автордың кітабын онлайн тегін оқу  Өркениетті адам

Санжар Керімбай

НАДАНДЫҚ СИНДРОМЫ

Бірде Ыстамбұл шәріне жол түсті. Таңғы алтыда ұшаққа мінгелі әуежайда кезекте тұрмын. Қызық осы арада басталды. Аласа бойлы, ақсары жігіт талон алуға жақындап келді де:

– Аға, сіз де Ыстамбұлға ма? – деді.

– Иә, – дедім.

– А, мен де сол жаққа бара жатырмын.

– Өзіне ме?

– Жоқ, әрі қарай Конияға кетем.

– О, жақсы болды, мен де Конияға барамын.

– Конияға не үшін барасыз? Сол жақта оқисыз ба?

– Жоқ. Зияратқа барамын, – дей салдым.

– Зиярат? Астағфируллаһ! Аға, дереу үйіңізге қайтып, қайтадан ниет етіп шығыңыз. Мынауыңыз болмайды, – деді көзі алақандай болып.

– Неге?

– Қажылықты Меккеде өтейді. Мынауыңыз күнә!

– Әй, сенің есің дұрыс па? Қажылыққа емес, Конияда-ғы Румидің кесенесіне зияратқа бара жатырмын.

– А, зиярат па? Онда болады. Сонда қалай, зияратқа бола сапарға шықтыңыз ба?

– Тек ол емес. Сондағы дәруіштердің зікіріне қатысып, ракс самға билеп қайтам. Шыр көбелек айналып Тәңірді зікір етем, – дедім де, реакциясын бақылап, түріне қара-дым. Ол көзін жыпылықтатып, сөзімді қорыта алмай аздап абыржып қалды. Ішімнен: «Осы пәтшағар Румиді тани ма өзі?» – деп күмәнданып тұрмын. Сосын:

– Сен не істейсің ол жақта? – дедім.

– Мен дін, шариғат, Құран, хадис оқимын, – деді. «Дін оқыса Румиді білу керек» деп ойладым. Сөйткенше ұшақтың есігіне жеттік те, орын іздеп бөлініп кеттік. Ең соңғы орынға жайғастым. Артында жолаушы аз екен, бос тұрған үш орынға жатып алып ұйқыны соқтым. Бір сағат-тан соң ояндым да, жуынып орныма жайғастым. Ұйқым қанып сергіп қалыппын. Кенет «Қалайсыз аға?» деген да-уыс естілді. Қарасам, әлгі сары екен.

– Жақсы, – деп түріне зер салдым. Арнайы іздеп кел-гені көрініп тұр. «Адасқан мына бейбақты тезірек тура жолға салып, сауапқа батайын» деген ниетін көзінен оқып-ақ тұрмын. «Ақыры уақыт көп. Қол бос. Уағызын не-ге тыңдап көрмеске?!» – дедім ішімнен. Сөйттім де:

– Отыр мұнда, – дедім. Ол қуанып кетті де, құнжың-құнжың етіп, қасыма жайғасты.

– Сонымен дін оқимын де?

– Иә, – деді маңызды дауыспен.

– Онда сұрақ. Жауап бере аласың ба?

– Иншалла, тырысып көрем. Сұраңыз!

– Құдайдың адамды жаратуында не мән бар? Бізді не үшін жаратты? Өлгенше істеуге тиіс бір мақсат-мұрат бар ма? Адамның адамдық борышы не? Тәңірі тарапынан қандай да бір міндет жүктелген бе? – дедім. Ол аузы ашылып, аңтарылып бірнеше секунд отырып қалды. Сосын «Мынаның ақыл-есі бүтін бе?» дегендей бет-әлпетімді аңтарыла шолып шықты да:

– Аға, бұл не сұрақ? – деді.

– Кәдімгі сұрақ. А, не бұлай сұрауға болмай ма?

– Тоқтаңыз, өзіңізді Алла жаратқанын білесіз бе?

– Білем деп толық айта алмаймын.

– Қалайша айта алмайсыз? Сонда не, «Алла жарат-қан жоқ» дегіңіз кеп тұр ма? – деп баж ете қалды.

– Жоқ, мен ештеңе дегем жоқ. Тек «Алланың мені жаратып жатқан сәтін көргем жоқ» дегім келеді. Расында солай емес пе? Алла мені жаратып: «Санжар, мынау қолың. Мынау басың», – деп дене мүшемді жеке-жеке бал-шықтан илеп жатқанда қасында қарап тұрған жоқпын.

«Алла мені былай жаратты» деп Адам ата айтса жара-сады. Біздің білеріміз – шешемізден тудық қой.

– Астағфирулла!!! Не деп кеттіңіз? Құдай-ай, сақтай көр! – деп сыйынып алды да: – Сіз өзі мұсылмансыз ба? – деді екі көзі алақандай болып.

– Солай шығар, – дедім.

– Қалай солай шығар? Дініңізді білмейтін неғылған адамсыз?

– Енді дінді мен таңдағам жоқ қой. СССР-де туып- өстім. Ата-анам «біз мұсылманбыз» деді. «Е, болсақ бо-лармыз» дедім де қойдым. Соған қарағанда мұсылман болсам керек. Жарайды, оны қоя бер, мәселе онда емес. Жаңағы сұрақтың жауабы не болды? Не істейтін болдық сонымен?

– Аға, сіз ол сұрақты қайдан алдыңыз? Олай сұрауды кім үйретті? – деді мазасызданып. Виктор Франклдың «The will to meaning» (Мәнге ұмтылу) деген кітабын ал-дына қойдым да:

– Міне, мына кітаптан алдым. Бұл сұрақты мына ғалым қойып жатыр. Жауабын осы кітапта іздейді. Соны бәлкім, сен білерсің. Қанша дегенмен Конияда дін оқып жатырсың дегенім ғой...

– Бұл кім? Мұсылман ба?

– Дінін анық білмедім. Бірақ Аустрияда туған еврей ғалымы. Бәлкім, иудей шығар.

– Е, енді түсінікті болды. Солай деңіз, – деп жақтыр-май қалды.

– Сонымен, жауап не болды?

– Аға, ол былай: Құдай Құранда пәлен сүренің түген аятында: «Мен жын мен адам баласын Маған құлшылық етуі үшін жараттым», – деген.

– Ал?

– Не ал? Сол. Құлшылық үшін жараттым деп тұрған жоқ па?! Ораза ұстап, зекет беріп, намаз оқып, Құдайға құл боп өтесіз. Сол сіздің міндетіңіз.

– Басқа жоқ па? Осымен бітті ме?

– Иә. Осының өзі білесіз бе неше сауап?

– Онда Еуропа жұртының міндеті не болды? Олар бұл міндеттен ада боп жүре бере ме солай? Біз ғана намаз оқып, құл боламыз ба?

– Иә, негізі олар да намаз оқуы керек. Бірақ Алланы мойындамай жүр ғой.

– Мойындап, намаз оқыса не болады?

– Күшті болады!

– Олар онсыз да күшті ғой. Қарашы, Сирияда соғыстан безген неше миллион босқынды далада қаңғытпай, еліне кіргізіп алды. Мемлекеттері жайнап тұр. Кірсең шық-қың келмейді. Бұдан артық не мұсылманшылық керек?

– Пайғамбар бір хадисінде «Бұ дүния кәпірге – жәннат, мұсылманға – тозақ», – деген. Сондықтан Еуропа жаққа қызықпай-ақ қойыңыз.

– Сонда сен тозақта жүрсің бе? Мына дүние саған то-зақ сияқты ауыр көріне ме?

– Солай десе де болады, – деп айтарын айтты да, ың-ғайсызданып қалды. Мен жіңішке жерінен ұстадым.

– Сен Конияда тегін оқисың, солай ма?

– Иә.

– «Қайда тұрам? Не ішем? Не жеймін?» демейсің. Үш мезгіл тегін тамақ. Барып-келуің тегін, – деп едім, ол:

– Аға, бұ жолы бару билетін өзім сатып алдым, – деді.

– Сол ғана ма? Жол шығының әрі кетсе – 210 доллар. Сен не, осы шығынды тозаққа теңгеріп тұрсың ба? – деп бұрышқа қамадым. Ол үнсіз отырып қалды. Сөзден ұс-талғанын білді. Кенет есіне бір нәрсе түскендей жалт қарап:

– Аға, шыныңызды айтыңыз, Румидің басына бала тілеп бара жатқан жоқсыз ба? Олай болса бірден ескер-тем. Ол – үлкен күнә! Баланы тек Алла береді. Өлгендер, керісінше, біздің дұғамызға мұқтаж, – деп тың тақы-рып бастады.

– Жоқ, зиярат етемін деп айттым ғой саған. Румидің әруағына Құран оқып, сосын дөңгелеген зікіріне қатысам да, қайтам деп. Ол жаққа барып әулиеден бала тілеуге мұқтаждық жоқ. Онсыз да жеті балам бар. Мұқтаж болған күннің өзінде жердің түбіндегі Конияға барып не керек? Ондай бала сұрап алатын жер өзімізде толып тұр ғой.

– Қалай толып тұр? Баланы қайдан алмақшысыз? Ба-ланы тек Алла береді!

– Жоқ-ей, тұр ғой бізде де Арыстан баб әулие. «Арыс-тан бабқа түне, Қожа Ахметтен тіле», – дейді атаң қазақ. Арыстан бабқа бір түнеп, Яссауидің басында жатып ті-лек тілесең, Алла тілегіңді қабыл етіп, бала беруі әбден мүмкін.

– Құдай-ай, сақтай гөр! Ол мүмкін емес! Олар ештеңе бере алмайды. Бұл – жалған әңгіме. Қайтыңыз райыңыздан, – деп жалынуға көшті.

– Неге? Байбөрі деген Қоңыраттың бір байы жердің жүзін қыдырып, етегін шеңгел сыдырып, бар малын шы-ғындап, Баба Түкті Шашты Әзиздің басында түнеп жатып, Тәңірден Алпамысты сұрап алмай ма? Шашты Әзиздің өзі ортаға түскен соң Алла Байбөріге Алпамысты сый-лаған жоқ па? Ұл ғана емес, қасына Қарлығаш деген қыз-ды қоса берді. Не болды саған, сонша жанұшырып?

– Мұны қайдан алып айтып отырсыз?

– «Алпамыс» жырынан.

– Оның иснәді бар ма, хадис сияқты?

– Жоқ. Бірақ жыршылар арқылы ауыздан ауызға жеткен ғой. Одан артық қандай иснәд керек?

– Қалай сенесіз ондай өтірікке?

– Сен де жүрсің ғой, ойдан шығарылған неше мың хадиске сеніп. Сонда жазбасыз жеткен жалған хадиске сенсең сауап, жыршылар жеткізген ауыз әдебиетіне сен-сем күнә бола ма? Қатырады екенсің.

– Аға, олай демеңіз! Мен тек сахих хадистен айтам. Оны ғұламалар бекіткен. Сахих хадис тек Бухариде!

– Құранда «Ертең жалған хадис көбейеді. Сол кезде тек Бухаридің хадисіне сеніңдер» деген аят бар ма?

– Жоқ, Құранда ондай аят жазылмайды ғой.

– Онда қалай сенесің? Бұл өте маңызды нәрсе болса, Құдай солай деп, Құранда неге ескерте салмады? Мысалы «Ауыз әдебиетіне сенбеңдер. Бухариден жеткен хадиске сеніңдер», – деп бір аятта айтып кетсе, дау да тыйылады, дауыл да басылады, – дедім. Ол тағы да шарасыз отырып қалды. Сосын есін бір жинап алды да:

– Сізді құртқан ана еврейдің кітабы. Кәпірдің кітабын оқисыз да, осылай күмәнға шатылып отырасыз. Хадиске сенсеңіз ғой, бәрі басқаша болар еді, – деді таусылып.

– Жарайды, жырды жақтырмайды екенсің. Онда саған әулиенің шарапаты туралы қызық қисса айтып берейін.

– Не? Не айтып берем дедіңіз?

– Қисса деймін.

– Ол не қисса деген? Иснәді бар ма?

– Қайдағы иснәд? Қиссада иснәд та, қисын да бол-майды. Хикмет болады! Орысша оны «смысл» дейді.

– Аға, онда ренжімеңіз! Бірден айтайын. Иснәді бол-маса жалған сөйлеп тозаққа кетуіңіз мүмкін. Айтпады де-меңіз.

– Жарайды, ескерткеніңе рақмет, – дедім де қиссаны бастай бердім. – Баяғыда Мұса пайғамбардың қауымын-да бір шал мен кемпір болыпты. Алпыстан асса да, баласы болмапты. «Қубас» деген сөз арқаларына аяздай батады екен. Бір күні кемпірге ой түсіп: «Әй, шал-ау, бала сүймей өмірден өтеміз бе? Мұса пайғамбар Тұр тауында Тәңірмен тікелей тілдеседі. Соған өтініш айтып көр. Ары-зыңды Аллаға жеткерсін. Қанша дегенмен пайғамбар ғой. Бәлкім, Тәңірім сөзін жерге тастамай бір ұл беріп қа-лар», – дейді. Шал кемпірдің тілін алып Мұсаға барыпты, – деп қиссаны енді қыздыра бергенде:

– Аға, бұл әңгіме қайдан шығып жатыр? Кімнен алып отырсыз? Құранда жоқ қой бұл оқиға? – деп безек қақты.

– Қайдан алғаны несі? Бабалар арқылы ауыздан ауызға жеткен аңыз ғой. Қариялардың әңгімесінен айтып отырмын.

– Құдай-ай, сақтай гөр, мына ағам не деп кетті?! – де-ді де, екі қолын тас төбесіне қойып, көз алдымда еңкейіп шөге берді. Мен болсам әңгімені әрі жалғап:

– Содан не керек, шал Мұсаға барды. «Неге келдің?» – деді пайғамбар. Шал арызын жеткізді. Мұса: «Алланың ісін пайғамбар болжап білмейді» деген. Арызыңды жет-кізем. Бірақ бала береріне кепілдік бере алмаймын. Алла өзі шешеді. Мақұл ма?» – деді. Шал: «Хошпын, Мұсажан. Бар өнеріңді салшы, айналайын. Ең болмаса өлгенше кемпірім екеуміз сәби иісін иіскеп кетейік», – деді. Содан Мұса тауға шықты. «Неге келдің?» – деді Тәңірі. «Жұртымда ұрпақсыз қалған екі бейбақ бар. Соларға бір нәресте қисаң. Бейшаралар әбден қиналып өлді», – деді. Тәңірі: «Жоқ, Алланың әмірі екі болмайды. Әу баста оларға ұрпақсыз тағдыр жазғам. Сол әмірім өзгеріссіз. Кері қайт» деді. Мұса жұртына оралды. Шал хабарын сұрады. Мұса басын шайқады. Шал қайғыдан шөгіп кетті. Пайғамбар жаны ашып: «Әулие Құдай емес, Құдайдан былай емес» деген. Мына таудың күнгей бетінде Шайқы Бұрқы деген әулие бар. «Шайдан басқа асы жоқ, Құдайдан басқа досы жоқ» нағыз диуана. Соған да барып көріңдер. Бәлкім, дұғасы қабыл болар», – деді Мұса, – дей бергенімде серігім шыдай алмай:

– Аға, тозаққа түстіңіз. Болды, мына әңгімені доға-рыңыз. Әулие дегенді қайдан алдыңыз? Сұмдық күнәға батып жатырсыз, – деді жаны қалмай қалшылдап.

– Тоқтай тұр. Ақыры бастадым ғой. Ақырына же-тейін. Бұл – қызық қисса. Сөзді бөлмей соңына дейін тыңдасаңшы.

– Ақиретте сіз үшін жауап бермеймін. Жалған әңгіме-ңізге өзіңіз жауап бересіз.

– Жақсы, уайымдама. Ақыретте осы қисса үшін пе-ріштелер тергеп жатса, сені ұстап бермеймін. «Бұл бала адам сияқты ескертті. Өзім қасарып тыңдамаған», – деп саған араша түсем. Оның үстіне әділетті Құдай ол жерде сені менің талауыма тастап қойып, қарап тұрмас. Құдай ақ ниетіңді, адал пейіліңді көріп тұр. Оған қам жеме. Одан да қиссаны тыңда, – дедім де жалғай бердім. Ол болса екі қолын тас төбесіне қойып, құлағын жауып еңкейе берді. Еңкейген отырысы басын құмға тыққан түйеқұсқа ұқсап кетті.

– Содан не керек, шал артынып, тартынып таудың арғы бетіне кетті. Онда бір әулие «Алла Һу, Алла Хай» деп Аллаға зікір айтып отыр екен. Шал: «Е, дәу де болса Шайқы Бұрқы осы болар», – деді де дыбыс берді. Шайқы онымен амандасып шаруасын сұрады. Шал баяндады.

– Сол-ақ па келген шаруаң? – деді әулие. Шал:

– Иә, бір ұл не қыз болса, басқа арман жоқ, – деді.

– Бір бала аз емес пе?

– Біз қартайған адамбыз. Біреуі де жетеді. Құдайдан бала сұрап әпере аласың ба?

– Нешеуі керек, сонша әперем. Бірақ сенің балалы болғаныңды көрсе, Мұса ренжиді ғой. Оны не істейміз?

– Неге ренжиді?

– «Пайғамбар сұрағанда бермеді. Шайқы сұрап еді, бере салды» деп көңіліне алса ше?

– Мұсаның көңіліне қарап, баласыз өтер жайым жоқ. Әпере алсаң тезірек сұра, – деді шал шыдамсызданып.

– Болды, сәл сабыр ет. Тәңірге арызыңды жеткізіп келейін, – деді де шығып кетті. Михрабына келіп, қолын жайып:

– Уә, кәміл Достым! Мына бейбақ мені алыстан іздеп келіпті. Бейшараны зарықтырмай тезірек ұрпақпен қуант-саң еді, – деп Тәңірге дұға етті. Алла тағала:

– Құлым, әуре болма! Оларға әу бастан ұрпақсыз өтесің деп тағдыр жазғам. Үкім өзгермейді, – деп тілегін қабылдамады. Шайқының көңілі пәс тартып:

– Жарайды онда, Саған ренжідім. Өзің кең, жомарт Құдайсың. Бір баланы көп көріп не болды сонша? Ұлық-тығыңа жараспайды. Бүгіннен бастап Сені есіме де ал-маймын, намаз да оқымаймын. Достықты үзем, – деп те-ріс қарап кетуге айналады. Сол кезде ұлық Алла:

– Жарайды, досым, сонша шарт кетіп не болды? Ұл ма, қыз ба керегі? – деді Рахман сипатына ауысып.

