп, сауда-саттықпен айналысудың маңызды екеніне ишарат жасайды. Қоғамның жайлы ғұмыр кешіп, тұрақты тіршілік етуі үшін түрлі-түрлі кәсіптердің бар екені мәлім. Егіншілік, қолөнер, тігіншілік пен саудагерлік осылардың бір мысалы. Аталмыш кәсіптердің ішінде ең елеулісі болған сауда-саттықтың орны тым бөлек, дәрежесі де өзгеше. Адамзат ерте заманнан бері саудамен айналысып келе жатыр. Бұрынғы ғасырларда осы сауда-саттықтың себебімен небір алып мемлекеттер құрылып, экономикалық өркендеуге қол жеткізгендері белгілі. Бүгінгі таңда да сауда мәселесі әлдеқайда ілгерілеп, мемлекетаралық сауда-саттықтың түйіндері шешіліп, едәуір жолға қойылды. Мұндай жолды, пайдалы жобаны әр халық қадари халінше жүзеге асырып, ешкімге алақан жайып отырмайтын дәулетті қоғам құруға әрекет етулері керек.

Заманауи қажеттіліктер мен технологиялық, экономикалық, өнер-білім тағы басқа адамзатқа қажетті салаларды заманға сай меңгере алмаған қоғам өмір үшін күресуге тым әлсіз келеді. Мұндай қажеттіліктен ғапыл қалған бейбақтар өздерінің орнын заманының талабына сай тіршілік жасай алатын пысықтау біреуге өткізуге мәжбүр болады. Сондықтан мұсылман үмбеті заманның заңғарларын тәрбиелеп, заманауи жетістіктермен бірге ілгері жылжуымыз қажет. Бұлай болмаған жағдайда, өзгенің қамбасына көз тігіп, қарын тойдырудың өзі мұңға айналған бейшаралықтан көз аша алмаймыз. Ардақты Пайғамбарымыз: «Ризықтың оннан тоғызы – саудада, ал біреуі – бақташылықта»65 деген. Мұның ақиқат екенін күнделікті көріп отырмыз.

Исламда адамның қадірі қаншалықты?

لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ дегеннен кейін وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ деп әмір етеді. Яғни, бір-бірінің дүние-мүлкін жемеуді, өзін-өзі өлімге итермелемеуді бұйырады. Демек, біреудің мал-мүлкіне қол сұқпау мен адам жанын өлімге қимаудың арасында едәуір байланыс бар. Шынында да, пенде баласы мал-мүлкін оңды-солды шашып, ысырапқа жол берсе, бір жағынан өмірін құрдымға қарай сүйреп бара жатыр дегенді білдіреді. Ал аятта тікелей өз жанын өлімге қию туралы айтылған дейтін болсақ, бұл дінімізде үзілді-кесілді тыйылған, арам іс.

Өзіне қол жұмсау екі түрлі болады. Бірі, жарым-жартылай өзін өлімге итермелеу. Мәселен, қандай да бір ағзасын кесіп тастау, яки құмарлыққа құнығып денсаулығына зарар әкелетін нәрселерге байланып, шыға алмай қалу.

Ал екіншісі толықтай, әп сәтте-ақ өз-өзін өлімге қию. Адам өзіне берілген құрметті аты мен қадірлі затының қадірін білуге бұйырылған. Өз-өзіне қол жұмсаған кісі өз өміріне балта шауып, мойнына жүктелген міндеттен қашу арқылы Құдайға қарсы келумен қатар, артында қалған алыс-жақындарының беттеріне салық болады. Әрдайым достары күйініп өкініш айтатын, дұшпандары сүйініп тәмсіл ететін ең жаман адам болып ел есінде қалады.

Адам бұл дүниеде небір оқиғаларды басынан өткеріп, адам сенгісіз қиындықтармен бетпе-бет келіп, сан мәрте жоқшылық пен мұқтаждықтың зардабын тартары сөзсіз. Алайда мұның барлығы өмір бойы оның басында тұрып алатын нәрселер емес. Өтеді-кетеді. Оның үстіне қиындықтар адамның күш-қуатынан артық емес. Мұндай қиындықтарды салқынқанды сабыры, темірдей төзімділігі арқылы жеңіп шығады. Баянсыз қайғы мен шеті-шегі әне-міне көрініп тұрған қиындықтарды еңсеріп өтудің орнына, өз-өзіне қол жұмсау арқылы қиындықтардан құтылдым деп ойлайтын келте ойлы пендеге неткен өкініш десеңші?! Ақыретте осы әрекеті үшін небір қиындықтар мен ауыр азаптарға душар болатындығын бір сәт ойланғанда ғой. Алла аманат етіп берген шыбын жанын шырылдатып өлімге итермелегені үшін алатын жазасы да оңай бола қоймас. Ардақты Пайғамбарымыз бұл жайлы: «Пенде баласы бұл дүниеде өз-өзін не нәрсемен өлімге қиса, қиямет күні де сол нәрсемен азапталады»66 деген.

Қысқасы, Раббысын танып, оның тағдырына, өлшемдеріне разы болған, ақыреттегі сұрақ-жауапқа сенетін адам ешқашан өз-өзін өлімге итермелемейді. Өмір өте құнды сый. Ақыретте опық жеп өкінбес үшін сол сыйдың қадіріне жетіп, барынша саф ғұмыр кешуге ынталы болған жақсы.

---