– Бес ұл, бес қыз нәсіп қылсаң.

– Дегенің болсын. Бердім! – деді. Шайқы қуанып кетіп, шалға келді де:

– Ақсақал, алаң болма. Кемпірің он бала туады, – деді.

– Ойбай, қартайғанда бәрін қалай табады? Кемпірім өліп қалмай ма?

– Жоқ, өлмейді. Құдайдың құдіретімен он баланың анасы атанады. Сонша жерден арып-ашып келген соң ұрпақты молынан алған жақсы, – деді. Шал қуанып еліне қайтты. Кемпірден сүйінші сұрады. Кемпір он жылда он бала туды. Бұл оқиға Мұсаның көңіліне қаяу салды. Іші-нен: «Құдайдың мұнысы несі? Маған бермеді, Шайқы сұрап еді, топырлатып бере салды. Себебі неде?» – деп қа-мықты. Тәңірі оны көріп:

– Ей, Мұса, сен ренжіме. Оның себебі былай: сені қой бағып жүрген жеріңнен пайғамбар еттім. Қасыңа мықты жігіттен нөкер сайладым. Бір емес, екі бірдей мұғжиза бердім. Асатаяқтың құдіретімен перғауынды құлаттың. Әскерін теңізге қарық қылдың. Жұртыңды құлдықтан азат еттің. Киелі өлкеңе оралдың. Басыңа бақ, астыңа тақ қондырдым. Патша етіп мерейіңді асырдым. Қазір шылқыған байсың. Мыңғырған малың бар. Осының бәрін саған тегін бердім. Енді ана Шайқы Бұрқыға қарашы. Не пайғамбар емес, не патша емес. Мұғжизасы жоқ. Елсіз, жерсіз жалғыз өзі өмір сүреді. Менің дидарымды көремін деп тақыр кедейге айналды. Менен басқа байлығы жоқ. Енді Менен айырылса, оның несі қалады? Оның бір арызын жерге тастасам құдайлығым қайда? Сондықтан оның айтқаны екі болмады. Арызын қабыл қылдым» деген екен, – деп тоқтадым. Қиссаны өзім айтып, одан әсер алып рақаттанып отырмын.

– Қалай, інім, керемет қисса емес пе? – деп қоямын. Ол болса алдыңғы орындықтың астына басын тыққан қалпы:

– Аға, біттіңіз! Тозаққа кеттіңіз. Мынау шылқыған өтірік. Тез тәубе етіңіз. Алла кешірімді. Тәубе етсеңіз қазір кү-нәңізді кешеді. Алланың атынан, пайғамбар атынан сөй-леп отырсыз, – деп қинала күбірледі.

– Әй, қой, өй деме! Ұят болады. Мен де сенің қисыны жоқ хадистеріңді өлмей-ақ тыңдадым ғой. Қиссаға бола сонша қиналып не көрінді? Басыңды көтер. Енді қисса айтып жаныңды қинамаймын. Бір сұрақ қоямын.

– Сұраңыз.

– Бағана әулие біздің дұғаға мұқтаж дедің, солай ма?

– Иә, солай.

– Енді Румидің әруағы менің дұғама мұқтаж деп басына барып, Құран оқып тұрасың ба?

– Жоқ.

– Қалай жоқ? Бір рет болсын барған шығарсың? Оның қабірі Конияның қақ ортасында жатыр ғой.

– А, білмейді екем.

– Әй, сен өзі Мәулана Румиді танисың ба? Білесің бе кім екенін?

– Жоқ. Білмеймін. Кім ол?

– Сен Конияда төрт жыл оқып, Руми туралы ештеңе естімеген қандай молдасың?

– Ол кім сонша? Біз Конияда тек Құран оқимыз. Одан артық не білім керек?

– Тоқтай тұр, сен бала. Сені Қазақстаннан Конияға дін оқуға кім жіберді? Өзің келдің бе, әлде бір орталық жіберді ме?

– Мені мүфтият жіберген, – дегенде талып қала жаз-дадым. Ішегімді созып тұрып:

– Сені елдің мүфтияты жіберіп отыр ма? Саған Руми жайлы тырс еткен ақпарат бермеген бе? Төрт жылдан бері ходжаларың да бір рет болсын: «Біздің қаланы бүкіл жер шары біледі. Ислам әлеміндегі данышпанның бірі, ой маржанын терудің нағыз шебері, жүрек көзі ашылған әулие, мұсылман жұртын Батыс әлеміне мақтанышпен таныстырған ең жарқын тұлға – Мәулана Румидің мүбә-рак денесі Конияда жерленген», – деп мақтанышпен айт-пай ма?

– Бірінші рет естіп отырмын. Кім ол Руми? – деді ол басын шайқап. Бұдан соң әңгімеге зауқым соқпады. Көңі-лім су сепкендей басылды. Оған қарап:

– Сен ертең елге барып жұрттың көзін ашасың ба?

Румидің «Мәснәуиін» оқымасаң исламды не деп ұқты-расың? Халықтың жүрегіне қалайша жол табасың? Исламның нағыз жауһарын елге әкеле алмасаң, Таяу Шы-ғыстың надандығын әкелейін деп жүрсің бе? Төрт жыл не бітірдің?

– Ходжаларым не үйретті, соны оқып жүрмін. Өйтіп қара аспанды төндірмеңіз. Біздің де елде Ерсін Әміре, Сансызбай ұстаз, Арман Қуанышбаев сияқты әлемдік деңгейдегі ғұламалар бар. Кез келген сұрақты шағып тастайды. Мен жас болғасын сұраққа жауап бере алмай жа-тырмын. Бірақ мен елге қайтпайтын шығармын. Осында қаламын.

– Неге қайтпайсың?

– Не істеймін елге барғанда? Қазақстанда кілең сіз сияқты орыс пен еврейдің кітабын оқып алғандар өріп жүр. Не ақыретке, не хадиске сенбейді. Намаз оқымайды. Қайдағы бір сұрақпен басыңды қатырады. Одан да Түркиядағы мұсылмандар арасында намазымды оқып, са-уапқа батып жүре бермеймін бе?!

– Сен жаңа: «Бұ дүние – момындар үшін тозақ. Бүкіл рақатты кәпірлер көреді», – деп едің. Енді неге рақатқа қарай қаштың? Баяғының дәруіші сияқты бір жапырақ қатқан нанды беліңе байлап, елді иманға шақырып, жүрмей-сің бе? Шетелде қала берсеңдер, бізді еврейдің кітабын оқып уланудан кім құтқарады?

– Аға, болды. Басымды қатырмаңыз. Ақыретте әркім өзіне жауап береді. Адам сияқты ескерттім. «Сізді Алла жаратты» дедім бе? Дедім. «Намаз оқыңыз» дедім бе?

Дедім. Қалғанын өзіңіз шешесіз. Мен міндетімнен құтылдым, – деді. Үнсіз отырып қалдық. Кенет алыстан доста-рын көріп, солармен тілдескен болды да, менімен қош-тасып тайып тұрды.

Ыстамбұлға келдік. Түстік. Транзит зонада тұрмыз. Сөйтсем бұлар төрт-бес жігіт екен. Бәрі Конияда оқиды. Қарап тұрғанша қасындағы екі жігітті шақырып алдым. Таныстым. Жөн сұрастық. «Сендерді де мүфтият жіберді ме?» – дедім. Олар: «Иә», – деді. Сосын классикалық сұрақты оларға да қойдым. Не айтарын білмей үнсіз қалды. Сол кезде ұшақтағы әлгі «серігім» жетіп келді де:

– А, сендерді де сұрақтың астына алды ма? Мен бұл ағамен бірге келдім. Сұрағы өте қауіпті. Жоламаңдар. Ев-рейдің кітабын оқып алған. Адамды иманнан айырады. Иснәді жоқ қисса деген бірдеңесі бар. Соны айтып адас-тырады. Тіпті бұл кісі өзінің мұсылман екенін, я емесін де білмейді. Мен кеттім, – деді де, тайып тұрды. Ана екеуі не істерін білмей тапжылмай тұр.

– Менде бір сұрақ бар. Жауабын таппай жүрмін. Соны ходжаларыңнан сұрап біліп бересіңдер ме? – дедім.

– Айтыңыз, аға. Сұрап көрейік, – деді.

– Баяғыда, ХІІІ ғасырда Руми сендер сияқты төрт жүзге жуық шәкіртті ислам іліміне оқытады екен. Бір күні оның медресесіне бір диуана келеді де, тамақ сұрайды. Руми аспаздарға айтып, ас алдырып тойдырады. Ди-уана тойған соң: «Хазірет, кешірерсіз, бір сұрағым бар» дейді. «Иә, сұраңыз», – дейді Руми. «Осы төрт жүз ба-ланы қамап ілім оқытқандағы мақсат не? Бұның соңғы нәтижесі не болмақ?» дейді. Руми ойланбастан: «Адал мен арамды айыру», – дейді. Сонда дәруіш орнынан тұрып, етегін қақты да: «Ой, Құдай-ай, сендер де дым білмейтін надан екенсіңдер-ау. Бір нәрсе білген соң оқып жатыр деп келсемші», – дейді. Руми оның сөзінен ауыр соққы алып, есеңгіреп қалады. Сосын: «Онда сіз айтыңыз. Оқуда мақсат не болу керек еді?» – дейді, – деп бір тоқтадым. Сосын екі жігітке қарап:

– Жігіттер, қалай ойлайсыңдар, диуана Румиге не деді? – дедім. Екеуі үнсіз тұрды да:

– Аға, білмедік. Ходжамыздан сұрап көрейік, – деді.

– Жарайды, сұраңдар. Ақыры жастық шақтың жалын-ды кезін ілімге арнаған соң оның ақырғы нәтижесі де қомақты болуы тиіс. Зайырлы қоғамнан кесіліп, рақат пен қызықтан, құмар мен ойыннан, сауық пен сайраннан безінгенде оның қарсысына тұрарлықтай ұлық нығмет алған жөн болар. Солай емес пе?

– Иә, иә, солай ғой, – деді екеуі. Сол кезде әлгі сары тағы келді де:

– Ей, жігіттер, бұл адам қауіпті деп айттым ғой жаңа. Кетейік, жүріңдер. Басқа секцияның паспорт бақылауынан өте саламыз, – деп достарын ертіп алды да, зым-зия жоқ болды. Сол кезде мен де бақылау постына жетіп қалған едім.

ҮЗІЛМЕЙТІН ҚҰЛШЫЛЫҚ

Кеше қызық болды. Қоянқұстан шығып, қалаға такси ұстадым. Көп күткем жоқ. Жасыл ауди шиқ етіп тоқтады. Есігін ашып:

– Қалаға ма? – дедім.

– Иә, – деді.

– Қанша?

– Пәлен. – Келістік, кеттік! – дедім де көліктің артына жайғастым. Алдында бір ересек кісі отыр. Таксистің түріне қарап ішім қылп етті. Иегінде сүйкімсіз сақал. Балағын көре алмадым. Есесіне көзіне қарап, кім екенін бірден білдім. Соңғы жиырма жылда елде қамыстай қаулаған таныс назар. Мейірім мен махаббаттан ада болып, агрессияға тола бастаған жансыз жанар. Ішімнен: «Тәк, қазір мынау уағыз бастайды. Қуатты ойларды жинақтап, шабуылға дайын отырайын», – дедім де «Шашылып жүрген ойлар-ды мобилизация жаса!» деп миыма дабыл қақтым. «Қазір қақтығыс болуы мүмкін. Бәрің майданға сақадай сай тұрыңдар!» деп команда бердім. Таксиші де айнадан қайта-қайта қарап, миға шабуылдайтын қолайлы сәтті күтіп отыр. Мен де сақпын. Қасындағы кісіге қарап үзілген әңгімесін жалғады:

– Жап-жас қой. Елу деген не тәйірі?

– Иә, ажал айтып келмейді. Не болса да, кетті енді, – деді серігі. Сөйткенше болған жоқ: «Мен келдім. Ана бұрылыстан тастап кет» деді. Көлік тоқтады. Ақшасын төлеп түсіп қалды. Ішімнен: «Тәк, кезек маған келді. Қазір ілмекті лақтыруы керек», – дегенімше болған жоқ, манипуляция басталды. Ол:

– Қоянқұстың архитекторын танушы ма едің? – деді.

– Жоқ. Мұнда тұрмаймын.

– Сол архитектор кеше қайтыс болды.

– А, иманды болсын!

– Жап-жас кісі еді. Бар-жоғы елуде. Кеше ғана бізбен футбол ойнап жүретін. Не болғанын білмеймін, таңертең оянбапты.

– А, иә, қазір сондай ауру көбейді ғой...

– Қарашы иә, ажал деген аяқ астынан. Өлеміз деп ойламаймыз. Ойнап-күліп мәз болып жүресің. Бір күні жоқсың. Қарасаң қабірде періштелер тергеп жатады. Ал сен-де түк дайындық жоқ.

– А, иә, «Ажал ақымақ үшін алтау, ақылды үшін біреу» деген, – деп мен де әңгімеге ілескен болдым. Ол:

– Брат, қарашы, қандай ғапылмыз? Өлімді, қабірдегі азапты ойламай тек дүниені уайымдаймыз, – деді.

– Енді қу тіршілік қойсын ба?

– Сол ғой. Аллаһ Құранда: «Өмірлерің Менің ал-дымда бір сәт қана. Ертең-ақ сендерді алдыма ажал айдап әкеледі» дейді. Ал біз оны ұмытып, дүниенің соңында жүреміз.

– Басқа не істейміз енді?

– Не істегені қалай? Ақыретті ойлау керек, ақыретті! Ойнап-күле бермей, алда өлім барын бір сәтке ұмытпау керек. Сонда ғапыл болмаймыз.

– Жарайды, солай ойладық делік. Сонда Құдайдың адамды жаратуында не мақсат бар? Бізді не үшін жа-ратты? Жаратқан соң бізден не дәметеді? Өлім жайлы ойлап жүрудің Құдайға керегі не?

– Не дейсің бе? Оны Құранға қарап дәл білеміз.

– Иә, Құранда не депті?

– Құранда Зурият сүресінің пәлен аятында: «Мен адам мен жындарды Өзіме құлшылық ету үшін жараттым», – деп жазған.

– Иә, не болыпты енді?

– Не болғаны қалай? Құлшылық етуіміз керек.

– Жақсы, сонда жұрт жаппай құлшылық етуі керек пе?

– Әрине. Аллаһ бұйырды ма, болды. Құл болғасын әмірді орындау керек, – деп бір-ақ кесті.

– Әй, елдің бәрі солай жүре алмайды-ау, – дедім кү-мәнді дауыспен.

– Неге? Неге жүре алмайды? Брат, өзің ойлап қарашы. Таң намазы екі рәкат. Сүндетімен төртеу. Әрі кетсе бес-ақ минутта оқисың. Дұрыс па? Ең ұзақ оқылатын бесін намазы он рәкат. Соның өзіне әрі кетсе он бес-ақ минут шығын. Сосын екінті – ең оңайы. Шам да солай. Құптанда тоғыз бас намаз. Бітті сонымен. Бәрін қоссаң бар ғой, тәулігіне жарты-ақ сағат уақыт кетеді. Өзің ойлашы отызақ минут. Ел соған қиналады ғой. Сенесің бе осыған?

– Жөн екен. Сонда құлшылыққа тек намаз ғана жата ма?

– Жоқ, бес парыз. Намаз соның ішіне кіреді. Біріншісі: кәлима-шаһадат. Екіншісі – жылына бір рет ораза. Сосын жағдайыңа қарай қажылыққа өміріңде бір рет бару. Қал-таң көтерсе зекет бер. Сосын бес уақыт намазды үзбей оқы! – деп соңғы сөзін ерекше екпінмен аяқтады. Мен:

– Болды ма? Бары сол ғана ма? – дедім.

– Бары сол ғана ма дегені несі?

– Құлшылық түрін айтамын. Осы бесеуімен Құдайға құл боламыз ба? Басқа жоқ па?

– Жоқ!

– Өй, мынауың аз ғой.

– Қалай аз? – деді таксист жалт қарап.

– Енді Ұлық Құдайға өміріңде бір рет кәлима айтып, жылына бір рет ораза ұстап, өлгенше бір рет қажылыққа барып, зекетті берсең беріп, бермесең қойып, тәулігіне бес рет намаз оқу деген дым емес қой. Не болады мы-науың? Өй, маған мұндай дін ұнамайды, – дегенім сол еді, жігіт машинаның тежегішін қатты басып қалып, «шиқ» еткізді де, жалт қарап:

– Қалай ұнамайды? – деді.

– Құдайдың ұлықтығы мен құлдың шүкіршілігі бір-бі-ріне пропорция емес. Түк емес қой мына санап шыққан құлшылығың. Мен сені «құл болайық» дегенге қампай-тып бір нәрсе айта ма десем, түк айтпадың ғой. Не бо-лады бес намазың?

– Сен осының бәрін орындап жүрсің бе? – деп бейне бір хас тақуаға жолыққандай аузы ашылып қалды.

– Мәселе онда емес.

– Енді неде?

– Маған күрделі һәм қызықты құлшылық керек. «Ей, Құдай, саған осы да болады» дегендей бес ғибадатпен құлдықты шектеп қою Құдайға құрметсіздік қой.

– Қалай сонда?

– Құлшылық 24 сағат үзілмейтін болса, сонда ғана құлшылық саналады. Маған бір секундқа үзілмейтін ғибадат түрі керек. Құдайға мынадай қатынас ұстау масқара ғой. Өзің ойлап қарашы, бір ораза мен екінші оразаның арасы бір жыл. Бір намаз бен екінші намаздың арасы бірнеше сағат. Кәлимаң мен қажылығың бүкіл ғұмырыңа – біреу. Зекетті жағдайың біледі. Өзің жаңа айттың. Бір күнде бес уақыт намазға жарты-ақ сағат уақытың кетеді екен. Тәулікте 24 сағат бар. Соның жарты сағаты құлшылыққа кетсе, қалған 23 сағат пен 30 минут-ты неге арнайсың? Қалған уақытта дүниені ойламағанда жұрт басқа нені ойлауы керек? Адам құл болып, ақыретті ойлап, қабірдегі сұраққа дайын отыру үшін 24 сағат со-нымен алаң болуы керек. Сонда ғана ол құлшылыққа саналады. Қой, мынаны менен басқа ешкім естімесін.

– Брат, ел осының өзін орындамай жүр ғой. Құдай біз-ге жеңілдік жасайды.

– Әй, қойшы, ондай жеңілдікпен қалай құл боласың? Қожаңа барып «маған жеңілдік жасашы» деп қалай ай-тасың? Ұят қой, біртүрлі. Құл болған соң алаңсыз соның дәргейінде жүретін құл болу керек. Жылына бір рет ораза ұстап, өміріңде бір рет қажылыққа барып, зекетті берсең беріп, бермесең қойып, арасында бес уақыт шала-пұла намазбен сүйретіліп жүру деген не масқара? Мен тәулік бойы үзілмейтін құлшылық түрін іздеймін. Сенің ұсынған дінің көңілімнен шықпады.

– Брат, сені түсінбедім. Басыңды қатырып не істейсің?

– Қалай бас қатыру? Құлға жеңілдік не керек? Құл деген өлгенше нагрузкамен өмір сүруі керек, егер ол шы-нымен құл болса. Жеңілдік берсе, жаңа өзің айтпақшы құл екенін ұмытып есіріп кетеді. Ал егер жеңілдікпен өмір сүрсе, оны «құл» деп емес, басқаша атайық.

Таксист сасып қалды. Өзіне сенімсіздеу түрде:

– Брат, сен мені дұрыс түсінбеген сияқтысың… – деді.

– Түсіндім, түсіндім. Тек более дамыған мощный құл-шылық түрін іздеуге кетіп барамын. Сенікі чересчур аз екен, – дедім бастырмалатып. Сол кезде қалаға келіп те қалыппын.

– Жақсы, мен келдім. Осы жерден тастап кет, – дедім де жолақысын төлеп, түсіп қалдым. Таксист жол бойғы еңбегінің зая кеткеніне қатты қапа болған сияқты. «Құл-шылық аз деген адамды алғаш көруім. Сонда бұған не керек?» деген сұрақ көзінде жазылып тұрды.

ДІН МЕШІТТЕ ҒАНА ЕМЕС, МӘДЕНИЕТТЕ ДЕ ГҮЛДЕНСІН

2015 жылы Түркістанда Матуриди ілімін тану бойынша халықаралық симпозиум өтті. Оған шетелден ғалымдар келіп, жиған-тергенін ортаға салды. Мақсаты біреу: дін тұтынғанда догмаға қатып қалмай, адам ақылын мей-лінше тиімді пайдалану. Бұл мәселені реттеуде Матуриди мектебінің ғұламалары мың жыл бұрын бәрінен озық шыққан екен. Тарих толқынында ислам мен Құранды жалпы мұсылман жұртына ұтымды әдіспен ұқтырудың ілкіде екі ірі мектебі қалыптасқан. Бірі – Хиджаз аймағындағы арабтық танымға негізделген Әшғари мектебі. Екіншісі – орта ғасырда әлемдік өркениетке ықпалы зор болған түркі тектес ғұламалар мектебі. Ғалымдардың айтысына қарағанда теологиялық айтыс-тартыс сол кезде-ақ қызған. Ислам аймаққа тарап, өзге жұртты шарпығанда олардың ұлттық танымымен бетпе-бет келді. Исламға дейін мемлекет құрып, өз өркениетінде өмір сүрген халықтар исламға сол күйі жұтыла салмапты.

Түркі ғұламалары: «Құран келді. Ескі түсінік пен әдетғұрыпты түгел тастаңдар», – демепті. Керісінше, сұрақты «Төл мәдениетімізді Құран нұрымен суарып, күшейтіп алсақ бола ма?» деген ракурстан қойыпты. Сондықтан проблема Матуриди мектебінде қарапайым жолмен шешілген. Мысалы, әшғарилер жаңа мәдени құбылысты көрсе автоматты түрде «Бұл Құранда бар ма?» деп сұ-райды. Матуриди «Бұл Құран рухына қайшы емес пе?» деп сұрайды. Дәстүр Құран рухына қайшы келмесе, кері-сінше, моральдық тұрғыда онымен үндессе, оны діннің бір бөлшегі ретінде дамытуға тырысқан. Нәтижесінде ислам кемелденіп, Орта Азияда мәдени құбылысқа айналды. Сол жерде Қымбат Қаратышқанова есімді ғалымның баяндамасын тыңдадым. Ол бүй деді: «Исламды дәстүрімізбен қайтсек үйлестіреміз деген мәселе арабтарда болған жоқ. Себебі пайғамбар сол ортадан шыққан соң араб мәдениетін Құран рухымен суарып алды. Исламды әкелгенде көктен ешқандай дәстүр не мәдениет әкелген жоқ. Керісінше ислам рухына қайшы емес араб дәстүрін дамытып жіберді. Ислам Орта Азияға келгенде де көнеден келе жатқан түркілік таным мен ұғымдар Құран рухымен үндесе кетті. Егер ондай гармония болмаса, бұқара халық жаңа дінді қабылдамас та еді».

Маған осы пікір қатты ұнады. Қазір бұл тенденция қайта басталды. Дүниетанымы таяз қазақтар намаз оқып бастағанда өз мәдениетіне бөтенсіп, үрке қарайды. Қашан көрсең «Қазақтың бұл салты Құранда бар ма? Сун-нада бар ма?» деп басын қатырып жатады. Сұрақты сол ракурстан қойған сайын мәдени кеңістікте тоқырауға тез ұшырап, ақылдары цемент боп қатып қалады. Соның кесірінен түрлі дауға шатылып, абыройын тез түсіреді. Мұндай шырғалаң талай қазақтың басын қатырған соң дін ғалымдары Матуриди мектебі қалдырған ілім-білімді қайта жаңғыртуға мәжбүр болып отыр.

Симпозиумға Вена қаласынан Филип есімді отыз бес жасар ғалым келіпті. Ислам тарихын әбден зерттеген мықты маман. Араб пен ағылшын тіліне судай. Ислам діні жайылған талай ел мен аймақты жаяу аралаған жанкештінің өзі. Аңқылдаған ақжүрек екен. Бірақ әзілдеп сөйлеуді де қатырады. Танысқан сәттен ақтарылып қоя берді. Венаның немісі болғанымен консерваторлық міне-зі басым. Төрт баланың әкесі. Бұл – Еуропа үшін ерекше құбылыс.

– Кім боп істейсің? Сен де ғалымсың ба? – деді.

– Жоқ. Мен еріктімін. Матуриди туралы білгім келді. Сосын іздеп келдім.

– Дінге қатысың бар ма, сонда?

– Бар. Өзімше рухани ізденем. Ақпарат құралдарының таққан ярлыгы бойынша «аса қауіпті зікірші, сопымын». Қоғам мені солай таниды.

– Сонда сен суфилік орденнің өкілісің бе?

– Бұрын болғам. Қазір жоқ.

– Неге жоқ?

– Себебі оларды соттап, таратып жіберген.

– Сонда сендер қай зікірді көбірек айттыңдар? Жария ма, құпия ма?

– Жариясын. Яссауи хикметтерін ара зікіріне қосып айтушы едік. Маған сол көбірек ұнайтын.

– Қызық екен. Осы жаққа шақырту алғанда ішімнен «Қазақстанда Яссауи мен Матуридиді мемлекет деңгейінде көтергелі жатыр. Жақсы бастама екен» деп қызығып келіп едім. Сенің сөзіңе қарасам, керісінше сияқты ма, қалай?

– Солай десе де болады. Бұл Түркия ғалымдарының қозғауымен өтіп жатыр. Әйтпесе біздің ресми діни орта-лықтар Яссауиді насихаттауға құлықты емес.

– Оған не дәлел?

– Біріншіден, Яссауиді қаралаған шалдыр-шатпақ салафилік жазбалар әлеуметтік желіде ашық жазыла береді. Әрине, оған қарсы емеспін. Пікір алуандығы болу керек. Бірақ ресми діни орталықтар оларға қарсы жауап бермейді. Олар Яссауи хикметін насихаттағаннан гөрі, екі әйел алудың пайдасын уағыздағанды көбірек ұнатады. Екіншіден, осы жиынға келген жергілікті ғалымдармен сөйлесіп көр. Өзің түсінесің.

– Жақсы, көрейін. Әлі екі күн уақыт бар. Енді саған бір сұрақ. Әдетте бұл ілімді қожалар таратады. Қазір Қазақстанда қожалар институты бар ма?

– Ағартушы ретінде жоқ. Ру ретінде бар. Олардың кейбірі атасынан қалған көне кітаптарды сақтап қалған.

Бірақ үзілген дәстүрді жалғай алмады. СССР кезінде большевиктер олардың көрнекті өкілдерін түгел қырып жіберген. Бертінде кейбір қожалар рухани ілімді тірілтпек болып, ұрпағын Араб елдеріне оқытып әкелген. Нәтижесі керісінше шықты.

– Келген соң көзқараста қайшылық күшейді ме?

– Солай десе де болады.

– Иә, ислам тарихын білмегеннің кесірі ғой. Менің ма-мандығым – ислам тарихы. Сондықтан бұл көзқарас пен таным тартысын жақсы білем. Егер СССР кезінде бәрін қырып жіберсе, сен кімнен сабақ алдың?

– Мен оралман қазақтан оқыдым. Ауғанстаннан кел-ген. Әкесі – Қызылорданың қазағы. Өзі Кабулда суфилік мектепте ілім алған.

Осыдан соң ол қызығып, маған сұрақты жаңбырша жаудырды. Далада бір сағаттан аса тұрдық. Сопыларға қатысты даудың ұңғыл-шұңғылы туралы талай оқиғаны айтып бердім. Мұқият тыңдады. Ішке кірер алдында:

– Сен осыдан соң матуридилік идеяларды көпшілікке насихаттайсың ба? – деді.

– Иә.

– Онда бір ақыл айтайын. Ешқашан «бір діни таным үстемдік құрса» деп армандама.

– Неге?

– Себебі қандай да бір жамағат үкіметтің қолдауына ие болса, радикалдана бастайды. Өзге діни топқа үстемдік орнатады. Одан қарсылық туындайды. Теке-тірес күшейе келе соғысқа ұласуы мүмкін. Сондықтан «матуриди-лік таным тірілсе, барлық бәледен құтыламыз» деген иллюзияға сеніп қалма! Қолыңнан келсе тепе-теңдікке ұмтыл! Әсілінде барлық жамағат өз пікірін тең дәрежеде айтуға құқылы болғаны жақсы. Сонда ғана бәсеке жүреді. Тарихты қарасаң солай. «Орта Азияда тек матуридилік таным жайылды» деген өтірік. Қолжазбаны оқып отырсаң, екі тараптың да көзқарасы алмасып жүре береді. Дәстүр атаулыны қырып-жоятын салафилік тенденция күшейгенде матуридилік таным өздігінен ес жинайды. Бұл Қазақстанда емес, әлем бойынша солай. Өзің ойлап қара, қазір көз алдыңда тарих жасалып жатыр. Оны жай адам байқамайды. Мен ғалым ретінде осыны аңдап тұрмын. Мысалы, мына симпозиумның да өтуіне түрткі болған ғалымдар емес, салафилік тенденция. Солай ғой? Егер олар қазақтың мәдениеті мен танымына қауіп туғызбағанда ғалымдар дабыл қағып, мынадай жиын жасамас еді. Мына жиын елдің болашағы үшін өте маңызды. Сондықтан салафилерге алғыс айту керек. Олар болмағанда сен де матуриди туралы естіп, білмес едің. Айтпақшы, Матуриди жайлы алғаш қашан естідің?

– 2011 жылы естідім. Бір ғалымнан «Ол кім? Несімен атақты?» деп сұрадым. Ол: «Матуриди – ақыл туралы тұңғыш терең толғаған ғұлама. Ол араб уағызшыларына: «Алланы бір деп тануда Құранға мұқтаждығым жоқ. Адамның ақылы Құран түспесе де, пайғамбар келмесе де, күллі тіршіліктің тағдыры бір ғана Ұлы Жаратушының қолында екенін айыра алады. Сондықтан әрбір үкім мен нұсқауды ақылдың елегі мен сүзгісінен өткізу керек деген әдісті ұстанды», – деді. Бұл көзқарас маған ұнады, – дедім.

– Иә, дұрыс айтады. Адамның ақылы тоқтаусыз ойлана берсе көпқұдайлыққа емес, бірқұдайлыққа барып тіреледі. Ол соны меңзеген.

Сонымен ішке кірдік. Жиын жалғасып жатты. Ертесіне тағы жолықтық. Үзілісте мені көріп, жүгіріп келді.

– Сенің кешегі айтқаныңды тексердім, – деді.

– Қайсы?

– Яссауи, зікір, хикмет туралы ше...

– Иә?

– Қазақстандық екі-үш ғалыммен сөйлестім. «Зікірші-лер болыпты ғой. Солар туралы не білесіңдер?» дедім. Олар кешегі сен айтқан үкіметтің версиясын сол күйі қайталап шықты. «Олар тіпті Иранмен байланысты ши-ғалар» деп соқты. Бірақ өздері арнайы зерттемеген.

– Ауғанстанмен байланыстырса түсінуге болады. Иран, шиға дегенді қайдан тауып алады? – дедім.

– Бұл саған таңсық көрінуі заңды. Маған жаңалық емес, қалыпты құбылыс. Ислам тарихында ондай оқиға көп. Бір діни топты қаралау үшін шиғамен байланыстыратын әдіс бұрыннан бар. Сүннилердің шиғаны жек көретін қасиетін тиімді пайдаланады. Оларға апарып жапсыра салу да оңай. Себебі мемлекет, шекара деген – соңғы жүз жылда пайда болған зат. Одан бұрын діни кітаптар да, дәруіштер де бір елден бір елге кедергісіз өтіп, сапырылысып жүре беретін. Орта ғасырда мемлекеттік идеология, шекара, виза деген жоқ. Қалаған шәкірт ұнатқан ұстазына барып ілім ала беретін. Сондықтан ұнамаған діни ағымды шиғамен байланыстыру оп-оңай, – деп күлді де, – Сонда бұлар кәдімгі академиялық ортадан шыққан ғалымдар ғой, солай ма? – деп сұрады.

– Иә, әр университеттің атынан келіп тұрған жоқ па?!

– Сонда сендерде іштен зерттеу (Insight) деген тәсіл жоқ па? Мен сөйлескен дінтанушының бірде-бірі зікірші-лермен кездесіп көрмеген.

– Ол енді рас. Мысалы, мен осы жерде солармен бірге жүрмін. Бірақ олар менен «зікіршілердің көзқарасымен танысып, білсем» деп сұраған емес. Керек десеңіз, кейбір мамандар заказбен жазылған мақалаға да сілтеме жасай салады, – дедім.

– Иә, көріп тұрмын. Ғалымдарың «ерекше» әдіспен зерттейді екен. Бізде олай емес. Бір мәселені қолға алсаң, соның ішіне кіру болады. Мысалы, мен Ирак, Камбоджа, Индонезия мұсылмандарын зерттегенде басымды қатерге тіккен кезім болды. Пәлен ауылда бір шейх бар десе, соны тапқанша тоқтамаймын. Оның үйіне жеткенше миллион түрлі алыпқашпа өсек естимін. Оны танитыны да, танымайтыны да «ол сондай адам, мұндай адам» деп бұрқыратып жатады. Менің міндетім – кейіпкердің өзімен сұхбаттаспай бірде-бір тұжырым жасамау. Шейхтің хана-касына жетіп, онымен бірнеше күнді бірге өткізген соң ғана картина анық көрінеді, – деді.

Хош, сонымен не керек, екі күнді солай пікір алмасып өткіздік. Үшінші күні мені сол жердегі жас теологтар қонаққа шақырды. Менімен бірге Түркістанға еріп барған дәс-түрлі әншімді алып, кездесуге бардым. Филипке:

– Мені мұнда жас мамандар қонаққа шақырып жатыр. Көңіліңіз соқса жүріңіз, – дедім. Ол:

– Қуана-қуана барам. Мұндай кездесулер менің зерт-теу жұмысыма жол ашар еді. Қайда барамыз? – деді.

– Маған ілес, – дедім де ертіп алдым.

Қонаққа келсек дастарқанды жайнатып қойыпты. Төр-ге Филипті сықитып отырғыздық. Тамақ ішіп болған соң бәрі «ән тыңдайық» деді. Жеті атасынан жыр айтып, ән салып келе жатқан жас жігіт домбырасын қолына алды да, Біржан салдың «Он саусағынан» бастап құйқылжыған Арқа әндерін бірінен соң бірін шырқады. Қанша дегенмен Венада туып-өскен неміс емес пе, музыкалық талғамы жақсы дамыған. Арқа әндерінің адам жүрегін бірден бау-райтын сазды мелодиясын естігенде елең етті. 3-4 ән шырқалған соң әннің кайфына кіріп, біраз уақыт балқып кетті. Шағын концерт біткен соң есін жинап:

– Мына әндердің нашары жоқ. Шетінен шедевр. Қазір әлем бойынша табиғи дауыспен ән айтатын әншіні кездестіру қаншалықты қиын екенін жақсы білем, – деді. Сол жерде оған бір жас студент сұрақ қойды.

– Мистер Филип, біздің елде мазхабтарға қатысты діни дау қайнап жатыр. Кәламдық тұрғыда да мыжыңбай әңгіме өте көп. Біз маман ретінде мазхабтың дін емес екенін жақсы білеміз. Мазхаб – дін принципінің қоғамға енуіне жол ашатын құрал. Заман озған сайын мазхабтың да айла-амалы өзгеріп тұрады. Өзгермейтін – діннің мо-ральдық заңдары ғана. Қазір мұсылмандар өзі ұстанатын мазхабқа тура келмеген кез келген адамды қудалауға бейім. Осылайша мазхаб қоғамды ұйыстырушы емес, керісінше, бөлшектеуші құралға айналып бара жатқан сияқ-ты. Сіз қалай ойлайсыз, мазхаб дауын тоқтатып, діннің моральдық принципін өрбітіп, дамыған қоғам құру мүм-кін бе? Әлде осы өнімсіз дауға шатылғанымыз шатылған ба?

– Мен кешегі пікірімді тағы қайталап айтам. Ислам тарихы тек мазхаб дауынан тұрмайды. Бұл – кейде шарықтап, кейде пәсейіп тұрған құбылмалы динамика. Мазхаб та мұқтаждықтан туады. Өздерің жаңа ғана: «Осыдан он бес жыл бұрын «мазхаб», «ақида» деген сөз-ді естімеген едік. Қазір жиі естиміз», – дедіңдер. Көрдіңдер ме, салафилер келіп, әбден қалыптасқан діни тәртіп пен танымды бұзды. Қоғамда «Дұрысы қайсы?» деген сұрақ туғызды. Сендер әуелден сіңісті болған діни танымды сақтап қалу үшін еңбектеніп жатсыңдар. Бірақ бұл мәңгілік процесс емес. Тепе-теңдік орнап, көзқарастар балансқа келген соң, мәдени өрлеу қайта басталады. Себебі адам – творчествалық жаратылыс. Рухани һәм мәдени өнім тұтынбай тұра алмайды. Сондықтан ерте ме, кеш пе мұсылмандар да діннің мәдени арнасына ауысады. Міне, сендерге факті: қазір ғана мына жігіт ән шырқады. Ертең салафилер күшейсе, мұндай әнге тыйым салады. Мен бұл әндердің ғашықтық сарында екенін сезіп отырмын. Себебі мұндағы жас жігіттер арқаланып, қиқулатып отырды. Сондықтан дінді мазхабаралық тартыс емес, мәдени құбылыс ретінде зерттеген тиімді. Елдің санасы оянғанда атасынан қалған барлық мәдени мирасты жинап тере бастайды. Дұрысы – осы бастан діннің мәдени һәм философиялық астарына үңіліп зерттеген. Енді мен бір сұрақ қояйын, – деді.

– Ал сұраңыз!

– Мына қасымда отырған қазақ ғалымы бүгін баяндама жасады. Оның пікірінше Матуриди мектебінің концеп-циялары Яссауиге, қала берді, бертіндегі барлық қазақ ғұламасына ықпал еткен. Бұл осы сөзіне қандай дәлел келтіреді? – деді. Қазақ ғалымы:

– Мен екеуінің де Алла, әлем, мораль туралы танымын асықпай салыстырып, сараптап шықтым. Яссауи жазбаларында «мен бұл ілімді Матуриди арқылы алдым» деген сөйлем жоқ. Қазақ жырауы мен ғұламалары да жақ ашпайды. Маған олардың жақ ашқан, ашпағаны керек емес. Дүниетанымы сәйкес келсе болды. Х ғасырдағы Матуриди, одан кейінгі Яссауи, бергі ғасырдағы қазақ жыраулары бір дүниетаным шеңберінде ой толғайды. Осыған қарап, со-лай деп түйдім, – деді.

– Сізбен келісем. Мен де солай деп ойлаймын. Ғылым-ды дерек көзімен дәлелдеп, көне құжатпен бекітем деу – бос әурешілік. Ол заманның ғалымдары басқаша ойлаған. Орта ғасырда қазіргідей авторлық құқық жоқ. Олар кейінгі буынға есімдерін емес, жазған еңбектерін қалды-руға тырысқан. Абырой – беделі де сонымен өлшенді. Екін-шіден, ол замандағы кітаптар санаулы данамен таралды. Сондықтан кейбір кітаптың жойылып кетуі – қалыпты құбылыс. Бәлкім табылар не табылмас. Бірақ таным деген зат кітаппен емес, күнделікті аралас-құраласта ой тізбегі ар-қылы да ауысып жұға береді. Яғни Матрудидің кітабын оқымаса да, оның ойларын түрлі жыр арқылы бойына сіңіріп алады. Тіпті «бұл Матуридидің не Яссауидің көз-қарасы» деп ойламауы да мүмкін. Сондықтан танымды зерттегенде тағы да Матуридидің әдісіне жүгінеміз. Яғни ақылмен, логикамен тұспалдау қате емес. Мысалы Яс-сауи Түркістанда туды. Самарқан бұл жерге жақын. Түркі-станда туған адам іргесінде Самарқан сияқты ірі діни ор-талық тұрғанда шалғайда жатқан халифатқа барып ілім алмайды ғой. Оның үстіне Матуриди Самарқан шаһары-нан шықпаған деген анық дерек және бар. Яссауи де туған топырағынан алысқа ұзамады. Сондықтан Яссауиге және одан кейінгілерге матуридилік көзқарас тән болды деуге негіз бар. Ғалымдар ескі арнаны осылай қазып, көне ізді қуалай берсе діни ахуал балансқа келу керек, – деді. Мен:

– Ғалымдар болмаса үкімет бақылауында отырған имамдарға сенбеймін. Олардың қараңғы қоғамға шырақ жағып, маяк қызметін атқарарына күмәнім бар, – дедім.

– Неге сенбейсің?

– Себебі олар ресми орталыққа тәуелді. Тәуелсіздік жоқ жерде ой еркіндігі болмайды. Олар мешіттегі мінберге рухани қажыр-қайратымен барып отырмайды. Мемле-кеттік органдар іріктейді. Имамдар елмен кездесерде ішкі саясатпен бірлесе қимылдайды. Оларды ағартушы ілім иесі дегеннен гөрі мемлекет қолындағы діни құрал деп атаған орынды. Себебі уахабизм мешітте асқынып кетпес үшін органдар оларды қарауына алуға мәжбүр. Сондықтан оларды сынай беру әділетсіз.

– Олай да болуы мүмкін. Себебі симпозиумда үш-ақ имамды көрдім. Олардың бұл тақырыпқа қызықпайтыны, жиынға амалсыз келгені көрініп тұр. Үшеуі де айфон шұқылаумен болды. Соған қарағанда олардан қайран аз-ау.

Дұрысы, дінді қазбалай бермей, мәдени кеңістікті тұтас тірілтуге тырысқан шығар. Сонда ғана матуридилік көзқарас пен таным жалпы жұртқа жұғысты болады. Олай етпесе діннің өзі тоқырап, тұйыққа тіреледі. Ислам тарихында бұған ұқсас оқиға көп, – деді. Сағатыма қарасам түнгi он екі болыпты. Пікір алмасу кешін осы жерде тәмамда-дық. Ол:

– Қазақстанға жол түссе, мына әңгімені тағы жалғас-тырайық. Мен үшін бүгінгі кездесу өте маңызды болды, – деді. Сонымен қош айтысып тарастық.

ӨРКЕНИЕТТІ БАСҚОСУ

Осыдан бір жарым ай бұрын ирантанушы курстасым телефон толғады:

– Санжар, үйдесің бе?

– Иә.

– Кеше Парижден Фрэнцис Ришар келген. Бес күн біз-дің мамандарды оқытады. Сенбі, жексенбіде бос. Оны бір жерге қонақ қылсақ деп едік. Сен ішін пыстырмай әң-гіме айтып отырсаң, жақсы болар еді. Не дейсің? – деді. Мен:

– Әй, қыздар, әлем бойынша қаланың бәрі бір-біріне ұқсас келеді. Айырмашылық ауылда болады. Оныы мейрамханаға апарып не істейсіңдер?! Одан да біздің үйге ертіп келіңдер. Қызық осында болады, – дедім. Қыздар қуанып кетті. Оның үстіне мен жаққа келуге сылтау да таппай жүрген. Сонымен дайындық басталды. «Ал, бибі, дұрыстап дайындал. Бар өнеріңді сал. Өлтіріп ет ас. «Қонақ аз отырып, көп сынайды», – деп нықтап қойдым.

Айта кетейін, былтыр тамыз айында Ришар Алматыға келіп, біздің жас ғалымдарға бір апта сабақ өткізген. Мен де сол кезде қатысқам. Әлемде салмағы бар айтулы ға-лым. Көне қолжазба оқудың хас шебері.

Хош, сонымен сенбіге де жеттік. Қонақты тықыршып күтіп отырмыз. Бір кезде үйдің жанына дүрілдеп көлік тоқтады. Балалар алақайлап атып шықты. Үш курстасым француз ғалымын ортаға алып кіріп келді. Шұрқырасып, хал сұрасып мәре-сәре болдық. Қария былтырғыдай емес, шау тартып қалыпты. Түрі кенептей бозарып кеткен. Ішімнен «Ер арыса әруақ» деген осы екен-ау деп ойладым. Құрметтеп төрге оздырдық. Ол болса, нағыз ғалымға тән сынық мінезбен төрге шығуға ұялып, шетке отыра берейін деп тартыншақтады. Қоймай шығардық. Амандықсаулықтан соң әңгіме басталды да кетті.

– Мүсие Ришар, сізді қаладан арнайы алдырттым. Қаланың бәрі бірдей, қайтесіз ол жақты?! Қызық ауылда. Оның үстіне әлем бойынша шешілуі қиын екі проблема бар. Соның екеуін де бүгін сіз үшін шешіп қойдық, – дедім.

– Иә, ол не проблема еді? – деді жымиып.

– Біріншісі – экологиялық таза тамақпен қоректену. Алдыңыздағы салаттың бәрі бақшадан шыққан. Өзім еккем. Малдың қиынан нәр алған. Дәрісі жоқ, – дедім.

– Ой, рақмет! Рас айтасыз. Бұл – расымен де күрделі мәселе. Бәрін дәрілеп бітірді ғой қазір, – деп риза болды. – Екінші не еді? – деді сосын.

– Екіншісі – рухани сұхбат! Өзіңіз жақсы білесіз, қазір адаммен аңдыспай, ішке қулық сақтамай ақжарқын халде әдемі әңгіме құру мұңға айналған. Бүгін армансыз әңгіме құрайық. Францияға қыдырып барып, Эйфель мұнарасында суретке түсіп, Instagram-ға салып қойғанға Париж жақсы, әрине. Бірақ емін-еркін адамша сұхбат құрған-ға біздің ауыл жақсы, – деп едім, Ришар қарқылдап күліп жіберді.

– Иә, оныңыз рас. Елдің бәрі сол жерге суретке түсіп мақтанғанды жақсы көреді.

– Сізге қызық айтайын. Қай жылы екенін Құдай біледі. ХХІ ғасыр басталған соң әлемнің ойшылдары Парижге жиналып, «Өркениет деген не? «Өркениетті адам» деп кімді айтамыз?» деген сұрақты талқылапты.

– Хм, қызық екен. Естімеппін. Содан не депті?

– Олар айтыпты: бұрынғы көзқарастар әбден ескірді. Бұрын өркениет деп теміржол салынған, асфальт төселген, телефон тартылған елді мекенді айтушы едік. Қазір қараңдар, төбесі көк тіреген қала қайда жоқ? Барлық жерде бар. Африкадағы балалардың өзі смартфонмен интернетке жалғанып алды. Ғарышқа ұшу да өркениеттің белгісі болудан қалды. Бүкіл әлем бір интернетке байланды. Енді өркениет дегенді қайта анықтау керек!

– Иә, олар қандай тоқтамға келіпті?

– Олар бүй депті: «Болашақта қандай да бір адам тілі, діні, түрі, нәсілі бөлек, бөтен елдің пендесімен жолығып қалғанда діни дауға шатылмай, мәдени қайшылыққа түс-пей, ортақ рухани тақырып тауып, бір-бірінің мәдениетінен ұқсастық іздеп, дұшпандаспай, кекетіп-кемсітпей достық пейілмен әңгіме құра алса, соны өркениетті адам деп атайық», – деп келісіпті, – дедім.

– Мынау шынымен қызық көзқарас екен. Интригасыз өмір сүру қиын-ақ. Қайда барсаң да, қырқыс. Маған мына көзқарас ұнап қалды, – деді. Сөйтіп отырғанда ет келді. Аудармашы жігіт ет турай бастады. Жамбасты алды да:

– Бізде қазақта солай. Әр қонақтың тиесілі мүшесі болады. Мынау жамбас. Құрметті қонаққа ғана тартылады, – деп алдына қойды. Мен:

– Мүсие Ришар, кеше сізге жамбас іздеп, арнайы ба-зарға бардым. Мына жамбасты үш сағат іздеп зорға тап-тым. Сатушы менен: «Мынадай семіз жамбас жейтін не-ғылған авторитет?» – деп сұрады, – дедім. Ришар:

– Нәмарт демедің бе? – дегенде аудармашы дауыстап күліп жіберді. Сосын:

– Нәмарт парсыша «мүсәпір» дегені, – деді. Ришар:

– Ғылым қуған адам авторитет болуға қызықпасын. Ғылым жиған сайын ғалымның басы төмен иілуі керек.

Егер басын шалқақтатса кеудесі қуыс, қауашақ екенін бірден білесің. Сондықтан мені аса құрметтей бермеңіз-дер, – деді. Ол солай дегенде «Бидайдың басын көтергені – дақылының жоқтығы, жігіттің кеудесін көтергені – ақылының жоқтығы» деген мақал ойыма сап ете қалды. Ананы, мынаны әңгіме қылып біраз отырдық. Бір кезде Ришар:

– Қазір немен айналысып жүрсің? – деді.

– Сиярды жазып жатырмыз. Әрі кетсе бір айда жарыққа шығарамыз.

– Сиярды жазуға қорықпайсың ба? Қазір дау іздеген бір адам. Қанша игілікті іс қылсаң да, тырнақ астынан кір іздеп, дауға шатылғанды жақсы көреді. Адамды түсініп болмайсың.

– Меніңше, қорқып қажеті жоқ. Елдегі бос вакумға әсіредіншілдер онсыз да жиһадшы Мұхамбетті тықпыштап, соғысқұмар пайғамбар образын жасап жатыр. Сыннан қорқып отыра берсек, он бес жылда фанатик пайғамбар бейнесі елдің миына сіңіп болады. Сондықтан мейірімді Мұхамбеттің образын сақтап қалу керек. Сол үшін бары-мызды салып-ақ жатырмыз, – дедім.

– Материалды қайдан аласыңдар?

– Бізде революцияға дейін жазылған қазақша сияр көп. Соларды сүзіп бір жақсысын құрастырып шығаруға болады. Ғалымдар олардың академиялық түрін аз тиражбен шығарған. Кітапханада ғана сақталады, сатылымға шықпайды. Оның үстіне үкімет те мардымсыз жалақы төлейді. Көсіліп жұмыс істеуіңе мүмкіндік жоқ. Соның кесірінен біздегі ғалымдардың еңбегі елге жетпей жатыр. Парижде ол жағы жолға қойылған ғой.

– Кім айтты Францияда жолға қойылды деп?! Ол былай: үкіметтің аз ақша бергені дұрыс емес, әрине. Бірақ ғалымдар да қамдану керек. Көз майын тауысып шығарған дүниесін елге сатып ақшаға айналдыруды үйренсін. Әйтпесе қаржылық қиындыққа тап болады. Академиялық ортаның ең әлсіз тұсы осы.

– Иә, дұрыс айтасыз. Олар қолжазбаны архивтен алып шықпаса, біз түк жаза алмас едік. Ал өздері онымен айналыспайды.

– Әлем бойынша солай. Мысалы, біздер халықаралық конференцияға барамыз. Отыз шақты ғалым жина-лады да, кімде қандай жаңалық барын сұрасады. Бір-бірімен ақпарат алмасып, еліне тарайды. Әсілінде бізден соң тағы бір звено болуы тиіс. Олар сірескен академия-лық форматты жұртқа жұмсартып жеткізеді. Сонда ғана ілім діттеген жеріне дөп тиеді. Бұл жағынан Франция да жетісіп тұрған жоқ. Парижде академиялық орта күшті, мамандар мықты, бірақ білімнің көпшілікке жетуі қиын. Франция-ның ауыл-аймағындағы жастармен ешкімнің ісі жоқ.

– Сонда олар да қараусыз ба?

– Иә, олар не ішіп, не жеймін демейді. Бәрі бар, бірақ арман-мақсаты жоқ. Мақсатсыз үйленеді, сосын ажырасады. Қайтадан үйленіп алады. Не істеп жүргенін өздері білмейді.

– Үкімет мәселені шешуді қолға алмай ма?

– Біздің үкімет сыртын жылтыратқанды жақсы көреді. Олар Еуропалық одаққа кірсе, сосын АҚШ-тың көңілін тапса, соған мәз. Ал ұрпақ жайы не болады, оған ешкімнің басы ауырмайды, – деп бір тоқтады.

– Иә, қызық екен. Францияда дәл ондай деп ойламап-пын.

– Солай. Ол жағынан алғанда сендер ең маңызды зве-ноға отырып алыпсыңдар. Әлем бойынша осы саланың маманы аздық етеді, – деді.

Шыны керек, Ришардың пікірі жігер берді. Себебі бұған дейін бізден өзгенің бәрі алдыға түсіп, қара көрсетпей шауып бара жатқандай көрінетін. Рухани қоректі заманға лайықтап беріп отыратын звеноның жоқтығы анық болды. Олай болса, бұл жұмысты барынша белсенді атқару керек деп бекідім. Ол кісі ирантанушы болғасын сопылар айтатын қисса-хикаяны көп біледі. Қай қиссаны айтсаң да, «Иә, мұны оқығам, естігем» деп жалғастырып отырады. Бір кезде:

– Осы сіз ешкі малы соятын кезде неге бақырады, білесіз бе? – дедім.

– Оһ, оны білмейді екем.

– Онда талай қызықтан қалған екенсіз.

– Ал айт, – деді. Майын тамызып айтып бердім. Аудар-машы жанын шығарып тұрып аударды. Ришар дән риза болды: «Шынымен бірінші рет естіп отырмын. Кім ойлап тапса да, хикаяны қатырған екен», – деді.

Арасында үзіліс жариялап Яссауидің хикметтерін тың-дап алдық. Бала-шаға құйқылжытып жарты сағат хикмет-пен өрілген ара зікірін айтып берді. «Ой шашыраған кезде концентрация жасауға таптырмайтын зат екен», – деп көңілі жайланып қалды. Сәлден соң:

– Сіздің төртінші толқын туралы теорияңызды талай рет естідім. Соны тағы бір айтып бермейсіз бе? – дедім. Ол:

– А, иә, оны талай жерде айтып жүрмін. Бірінші толқын мынау: адамдар егін егіп, қамба қазып, плотина жасап, қала салды. Үңгірдегі аштықтан құтылған соң мемлекет құра бастады. Екіншісі бумен жүретін машина шыққан соң басталды. Теміржолмен дүниені торлады. Одан кейінгі ғылыми жаңалықтар әлемді төңкеріп жібере жаздады. Үшіншісі – интернет. Ақпараттар тасқыны туды. Елдің бәрі тапқан затын интернетке төгіп әлек. Енді төртінші толқын сәл басқаша болады. Ғылымы озық елдер барынша ата-ларынан қалған рухани қазынасын жинап әлек. Былайша айтқанда әкеңнен қалған есті әңгімені жинап жатыр. Мына сіздердің Сиярды жинағандарыңыз сияқты, – деді.

Сол кезде ойыма Ырысбек Дәбейдің «Әкелеріміз айтатын әңгімесі» сап ете қалды. Кім біледі, бәлкім, расымен де Дәбейдің жұп-жұқа көк кітабының ерекше сұранысқа ие болғаны біздің елде туып үлгерген рухани толқынның нышаны шығар деп жақсылыққа ырымдап қойдым. Осылайша талай қызық әңгімені қыздырып, бірнеше шайнек шайды тамам қылдық. Қонақтар қайтуға ыңғайланғанда:

– Бізде қонақ келсе, балаға жасайтын жақсы ырым бар. Қазір сіз кеткен соң орныңызға бір баламды аунатып аламын, – дедім.

– Иә, алты балаңыз бар екен. Бір балаңыз ғалым болсын деп тілейік, – деді (ол кезде жетінші бала кезек күтіп жатырда жатқан).

Сонымен улап-шулап бала-шағамен суретке түсу басталды. Есік алдына шыққанда:

– Қайырлы отырыс болды. Расымен де өркениетті бас қостық. Енді мен де сіздерді Париждегі үйіме қонаққа шақырам. Жолдарың түссе, үйге соғыңдар. Эйфель мұнарасына суретке түсіп, фейсбукқа салу үшін емес, бізбен де рухани әңгіме-дүкен құру үшін келіңіздер, – деп тебіреніп шақырып жатты. Бәріміз алғыс айтып жатырмыз. Француз қариясы алдыңғыдай емес, қымыз бен сорпа ішкен соң ба, екі бетіне қан жүгіріп, кәдімгідей шырайланып қалыпты. Жүрісі де ширақ боп қалған сияқты. Көлікке мі-ніп жатқанда Ришардың көзі мұңды көрінді. «Парижде тұрғанымды, төрт-бес шет тілін меңгергенімді қайтейін, қазақ тілінде қисса мен қазақша сиярды оқи алмаған соң бәрі бекер екен-ау. Бір кем дүние… Уа, дариға!» – деп өкініп бара жатқандай сезілді. Мүмкін, кім біледі, басқа нәрсені ойлап мұңайған шығар. Өзім тек қиссалар жайлы ойлай берген соң елдің көзіндегі мұңды солай тәпсірлей беретін болыппын. Не болса да, анығын бір Алла біледі.

ҚАДІРСІЗ ҚАЗЫНА

Бір танысым телефон толғап:

– Сәке, бір іс бар. Сізге тіреліп тұр. – Не мәселе?

– Бір поляк ғалымы Варшавадан Алматыға келе жатыр. Мақсаты – Қазақстандағы әулиелерге зиярат ету. Қысқаша айтқанда біздегі суфилерді зерттейді.

– Ал мен не істеуім керек?

– Сіз сұхбаттасып жүрсеңіз болды. Сұрақтары болса, жауап бересіз. Сізден басқа адам таппадым.

– Жарайды, нөмірді бер. Хабарлассын, – дедім. Арада бірнеше күн өткенде полякпен кездестік.

– Атың кім?

– Мариуш.

– Ал айта бер. Не керек?

– Қазақстандағы әулие-әнбиенің мазарына зиярат етемін. Соның тарихын, тәртібін, мәдениетке әсерін зерттеймін.

– Менен не көмек?

– Көмек мынау: келгелі Алматының айналасындағы бірнеше мазарға бардым. Кеше Райымбектің басында болып, біраз зерттеу жасадым. Енді Оңтүстік аймақты шолып, Өзбекстанға өтемін. Қауіпсіздік үшін жолда күтіп алып, шығарып салатын таныстарың бар ма?

– Бар. Ол проблема емес.

– Ой, қандай жақсы болды. Одан бөлек зікір айтатын дәруіштер болса, қатысып көрсем деп едім.

– Дәруіштер жоқ! Мүлде қалмаған!

– Қалайша жоқ? Варшавада жүргенде Қазақстанда модерн дәруіштер Яссауидің зікірін айтады деген бірнеше зерттеу мақала оқыдым. Тіпті деректі фильм көрдім. Жап-жас жігіттер хикмет айтып, басын шұлғып, ара зікірін айтып отырған. Олар қайда кетті?

– Бес жыл бұрын жетекшілерін түгел соттап жіберді. Қалғаны балапан басымен, тұрымтай тұсымен кетті. Сен көрген деректі фильмді 2009 жылы Германияның ғалымдары түсірді. Сонымен зікірдің саудасы бітті. Көзің ашық жігітсің. Неге соттағанын сезіп отырған шығарсың?

– Иә, түсінікті болды. Тарих қайталанып жатыр екен. Қандай өкінішті. Маған хикметпен айтылатын Яссауидің зікірі ұнап еді. Сен өзің айтпайсың ба?

– Отбасымда бала-шағаммен ғана айтам.

– Мейлі, қатыссам бола ма? Тыңдап қана отырам.

– Жарайды, отыра бер. Қашан барасың?

– Ертең түстен кейін босаймын. Ұлттық кітапханада болам. Алып кете аласың ба? Жолды мүлде білмеймін.

– Уайымдама, алып кетем, – дедім. Ол қуанып қалды.

Бәрін түсініп тұрмын. Академик ғалым ретінде зікіршінің өмірін сырттан емес, іштен зерттемекші. Бүкіл тұрмыс-тіршілігін, саяси көзқарасын, дүниетанымын, келешекке деген үмітін – бәрін-бәрін эмпирикалық жолмен қопар-мақшы. «Ақыры мені зерттейді екен. Мен де мұны ба-қылайын. Екі жаққа да тиімді болсын» деп ойладым. Ер-тесіне кітапханаға соғып, көлігіме мінгізіп алдым. Ол:

– Бибің де зікір айта ма? – деді.

– Иә, айтады.

– Хиджаб кие ме?

– Жоқ. Қазақша орамал тағады.

– Орамалды барлық жерде таға ма?

– Университетке жұмысына барғанда тақпайды.

– Нағыз суфи десей, – деп күлді. – Бұл жолда өзіңнен бибің мықты болмаса, тәуекелге бару қауіпті. Анау-мынау әйел заты көтере алмайды. Әйе-лі қайратты жігіттер ғана пенделіктен тұлғалыққа қадам басады. Біз тұрмақ пайғамбардың өзі уахи алып тұрып күмәнға түскенде бибісі Хадиша: «Сен пайғамбарсың. Са-ған сенем. Еліңді надандықтан құтқарасың», – деп қолдау көрсеткен соң қоя берсеңші. Онымен салыстырғанда біз кімбіз, тәйірі? Пайғамбарға тірек болған әйел заты біз сияқты қаңғыбас дәруішке қуат бере алмайды дейсің бе? – дедім. Ол жауапқа риза болғаны сонша:

– Сонда сенің бибіңе дәруіштік өмір ұнайтын боп тұр ғой, иә? – деп сұрақты сүйсіне қойды. – Иә.

– Дәруішпін деп қоясың, мерс мініп алыпсың. Жағ- дайың жақсы ғой. Еуропада тұратын мен бұлай жүре ал-маймын, – деп тамырымды басып қояды.

– Білесің бе, Мариуш, осы көлікті айдауға жиырма тоғыз адамға сенімхат жазып бердім. Ауылда төрт-бес отбасы кезектесіп мінеді. Сондықтан бұл – нағыз дәруіштердің көлігі, – деп едім, ол қарқылдап күліп жіберді де:

– Машинам өлген соң пейішке кіреді десей, – деді. – Солай десе де болады. Мұсаның асасы, Сүлейменнің жүзігі сияқты бұл да бір жағына жайғасып қалар. Хош, сонымен үйге келдік. Төрге шығарып атасы жемеген палауға тойдырдым. Есін жинап, жайланған соң:

– Кітапханаңды көрсем бола ма? – деді.

– Жүр, – дедім. Асықпай бәрін қарап шықты. Сосын:

– Хикмет айтасыңдар ма? Қашан көреміз? – деді.

– Қазір ұйымдастырамын, – дедім де бала-шағаны алқа-қотан отырғыздым. Яссауидің хикметін зікірге қос-тық. Оның қосылып айтуға тілі жоқ. Құр ишара етіп қана отырды. Біткен соң:

– Видеоға түсірсем бола ма? – деді. Мен келістім. Ол хикметтерді қайталап айтқызып түгел жазып алды. Содан бір тәулік үйде жатты. 24 сағат тоқтамай сұрақ қояды. Бүкіл сұрағына тек аңыз, қисса, хикметпен жауап бердім. Бір кезде:

– Қиссаның бәрін суфилерден үйрендің бе? – деді.

– Иә. 90 пайызын солардан алдым. Қалғанын соңғы
бес жылда ақтарып, қопарып жүріп жинадық.

– Мә, рухани қазынаң сұмдық екен. Жетекшің мықты болған ғой. Әлем бойынша классикалық ілім практикадан алшақтады. Ілімнің теориясын мамандар ғана жатқа соғады. Бірақ күнделікті тұрмыста ешкім өміріне плат-форма етіп алмайды, – деді таусылып. – Жарайды, мен енді Оңтүстікке сапарға шығамын. Маған Тараз, Шымкент, Түркістан шаһарында тоқтайтын үй тауып бере аласың ба?

– Алаң болма, таныстарым сені күтіп алып, шығарып салады. Бір аптадан соң Шымкентте шаруам бар. Сол жерде жолығамыз, – дедім. Ол аттанып кетті. Тамыр-туысым оны аяғын жерге тигізбей күтіп алып-ты. Зиярат орындарына алып барған. Аңызын түгел баяндаған. Бір аптадан соң онымен Шымкентте қайта жолықтым. Есінен танғаны сонша, алған әсерін айтып аптығып жатыр. Әңгіменің арасында:

– Неге бұл тақырыпты алдың? Не істейсің бұларды? – дедім. Ол кеңінен ашылып, ағынан ақтарылды:

– Әңгіме былай. Польша – демократиялық ел. Либера-лизм күшті. Бірақ оның бір жаман жағы бар. Адамдар ер-кіндікті теріс мақсатта қолданып, бетімен кетті. Тағдырын күл-талқан етті. Қазір отбасы институты құлдырады. Ба-тыс Еуропаға жұмыс іздеп кетіп, сол жақта басқаға үйленіп, мына жақтағы бала-шағасын тастап кеткен поляктар жетіп артылады. Бұл тенденция кәдімгідей қарқын алды. Сосын мемлекет құндылықтарды қайта насихаттап, ру-хани қорғануға көшкен. Бірақ Польшаның төл мәдениеті айтарлықтай тойтарыс бермеді.

– Неге? Польша деген Еуропадағы мәдениеті бай, қарқынды дамушы ел емес пе?

– Дамуы жақсы. Ғылымы да тез өркендеді. Бірақ құндылық – басқа мәселе. Варшавада шіркеудің неше атасы бар. Кірсең шыққың келмейді. Бірақ олар қоғаммен тығыз байланысқа түсе алмайды. Жақсы нәрсені айтады, наси-хаттайды. Бірақ тұтынуға қолайсыз. Соңғы жылдары кө-біне әйелдер жағы исламға бет бұрды. Бірақ Еуропада «ислам» десе, ең бірінші Жәллаладдин Руми еске түседі. Тіпті Мұхамбет пайғамбарды онша танымайды. Сосын ғой, Еуропада Мұхамбет пайғамбар туралы даудың жиі болатыны. Ал Руми мен басқа да суфилер хикметтерін парсыша жазғандықтан көбі сопылық әдебиетке қызы-ғып, Иран жаққа бет бұрды. Исламды сол жақтан үйренеміз деп ойлады. Олар «сунни»,«шиға» дегенді айырмай-ды. Оларға бәрібір. Арнайы маман болмаса, былайғы жұртқа бәрі бидай. Бірақ бұл тенденция жемісті болмады. Себебі хиджаб киетін поляк қызы көбейгенмен, сопылар насихаттаған хикмет ілімін игере алмады. Көбі надан-дыққа ұрынды. Радикалданып кетті. Сосын ғалымдар надан молдалар мен жалған ғұламалар ойлап тапқан на-дандықты емес, исламның қоспасыз, таза рухани жауһар құндылықтарын тасу үшін ізденеді. Жалпы ғалым адам-ның міндеті сол емес пе? Елін надандыққа ұрындырмай, жарыққа жол бастау. Дұрыс па? Соңғы жеті-сегіз жылда поляк тілінде Орталық Азиядағы ғұламалардың хикмет ілімі туралы там-тұмдап ғылыми мақала шықты. Сосын біраз ғалымның назары Қазақстан мен Өзбекстанға ауды. Мақсат – құндылық пен даналықты Польшаға импорттау. Мысалы Қазақстан Польшадан жиһаз бен құрылыс материалын тасиды. Біз Қазақстаннан құндылық, даналық, хикмет аламыз. Рухани не бар: бәрін тасимыз! Себебі нағыз құндылық объективті болады. Адамзатқа ортақ. Ең бастысы елді надандыққа батырмай, даналыққа жетелесе болды. Сондықтан «Ойбай, мынау ұлттық менталитет-ке келмейді. Мынау қазақтікі. Анау өзбектікі» деген ескі көзқарас қазір келмеске кеткен. Хикметті кез келген жер-ден тартамыз.

– Поляк ұлтшылдары бұл тенденцияға қарсы емес пе?

– Қарсы болғанда не істейді? Тұтынса төл мәдениеті тұр ғой, тұтына берсін. Бүкіл шіркеуі қаңырап тұр. Ұлтшылдығы ұстап бара жатса, кірсін де шоқына берсін. Кім қой деп жатыр? Негізі құндылық – универсалды болу тиіс.

Қайда жүрсең де өзіңмен бірге болуы шарт. Мынадай парадокс бар. Қылмыстың бір түрі бір елден басқа елге жұққанда ешкім: «Қылмыстың бұл түрі бізге жат. Бұрын біздің ұлтта мұндай қылмыс түрі болмаған. Оған жола-маңдар. Ұлттық қылмыстар ғана жасалсын», – демейді. Ендеше неге құндылыққа, адамшылыққа келгенде «Бұл бізге жат» деуі керек?

– Сен мына жүрісіңде Польшаға Қазақстаннан хикмет импорттап жүрсің, солай ма?

– Иә, құндылық тасушы паровозбын. Саған қызығам.

– Неге?

– Сен бірінші – мұсылмансың. Екінші – қазақсың. Мұсылмандығың Румидің хикметтерін тұтынуға жол ашып тұр. Оны жатсынбайсың. Ата-бабаң ана тіліңе аударып қойған. Жаттайсың да кете бересің. Орта Азияда тұрғандықтан ислам елдеріндегі надандықтан қашықсың. Келгелі неше танысың мен туысыңа бардым. Бәрінің үйіне қонып, бақылап келем. Надандықтың нышанын көрмедім. Бәрі бала-шағасын жан-жақты оқытып жатыр. Ана Тараздағы танысың орысша мен қытайшаға судай. Кез келгені даналықпен сөз саптайды. Әйелдері де, қыздары да еркін. Көздері ашық. Дастарқанда қыздарын бөлек қамап қоймайды. Елмен бірге әңгіме тыңдап, ас ішеді. Либерал деуге толық болады. Менде мұндай артықшылық жоқ. Осылай даналықпен синтезделгенде ғана либерализм-нің перспективасы күшті болады.

– Сонда сенде не жоқ?

– Мен туғаннан католикпін. Ата-анам консерватор. Бі-рақ мен модерн полякпын. Румиді сүйіп оқимын. Соған біржола жұтылайын десең, төл дінің мен мәдениетің ке-дергі келтіреді. Дінмен ойнауға болмайды. Оны ауысты-ру оңай емес. Өзің ойлап қара. Бүкіл тілің, тарихың, әде-биетің – бәрі-бәрі дініңмен қабаттаса өріледі. Академик ғалым ретінде Румиді қиналмай оқып, жаттай беремін. Бі-рақ менталитетіңе әбден сіңісті болған төл танымыңнан оп-оңай ажырап кете алмайсың.

– Бірақ біздің жұрт хикметке құмар емес қой.

– Білем. Оны өзім де көріп отырмын. Мен, мысалы, мешітті зерттемеймін. Сен сияқты зікіршіні зерттеймін.

– Неге?

– Себебі мешіттегі уағыз стандартты болады. Біреуіне кіріп шықсаң, жетіп жатыр. Соған қарап-ақ басқа аймақта не уағыз айтылып жатқанын біле қоясың. Ал дәруіште басқаша. Әрқайсысы өзінше құндылық өндіреді. Кеше Жүрсінбай ағаңның үйіне қондым. Таң атқанша сұхбат құрдық. Ол – СССР кезінде мединститутты бітірген дәрігер. Орысша өте сауатты. Советтің үгіт машинасынан шықса да санасын алдырмаған. Қалай әдемі ой толғайды, тамсанасың?! Сенікі мүлде бөлек. Оның ой толғамы тіпті басқа. Дін, құндылық, даналық деген осындай болу керек. Адам әр түрлі ойлана алады деген сөз. Егер жай ғана уағыз керек болса, мұнда кеп нем бар? Интернеттен тыңдай салмаймын ба? Мемлекеттің басты байлығы – тереңнен ой толғайтын тұлғалар. Стандартты ойлау жү-йесі басталғанда, қоғам надандыққа белшеден батады.

– Бірақ поляктар бізбен салыстырғанда әлдеқайда азат ойлы деп білем.

– Иә. Ол жағынан поляктар озық. Ой еркіндігі мықты. Біреуге жалтақтап отырмайды. Бірақ поляктар еркін ғана ойламай, даналықпен де ойланса деймін. Поляктың ой еркіндігіне Орта Азиядағы әулиенің даналығын жалғасам күшті емес пе? Қысқасы сендерге еркіндік жетіспейді. Үкімет қысып, қамап тастаған. Ал бізге даналық жетіспейді. Либерализм жүгенсіз шауып жүр. – Мынау қызық болды ғой. – Солай, Санжар! Құндылық сендерге керек болмаса, бізге керек. Бұл хикметтер поляктарға сіңген соң «Баяғы-да бізден кеткен» деп даулай алмайсың. Екінші, үшінші ұрпақ «Бұлар – біздің төл мәдениетіміз» деп кете береді. Ал Қазақстанның исламды шеттен импорттап жүргені мүлде абсурд, – деп сөзін аяқтады.

Бұдан соң ол Өзбекстанға барып, сол жақтан да біраз «тауар» жинап еліне қайтты.

ӨЛУДІ МЕҢГЕРГЕН АДАМ МӘҢГІ БАҚИ ӨЛЕ АЛМАЙДЫ

Егер маған: «Шәнжархан, бір сұхбат ұйымдастырамын. Құны бір миллион доллар тұрады. Ақысын төле!» – десе және сондай сома қалтамда болса, еш қиналмастан төлеп, сол сұхбатқа кірер едім. Құны соған лайық еді. «Мил-лион тұратындай неғылған сұхбат?» дейсіз ғой. Ендеше хикметін баяндайын.

Ақтөбеде жүргенде Айшуақ деген азамат бізді дәм-ханаға алып барды. Жолда бір танысына телефон толғап, оны да асқа шақырды. Біз жеткенде танысы да кафеге келіп жетті. Есімі – Бауыржан Бабажанұлы. Облыстық газеттің бас редакторы. ҚазҰУ-дің филология факультетін бітірген. Танымал ақын. Ол бізбен амандасып, хәл сұра-сып біраз отырды. Сәлден соң тақырып қиссаға ауды. Ол:

– Иә, бұл қиссалар рақат болды. Қиссаны бала күнімде жыршылардан тыңдап өскенмін. Солар санада жаңғы-рып жатыр. Кейінгі жылдары мүлде айтылмай кетіп еді. Құндылықтар қайта оралды деген осы, – деді. Мен:

– Сонда ол қай жылдары?

– 1975-80 жылдары. Қарақалпақстанда Қоңырат деген қала бар. Кілең қазақтар тұрады. Көбі революция кезінде ауып барған. Жыршылық дәстүр сол аймақта саф күйінде сақталған еді.

– Сонда оригинал жыршыларды көрдіңіз бе?

– Көргенде қандай! Таңды таңға ұрып жырлайтын. – Онда тарихын тарқата отырыңыз. Қызық әңгіме екен.

– Бала кезімде жаңа түскен келіннің бетін жыршылар ғана ашатын. Келін түсірген үй ауыл қарияларын жинап: «Қай жыршыны шақырамыз? Келіннің бетін кім ашады? Кімнің қай жыршыға сөзі өтеді?» деген мәселені ортаға тастайды. Жан-жақтан жамырап: «Мен пәленшені танимын. Сөзім өтеді. Түгеннің жақын туысымын. Мен айтсам міндетті түрде келеді», – деп талқыны бастайтын. Бәрі ақылдасып, ақырында бір жыршыға тоқтап, оны шақыр-тады. Өзің ойлап қара. Сол кезде жыршының ақысы – 1 мың сом.

– Ойбай, не деген көп ақша? Қымбат қой ақысы?

– Иә, қымбатына қымбат. Ол кезде жигули әрі кетсе 7 мың сом тұрды. Жыршылар ондай соманы екі айда табатын. Бірақ оған ақшаны үй иесі төлемейді.

– Кім төлейді?

– Ол былай. Беташардан бұрын аулаға шатыр тігіледі. Жан-жағын палаткамен қоршап, кәдімгі хан ордасын жа-сайтын. Жыршы тойдан бір күн бұрын домбырасын қолға алып, өнерін шаша бастайды. Бірден ұзақ дастанға түс-пейді. Термелетіп қана отырады. Арасында ән салып, күй шертеді. Осылайша қисса аралас неше түрлі аңыз-әпсанамен отырыстың базарын қыздырады. Қонақтар «Жыр-дың ақысы. Той ақысы» деп ортаға ақша тастайды. Он сомнан бастап жүз сомға дейін сала береді.

– Не деген көп ақша?!

– Иә, ақша деген үйіліп қалады. Бірақ оны жалғыз жырау ғана алмайды. Бір беташарда бес мыңнан кем түспейді. Мың сомын ғана жыршы алады. Қалғанын той иесіне береді, яғни тойға қолдау-көмек сияқты. Сон-дықтан жыршылар тойдың тірегі болатын. Ешқайсысы дүниеқоңыз емес.

– Тамаша дәстүр екен! Нағыз жыр-дастан қашан бас-талады?

– Шаруа жайғалып, ел аяғы басылғанын күтеді. Бала-шаға қойын қамайды. Шалдар атына шөп салып келеді. Қатын-қалаш сиырын сауып, бұзауын байлайды. Бүкіл шаруасы біткен соң жұрт шатырға жиналады. «Ортаға салу» деген дәстүр бар еді. Жыршымыз: «Қай қиссаны жырлайын? Таңдаңдар», – дейді.

– Сонда ол неше жыр біледі?

– Ең кемі қырық жыр біледі.

– Соның бәрін жатқа соға ма?

– Иә, мүдірмейді. Содан таңдау басталады. Бірі «Қыз Жібек» дейді. Бірі «Алпамыс» дейді. Енді бірі «Қобылан-ды» деп шулайды. Жастар жағы «Жүсіп пен Зылиқаны» қалайды. Осылайша кете береді. Кейде қырғын талас болады. Біреулері: «Алпамысты» өткен айда тыңдадық. «Мұңлық-Зарлықты» жырла» деп қолқалайды. Көптің даусы қай жаққа ауса, сол қисса жырланады.

– Ойпырмай, нағыз демократия сол жақта бопты ғой.

– Айтпа! Әділдік принципі қатаң сақталды.

– Содан таңдау бітеді?

– Иә, таңдау біткен соң жыршы өнеріне шындап кірі-седі. 6-7 сағатқа созылатын жырды ыңылдап бастайды. Біздің арқамыз жайлап жыбырлап бастайды. Бір-сағаттан соң жыршының үсті-басы быршып терлейді. Әлеуметтің ішінде жыршының терін орамалмен сүртіп отыратын әде-мі әйелдер болады. Олар ауық-ауық жыраудың үсті-ба-сын құрғатып сүртеді. Көйлегі шылқылдап терлегенде сы-ғып алардай су болады. Сол кезде ол көйлек ауыстырады.

– Көйлекті қайдан алады?

– Той иесі әуелден даярлап қояды. Ең кемі үш көйлек артығымен тұрады. Кемпір-кепшік пен қатын-қалаш ана шылқыған көйлекті «тәбәрік» деп алады да, дал-дұлын шығарып жыртады. Сол жерде матаға талас басталады. Бір жапырақ шүберекпен әжелер: «Біздің де ұрпаққа өнер дарысын. Балама жырдың киесі қонсын!» – деп немересінің аузы-басын сүртіп, ырымдап өліп қала жаздайды.

– Түһ, не деген сенім!

– Айтпа! Содан жыршы екі кесе шайын ішіп алып, думанды одан әрі қыздырады. Жырды тыңдаған сайын деле-бең қозады. Кәдімгідей әруақтанып кетесің. Большевик-тер СССР кезінде қазақтың жылқысы мен жыршысына неге шүйлікті, білесіңдер ме?

– Өзіңіз айта беріңіз.

– Аттың үстінде екі күн жүрсең желік қысады. Жүйрік ат болса тіптен құтырасың. Сойыл алып, соғыс тілеп тұрасың. Жыр да дәл сол сияқты рухты тірілтіп, жігерді жаниды. Үш күн жыр тыңдаған қазаққа «ана жақты төңкер» десең қорықпастан қирата береді. Жырдың осындай құдіретін білгендіктен большевиктер жыршыларды оңдырмай қудалады. Көбі Өзбекстан жаққа өтіп кетіп, әупірімдеп аман қалды.

– Ал содан әруақтанып отырсыздар әлгі жерде?

– Иә, СССР кезінде елдің бәрі совхозда істеді. Бүкіл ауыл жырдың қызығына кірген. Бригадир, директор, парторгтар жұмысшыларына: «Ей, ертең таңда тұра алмай-сың. Бар, үйіңе қайт. Саған жыр не керек? Ертең тракторды кім айдайды? Шөпті кім шабады? Мақтаны кім суарады?» – деп қуады. Тракторшы, механиктер шатырды айналып қашып жүреді. Түн ортасы ауғанда жыр кемеліне келеді. Шатыр астында неше түрлі шайқас бұрқ-сарқ қайнайды. Алпамыстар қан майданда семсермен сермесіп, қанжар-мен қырқысып жатады. Жыршы әруақтанып кетеді. Саған өтірік, маған шын, төрде отырған жыршы астындағы көп-шігімен жылжып-жылжып, есік аузынан бір-ақ шығады. Орнына қайта барып отырады. Сәлден соң сырғанап босағаға қайта кеп тіреледі. Жыр да, жыршы да қызған кезде бригадирің, селсоветің, парторгың жұмысшы, тракторшымен бірге ерекше хәлге түсіп, жыршының аузына қарап, бір алқада сілейіп отырады. Бәрі басқа әлемде қиялмен қалқып жүреді. Совхоз да, жоспар да, жұмыс та, мақта да, комбайн да – бәрі-бәрі адыра қалады. Жеті жасар біз де ұйқы дегенді білмейміз. Үлкендердің алдына тығылып алып, қиссаны таң атқанша ұйып тыңдаймыз. Таңға жақын Шолпан жұлдызы туа бере жыр бітеді. Жұрт қиссаның әсерінен айыға алмай эйфорияда теңселіп жүреді. Сосын барып жыршыға демалуға рұқсат. Күндіз сағат он екіде беташар. Соған дейін елдің бәрі бір демалып алады. Жыршы да ұйқыға кетеді. Біз де үйге тараймыз.

– Алты жастан қисса тыңдасаңыз, жыр атаулыны жат-қа соғатын шығарсыз?

– Бәрін болмаса да, бірнешеуін бастан-аяқ жаттап алғам. Әсіресе «Қыз Жібекті» алты жасымда мүдірмей ағызушы едім. Тілім сақау, р-ға келмейді. Домбыра тарта алмаймын. Қолыма оқтау алып, жыршы боп «Қыз Жібекті» сұңқылдатамын, – деді де ақын ағамыз жырдың шұрай-лы бір тұсынан бірнеше шумақты төгіп-төгіп жіберді. Аузымыз ашылып қалды. Ағамыз әңгімесін жалғай берді:

– Үйге кілем тоқуға жиналған қыз-келіншек мені қызықтап тегін кәнсертке қарқ болатын. Олардың алдында сағаттап қисса айтамын. Кейде олар әзілдеп: «Мына бала Жібекке ғашық. Соны аламын деп отыр», – деп қитығыма тиеді. Мен болсам: «Мен емес, Жібекті аламын деп қалмақтың ханы айтып жатыр», – деп шыр-пыр боп ақталамын. Қарап тұрсам балалық шағымның ең бір мәнді, мағыналы кезі сол екен. Осылайша жыр мен қиссаның әсерінен ақын болуды армандап, Алматыға оқуға келдім. Сөйтіп совет өкіметі құлардан бұрын КазГУ-ге оқуға түстім, – деді. Сол кезде шыдай алмай:

– Анадай «қазынамен» оқуды төңкеріп, топты жарып шыққан шығарсыз? Қисса-дастанның қуаты сұмдық қой, – дедім. Бірақ мүлде күтпеген жауап алдым.

– Жоқ, бәрі керісінше болды. Оқуға түскен соң «Өзі қайда келдім? Бұрын не далбасалап жүргем?» дегендей есеңгіреп қалдым. Өзімді артта қалған мешеудей сезіндім.

– Неге? Не боп қалды?

– Себебі менің тобыма әлем әдебиетін шайып ішкен кіл мықты жиналды. Олар бірінші курста жарқ етіп көзге түсті. Сендер пәленше деген ақынды танисыңдар ма?

– Жоқ.

– Ғаламат тұлға еді. он тоғыз жасында қазақ әдебиетіне жаңа толқын алып келді. Одан бөлек ақын курстастарым болды. Олардың алдында өлең оқуға ұялатынмын. Сол кездің өзінде олар Камю, Хэмингуэй, Акутагава, Джек Лондон сияқты атағы жер жарған классиктерді оқып тас-таған. Мен олардың атын да естімеппін. Палатканың ішінде жыр тыңдағанға мәз боп жүре беріппін.

– Ойбай-ау, керісінше жыр олардан артық емес пе? Трансцендентті мазмұны жағынан қисса-дастан оларды он орап алады ғой. Неге төменшектеп қалдыңыз?

– Соны қазір ұғып жатырмыз. Қарап тұрсам, қателік менен кетіпті. Сол кезде курстастарды өзіме ілестірудің орнына олардың ығына жығылып, жұтылып кеттім.

– Неге өйттіңіз?

– Айттым ғой, олар әлем әдебиетін І курста-ақ бір-бірімен таласа-тармаса талдағанда біз бүгіліп бишара боп қалушы едік. Олар мүйізі қарағайдай профессормен әдебиет теориясын жіліктеп шаққанда мен ауылдағы шалдардың әңгімесін ғана тыңдап келе салған шала сауатты біреудей шөгіп сала беретінмін.

– Онда мынадай сұрақ. Сол жарқ еткен жұлдыздар қазір қайда? Немен айналысады?

– Олардың ең мықтылары оқуды орта жолда тастап кетті. Ештеңе қызық болмай қалды-ау, шамасы. Жиырма жасында тек ажал туралы өлеңдер жазатын. Сол кезде ештеңеден қорықпас хас батырдай көрінуші еді. Олардың бойында білім, парасат, патриоттық сезім, қайрат, жігер жетіп артылатын. Адамшылықта да олармен таласу қиын. Меніңше Батыс экзистенциалистерінің әсері болса керек, олар ажалмен ойнағанды жақсы көрді. Оларға еліктеп ел-дің дені өлім жайлы өлең жазатын. Өлім болғанда өлім феномені емес, өзінің қалай өлетінін тәптіштеп тұрып жа-затын. Оларды оқығанда «Өзіне қол салмаса жарар еді» деп алаңдап жүретін едік, – деп барып бір тоқтады.

Осылайша біздің отырыс жыр-дастанның құдіретінен ақындардың пессимистік өлеңіне ауды. Сұхбатты қайта жалғап:

– Неге өлеңге жабысып қалдыңыздар? Прозамен не-ге шұғылданбады? – дедім. Ол:

– Проза өнері Facebook деген керемет шыққан соң модаға айналды. Біздің заманда жазған дүниеңді газетжурналға баса алмайсың. Республика бойынша әдеби екі журнал, бір газет қана шықты. Бас редактор әңгімеңді өлсе баспайды. Ол кезде газет-журналға кілең марқас-қалардың прозасы басылды. Сондықтан жастар жағы өлеңге үйір болып, ақын болуға тырысты. Себебі өлең тез таралды, жылдам жатталды. Оңай еске түседі. Сон-дықтан үлкен курс студенттері менің талантты достары-ма келіп өлеңдерін сынатты. «Сен ақын емессің!» деген бірауыз сөз өлім жазасына кескендей сұмдық естілетін. «Сенен ақын шықпайды. Өлеңді қоя сал» деген пікірден талай жігіт ішіп кететін.

– Бірақ уақыт өткен сайын баяғы жыр мен қиссаның қуаты сізді шарапатына бөлеген шығар?

– Оған дау жоқ. Расымен солай болды. Бірақ оны кеш ұқтым. Есенғалиша айтқанда: «Әй, аңғалдық, аңғалдық. Үстінде тұрып алтынның өзгенің күмісіне таңғалдық». Әсіресе талантты достарым мезгілсіз өмірден өткенде түпкі негізіме көбірек үңілдім.

– Олар өз ажалымен өлді ме?

– Өз ажалы деп айта алмаймын. Бәрі мезгілсіз жеткен қаза еді. Өзіне қол салғаны да болды. Ішіп кеткені де көп.

– Сіз бұларға ұрынбадыңыз ба?

– Жоқ. Мені аман сақтаған баяғы жыршылар. Заман қалай құбылса да, өзектегі рухани қазына тағдырымды шайқалтпай ұстап қалды. Есейе келе кей достарым «ру-хани ізденеміз» деп түрлі діни топқа кірді. Жұрт жаппай дүмше дінге бет бұрғанда да жырдан қаланған дүр-гауһар фундаментім надандыққа жібермеді. Жыр-қиссаның ру-хани сәулесі бейне бір маяктай адастырмай осы күнге жеткізді. Соның қадірін елуге тақағанда түсініп жатырмыз.

– Қазір туған жерде жыраулар қалды ма?

– Бесқала деген жерінде жыршылық өнер әлі жасап келеді. Бірақ бұрынғыдай тыңдаушысы жоқ. Бұдан соң Бауыржан аға абыз жыршыдан жастардың қалай бата алғаны жайлы түрлі қызық дерек айтып, таным көкжиегін кеңітті. «Бүгін – газет шығатын түн. Басы-қасында өзіңіз болыңыз», – деп жұмысынан шақырып алмағанда, сұхбат таңға дейін жалғасар ма еді, кім білсін?

Сұхбаттың әсері бізді неше түрлі ойға жетеледі. Совет өкіметінің қайталанбас қазақ мәдениетін қалай жойғанын жұлын-жүйкеңмен сезінесің. Елдің де қазіргі рухани күйреуінің түпкі себебі анық. Бәрін айт та, бірін айт, тоқсанын-шы жылдардың өзінде жарқырап көрінген дарынды жастардың не үшін отпен ойнап, өлім туралы өлең жазып, не үшін өмірден ерте кеткенін де ұғасың. СССР кезінде пси-хология ғылымының үшінші мектебі – ЛОГОТЕРАПИЯНЫ коммунист көсемдер елге кіргізбеді. Оның негізін қалаушы – Виктор Франкл 1989 жылы Мәскеуге бір-ақ рет келген. Логотерапия экзистенциялық бағыттың позитивті саласы саналады. Ол оптимистік бағытта ғана дамиды. То-рығу, жалығу сияқты сезімдердің семіруіне жол бермейді. Өзіне қол салуға түбегейлі қарсы. «Әуелі өміріңнен МӘН тап, содан соң өлерсің» немесе «Қалай өлуді мең-герген адам мәңгі бақи өле алмайды!» деген ұранды ұстын етіп алған. Өмірдің әр минуты мен секундын тиімді пайдалану туралы мың-миллион дәлелі және бар. Логотерапия «Өмірдің мәні не? Өлімнің мәні не? Жастық шақтың мәні не? Тұлға болудың мәні не? Қарттықтың мәні не?» деп тіршіліктің әр кезеңін жіліктеп тұрып талдайды. Бұл ілімнің философиясын сіңірген адам өліммен ойнамайды. Жауапкершілік арқалап, тіршіліктің әр минутында сақ тұрып, сергек жүреді. Өмірді жырлауға құштар болады. Виктор Франкл «Тіршіліктің Мәні не?» деген сұраққа былай деп жауап берген: «Дарынды жанның міндеті – объективті әлемде сыңсып тұрған қисапсыз құндылықты осы дүниеге тасып, оларды материяға айналдырып, бұл әлемді МӘНМЕН көмкеру. Тұрпайы қоғамды мағыналы мәдениетпен зейнеттеу. Өлшеулі ғұмырыңда неғұрлым көп құндылық өндірсең, соғұрлым адами дәрежең ұлық!» Әттең, сол заманда осы ілім болғанда ғой, өмірін қор қылған талай талант қазіргі қазақ қоғамын түрлі құнды-лықпен гүл жайнатып қояр ма еді, кім білсін?

АДАМЗАТТЫҢ ӨЛМЕЙТІН АМБИЦИЯСЫ

Британдық ғалым Карен Армстронгтың «Тәңірдің ше-жіресі» (The Case of God) деген еңбегін оқып отырып, ғалымның діни ритуал мен рухани құбылысты сараптау қабілетіне таңғаласың. Адамның ойына келмес қызық талдау жасап, адам ақылын матаудан азат етуге жәрдемін тигізеді. Бұрын спорттың экстремалды түрімен айналысатын жанкештілердің қауіпті трюктарын көріп таңғалушы едім.

Тік шаншылған таудың төбесіне шығып, шаңғымен төмен зулағанда зәрең ұшады. Қит еткен қате қимыл спортшы өмірін қиып түседі. Кейбірінің ғұмыры қиылып та кетті. Көбі сол сынақтан аман шығып, елді шулатып жатады. Олар-дың жыл сайын ойлап таппайтын бәлесі жоқ. Мотоцикл-мен сальто тастайды. Теңіздегі таудай толқын арасына кіріп сёрфинг теуіп, ажалмен ойнайды. Таудың ұшар ба-сында жалғызаяқ жолмен великке мініп зымырағанда жүрегің аузыңа тығылып, әзер отырасың. «Ойпырмай, бұлар неге өлімнен қорықпайды?» – деп бас шайқайсың.

Ғалымдар осы құбылыстың сырын Франциядағы Ласко үңгірінен байқайды. Үңгірге кіру үшін 25 метр жер асты-на түсу керек. Сосын жылт еткен сәуле жоқ, тас қараңғы дәлізбен еңбектеп жылжып отырасың. Батыс, шығыс, желдік, түстік деген бағыт-бағдар толығымен жойылады. Санаң қараңғы кеңістікте тірек таппай сансырап қалады. Осылайша тас қараңғыда сипаланып келе жатқанда жетекші гид жарқ еткізіп шам жағады. Сол кезде тас төбеде жыбырлап жатқан жануарлар бейнесі бар назарды өзіне тартып, миыңды шырмап алады. Жылқы, бұғы, бұқалар үйірімен жөңкіліп барады. Тап осындай сурет салынған үңгір жалғыз бұл емес. Франция мен Испанияда мұндай үңгір саны үш жүзге жетіп жығылады. Ондағы суреттер әр деңгейде салынғанмен, бәрінің мотиві ұқсас. Бәрі 33 мың жыл бұрын салынған. Белгілі бір дәрежеде 20 мың жылдай адам ұрпағына қызмет етті. Б.д. бұрын 9 мың жыл-дықта адамдар бұл үңгірлерді тастап кеткен.

Бірақ «Бұл суреттер не үшін салынды?» дегенге нақты жауап жоқ. Көбі діни рәсімге сай салынды деп болжайды. Енді бірі дінге қатысы жоқ деп дәлелдейді. Бірақ мұн-дай көзқарас қисынға келмейді. Себебі үңгірді күтіп ұстау өте қиын. Кейбір суреттер үңгірдің ең түкпіріне салынған. Оларға жету үшін сағаттап жүресің. Кейбір тұсында тас қуысқа қысылып, еңбектеп, тырбанып әзер қозға-ласың. Жалпы мұндай үңгірге кіріп-шығу өте тиімсіз. Себебі оларға баратын жолдар да қорқынышты. Тар қапас дәлізбен жүріп өту көп қажыр-қайратты талап етеді. Міне, осы арада «Бұл суреттер қиын қуысқа не үшін салынды?» деген сұрақтар миға шаншудай қадалады. Бұларды ермек үшін салмағаны анық. Егер суретті мақтан үшін салса, тас қараңғы үңгірге неге жасырған? Сірә, халық оны ешқашан рақаттанып, тамашалап көре алмас. Әрі-беріден соң суретшілер неге құлпырған табиғатты емес, санаулы жан-жануардың суретін шималай берген? Біздің заманда әбден рационалды ойлап үйренген адамдар образбен ойланғанды жақсы көретін көне заман адамын жете тү-сіне алмайды. Бар қиындық осы арада жатыр.

Ғалымдар тастағы барлық суретті салыстырып, бәріне тән ортақ ұқсастық тапты. Суретте санаулы жан-жануар мен трансқа түсіп билеп жүрген шамандар бейнеленген. Ғылыми тұжырым бойынша шамандық өнер палеолит дәуірінде Африка мен Еуропадан бастап Сібірге дейін жеткен. Cол аймақтан Америка мен Аустралияға тарады. Аңшылықпен күн көретін кейбір жабайы тайпаларда ша-мандар – әліге дейін басты діни фигура. Одан бері талай заман өтті. Өркениеттер сапырылысып, талай мәдениетті өзгертті. Сонда да ХІХ ғасырға дейін шамандықтың негізгі жүйесі сақталып қалды. Отты айналып билеп жүрген ша-мандар көптің алдында трансқа түсіп құлайды. Ел-жұрты олардың жаны жарты әлемді шарлап, Құдаймен тілдесіп, қайырлы аңшылықтан хабар алып келеді деп сенді. Бүкіл тіршілігі аңшылыққа тәуелді болған соң шамандар да жан-жануармен жанымыз бірге деген түсінікке бекіді. Аңдарды ұлықтап, құрметтеудің неше түрін ойлап тапты. Кей тайпалар аңды қинап өлтірмес үшін түрлі әдіс ойлады. Жануарды атып құлатқан аңшылар хайуанның демі үзілгенше қасында жылап, жоқтап, басын сүйеп, қиналып бірге отырды. Тіпті діндегі аңды құрбандыққа шалатын рәсімнің де түп бастауы осы жақтан шыққан болуы мүмкін. Себебі адам үшін жан беріп, аштықтан сақтап тұратын аңды қалай құрметтесе де ақысы ғой. Үңгірдегі суретке қатысты неше түрлі мистикалық әңгіме жетіп артылады. Олардың бәріне анық анықтама беріп, кесіп үкім айту өте қиын. Бәрі де жорамал.

Кезекті бір гипотеза бүй дейді: ежелде бұл үңгірді боз-баланы жігіттікке қабылдау үшін қолданған. Көне діндерде ондай ритуал көп кездеседі. Ұл бала кәмелетке жет-кенде оларды анасынан айырып, қорқынышты сынаққа жіберіп, жаужүрек батыр жасап шығатын. Ол кезде қазіргідей: «Ержеттің. Енді өмір жолыңды өзің тап», – деп еркіне жібере алмайды. Бір түннің ішінде жеткіншек атпал азаматқа айналып шыға келуі тиіс. Ол үшін жас баланы табытқа салып тірідей көмеді. Көміп жатып: «Сені қазір жез-тырнақ жеп қояды», – деп қорқытады. Баланы қайтадан қа-зып алып, сүндеттейді, терісіне түрлі татуировка салады. Егер осы үрдістің бәрі сәтімен аяқталса, бозбаланың тұ-ла бойында бұйығып жатқан батырлық қасиеттер ғайыптан бұрқ ете қалуы керек.

Психологтардың пікірінше мұндай тәжірибеден соң бала бойындағы күш-қуат қорқыныштан ыдырап кетіп, әдемі тәртіппен қайта реттеліп, қайтпас қайратқа айналмақ. Ол ажалмен бетпе-бет келген соң психологиялық тұрғыда елі үшін жанын қиюға дайын тұрады. Әлбетте, бұл ритуалдың мақсаты бозбаладан адамды аяусыз қыра беретін машина жасау емес. Олар осы сынақта өз тайпасының эзотерикалық мифологиясымен түгел таны-сып шығады. Аңдар әлемі мен арғы дүниеде қайта тірілуі-не септесетін жан-жануарлар туралы жан-жақты мәлімет алып, танымы тереңдейді. Санасында қалайда тірі қалуға деген ұмтылыс қарқынды күшейе түседі. Мұндай тәлім-тәрбиені қазіргі біліммен әсте салыстыра алмайсыз. Бұны өнер арқылы санаға сіңетін біліммен салыстыруға болады. Мысалы, шедевр картиналар, поэмалар, пьеса-лар адам танымын өзгертіп жібере алады. Логикалық тұрғыда оның әсерін суреттеп айта алмайсың. Бірақ ин-туитивті түрде сезіп тұрасың. Өнердің құдіреті де сонда, яғни тілмен айтып жеткізе алмас тереңдегі сезім тетіктерін өте сезімтал етіп ширатады.

Үңгірдегі суретке қарап, ғалымдар өнер мен дін егіз деген байламға келді. Өнер сияқты дін де өмірдегі қап-таған әділетсіздік пен қиыншылық арасынан жанға жалау болар мән тапқысы келеді. Мағыналы тіршілікке тәуелді болғандықтан да адам ұрпағы өмірінен мән кеткенде торығып, шөгіп кетуге бейім. Сондықтан мән табуда дін мен өнерді құрал ретінде қолданып, мәңгі өлмейтінін дәлелдеу үшін жанталасты.

Бозбаладан батыр жасау үшін жерге тірідей көміп, қайта қазып алатын ритуал бір қарағанда логикаға қайшы. Бірақ миф адамның жай-күйі туралы басқадай құнды мә-лімет ұсынады. Жан дүниеңді айқара ашпасаң, кез кел-ген өнер сияқты мифтер де меңіреу қалпында сіресіп тұра береді. Олардан тіксініп, бойыңды аулақ салған сайын мифтің мағынасы бұлыңғырланып, түсініксіз бола түседі. Тіпті күлкілі көрінеді.

Дін – өте күрделі ғылым. Оның мәнін ауыр еңбекпен еңсересің. Мысалы, өнерді үйрену де солай. Олардың құны мен мәніне терең бойлау үшін ұзақ жыл еңбек етуге тура келеді. Осы арада 1926 жылы «Ағайынды үш жігіт» үңгіріне кіріп-шыққан ғалым Герберт Кун қандай сезімде болғанын былайша баяндайды: «Үңгірдің түбіне еңбектеп жеттік. Кей кездері ені 30 см жерден сығылып әзер өттік. Мен бейне бір тар табыттың ішінде тыпырлап жатқандай сезімде болдым. Қорқыныштан жүрегің дүрсілдеп соғып кетеді. Ауа жетпей тұншығасың. Басыңды көтере алмайсың. Тым тар. Өте қорқынышты. Алқынып, ыңыранып, өліп қала жаздап зорға дегенде тар қапастан кең залға жеткенде жүрегің қуаныштан жарылып кетуге шақ қалады». Оның қатты қуанғаны сонша: «Тура бір қабір азабынан құтылып, пейішке кіргендей болдым», – деп жазған.

Кең залға өткен соң шам жағып, жан-жағына қараса, қабырғаның бәрі аңның суретімен жайнап тұр. Мамонт-тар, бизондар, жабайы жылқылар, тағы басқа аңдар са-пырылысып жүр. Жан-жағында ұшып бара жатқан үшкір найзалар. Өлген аюдың езуінен қан ағып жатыр. Жыртқыш аңның терісін жамылған бір адам қасында сыбызғы ойнап отыр. Осы оқиғаның бәрінің үстінен бақылап түсініксіз және бір мақұлық тұр. Оның денесі – жартылай адам, жартылай айуан. Бақырайған көзімен бәріне тесіле қарап отыр. Кім бұл? Хайуандардың қожасы ма, әлде адам мен аңның, табиғат пен Жаратушы құдіреттің бірлігін нұсқап тұрған жай символ ма?

Ежелгі заманда бұл тар қапастың сынағынан өтпеген бозбала жан-жануардың қожайыны барына сенбеген болып саналды. Ашық алаңға жетем дегенше жас жігіт километрге созылатын ирелеңдеген үңгір жолымен еңбек-теп жүріп өтуі тиіс. Осы кезде шамандар улап-шулап, да-былдатып адам санасын барынша басқа әлемге аударуға тырысады. Ол заманда адам мен Жаратушы арасын айырып жатқан кедергі соншалықты үлкен деп саналма-ған. Ритуалдардың шындығына имандай сенген. Яғни олар ритуалдарды қазіргі артистер сияқты емес, таза прагматикалық тұрғыда шын беріліп орындайды. Оның арғы астарына қандай да бір идеяны жасырмайды. Неміс ғалымы Вальтер Буркерттің ойынша ол кезде қазіргідей ритуалды идея туғызбайды. Керісінше, ритуалдан барып идея туады. Сондықтан да ежелгі адамдар (homo religious) мифологияларын өлтіріп алмай, тірілтіп отыру үшін 20 мың жыл бойына осы үңгірге кіріп, діни ғұрыптарын үзбей жасап келді. Соған қарағанда қандай да бір тиімді нәтижеге қол жеткізген болса керек. Болмаса түкке пай-дасы жоқ әрі өте қиын бұл ғұрыпты атам заманда-ақ тәрк етер еді.

Сол кездегі арсыз абыздар осы ритуалды адамға зорлап таңды деуге келмес. Адам өзінің трансцендентті болмысын культивация жасау үшін бұл ғұрыптарға ерікті қатысады. Себебі адамды айуаннан ерекшелеп тұрған басты қасиеті де осы. Яғни адам өз болмысының бұл дүниемен ғана шектелмейтінін түйсікпен сезеді. Тылсым әлемге жол аша алатын құдірет күшінің барына іштей сенеді. Сол құдіретті қуатын тәрбиелеп, концентрация жасап, бойына жинау үшін мифтер мен ритуалға үйір. Б.д. дейінгі 9 мыңжылдықта адамдар жерді игере бастады. Бұрынғыдай жануардың етіне тәуелді емес. Егін егіп те қыстан қиналмай шығатын шуақты күндер басталды. Бұрынғы аңшылықпен араласып кеткен ескі ритуалдар ұмытылды. Қараңғы үңгірдің тар қапасына қинала кірудің де қажеті кеміді. Бірақ дін одан жойылып кетпеді. Керісінше, неолит дәуірінде құнарлы топырақ пен Жер-ана туралы жаңа миф пен ритуалдар шықты. Аңшылықты егіншілік алмастырды. Азықтандырушы Жер-ана азық болған аң-дардың қожасының тағына орнықты.

Біздің заманда дінге деген құштарлық әлсіреді. Дінмен бірге өріліп шыққан мифтер мен аңыздар бізге қызықсыз һәм тартымсыз боп шыға келді. Әсілінде кез келген рухани ізденіс осы тылсым дүниеге түйсікпен есік ашатын мифтерден басталады. Діннің ішіне жасырылған ақиқат идеяларды айырып алу үшін адам санасы нақты бір хәлге бейімделуі шарт. Мысалы, үңгірдегі азапты сынақ адамның бес сезім мүшесін меңіреу кейіпке түсіретін тас қараңғы түнектен басталады. Түнекке тап болған адамның интуитивті сезім қуаты еріксіз күш алады. Ол сезім күшейгенде адам санасы басқа кеңістікке шарлайды. Адамның табиғаты солай жаратылған. Бірқалыпты тіршіліктен жалыққан пенде кейде экстазға түскісі келеді. Шектеулі норманы бұзып, сыртқы әлемге шығуды қалайды. Біздің заманда діннен мұндай хәлді таба алмайтын адамдар оны музыкадан, биден, өнерден, спорттан, тіптi керек десеңіз, есірткіден іздейді. Мұндай сәтте біз үшін адамның жан қатпарына сүңгіп, түкпірдегі «Мен» деген шектеулі болмыстың арғы жағына сапар шектіретін про-цесс қана маңызды. Сондай кезде адамдар бір қалыпты сүреңсіз тіршілігінен гөрі экстаз хәлінде өзін әлдеқайда толымды тіршілік иесі сезінеді.

К. Армстронг бүй дейді: «Әлбетте, атам заманғы Лас-кодағы азапты сынақ пен қазіргі діни практика арасында түйе шөлдеп өлетін алшақтық жатқан сияқты көрінеді. Бірақ әу баста homo religious (дін адамы) дәуірінде басталған рухани ізденіс пен жаңа замандағы рухани ізденістерге қырын келмей, лайықты рухани көзқарас ұстан-басақ, қазіргі қоғамдағы рухани құбылыстардың түпкі та-биғатын дұрыс түсіндіре алмаймыз».

Міне, енді бізге біраз заттың сыры ашылды. Мақаланың басында айтылған спортшылар жасайтын қорқынышты трюктердің түпкі себебі біршама түсінікті болды. Адам – сол адам. Оның жан қалауы мен рухани амбициясы сол күйі өзгермеді. Әліге дейін ол өзінің трансцендентті тіршілік иесі екендігін мойындатқысы келеді. Туғаннан бойында бар құдіретті бір күш оны үйінде тыныш отыр-ғызбайды. Қарапайым пенде боп жүре беруге көндіге алмайды. Асқар таудың ұшар басына арқансыз шығып ажалды жекпе-жекке шақырады. Өзінің мәңгі өлмес рух екенін дәлелдеу үшін миға сыймас түрлі ерлік жасап ел-ді дүр сілкіндіреді. Қырық мың жыл бұрынғы адамдар мен қазіргі заманның адамына ортақ ұқсастық осы амбиция-сы мен экстаздары болса керек!

АДАМЗАТТЫ МОЙЫНДАТҚАН ЖЕТІ ҚАЗЫНА

Таяуда бір досым шілдеханаға шақырды. Барсам – үй тола адам. Төрде бірнеше қария жап-жақсы әңгіме айтып отыр. Көне түркі тарихы, Шыңғыс ханның дәуірлеген кезеңі, Алтын Ордадағы өркендеу, берісі отызыншы жылда-ры атылып кеткен алаш туралы толғады. Сәлден соң асы-ғыс екі-үш қарт қоштасып, ерте шығып кетті. Төрдегі қария мені қасына шақырып, бос орынға жайғастырды. Ет желініп болған соң үй иесі: «Сәке, Құран оқып, дұға етіп жіберіңіз», – деп өтінді. Мен дауыстап Құран оқып, дұға қайырдым. Құраннан соң бір сәттік үзілісті пайдаланып, әруаққа Құран бағыштау дәстүрінің шығу себебін қиссамен айта бастадым. Қария елең етіп, тыңдай қалды. Содан шүйіркелестік те кеттік. Қарияның көкірегі толған қазына екен. Сұрақтарды жаудырды. «Тағы қандай қисса білесің, айта бер? Шырын екен мына әңгіме. Жасым сексенге тақаса да, – тап мынадай қызық қиссаларды бірінші рет естіп отыр-мын» деп айызы қанып тыңдады. Ақсақалың СССР кезінде партия адамы болған. Ең қызығы – Совет одағы құлағанда ешқандай психологиялық соққы алып, депрессия-ға түспеген. Дастарқан басында мағыналы әңгіме айтып, елді жақсылыққа ұйытып отыратын қасиетінен танбаған. Сұрай келе білістік. Сөйтсем, бала кезінде ауылдағы атаәжелердің аңыз-әңгімесін құлағына құйып алған екен.

Фундаменті ауыз әдебиетімен қаланған. СССР құлаған соң партияның өтірігін лақтырып тастап, баяғы классика-лық әңгімесіне қайта оралған. Оның бұрынғы партия өкілі екенін киім үлгісі ғана айтып тұр. Өте ақылды кісі екен. Денсаулығын мықтап күткен. Ақыл-есі сап-сау. Зайыбын да күтіп ұстаған джентельмен болса керек, кемпірі жетпістен асса да, сыны кетпеген салиқалы әйел.

«Тыңдаушы ықыласты болса, айтушы шешен келеді» демекші, мен де көсіліп отырдым. Бір кезде ол:

– Жеті қазынаға не жатады, соны білесің бе? – деп сұрады. Мен сасып қалдым да:

– Оның нұсқасы көп қой. Бірі ананы жатқызады. Бірі мынаны жатқызады. Мысалы қыран, тазы, жүйрік жылқы, сұлу әйел деп те жатады, – деп санаған болдым.

– Меніңше, соның бәрі қате. Көңіліме еш қонбады.

– Неге? Нақты несі ұнамайды?

– Балам, өзің ойлашы. Жеті қазына деген Адам ата
мен Хауа ана жерге түскенде өліп қалмай өмірін жеңілдікпен сүру үшін берілген ең қажетті заттар болуы керек. Сұлу әйел қазынаға жататын болса, еркектің меншікті заты сияқты болып қалмай ма? Сондықтан ол дұрыс емес. Ер мен әйел тең. Екеуі жұптасқанда дүниеге жаңа сәби келіп, адам өмірі жалғасын табады. Сондықтан әйелді қазынаға жатқызуды менің ақылым қабылдамады, – деді.

– Ал жүйрік ат пен қыран бүркіт ше?

– Бұл екеуі де Құдайдың жаратқан мақұлығы. Қазақтың өмірін онсыз елестету мүмкін емес. Бірақ жеті қазы-наның философиясы терең болу керек. Яғни Адам ата мен Хауа анадан тарадық деп айтсақ, олардың қазынасы да адамзатқа ортақ болуы тиіс. Жүйрік жылқы мен бүркіт – қазақтың ғана тіршілігіне сән беріп тұрған мақұ-лықтар. Бұл екеуі болмаса адам тіршілігі тоқтайды деген түсінік дұрыс емес. Қыран бүркіт адамды аштан алып қа-латын қазынадан гөрі көңіл көтеретін сауық-сайранның салтанатына көбірек ұқсайды. Жылқыны Латын Америка-сындағы үндістер конкистадорлар мініп барғанда бірінші рет көріп таңғалған. Сол сияқты қыран бүркітті де асырап, аңға салмай-ақ өмір сүріп жатқан елдер жетерлік, – деп бір тоқтады.

– Сонда сіздіңше жеті қазынаға не жату керек?

– Меніңше, жеті қазына ерте заманда маңызды болып, қазіргі кезде керексіз қалатын нәрсе емес. Қолда-ныстан шығатын болса, оларды іріктеп, «Жеті қазына» деп киелендірудің не қажеті бар?

– Логикаңыз ұнай бастады. Тарқата түсіңіз.

– Мысалы, әйелің екеуің Робинзон сияқты аралда қа-лып қойдың делік. Сол кезде аштан өлмей, өміріңді сүріп, тіршілікті әрі қарай жалғастырып әкетуге тиіссің. Яғни қо-лыңда нағыз қазына болуы керек.

– Жеті қазынаны өзіңізше іріктеп шықтыңыз ба?

– Жоқ. Оны маған дейін ақылды қазақтар іріктеп қой-ған. Тек кейінгі өтірік фольклор жинағыштар ақылдың сүз-гісінен өткізбестен не болса соны қазынаға қоса берген. Қай жылы екені есімде жоқ, бірде көлікте келе жатып, Қазақ радиосынан бір хабар тыңдадым. Сол кезде бір кісі жеті қазынаны осылай логикаға салып санап шықты. Аты-жөнін жаттап қала алмадым. Есіл-дертім жеті қазынада болды. Маған сол нұсқасы ұнады.

– Иә, жеті қазынаға ол нені кіргізді?

– Ең бірінші – шақпақ! От шығаратын шақпақ. Отсыз күнің жоқ. Солай ғой? Жылыну керек. Тамақ та отқа піседі. Түнде от жағып қойып, жыртқыш аңнан қорғануға болады. Шақпақ болмаса тіршілігің тоқтайды. Енді былай алып қара: үйіңде оттық таусылып қалды делік. Балаңды шақ-паққа жұмсамай неше сағат отыра алам деп ойлайсың? Оттықсыз өміріңді елестете аласың ба?

– Жоқ. Расымен оттықсыз күніміз жоқ. Үйде сіріңке тау-сылса сол замат мазаң қашады.

– Әне, көрдің бе? Не дейсің енді?!

– Сосын?

– Екінші – садақ! Садақ жасамай ел болған бірде-бір ежелгі тайпаны таба алмайсың. Соғыс құралынан бөлек аңды алыстан атып құлатар жалғыз құрал – садақ! Аштан өлмеудің кепілі. Әлбетте, кейін отты қару шыққан соң орнын мылтық басты. Мылтық дами келе автоматты қаруға айналды. Солай кете береді. Бірақ сонда да түпкі прин-цип сақталды. Оқ адырнадан ұшса да, стволдан ұшса да алыстағы аңды атып құлатып, адамға азық тауып бе-реді. Қазір қарусыз ел бар ма? Ішкі, сыртқы әскерің қару асынбай жүре ала ма? Мылтықсыз полиция тәртіп орна-та ала ма? Келісесің ғой?

– Келісемін!

– Әрі қарай кеттік. Үшінші – арқан! Иә, кәдімгі арқан. Құдай біледі, арқанды шырмауықтан болсын, ең бірінші Адам ата ескен шығар. Онсыз қора-қопсысын қалай тұрғызады? Ол кезде металл сым жоқ. Бәрін арқанмен байлаған. Төрт түлік мал әліге дейін арқанмен байланады. Ең аяғы Хауа ана кір жумады дейсің бе? Жуылған киім- кешекті арқан тартып, жіпке жайған шығар. Қазір де солай емес пе? – деді.

– Иә, рас, – дедім. Ойласам расымен солай. Қорада мал ұстамасам да, далаға кір жайғанда жіп тартады екем. Жіп арқанның жіңішке түрі ғой. Ал малмен отырған халықтың тұрмысын арқансыз елестете алмайсың.

– Әрі қарай? – дедім қызығып.

– Төртінші – кездік! Кәдімгі пышақ. Алғаш тастан жасалған кездік пен қазіргі тот баспас мықты пышақтың арасында анау айтқандай айырмашылық жоқ. Рас қой? Кез-діктің де міндеті өзгерместен сол күйі қалды. Күнделікті тұрмыс-тіршілігіңді пышақсыз елестете аласың ба? Малды компьютермен бауыздап, етті телефонмен боршала-майтын шығарсың, – деді әзілдеп. Бәрі тегіс күліп жіберді. Мен: «Расында да бұрын неге ойланбағам?!» – дедім. «Компьютер, телефонсыз күн жоқ» деп қоямыз. Қарап тұрсам кездіксіз күніміз жоқ екен-ау деп қалдым.

– Енді не қалды?

– Бесінші – ит! Бұл енді – елдің бәрі білетін ақиқат! Итті кім жақсы көрмейді? Ит таралмаған аймақ бар ма өзі? Адамның тұрмысына ит сияқты тығыз араласқан бірде- бір мақұлық жоқ. Адамның нағыз, айнымас серігі. Қазірге дейін итті қауіпсіздік органдары арнайы асырайды. Бом-баны да, есірткіні де солар іздеп табады. Міне, нағыз қа-зына! Адам атаның кіндігінен жаралғалы бері кәдемізге жарап келеді. Сондықтан итпен қоштасуға әлі ерте.

– Алтыншыға не аламыз?

– Алтыншы – қазан! Қазансыз күнің жоқ! Көрмейсің бе, археологтар көне Қытайды қазғанда көбіне қазан тауып алады. Осыған қарап-ақ қазанның өте көнеден келе жатқан қасиетті құрал екенін білуге болады. Тамақ пісіретін ыдыссыз күніңді елестете аласың ба? Адамзат өркениеті басталғалы неше мың жыл өтті. Содан бері ас-ауқат пен тағам-тамақтың неше түрі шықты. Кулинария – өз алдына бөлек ғылым! Бірақ қара қазан сол күйі өзгермеді. Соғыста ғана солдаттарға ыңғайлы болсын деп кішкене котелек береді. Бірақ принципі біреу. Тамақты сақтау және соған жылытып жеу. Егер қазан соншалықты маңызды болмаса, солдатқа котелекті жүк етіп артпас еді.

– Соңғысы қалды.

– Жетіншісі – балта! Біреулер оның орнына қақпан деген екен. Оны онша қабыл көрмедім. Себебі арқанмен де тұзақ құрып, аң аулауға болады. Өмірден алып қарасаң да, адамдар қақпансыз тіршілігін сүре береді. Ал балтасыз қаланың да, даланың да өмірін елестете алмадым. Археологтардың қазбасын қарап отырсаң, тас пен ағаштан жасап алған балтаның талай түрі табылады. Сен ана Оци деген мүрдені білетін шығарсың. Соны адамдар Альпі тауынан 5500 жылдан кейін тауып алды. Асынған садағы мен беліндегі балтасы, кішкентай тас кездігі сол күйі сақталған. Қазір Оцидің мәйіті құрал-сайманымен бірге Италия музейінде жатыр. Ол өлген кезде Мысырдағы пирамиданың өзі тұрмақ, орны да сызылмаған. Қарап тұрсам балта да содан бері еш өзгеріске ұшырамаған. Балта сол балта күйінде қалды. Семсер, қылыш, қанжар соғыста ғана серік. Ал балтамен отын шапсаң да, жауды шапсаң да пайдаңа асады. Адам ата алғаш үйі мен қора-қопсысын ағаштан соққанда қалың бұтақтарды кездікпен жонып құлатпаған шығар? Дұрыс па, менің ойым? Қазір де адамдар балтадан бас тартып, тіршілік кеше ала ма? Отын-суыңды айтпағанда – соғым-ға сойылған ірі қараның жіліктерін пышақпен шаппайсың. Бәрі де балтамен тынатын іс, – деп тоқтады да, – Қалай, балам? Көңіліңнен шықты ма? – деді.

– Шықты, – дедім. Маған бұл зор жаңалық болды. «Бұрын осы қария сияқты терең логикамен қалай ойлан-бағам?» деп таңғалдым. Содан не керек, жиын тарқап, үйімізге қайттық. Қызық әлі алда екен. Ауылға келгесін өзімнен алты жас үлкен ағамның үйіне соғып, болған әңгімені айтып бердім. Ол РОСО-да құтқарушы болып жұмыс істейді. Екі күннің бірінде тауда жоғалған, сел мен желдің астында қалған бейбақтарды құтқарып түзде жүреді. Қарияның әңгімесіне ағам менен бетер таңғалды.

– Ойпырмай, қалай дәл айтқан! Бұрын неге ойламағанбыз? Мына біздер, профессионал құтқарушылар, арнайы базада сменмен тәуліктеп жатамыз. Базада әр құт-қарушының жеке жәшігі болады. Жәшікте біздің жеке рюк-зак сақталады. Құтқарушы тауда не орман-тоғайда өзі де адасып, қиындыққа тап болса, оның рюкзагында тірі қалу үшін қажетті заттары сақадай сай тұруы тиіс. «Адам жоғалды» деп дабыл қаққанда құтқарушы ойланбастан рюкзакты іліп алып шығып кетеді. Оның ішінде сен санап шыққан жеті қазына түгел бар. Сіріңке су өткізбес целлофанға оралып тұрады. Котелек пен пышақ өз алдына. Маған ең қызығы арқан болды. Норма бойынша ең кемі – 10 метр арқан міндетті түрде болу керек. Бізді комиссия жиі тексереді. Егер бір зат кем болса айғай-шу басталады. Сол үшін жалақыңды қырқып жазалайды. Негізі біз ғана емес, мына тауға серуендеп шыққан жай адамдар да солай жүруі тиіс. Өткенде ақпанның қақаған аязында тауда бір жігіт жоғалды. Үш күн іздеп зорға таптық. Марқұм кешке үйіне қайтарда таудың төбесімен емес, тәуекел етіп, сайдың табанымен кеткен. Төте жолмен асфальтқа тура шықпақшы болған. Жиырма жеті жасар еңгезердей жігіт қалың қарды кешіп келе жатқанда, бір аяғы жерде жапырылып құлап жатқан ағаштар арасына қыстырылып қалған. Қанша арпалысса да, аяғын шығара алмаған күйі сол жерде суықта үсіп өлді. Арқасында рюкзагі бар. Ашсақ – бос. Нетамақ, не шақпақ алмаған. Егер сіріңкесі болса қолы жеткен жердегі ағаш, бұталарды отқа жағып жылынып, қарды ерітіп, аяғын да суырып алуға болар еді. Денесін қазып алып жатып, өзіміз де суықта қатып қалдық. Қайта-қайта от жағып, денемізді жылытып, мұзды ерітіп, сірескен мәйітті әзер дегенде босатып алдық. Салмағы 90 кг тартатын ауыр мүрдені арқанға байлап шатқалдан тартып шығардық. Кедергі келтірген бұтақтың бәрін балтамен шауып тазарттық. Қарнымыз ашып, өліп қала жаздадық. Котелектегі тамақты ысытып, сол жерде соғып алдық. Ондайда жаныңды сақтап қалатын ең керек заттар – атам за-манда Адам ата қолданған сол баяғы қарабайыр құрал-дар. Таудың сайында телефон мен компьютерден қайран жоқ. Тауда антенна ұстамаған соң ешкімді телефон-мен көмекке шақыра алмаған. Болмаса, қалтасындағы телефоны сол күйі істеп тұр. Ана қария рас айтқан. Ондай кезде жылқы мен бүркіттен де пайда жоқ. Одан да қасында иті болса үрер ме еді, кім білсін?! Қазір де құтқару ісінде бізбен бірге жаттығатын жалғыз мақұлық – ит қана. Оларды Еуропадан қымбат бағаға сатып алады.

Қардың астында қалған адамды иіскеп сол табады. Жер сілкініп апат болғанда да иттер алдыға түседі. Қазына десе, қазына ғой шіркін! Адам ата, Хауа анадан бері неше мың жыл өтті. Содан бері жеті қазына сол өзгермеген күйі қалыпты, – деді.